\ '%' > *»V **-
L «i^r \ .' *'*• .■jBHjT' *
rO'«- -jamm ( f/A®n
MPjr hM. - '.•»■ .
dgfLl- ^wHTK^.V «MH^hk A «m XX» ,<“
.
T-®V^ •/- ' ' yr
\ .
* M-Jm ^ - . A
) ^Sl*^ i j§5\ *. /aLM
*- : iivn|v^ninna^Mi'
■ ■'• \ !iib
L: V jEj
w • fW: fi
i '•V#
'"-T*
\
.i-S«
K -•’ ' ..^B
1mT';
i>^jir^| ' --W •» 0' ;S^gj
1>''i?,J®\ 1 ' «ta»
iiSl JP
W^£
)| v^i ■'. f*-
«flHB -
/■* SSga?
D-
t. ,
• •
y.
‘ .V'
'
• ■ / #.■
&
■t ■
** 'r ■■■■•
• ,, // •"
•'v .
V.
w
■ ■ ■)
V '
■ V
/
\
S.
• ■ V
T * ) ' ;r, ir
*
7
GLOSSARIUM
AD
SCRIPTORES
MED I ET INFIMAE
LATINITATIS
TOMUS SECUNDUS.
SCRIPTORES
MEDIAE et infima
LATINITATIS,
Auttote Carolo Dufresne, Domino J)u Cange,
Regi a Conjilus , & Francis apud Ambianos Quojiore.
EDITIO NOVA LOCUPLETIOR ET AUCTIOR ,
OPERA ET STVDIO MONACHORUM ORDINIS S. BENEDICTI
e Congregatione S. Mauri.
TOMUS SECUNDUS»
PARISIIS,
Sub Oliva Caroli Osmont, via San-Jacobxa.
M. DCC. XXXIII.
C VM APPROBATIONE ET PRITILEGIO REGIS.
t
«
\
k
*
•» ♦
\
GLOSSARIUM
AD SCRIPTORES
MEDIAE ET INFIMA
LATINITATIS
C C
LITTERA numeralis , quae
centum denotat : unde ver-
fus :
Non plus quam centum C. lit¬
tera fertur habere.
Qui apud Ugutionem fic le¬
gitur :
Non plus quam centum C. con¬
flat habere conexum.
Eidem literae fi reda linea fuperaddatur, centum
millia fignificat.
C in fuperfcriptione cantilena , ut cito vel celeriter
dicatur , certificat. Notkerus Balbulus de Notis mu-
ficis.
OC? C. interdum mutatur inG. 8t v iciffun : Gambut-
ta , pro Cambutta; Cabella pro Gabella. Soepiffime
in K , Calenda vel Kalenda, Carolus vel Karclus per¬
inde legitur. Haud raro in QU. Sic ab Incolendo
dicitur Inquilinus , Reliv.co pro Relinquo, apud Feli-
bianum Hili. Sandion. p. x. Sed nulla frequentior
commutatio ell quam cum littera T. Portio, Por¬
cio , Nuncius , Nuntius , &c. aut cum littera S. Boi-
cellus , Boiffellus. vel Boifellus , dulciori pronuntia¬
tione : pro quo fere feribitur C. caudatum.
CAABLUS, a Gallico Cable , vel Chable, Funis ,
rudens. Chartular. S. Vandregcfili to. i.p. 998.
Concejferint . . . defcarkagmm fexaginta doliorum fico¬
rum vel aliorum futs infrumemis fcilicet Caabiis &
■vtindafo tantum. Vide Cabulus.
f CAAG1UM. Vide Caja.
CAANUS. Vide Chain poli Caganus.
CABA. Vi&g Cava.
f CABALCATA. Vide in Caballus.
C AB ALE, Capitale, capitalis fumma, Cabal, To-
lofanis, uteilapudGoudelinum , [ quiCabalpo-
Tom . II,
tillimum interpretatur bona & facultates merca¬
toris, ut funt merces , aliaque id generis negotia*»
torem fpe&antia.]Ca£a/, vel Cabau, in Confue-
tudine Burdegalenli art. 49. 5 o. 5 6. & Baionenli
tit. 3. art. 21. 22.2 3. Statutum Comitis Tolofani
an. 1197. in debitores , apud Catellum in Hili.
Tolofana pag. 227. Confit uno talis fuit : Ji aliquis
refpondcat fuo creditori, fe non habere aliquid , quod ei
poffit foivere , quod vicarius Ji clamorem inde habuerit,
eum in caftello 8. diebus teneat ; & Ji ad otiavam diem
creditor potefl probare , quod debitor aliquid ei pojft
perfolvere , quod debitor ei perfolvat. Si vero creditor
hoc probare non potuit , vel noluerit ,Ji debitor ei non
fatisfeccrit , vel cum eo non convenit , quod debitor tra¬
datur creditori, ut & teneat eum in fua pote fate , &
quod teneat eum in ferris , abfque ullo alio malo , quod
ei non faciat , fcilicet pro C ab ale , & non admittat eum
ire extra fuam domum , & non teneatur ei dare ad co¬
medendum nijt panem & aquam, ni/i voluerit , &c.
Ubi C ab ale, non fcmel infra occurrit. [Confuetud.
Brageriaciart. 1 14. Item Ji quis tradat alicui bovem,
vaccam , roncinum , jumentum , aut alia quacumque
animalia ad nutriendum , & Jibi retineat fuper ditiis
animalibus certum pretium jive Cabale ad medium lu¬
cri Jive damni venturi ,Ji lucrum aut damnum pro tem¬
pore appareat , id lucrum quod excedet ditium pretium,
Jive Cabal, feu damnum, Ji emer ferit , inter fe com¬
muniter dividetur . Ibid. art. 117» Item ...Ji pofl de¬
nuntiationem praditiam dicta animalia moriantur , ut
fipra , ditius nutritor non tenetur de morte ip forum ani¬
malium , fed duntaxat refiituere domino pr aditio me¬
dietatem fui Cabal. Si autem moriantur ob culpam ipjius
nutritoris . . . ditius nutritor domino animalium reflitne-
re tenebitur totum Cabal. Charta an. 7 5 8. in tradit.
Fuldenf. num. 14. Sicut inter nos complacuit atque
A
3 CAB
convenit ut inter argento & Caballis libras duas , &
tertiam dimidiam , c ire.] Vide Capitale 4. [Et In-
veftitura ad lin. Per guat,onem, andel aginem , &c . ]
H CABALIS Mansus. Vide Caput Alanji.
CABALLACUM, Cavallaticum , Praeflatio ave¬
na; pro caballis. Tabularium Prioratus de Domi-
.na in Delphinatu : Ad Natale Domini alterum re¬
ceptum de qtiatuor membris de carne, &de tribus dena¬
riis pro vino,& de tribus panibus , & fextarium ordei pro
Cavallatico , & obii as de duobus membris , &c. Ibid.
fol. 107. Et pro porco duos folidos & dimidium , &
4. fextarios avena de Caballaco , & unum cartallum
de fabis, & duas focacias , &c. Ita fol. 108. 109.
1 10. 1 1 3 . 114. &c.Fol. 129. IVillelmus Bofcario.
den. & 1. cartal de civa de Cavalat,x*p , & tafebiam.
Supra : I{la cabannaria debet 4. fefiarios de avena
de Cavala%.o. [Vide Cbevallagiam. ]
CABALLADA. Vide poft Caballus.
CABALLARIA , Praedium fervitio militari obno¬
xium, apud Maream in Hili. Beneharn. lib. 6.
cap. 24. §. 10. Cavareria Vafconibus : Cavalhai-
riou, CarcalTonenfibus: aliis, Cbevalerie : Latinis
inferioris aevi Alilitia : ka»?o? , in veteri In-
feriptione apud Seldenum ad Marmora Arunde-
liana pag. 1 5 6. & in libro de Titulis honorariis
p. 8 3 9. Sabellicus lib^.Hift.Venet.decad. i.pag.
248. de Creta infula: P radi a quadam in infula ejfe
confiat , qua equefiris Alilitia nomine emeritis tradun¬
tur : infui ani Cab ali ari as vocant. Aflifise Hierofoly-
xnitanae MSS, cap. 167. ubi de haerede agitu r ,
qui anno aetatis decimo quinto feudum tenere
potefl: Lt feilneft Chevaher , quantilfait la preuve
cie fin age , fe ilfait que fage s , il dira au feignor , quant
tl aura fon age prove , Sire , donnezj-moy unrefpit rei-
nable de mh faire Ch evaller pour fairevous le fervice ,
que je vous dots de mon fie ; & le feignor li doit doner
le refpit de 40. jours. Cap. 145 .Par 1’afffe ou ufa-
ge de cefiui royaume , fie qui ne doit fervir que d’une
Cbevalerie, ne fe panmieentre ferors. Et cap. 147.
Jfiuant fie efebet aplufieurs feurs , qui doivent fervi¬
ce de pluftours Chevaliers , le fie par 1’afiife, oul'ufa -
ge de cefiui royaume de Hierufalem doit efire parte en -
tre clles , en tel maniere , queji elles font deus , & ily
a deux Chevaliers , chafeune doit avoir l’ une des Cbe-
v alter s , & la tnaint nes des feurs qui ont par t f ait la
partifon, & les aifnees choijtffent , &c.
^[Cavalheirujm , Eadem notione. Tranfadio inter
abbatem & monachos Craffenfes an. 1 3 5 1 . ex
libro viridi fol. 5 3. Conventus habet , tenet cfi pof
Jidet botum , fortium, redditus & proventus agrayra-
les cum medietate deama &primici<s, & cum jurifdi-
cHors alta & bafia in loco & terminalibus S. Martini
de Curribus . . . & etiam totum illud Cavalbeirium ,
quod fuit uxoris Guillermi Pilifortis domicelh quon¬
dam cum fuis juribus , quod ditia uxor . . . habebat
in loco & terminalibus de Blumaco.
Cavalleria. Apud Aragones Ricis hominibus jus
antiquum erat in omnibus civitatibus atque op¬
pidis maxima vedigalia pro Militibus alendis af-
fignari , quae ftipendiariae portiones vocabantur
Honores 8c C av aliena. Portto unius Ali litis , apud
Lucam T udenfem in Chronico aera 8 8 o . [ Char¬
ta Jacobi Infantis Aragoniae an. 1256. laudata
tom. 5. SS. Junii pag. 651. qua confirmat &
jurat omnia privilegia , franquitates , Cavallerias ,
donationes & concefiiones , habitatoribus AI aj otica¬
rum dat as & fictas ab illufinjfmo domino <J 'ac obo Rege
Arr agonum.'] Ufatici Barcinonenfes MSS. editi a
Raimundo Berengarii & Adelmodi Comit. Bar-
cin. cap. 4. Ali les vero Ji Cavali artam dimittit , dum
CAB 4
eam tenere pojfit , nullo modo judicetur , nec emendetur
Jicut Aliles. Cavallariam fatis dimittit, qui cavalium
& arma non habet , nec fevum de Milite tenet , & in
bofles & cavalcadas non vadit , nec ad placitos & cu¬
rias Jicut Aliles , ni/i feneclus eum detinuerit. Iidem
Ufatici cap. 18. Omnes homines debent firmare dire -
dium femoribus fuis , ubicunque fentores eorum eis man¬
daverint in fuo : ad Potefiatem quoque vicecomites &
comites fui per unumquodque cafirum cum honore fuper
100. uncias auri valentia : Miles vero per 10. per
unamquamque Cavalleriam terra , per cafirum cum
adempr amento ejus per alias 1 o. per fevos minores fe¬
cundum eorum valorem : per hominaticum namque , per
mediam Cav alienam terra de hoc quod ad fidem per¬
tinebit. Vitalis Epifcopus Ofcenlis apud Hieron.
Blancam in Comment. Rer. Aragon. pag. 730.
Ille Ricushomo, qm habet 40. Cavallerias , potefi Jibi
reiinere 4. &c. Infra: Cafus autem amijfoms honorum
& Cavalleriarum funt hi , &c.
In foris Ara.goncnftb. Cavallerias tenentes d dom.
Rege tenentur fervire domino Regi ubique , falvo in
mari , &c.
Quadruplex autem olim fuit Cavalleriarum
fpecies : qualdam enim Cavallerias de honor vo¬
cabant , alias Cavallerias accflumbradas ddr como
de honor nonnullas ; poflremas vero , Cavallerias
accflumbradas dar como demefnada. Eadem namque
officia , diverfa adjunbla ratione , dilparibus or-
■ dinibus tribuebantur.
Cavalerias de Honor , Stipendia illa nominabant,
quibus Ilici homines Milites fuos , vel Militum
hlios , Irfianciones vocatos, afficiebant : eis enim
dari poterant , vel debebant , dabanturque vel
in pecunia, vel in frudabus, aut vacuis poffeR
fionibus, ut cuique Rico homini liberum erat;
ab eo autem quod vedigalia Ricorum hominum
Honores funt vocata , & ipfa etiam alimentaria
Militum ac Infancionum flipendia, quia in iif-
dem illis honoribus decernebantur , Cavallerias
de Honor vocari coi: fu cv erunt. Jfiui autem tenent
Cavallerias honoris, tenentur fervire dom. Regi tempore
guerraper tres menfes in anno, in eundo , flando ,&
redeunde s in Obferv. Foror. Aragon
Cavallerije de Mesnada , prioribus erant dignitate
infei ■iores. Ita autem appellabant fingulas eas fli-
'pendiarias portiones, quas Reges de regalis pa¬
trimonii fubfidiis , domeflicis fuis ac palatinis ho¬
minibus impertiebant. Sed de Mefnadariis agi¬
tur fuo loco.
C a valleris Acostumbradas dar como de Honor /
& como de Alefhada , ita didae , quod interdum
quae unius generis erant , ad alteram traduce¬
rentur : verbi gratia cum Cavaleria de Honor fie¬
bat Cavaleria de Alefnada , vel e diverfo , id efl,
mutabilis aut immutabilis. Nam Cavalleria de ho¬
nor perpetuae erant, aliae ad libitum a Rege, a
quo nude pendebant, conferebantur. Vide Fo¬
ros Aragon. lib. 7. tit. de Cav alie, iis.
Cavallaria occurrit etiam in Charta Caroli C.
Imp. an. 3 7. pro Monaflerio S. Bertini , quae efl
prima Chartularii ejufdem Monaflerii : His re¬
bus adjecimus ad villum Fratrum villam nomine He -
gebort cum omni integritate fua , ut olim fuit , exceptis
Cavallariis tribus. Vide Militia, & Michaelem dei
Molino in Repertorio Fororum Aragon. in v. Ca-
v ali eri a.
A[Cavalleria , Ars equeflris. Ars de Cavalleria re-
cenfetur inCatalogo Operum B.Raymundi Lulli,
tom. 5. Junii pag. 699.
•[ CABALLARII , Caballatio, &c. Vide Caballus,
CABALLATRIUM , nude in Gloff Arabico-Lat.
videtur effe atrium , in quo exercentur caballi ,
feu equi , nili legendum fit Caballarium , equile,
quomodo «aCaXXap/er ufurpat Codinus deOffic.
•fCABALLERITIA. Vide in Caballus.
CABALLI , Aves nocturna , ha, ulula dicuntur. Papias.
Vide Cauanna.
^[CAB ALLIGARE , Caballicatio. Vide Caballus.
CABALLINUM , Stercus caballi, feu fimus cabal¬
linus , uti nuncupatur a Marcello Empir. cap. 8.
<Sc 10. pag. 6 5. 85. 86. vel quodvis ftercus ,
jL-srpcc ; unde Caballini cognomen inditum Con-
flantino Copronymo , quod equini Ilercoris odo¬
re Sc tadu deledaretur. Anaftafius ad Synodum
VIII. CP. Stercoralts nominis prafulatim ideo ap¬
pellat hos , quos nominavit , quia cum effent Confian-
tini Imperatoris , qui dicebatur Caballinus , tempore,
CPoleos Prafules hareji ejus favorem pejfime commo¬
dabant. Idem Anallafius in Hili. EccJ. Magicis
maleficus & luxuriis . . . & Caballinis (lerconbns at¬
que lotio dclettatus. Theophanes ,
Thcolleridus in S. Niceta Hegumeno n. 29. de
eodem Copronymo : Tctrxrov It tyjti^tv rii JWWVat
T»? aitaf uberia; 'o JWwcTeg-aTC? , d; y.al t ct dxio-yn/uodcc
ruv ctXsycov tyietrQat, mi toi; <rvv ccvtw* t£t3 Trcttiv <srapx-
y.iXtVtS-6cil , tftpd.7rtvtv , Y.div TiST a quXotPfCriifAtVOi , T CLi;
Ivo-uliait; du %ctigcvlcts. Alii lic didum cenfent ,
quia , dum baptizaretur , lavacrum llercore in¬
quinaverat , quod Graeci ejus sevi xaCctX 7va vo¬
cabant. Vide Glolf. Meurlii , [ Sc Gloff. mediae
Grcecit. ]
CABALLUS. Ifidorus , & ex eo Papias , Sc Ugutio.
Caballus , ditfus , quod ungula terram cavet. Ebrar-
dus in Graecilmo cap. 9.
Jfiupd pede tellurem [olet ipfe cavare , Caballus.
Glolf. Lat. MS. Regium , Sc Ifidori : Caballus , Ca¬
bo, equus. Cabo , Caballus , fonipes , equus. Vox
nota Juvenali Sat. 1 1 . & aliis Scriptoribus. Sunt
tamen qui non quofvis equos lic appellalfe Lati¬
nos volunt, fed viliores , cujufmodi funt qui pi-
ftrinis, agriculturae , & veduris mercium infer-
viunt. Jo. de Janua, Caballus , vilis equus. Hefy-
chius : > caGtXXc? , t^ydrec, 'inore;. S. Hieroil. Epiffc.
ad Heliodor. Statimque cernamus fagittas pilis , tia¬
ras galeis, Caballos equis cedere. GregoriusTu-
ron. lib. 6. Hili. cap. 1 1. Ipfumque fuper mifera-
bilem imponentes Caballum , &c. Vide Cafaubo-
num in Perfium pag. 7. Promifcue tamen La¬
tini Scriptores recentioris aetatis pro quovis equo
ufurpant. VideGregor. M. lib. 8 . epifl. 46. lib.
9. epifl. 38. lib. 10. epifl. 30. [Novam Gall.
Chrifl. Inflrum. to. 2. coi. 441. Mineum to. 2.
pag. 806. coi. 2.&c. ]
Caballus Domitus , in Lege Longob. lib. 2. tit.
21. §. 6. 7. 25. Sc in Charta Romualdi Ducis
Beneventani in Chr. S. Sophiae pag. 607. \ Cabal-
hs centum inter Domitos & domandos ,zp>vtd Marten.
to. 1 . Anecd. coi. 801. Caballus , fcutum , lancea ,
in clientelae fignum quotannis regid ata, memo¬
rantur in duabus Chartis anni 1437. pro eccle-
fia Magdeburgend , apud Eccardum in Probat.
Hifl.Marchionum Orientalium coi. 1 36. de 13 8.]
Caballus Medianus , in Tradit. Fuld. 1. 1 .e. 149
Sc in Lege Alaman. cap. 80. C 2. medii pretii.
Caballus Spadatus , in Lege Salica tit. 40. §. 3.
caflratus.
Caballus Agrestis. Vide Equifer.
Cavallus , apud Nicolaum I. PP. in Refp. adCon-
fultaBulgarorum cap. 40. Agobardum in lib. de
Difpenf. cap. 28. & lib. Contra judicium Dei
Tom. II.
CAB 6
c. 2. [in Concil. Legion. an. 1012. can. xi.] &c.
Caballorum Pastus, Saginationes. Vi dePaftus.
Caballarii , Equites. Glolf. Lat. Graec. Caballarius
Glolf. Bafil. KafaXXap/cc , tqaororc; , 0
Iv iTTTTie xct(j>l[Mvc; , xdCaXXc; ya% b lornc 5. [ Gloflar.
Ifid. Caballarius , Alaris , hoc ell. Eques qui in
ala militat , juxta quod ait Vegetius 1 1 . 1. Equi¬
tum alii Alares dicuntur , quod a Jtmilitudine alarum
ab utraque parte protegant. Equites in caltris fo-
lebant alas occupare.] Monachus Egolifmenfis
in Carolo M. cap. 1 8 . Erantque in ipfo 1 2 . Cabal¬
larii , qui per 1 2 . fenefir as completis horis exibant .
HincmarusOpufc. 5. Per villas , in quibus non fo-
lum homines Caballarii , fed etiam ipji Coctiones ra¬
pinas faciunt. [Parvum Chartular.S. Vidoris Maf-
fil. fol. 1 9. Donamus S. Viliori . . . manfum de Ca-
fteneto , quem accepimus in emendam pro Gauffmo
noftro Caballario qui fuit occifus , ut Monachi orent
pro anima ejus. Tabular. S. Florendi : Hamo Ca¬
ballarius de Livnaco multas querelas adverfiis Mo¬
nachos de Livriaco habebat. Tabular. S. Vincendi
Cenoman. Cui contulerat unum etiam Caballarium
cum omni beneficio fuo in villa qua vocatur Arduin
&c. Aclum regnante Roberto Rege. Breviarium vil¬
larum S. Audomari ex MS. Folquini in Tabula¬
rio ejufd. loci : Hlodeger Caballarius habet man¬
fum dominic atum , &c. Similia non femel ibidem
leguntur. J Vide Otton. Frifing. lib. 1. de Geli.
Friderici cap. 24. Concilium Narbonenfe anni
1454. cap. 20. [Ekkehardum Abb. apud Mar¬
ten. to. 5. Ampliif. Colled. coi. 5 24. ] & V. Cl.
Jac. Petitum polt PoenitentialeTheodori p. 389.
KaCaXxdg/o/ Theophani in Heraclio , Theophyla-
do Simocattae lib. 5. cap. 13. audori Vitae S.
Nili pag. 56. Scc. Praefertim vero ita didi Grae¬
cis nuperis Milites , feu equeilri dignitate donati,
quos Chevaliers appellamus. Ita Anna Comnena
in Alexiade pag. 4 1 1 . Pachymer. lib. i. cap. 3 o.
31. lib. 4. cap. 31. lib. 12. c. 1 1. Sc Cantacuze-
nus lib. 1. cap. 42. lib. 3. cap. 27. [Vide Glolf.
mediae Grascitatis.]
«([Caballerius , in Charta anni 1008. ex Archivo
S. Vidoris Malfil. Donamus unum manfum Cabal-
lerii in villa , &c. Occurrit rurfus in Adis SS.
Benedid. Eec. 6. part. 1 . pag. 312.
Caballarii interdum , qui Caballos habent, ut efl in
Capitul. Caroli C. tit. 3 i.§. 26. & cum Comiti¬
bus fuis in hofiern pergere , & debitos paraveredos pr a-
ftare tenebantur. Adde Capitul. an. 807. cap. 6.
Caballerius , qui equos curat , Agafo. Gloff. vetus.
Caballarius , iv7rcy.bjuo;.
Cavallerius, Miles, Cavallero , Hifpanis. Occurrit
apud Diago lib. 2. de Comitib. Barcin. c. 162.
Caballator , Eques , in Gloffis Arabico-Lat. Ca-
v aleatore , Italis.
Caballarium Feretrum , Species fedica? feu rhe-
dae caballis vedae. Feretrum ejus Caballarium , quo
infirmus vehi folebat , in Adis SS. April. tom. 3 .
pag. 780. Cum ad pradicandum populo propter de¬
bilitatem corporis in Feretro Caballario duarum rota¬
rum duceretur , ibid. pag. 782. Agitur de S. Er-
conwaldo Epifc. Londin.
Caballatio , Munus alendi equos publicos , vel pe¬
cunia , quae ad id praedabatur , idem forte , quod
fodrum fequioribus faeculis didum , in leg. 1 4.
Cod. de Erogat, mil. annon. Vide Cujae. Sc Ja-
cobum Gothofred. ad hanc' legem.
«{[ Caballata , Quantum caballus ferre folet. Char¬
ta anni 1234. Bibi. Sebufianae pag. 5 1 . Ego Ro -
dulphus de Thoria pro remedio anima mea . .. concejfs
A ij
7 CAB
unam Caballatam vini puri , in vinea me a <le AIou-
vani , domui de Valone annuatim perfolvendam.
Caballicare, Cavallicare , Caballo vehi, equi¬
tare , Italis , Cavale are. Lex Sal i ca tit. 25 .Si quis
caballum fine permiffu domini fui afeenderit , & cum
Caballicaverit. Edit. Heroidi habet Caballavertt.
Monachus Sangall. lib. 1. cap. 22. Per campum
ifium Caballio ans. Ufurpant Edidtum Rotharistit.
t o 5 . §. 17. Lex Langob. lib. 1 . tit. 2 3 . 1 .
Lex Aleman. tit. 7i.Anaftaf. in Conone PP.Hai-
mo in H-o mil. Luitprand. lib. 3 . Hili. cap. 4. Vi¬
ta S. Vuhnari Abbat. cap. 1 3 . <Scc. Graeci recen-
tiores uxCoeXXiKeveiv dicunt. Vide GlolT. Mcurfii,
Fabroti ad Cedrenum , [ & mediae Graecitatis. ]
Caballicare /pro Arare , quia Caballis aratur.
MS. Codex Folquini ex Archivo S. Audomari in
Breviario villarum ad hanc Ecclefiam pertinen¬
tium: Ifh unaquaque hebdomada faciunt duos dies ,
fi non C ab allicant. Et infra : Caballicat de terra cen-
fali bun. 12.
Caballicare Super Aliquem , In eum incurrere ,
ei bellum inferre. Statuta Suavii S. Severi in Ca¬
pite Vafconiae Abb. ann. circiter 1100. inter
Anecd. Marten. tom. 1. coi. 279. Item fiatutum
fuit , quod fi Abbas , vel fui , injuriam pajfi fuerint
ab aliquo , & injuriator judicio (lare noluerit , & Ab¬
bas propter injuriam fiibi illatam Caballicare fuper eum
voluerit , vel contra eum exercitum movere , burgenfss
(S. Severi )de praccpto Abbatis, fuper injuriantes ipfum
fequantur ; & fi quis fine licentia Abbatis a Cavalli -
canone abfuerit , fex folidos Abbattperfolvat.
Caballicata, Incur lio, Cavale at a , Italis. Luithpran-
dus lib. 4. c. 14. Cumque eodem pervenijfet , cfi Ca¬
ballicat as , ut vulgo aiunt , circumcirca dirigeret.
Interdum pro equitatione, feu, ut aiunt, Exer¬
citu fumitur, id eft, obligatione, qua vaflallus in
exercitum cum domino fuperiore pergere tene-
tut. Charta Joannis Regis Angi, in Monadico An-
glicanotom. 2. pag. 1006. Aut quaflum, aut pro¬
curationem , aut Cabalcatam , aut exercitum. . .exi¬
gere prafumat.
Caballicatio, Eadem notione. Tabula fundationis
S. Severi in V alconia : Nec in hofiem , nec in Cabal-
licationem etfe ducturos. [Charta Ricardi Regis An-
glke, quaejufdem S. Severi privilegia confirmat
an. 1190. apud Marten. to. 1. Anecdot. coi. 6 37.
Concejfi etiam eidem monafterio , ut nullus Archi -pi-
fcopus , nec Eptfcopus , nec ego ipfe . . . prafumat. . .
immiffiones aliquas facere , nec in hofiem , nec in Ca¬
ballio ationem ducere milites, vel pedites , drc.f Decre¬
tum Synodale de Trevia Dei poli Concilium Ifie-
bo'nenfe ann. 1080. C ai erum in hac pace nullus ,
nifi Rex aut Comes hujus patria Caballicationes aut
hoflilitatem faciat : & quicunque in Caballicatione aut
hofiilitate Regis fuerit, &c.
Caballeritia. Polyptychus S. Remigii Remenfis;
Hrobertus ingenuus tenet manfiim ingenuilem 1 . qui
habet cenfumfimiliter, facit pro eo Caballeritia. Id eft,
pro eo tenetur ire inexercitum, feu in aciem do¬
mini , [vel fultem operam caballi praeftare.]
Cabalcata. Epiftola Frederici II. lmp. ann.
1244. in Diftert.Hift.de Comitatu Comacli
pag. 1 19. Volumus etiam declarari jura noflra in
Ai archia & Ducatu .. . videlicet de exercitu, Cabal¬
cata & pari amento , mercato & proturatione, qua nos
tanquam advocati, patroni & defenfores Ecclefia ha¬
bere debemus. Et infra: Super declaratione facienda
fui er jure qitcd habemus in terra Ecclefia , petivimus
exprejfe apponi de exercitu , parlamento , Cabalcata ,
fodro & procuratione. V ide Hoflis. fub finem.
CAB 8
Caballada , Opera caballi. Tabular. Celfiniacenfe:
Unum fextar. de civada , & 2. fext.vini , & 6. den .
pro carne , & Caballadam , & conegium.
Cavalagium, Eadem notione. Inftrum. an. 1294.
Hift. Dalphin. tom. 2.p. 74. T 'alliis , toltis , qua -
Jlis, ademptis, vintenis, cav aleatis, ft abititis , mero (fi
mixto imperio , & omnimoda junfditiione , operibus 9
manu operibus, cretifodinis, lapidicinis, argentifodinis,
aurifodinis, Cavallagiis, coroatis, fogagiis, &c.
Calvacada. Charta Oddonis Epilc. Vapincenfis
an. 1271. inter Inftrum. to. 1 . novae Gall. Chr.
coi. 8 8. Et pradiftis faciet ditius dominus eptfcopus
Calvae adam praditio domino regi & fuis , pramiffafibi
denuntiatione ante per tres feptimanas.
Cavalcata. Statuta Ludovici Regis Erane, ann.
1154. apud Marten. tom. 1 . Anecd. coi. 438.
Sed etfiplures emptores (praepofiturarum, bailliva-
rum, &c. ) fuerint , unus tamen jmifditiionem exer¬
ceat , & immunitate gaudeat in Cavalcatis , t alliis J
feu c olle tiis , & aliis oneribus publicis. Charta Gui-
gonis Comitis Forenfis ann. 1224. tom. 1 . Ma¬
ceriarum Infulae Barbarae pag. 136. Omnem tal -
liam five toutam , exercitum Jive Cavalcatam. Sta¬
tuta Forojul. an. 1 23 5. ex Archivo S. Victoris
Maflil. Statuimus ut barones (fi milites cfi homines
faciant domino Comiti Cavalcatas fub hac forma , vi¬
delicet ut milites (fi homines per quadraginta dies ex -
penfis propriis in comitatu Provincia . . . contra eos qui
dominum Comitem offenderent., .pro fex focis unus
pedes ... Si dominus Comes obfidere vellet aliquod ca •
firum ... vel faceret ei inimicus bellum campale , &c.
Vide Hoflis.
Cavalcata, Pompa equeftris , Ital. Cavalcata }
Hifp. Cavalgada , Gall. Cavalcade. Procefius de
B. Jacobo Bitetftenfi , tom. 3. April. pag. 532.
Ipfeque afeenderit in folarium quoddam , ut videret
Cavalcatam. Vide Vitam B. Oldegarii , tom. I.
Martii p. 490.
Calvacata. Charta Philippi Franc. Regis ann.
1331. pro Monachis Bomevallis in Chartulario
ejufd. loci : Nccnon in pojfejflone & faifina habendi
afflem cfi Calvae atam , tallias & fubventiones ab ho¬
minibus Bonavallis. Arreftum Pariam. 1 1. Maii an.
1331. pro iifdem Monachis : Ad folvendum Comiti
Carnotcnfi centum libras Turon . . . & adpraflandum
eidem Calvae atam progaerra.
CalvachiA , Eadem notione , Gall. Chevauchee.
Charta iElidis Duciflae Britan. an. 1 2 1 3 . Homi¬
nes didi Prioris ibunt in exercitu meo & CalvachiA
mea cum aliis hominibus meis de Lamb allia, (fic.
«5[Calvacaria. Charta Andrex de Calviniaco pro
hominibus S.KarteriiapudThomaflerium Con-
fuetud. Biturig. pag. 90. Immunes erunt talleis ,
charrets, falc atiombits , fenacionib us & omnimodis bien¬
niis, falvis mihi exercitibus (fi Calvagariis meis, inquit
bns me fequentur per tres dies tantum.
*|[ Cavalcatus, Eadem fignificatione. Litterae Re¬
gis Angi. an. 1324. apud Rymer. tom. 4. pag.
76. Prafatus Rex (Tranciae) exigit , (fi d nobis au¬
ferre conatur; videlicet immediatam jmifditiionem di-
tii loci S. Sacerdotis .... in quo reffortum , Cav alea¬
tum cfi omnem fuperiorit atem nos (fi progenitores no-
ftri habuimus.
«f Cavalcatus , Expeditio militaris , incurfio.
Charta Regis Angi. an. 1353. apud Rymer. tom.
5 . pag. 773. Inhibentes ne Cavalcatus aliquos fuper
gentes ipfius Car oli , vel in terris fili fub) edis Jaciant,
velprifones aut redemptiones capiant, aut aliadampnA
vel mala aliqua eis , vel eorum alicui , inferant t duran»
iibus treugis fupraditiis .
I
9 CAB
Cavalcada , Idem quod Cavalcata feu Calalli-
cata. Charta Raimundi Comitis Tolofani ann.
ii 89. apud Acher. to. 8. Spicii, pag. 204. Salvo
tamen albergo & Cavalgada, & omne hominium,quod
Cardanenfes nobis facere debent , &c. Refponfum
Concilii Vaurenfis ad Petrum Regem Arrago-
num inter Hifp. to. 3*p. 481. Ut illa jura qua ha¬
bebat in caftris altorum hareticorum .... five alberga ,
Jive qnifta, Jive Cavalgada eidem integra remanerent.
Cavaltheia, Eadem notione. Charta anni 1194.
inter Inftrum. tom. 3 . no vaeGall. Chr. coi. 80.
Philippus quondam Flandria Comes . . . conceffit Deo
(fi ecclejia noftra Atrebatenji inmanu nojlra , quidquid
habebat Axrebati indiftrictu noftro , fibi tamen de af-
fenfunojlro retinuit in vita fua , in parte diftritti qua
dicitur Strata , exercitum, Cavaltheiam , talliam, al¬
tam juftitiatn , &c.
^ Cavangada. Charta fundationis Abbatiae S. Ma¬
riae apudSantonas inter Inftrum. tom. 2. novae
Gall. Chrift. coi. 48 o. Nos m eo ibi arbergamentum,
aut exercitum , quaftam , procurationem aliquam , aut
Cavangadam vi aut terrore aliquo ulterius ( non) ha¬
beamus.
Cavallattcum , Eadem fignificatione. Charta
anni 123 5 . ex parvo Chartulario S. V i&oris Mal¬
lii. Petebat Abbas S. Fictoris . . .ut nobilis vir W-
de T uniis ce far et, d Cavallatico , & d quiftis , & t al¬
liis. Et infra ; Dicimus quocl IV. de Turius dififtat
&girpifcat domino Abbati . . .Cavallaticum, & q in¬
flas, (fi toutas , (fi omnes alias exaitiones.
^ Campanella de Cavalcare, Qua populus con¬
vocatur ad Cavalcatam. Chron.Parm. an. 12,95.
Dominus poteflas fonari fecit Campanellamde Caval¬
care ,&.. . convocavit duo millia de populo.
CABALMUT. Vide Capilmut.
CAB AN A. Vi deCapanna.
% CABANAR1A, ut mox Cabannaria. Charta an.
circiter 10 3 o. ex Archivo S. Viftoris Mallii. Dono
etiam locellum aptum officinis monafterialibus .... &
unamCabanariam , quam excolit Kainaldus.
CABANES1US. Vide Capanna.
*f CABANNALITiUS Terminus, Meta cabannaria.
Chartularium Aptenfe fol. 118. Dono in ipfts Ter¬
minis Cabannalitiis de fundis pofejfionis , &c.
CABANNARIA, Aides ruftic'a,CVi/>4w»<i,vel Caban¬
na, vel praedium rufticum. Vetus precaria apud V.
Cl. Dion. Salvaingum : Deprecatus ejl Monachos
unam Cabannariam. Hoc eft, in precariam fibi dari
poltulav it. Tabularium Prioratus de Domina in
Deiphinatu fol. 17. 1 8» Dedit pro anima fua unam
Cabannariam fuper caflrum Aunacenfe , quam tenet
Petrus Cabannellus. Dedit etiam totum alodum fuum,
quem habebat in S avola, prater unam C 'ab ann ari am>
efic. Infra : Videlicet Cabannariam unam , Jitam in
loco , qui dicitur , &c, Rurfum : Miniftr aliam au¬
tem hujus Cabannaria dedit quidam villicus, &c. Oc¬
currit ibi non femel. [Guerpitio decimae tom. 1.
Hift.Dalphin.p. 1 3 o. Petrus Gorga (fi ejus uxor. . . .
guerpiverunt Deo & B. Maria (fi S.Vincentio & Epi-
Jcopo Hugoni . . .decimam, quamipfi habebant in Ca¬
bannaria , quam tenent de Amone vetulofjV idetur
dedu&avox a Cannabi -;ut fuerit ager in quo can¬
nabis feritur ; indeque praediis ac sedibus rufticis
nomen manferit. Tabular. S. Mauri ad Ligerim :
Pour eux amaifer, pourmaifonnerjourfaire curtils(fi
Chenevieres,& autres cultwemens.
Chabanaria. Charta Hugonis Epifcopi Gratiano-
politani ann. 10 94. in Tabulario ejufdem eccle-
fiae fol. 19. Vendidit mihi unam Cabanariam, quaefl
Jldijtreu , proiqo- [olidis , &c. Fol. 24. Et accepi -
CAB 10
mus de omnibus vineis decimam, qua funt fultus viam
in omnibus locis , excepto de condaminis Epifcopi , vel
de Chabanaria, qua fuit Petri Aldiard /fcilicet de
terris ac vineis, in quibus nec in condaminis , nec in
Chabanaria praditta non accipimus, <fic. Fol. 2 5 . De¬
cima vero de aquis , de pullis, de aliis omnibus , car¬
nibus, de chanavis , de omnibus annonis , Jive de om¬
nibus rebus , qua decimari debentur , medietas efi Epi¬
fcopi , medietas eft Canonicorum , fcilicet de ecclejia
S. Imeni , de ecclejia de Euien , dc ecclejia S. Mar-
ttni , Jive de parochiis illarum pr Victarum Ecclejia -
rum, excepto de condaminis Epifcopi, Jive Chabanaria,
qua fuit Petri Aldiard, fcilicet dc terris ac vineis, (fic.
Fol. 3 i . Excepto de condaminis , quas tunc habebam ,
& de vinea , qua fuit de Chabanaria Petri Aldiard.
Fol. 41. Nantelmus de fjerya habuit 3. Chabana-
rias pro Epifcopo Hugone Gratianopolitano, qui reddit
unaquaque 13. fextarios de civata , & \z. denarios
& 1 . gallinam , (fi 1. pulunum , & opera , (fi mano -
opera. Fol. 49. Ante me confeffus eft ipfam Chabana-
riameffe antiquum feudum Cellaria, &c. Fol. 53 .Et
omnes Chabanaria pradiffa debent opera (fi manuum,
operam , & coroatam, Jient alia terra Epifcopi vel Co¬
mitis. Fol. 60. Medietatem decima milii & panitii ,
Jive leguminis & chanavi , gurpijco & dono , &c. Fol.
75. Excepto Cb ab an ari ani , in qua eft domus mea ,
quam pater meus dedit B. Laurentio , decimam de pra-
dicla Chanabaria.Vol. 7 6. Excepto unam Chabana-
riam , five tenuram , qua eft S. Laurentii Monafterii.
Tabularium Eleemolynae S. Pauli Viennenfis:
Dono fantta Viennenji Eleemofyna dealodo meo unum
campum rotundum , & duas Jextariatas terra juxta
eundem campum, & duas Cavenarias, (fi alterum cam¬
pum, &c. Alibi : Unam Chanavariam vendimus (fi
donamus, qua eft fit a in villa , qua vocatur Plans.
«[[ Chanvannarujs Mansus. Inquifitio de juribus
Dalphinalibus to. 1. Hift. Dalphin. p. 123. Item
capiebat fefcalcus tafchias in Vaux. in pluribus Man -
Jis Cb anv ann ariis & bor dariis , de quibus tangitur in
libro ; de aliis vero cerfibus & juribus qua capiebat fiel-
fcalcus in Manfis Cbanvannariis (fi bordariis pradi-
tlis , tr affatur m libro Domini.
CAB ARE, Cavare, fodere. Tabular. Cafaurienfe,
annoOttonisImp. 1 6. Concediftt mihi Majoni . . .
unum fedium de molino, qui eft fuper lacum . . . ut ha¬
beamus ego Adajo licentiam ipfum fedium Cabare , (fi
formas facere , & omnem firmamentum ad ipfum moli*-
num faciendum. In veteri inferiptione apud Gru-'
terum p. 6 2 2. 1. Cubatores pro Cavatores dici qui¬
dam opinantur.
Scabare , pro Cavare, non femel occurrit in Vita S.
Eiigii lib. 2.c .6. Mox , ut terram farculo Scabare.
coepit. Rurfum : Cumpaululumima foffa declinans in
latus caverna Scabare humum coepiffet.
<|f CABASTRAGIUS. Litterae Caroli Regis Jeru-
falem & Siciliae an. 13 07. ex Archivo S. Vi&oris
Mallii. Super petitione immittendi averium extraneum
ad pafcendum in dicto territorio ad loquerium , pete¬
bant dicti parem quartam partem mutonorum , afto-
rium & Cabaftragiorum. Haud difficile crederem
in autographo feriptum fuilfe Cabal. tragorum ,
id eft, Caballorum feu equorum , & Tragorum, {en
hircorum caprorumvea Graaco Tpayc; ; male au¬
tem a librario minus attento deferiptum fuifle
Cabaftrafiorum.
CABATG1UM. Vide Capitale 5.
CABBALA , Hebraeis , Dodrina oretenus
tradita, & fpecialius Scientia illa abftrufior,quam
Rabbini in Mofis & Prophetarum libris invefti-
gant, per litterarum & fyllabarum., praefertilia
CAB CAB 1 2
nominum Dei, numerum , collationem & tranf-
pofitionem ; unde nafcitur, Ii eis fides, rerum
arcanarum multiplex cognitio. Dividitur in Spe¬
culativam Sc Pradicam : utraque fubtilis fsepc,
femper autem inanis & fuperRitiofa.
Cabbause.e, Hujus fcientise periti.
CABECALAR1I, Executorcs teRamen torum. Fori
Ofcenfes Jacobi I. Reg. Aragon. an. 1 2.47. fol.
1 3. De fpondalariis , vel Cabe palar iis , aut tejlibus ,
qui eos fecit aut conflitutt , qualicunque loco facit eos ,
ibi habet fe juvare de iis , drc. Infra : Et fi Cabepa-
larii volunt partire , pojjint partire, &c. Et fol. 14.
In quibus te (l amentis fpondalarii debent confcribi , qui
Cabepalariifeu Manumijfores ab aliquibus nuncupan¬
tur. In Obfervantiis Regni Aragon. lib. 5. habe¬
tur titulus , de Tutoribus , Manumijf oribus , & Ca-
bec alariis >
CABELGENSES, ita appellati quidam fadiofi in
Hollandiafub annum 13 5 o. Cabillaux, Joan.Mo-
lineto pag. 46. 57. 11 7. Joan. a Leydis lib. 29.
cap. 16. Anno D. 1350. orta funt , proh dolor ! in
Hollandia diu factiones feu partialitates .. . . homines
vero unius fatiionis affump ferunt nomen a quodam pi-
fce marino , qui dicitur A felitis , i. Cabbelyau, ad
denotandum , quod ficutpifcis ille in mari efl devora¬
tor aliorum pifcium ,fic &ifti ejfent domitores fuorum
adverfariorum : & ifli dicuntur Cabelgenfes. Alterius
vero fadionis homines nominati funt e contra Hoec-
kenfis, trahentes vocabulum ab hamo , quafi dicerent:
Hamus pifccm prendere fcpe filet, drc. Kilianus : Ka-
beliau , Kableau, i. Bollicf , A filius pifcis.
CABELLA, 'pvoGabella, Gall. Gabelle, Olim tri¬
butum omne , nunc illud folum, quod fal i im¬
ponitur. Charta Caroli Regis Franc. Siciliae &
Jerufalem, dataMolinis 24.N0vemb.an. 1497.
Cum eorum cajlris ,fortaliciis. .. . Cabellis , dohanis ea-
umque juribus. Computum anni 13 3 3.HiR.Dal-
phin. pag. 285. Pro praconir^andis Cabellis Domini
pro quinque diebus , & portandis cartulariis de Bello -
videre apud Gr atianopolim , 11. flor. vi. den. grofi
Ogerius Panis lib. 4. Annal. Genuenf. ad ann.
1214. Confules juraverunt quod ditii introitus de ce¬
tero in perpetuum non poffent vendi , excepta Cabellx
falis domus Me ff ana. Utitur ille non femel. Vide
Gablum.
CABELLAN ARIUS, pro Capellanarius, Capella-
nus. Chartul. Roton. laudatum tora. 2. HiR.
Britan. coi. 7 3 . Habens pro mediatore Doitanaupre-
fbyterum fjarnithini Cabellanarium.
<[f CABELLARIUM , f. Equile, ftabuluin caballo¬
rum feu equorum. Litterse Philippi Flandriae Co-
mitisan. 1 1 88. apud D. de Laurierc tom. 2. Or¬
dinat. Reg. Fr. pag. 4 2 1 . Conceffi & eis , ut liceat
illis m perpetuum furnos de cambas facere , de etiam
molendina & Cabellaria.
CABELLATI , Cabelloti , Cabellarnm feu ve-
digalium & tributorum redemtores. Vide in
Gablum.
CABELLATOR , Minifler, exador Cabellarunt
apud Bartholom. Scribam lib.6.Annal.Genuenf.
ad an. 1227.
CABELLUM , Organi mufici fpecies. S. AuguRi-
nus lib. 5 . de Mufica cap. 1 . Felut cum d Sympho¬
niacis Cabella & cymbala pedibus feriuntur.
CABENTIA, Facultates, bona, ex Gallico Chevance.
Charta ann. 1375. data Avenione : Et teneatur
dare & ajflgnare tantum in dotem & nomine dotis ,
quantum fuit datum & ajfignatum matri ipfius f/oan-
nis: Et aliis vero filiabus dare liceat Cabentiam juxta
fui voluntatem. [Vide Chevantia.']
^ CABERNATUS Lapis , f. Lapis erutus ex ca¬
verna. Vid eTabentum.
CABERNUM , 7^710/0.0. , Foramen , caverna, Sup-;
piem. Antiquarii.
CABESCHOLIA. Vide Caput fibola.
<Jf CABIA , Species fellae gellatoriae a Cavea, cujus
formam quodammodo referebat , fic appellatae.?
Nicolaus de Curbio in Vita lnnocentii IV. Papae
cap. 15. Ufque Cortomiliam fuper mulum in quadam
Cabia lignea propter debilitatem ipfius nimiam fuit ve¬
tius. Cap. 30. Ipfum Dominum cum tanta exuit a-
tione ac tripudio fufcepcrunt , quod nunquam effet diti u
facile vel notare ; nam fecerunt fibi quoddam artificium
m modum quadrata Cabia miro ordine excogitatum ,
contextum de connexum d lateribus perticis de lignis
aliis politis pariter de ornatis, coopertum quoque fu-
perius contra filis aflum de fi arieto de firico , quod
quidem ferebant nobiles milites civitatis , de infra quod
veniebat ipfe fummus Pontifex fuper equum , ne d cir¬
cumvenientibus & frequentia populorum , ob plenam
devotionem irruentium de eidem occurrentium prejfuris
aliquibus laderetur.
Cabia , Cavea qua aves concluduntur , GalL'
Cage. Ital. Gabbia. Computum ann. 1333. HiR.
Dalphin. tom. 2. pag. 27 9. Pro emenda Cabia cum
avibus taren. ir. Ibici, pag. 280. Pro reparatione Ca¬
bia pappagalli iv. denar.
Cabia , Locellus in carcere fabricatus ad inRar
caveae. Memoriale Poteflatum Regienf. ad ann.
1277. Captus efl cum vi. vel vn. de domo fua per
partem extrinfecam de Mediolano , de per illos de Co¬
mo , de in ditia civitate de Como feu in caflellis fluis
detinentur in carceribus . . . & tres Cabia fatia funt,
in quibus praditii detinentur , fcilicet duo in qualibet
Cabia.
CABIACES, Nudi , apud Papiam MS. Editus habet
Cabtedes, [ut & MS. Ecclelia: Bituricenfis. GlolT.
Sangerman. Cabielesfl
CABIDARIUS, Lapidarius. GlolT. Gr. Lat. naCt-
, Cabidarius , pro Cavidarius , qui gemmas
excavat : Cavatores didi caelatores , qui planam
tabulae TuperficiemRylo exarant , nondudusex-
Rantes & eminentes exprimunt : Graveurs de pier -
res precieufes. Xtfcv^yd, Palladio in HiR. Laufiaca
cap. 5* ^ifovpyoi , cv Xzyoviri xaCAfiicv. Monet Cu-
jacius in 1. 1. C. de Excufat. artific. lib. 10. pro
Clavicarii, legi inCodd.MSS. Cabidarii, vocem¬
que (caf/cTap/c? haberi etiam in libro 56. B
adlib.12.de Cohort. Vide Cabare.
CABIEDES , Cabif.les. Vide Cabi aces.
CABILLA , Capillatio. Papias MS.
CAB1LLINUS, Vafis genus. Leges Ethelredi Regis
Angi. cap. 2 3 . apud Bromptonum : Et m flantia
Natali Domini duos grifengos pannos , de unum bru-
num ,& 10. libras piperis , & chirotecas 5 . hominum ,
& duosCabilltnos colennos aceto plenos , de totidem in
Pafcha.
CAB1LLIS, <Pi<Poi<TXcLh’ict , Trcthiutrli; , in Gloflis
Lat. Graec.
CABIMENTUM , ut habetur in Statutis Ordinis
HofpitaL S. Joan. Hierof. tit. 1 9. de verbor. fi-
gnif. §. iz. vocabulum efl Gallicum , dcabire, quod
fignificat aliquid ajfumere , de quo qui fe putat rationem
probe reddere poffle : fic vocatur Commenda , qua.
Fratri fluo ordine comeditur. Vide tit. 14. §. 55.
[ & Hierolexicon Macri.]
^1 CABISCHOLARIS , Cabiscolus. Vide Caput
Schola.
f CABISTERCUS. Vide Cabus.
CABL1CIA , Rami arborum , vi ventorum , aut
1 3 CAB
tempeflate , vel alio ea fu disjedi : Bois Chablis , ’
Gallis. Inquifitio de forisfaduris foreftarum in
Addit, ad Matth. Paris : Inquiratur qui acceperint
profectum de C ablutis. Vide Arbor jacentia a , & in¬
fra in C ab ulus.
^[CABMASUS. Vide in Caput Afanji.
i. CABO. Papias : Cabo , equus caftratus. Gloffaelfi-
dori : Cabo , caballus , fonipes , equus. Hinc effidta
vox , Caballus. VideMeurfium in xctGay.
2. CABO, pro Capo. Chartular. Landevenecenfe :
Dedit S. IVingaloeo unum fefiarium frumenti, & unum
Cabonem , & duo cafea , de unaquaque ipjius pojfeffio-
nis in unoquoque anno in pridie Nativitatis Chrifti.
f CABOCELLUS, Parvus cabus , minor menfura
frumentaria. Index MS. beneficiorum Ecclehae
Conflantienfis fol. 86. iii. capones & vi. gallin.
& ix. Cabocelli avene annuatim.
CABOS, Rhombus, pifcis , vulgo , Cbabot , in Char¬
ta Raimundi Comitis Tolofani an. 1 1 8 i. apud
Catellum pag. 2 1 6 . [ In Amalthea Cabos , Ebrius
ex Suida. ]
CABRARiUS, pro Caprarius , Caprarum pallor, in
LegeLongob. Heroidi tit. 48. §. 3.
CABRETA , [ Gall. Cabnole, Levis laltusad inflar
caprae vel haeduli, quem Galli vocant Cabri. Lo¬
cus efl in ] Baudofa.
•(f CABREUM, in Statutis Equitum Melitenf. Si¬
gnificat Inventarium bonorum flabilium alicujus
Commendas cum illius ichnographia flatufque
antiqui & recentis relatione , una cum authenti¬
ca atteflatione melioramentorum : quod omnes
Priores, Baillivi & Commendatores in quolibet
xxv. annorum fpatio renovare & praefentar e te¬
nentur, cum tribus fi milibus Cabreit, , quorum
unum reponitur in Archivo Comniendae, aliud
in archivo Conventuali illius linguae , & tertium
. • . ^ '
in archivo Prioratus. Macri fratres in Hierolexi-
co. Vide Capibreviuni.
CABRIC1US , Haedellus , Gall. Cabri. Locum
vide in Carnalagium.
CABRICUS,Eadem notione. Statuta S.Vid. Maf-
fil. an. 1531- per Cardinalem Trivultium : De¬
bet pitanciamis dure ue duobus in duobus religiftis unam
levatam , Jiveunum jecur . vel unum caput Cabrici.
^[CABRIONATUS , Dillindlus variis coloribus,
quibufdam Gallo-Belgis Gabriole. Locum vide in
G ardae or fiam.
f CABRO q-taji vefpa longa ejl. Papias. Idem MS.
Cabro , vermis dictus a cabone , id eft, equo , quod ex
equo creetur.
CABSARICiUS. Vetus interpres Juven.Sat. 8. v.
167. Infcript aque lintea, hoc eft , piftis velis, popina
f.iccedit , aut linteis Cabfariciis tergit , vel ubi efcn-
lenta publice venduntur. An cannabicis ?
fT C ABSUM, pro Capfum , Thorax. Vide Capfum.
%CABUCA. Vide Cambuta.
C ABULUS , Petrariae feu balliflae majoris fpecies.
Willelmus Brito lib. 7. Philipp. pag. 182.
... Sex mox ingentia fixa
Emittit Cabulus.
Vetus Interpres Gallicus Will. Tyrii lib. 6. cap.
1 5 .Una inter cater as machina, &c. fic vertit , une
grande periere , que l’on claime Chaable ,Jigrojfe , &c.
Caables noflri vocant (Uvarum arbores , vento¬
rum vi ad terram dejedas. Rcgeflum Philippi
Aug. fol. 1 24 .Milites debent habere firmarium futim
in nemore ad mortuum nemus , & ad arbores ver fas ,Ji-
ve Chaable , & aci branchias volatiles , &c. Sed ho-
'die Chables vocamus funes majores & craiiiores :
quam vocem quidam ab Hebraeo Chabel , quod eft
funis, deducunt. Arabibus Habclidefii fonat , un¬
de h ab ala , vincire, nedere. Gefla DD. Am-
bafiae cap. 5 . n. 1 . Cabulis impofttis ad fitnma afteen -
derunt. Aliud fonat Chable , in Regeflocenfuum
6c feodor. Carnotenf. fol. 1 . in Camera Comput.
Parif. ubi de muldis , feti emendis : Item d’un fang
feit , 1 5. fol s torn. Item ddun Chaable , 60. f L’en
die que c' eft Chaable , quant il appert trois coups orbes.
Chadabula, Idem quod Cabulus, Guillel. Armorico
deGefl. Philip. Aug. an. 1202. Tribus lapidibus
magna petraha , qua Chadabula vocabatur , emiffis.
CABUS, Cabistercus. Papias : Cabijlercus , vacuum
& inane , vel illud inteftimm , quod fleretis capit ,
[ MS. Cabijlercus & Capiftercus , &c. J Joan. de Ja¬
nua: Cabus , nomen eft menfura , de qua Regum lib .
4. c. 6. quarta pars Cabi , fc. ftercoris columbarum ,
& , ut dicit fjofepbus , hoc condiebant cibos pro fale.
Item in Hi ftoriis dicitur. Tradunt quidam nomine fter¬
coris dici vejiculam columba , in qua recipiebantur gra*
na de fons allata. KefCec , ulce /jcItm , Phavorino.
Vetus ChartaLufitanicaapud Anton. Brandaon.
lib. 7. cap. 30. Proinde quod vos feciftis honorem &
Cabum fuper me , & feciftis mihi fervitium bonum &
fidele. Ubi Editor, comrefpeito &bon acolhimento.
•[[ CABUSSELLUS , apud Mafiilienfes Cabuceau ,
Operculum , Gall. Couvercle. Vetus Inventarium
5. Vidoris Mallii. Item unam naviculam argenteam
pro thure tenendo habentem C 'abujfellum frechijfum.
CABUTA. Vide Cambuta.
f CABWARFIDA. Vide Cadarfeda.
•il CACA , Venatio. Vide in Caciare.
CACA Ferri. Vide Cacaferri.
CACABACIUS , Idem qui mox Cacabatus, Vide
Panis Cacabacius.
CACABATUS, Denigratus, cacabo fumofo illitus,
C/;.i«r/rcwwe.PaulinusNolanus Epift. 1 2. Cumadf-
ficia qua immaculata adhuc operis tui gratia fplendent ,
obfcurata nanus infipientta mea , & ut digno verjibus
meis utar verbo , Cacabat a ridentibus multis .. . afpi-
cies. Pelagius : Appenderunt in collum meum Caca¬
bat as ollas , & anfas vaforum. Fortunatus lib. 6.
Poem. 10. de Coco regio:
Corde niger , fumo paftus , fuligine tinttus
Et cujus facies Cacabus alter adeft.
Ibidem :
Cui fua for dentem pinxerunt arma colorem ^
Frixura , cucuma , fcafa , patella , tripes.
Althelmus de Laude virg. c. 4 3 .
Sed praftante Deo cacatur corde malignus »
Bajia Cacabis , dum ftultus tradidit atris ,
Sic ollis niger , & furva fartagine teter , &C.
Apophtcgmata Patrum edita nuper a V. Cl. Jo.
Bapt. Cotelerio c. 4. ubi de daemone , quem Moy-
fes Monachus expulerat : o‘‘cTt Ifyxjuv tXtyiv ictuTu"
JtaXw? <roi tTToi.ia-uv , <r7ro<I ccTfp^e , fXiXavt. Quae verba
poflremafic vertit Palladius in MS. Corbeienfi :
Cinerate & Cacabate, uti monet idem vir dodiffi-
mus. Vide Rofveidum ad Paulinum , & Filefa-
cum lib. 1 . Seled. pag. 2 44.
CACABOLUM. Vide Catabulum.
CACABOSUS, Homo ventrofus. Locum vide in
Ponticus.
CACABULUM, Minor cacabus. Occurrit apud
Apitium lib. 4. c. 1 2 . &c.
1. CACABUS, Judicium aquae ferventis. Vide
Aqua fervens.
2. CACABUS, Genus tributi, f. idem quod Foa -
gium. Charta Narrioti Domini deTuciaco anq.
mo. Dimijit Abbati Floriacenji omnes malas con-
fuetudines , quas ufurparat , videlicet talliam denarie^
rum, raptum, incendium . ..vacant de fiarro , tri¬
pe dicam , natellam & Cacabum.
CACAFERRI. Matth. Silvaticus : Scoria feni, i.
fquamma ferri , quam fabri ferrarii de fornacibus eji¬
ciunt globatim , Lat. arugo ferri dicitur etiam Caca -
ferri. [ Statuta Arelat. MSS. NecfcobilU , nec aliqua
turpia vel immunda , nec etiam Caca ferri probiciant
in c arteriis ; ubi non fortean male Caca ferri legi¬
tur diverfis vocibus. ] Vide Angelum Paleam in
Antidotar. Mefuse cap. 41. extremo.
CACANUS. Vide Caganus.
CACARE ad Judicium. Ugutio, Vador, aris , in
vadem ponere , i. vadem dare , & ego vador illum ,
do tibi illum in vadem : vel vadari , i. Cacare ad judi¬
cium ,• adplacitam fidejubere , vel polliceri , &c.
CACAVELLUS, pro Cacabellus, Minor cacabus.
Charta plenariae fecuritatis , feripta fub Juftinia-
no, apud Briflon. lib. 6.Formul. p. 6/pj.Cacur-
rella cum manica ferrea vetere penfante libra unafemis ,
Cacavello rupto penfante libra una, &c. [Mabill. in
Supplemento Diplom.p. 9 1 . legit , Caccavellus. J
CACCUBIRE dicitur de clamore no&uarum ,
ut habetur fupra in Baulare. Au<ftor Philomelae
dixit eodem fenfu Cucubare.
CACCULA. Ugutio : Monedula , avis , qua vulgo di¬
citur Gaccula. Graculus , Gall. CbUcas.
CACEA , Arca , Gall. Caijfe. in nova Gall. Chrift.
tom. 3. coi. 1142. Moniales confeffa fuerunt ba-
buijfe 2 j.florenos & C aceam, f. muliebris fupelle-
«ffcilis plenam. Vide Cacia.
^JCACENTUS , Gracilis , tabidus , in GlolT. San-
german.MS.num. 501.
CACEPOLLUS, Cachepolus, Chacepollus , Li¬
ator , fatelles , Anglis , a Catcbpoll , quae vox oc¬
currit apud Willelmum Thorn. pag. 21 53.de
2154. Cambro-Britannis , Ceifpvol , eft lidtor ,
[ vel pollindor, a Cais vel Ceis , unde Ceijio, quaere¬
re & Pvpll , folia, fovea. Eft igitur Ceifp-wll juxta
vim etymologicam idem quod Quaerens Foliam :
nili mavis vocem derivatam a (Admittere, <Sc eo¬
dem P«(//, tuneque idem eflet quod Mittens in
foliam. Utrumque etymon convenit pollindtori.
An exempla litftori , an pollindtori melius conve¬
niant , & quaenam, judicet ledtor. ] GlolT. .ZElfri-
ci : Exattor , haecepiol.Sed nefeio an haec huc fpe-
dtent. Alii volunt vocem compolitam ex to catck : ,
apprehendere, & pole vel polle, caput. Leges Ethel-
redi , apud Bromptonum , cap. 24 . SiCacepollum
advocet , quod ei te Ionium dedit , & ille neget , perne¬
get ad Dei judicium , & in nulla alia lada. Lamber-
tusArdenlis inHift. Comitum Guin. Servientes
etiam & Cachepoli cum virgis , & afperis virgis , ope-
ratores invie em provocantes , &c.
Chacipolujs, in Bibi. Sebulianacent. i.cap. 56.
Occurrit non femel in Charta Ludov. Dom. Bel-
lijoci, pro Libertatibus villae Bellijocenlis ann.
1 274. Feodum de Cbafjipolerie de Dompmartin , in
Probat, Hift. Breflenfispag. 5 2.fpecies fergente-
riae. [ Hift. Dalphin. tom. 1 . p. 1 47. in Litteris
Humberti Dalph. an. 1 296. Item donamus & con¬
cedimus Chacip ollariam dich loci de Balma pradiclo
Guillelmo & fuis pradiclis tenendam & exercendam,
perpetuo; quandocunque GuillelmusCbacipollus qui nunc
efi , decefferit, vel ipfam Chacip ollariam refignaverit,
aut eam Chacipollariam dimittere ipfum Guillelmum
Chacipollum contingerit , cafu aliquo feu caufa. Vide
Commentaria Trevoltiana Dee. 1709. p. 2184.]
Chassipullus. Tabular. Brivatenfefol. 197. Baju¬
li , Chajfipulus,& cufiodes Ecclejia,gayta , Praco prin¬
cipalis , &c. Intra : Bajuli & Chajjipulli terr aviorum,
CAC 1 6
qui bajulum & Cbaffipulumab antiquo habuerunt, &c.
f CACERIA , Venatio , Gall. Cbaffe. Charta Phi¬
lippi Franc. Regis ex Tabulario Compend. ann.
1 193. Jjfuafdam confuetudines quas dicebat , fcilicet
cercbiam & Caccriam & advocati am & cateras omnes
quit as clamavit. Vide Caciare.
CACETU M.T urpinus cap. 2 9 . Beatum autem Roth-
landum fuper duas mulas C aceto aureo fubveclum pal-
leis tettumufque Blavium Karolus deferri fecit. ItaMS.
Codex , ubi editus , tapeto aureo fubveclum , palliis
tettum , &c. praefert.
f CACHEPOLUS. Vide Cacepollus.
CACHERELLU S , Judex pedaneus, Baillivus in¬
ferioris ordinis apud Anglos. Willelmus Thorn.
Senefc alius & Cufiodes noftri diligenter inquirant de
injuriis per Baillivos & Cacbcrellos Vicecomitis , no¬
bis vel tenentibus noftris fallis. Idem : Pauperes tenen¬
tes nofiri defendantur contra Cacbcrellos , quantum de
jure pojfant. Vetus Charta apud Spelmannum: jP^k-
lus de St anes fuit tunc Cacberdlus de Hundredo de
Acfiane.
CACHI , ut mox Caci. Vetus Scheda de Tran latio¬
ne S. Auftremonii tom. 2. Bibi. Labbei pag. 505.
Ubi pro reverentia B. Martyris plurima reliquit inji-
gnia fcilicet Cacbos cryfiallinos , & lapides pretiufos ,
&c. Sed legendum fcacos, Vide in hac voce , &
in Caucus.
^1 1 . CACHIA , Cachi are, Venatio, venari. Vide
Caciare.
^ 2. CACHIA. Regeftum 8 7. Chartophylacii Re¬
gii : Dominus Aynardus de Bellacomba fenior perci¬
pit C acinam, videlicet qaatuorde cimam partem fru-
ttttum pro vinea de Pineto. Sed legendum Tacbia ,
ut ibidem non femel. Vide Tafca , Prseftatio
agraria.
CACI, Latrunculi, Gall. Echets. Mabil. Anale£t.‘
tom. J-pag. 341 . exGeftis Guidonis Cenoman.
Epifcopi : fjmiores per officinas fratrumob errantes ,
tandem in cimeterio ad Cacos & aleam ludendo , cotidie
& tota die rejidebant. Vide Scaci.
1 . CACIA , Capfa , Chace , vel Cbaffe , arca. Fride-
ricus II. Imp. lib. 2. de Arte venandi cap. 33.
Accipiunt ova gallinarum , & rumpunt ea ,& in Cacia
vel c apice lignea aut ferrea , qua tamen Jit fiagnata ,po-«
nunt ea , &c. Occurrit ibi pluries.
«[ 2. CACIA , Iter , via. Viae in Chace a.
3. CACIA, Venatio. Vide mox in Caciare.
CACIARE, Chaciare , Venari , Italis C acciar e ,
Gallis Chaffer vel Cbaper. Capitula Caroli C. tit.
4 3 . cap. 32 .In Odreia villa porcos non accipiat , &
non ibi Cacietniji in tranfeundo. Cap. 3 3. UtAde -
lelmus de ferefiibus diligenter fciat , quot porci & fe-
ramina in unaquaque d filio noflro Caciata fuerint. Li¬
ber donationum EcclefiseRatifponenfts in Metro¬
poli Salilburgenfitom. 1. pag. 246. Devenatione
ita fe coadunaverunt , ut utrifque liceret in iftaparte
commovere, &Jic in antea Caciando perfequi. [Char-
tular. S. MartiniPontifar. ex Litteris Philippi Au¬
dacis Regis Francorum : Inventum efi quod Mona¬
chi A. Martini Chaciaverunt cum cornu, clamore &
canibus. ]
Chacea , Chacia , Chase a, Venatio , Gallis & An¬
glis Chace, unde Chace are, venari , Cbacer. Char¬
ta Edw. II. into. 2.Monaftici Angi. p. 102. &
103. Ac conceffionem , quam eadem Alicia fecit eif-
dem Ecclejia & Canonicis de libera Chacea in omnibus
terris & befeis fuis in feudo ipjius Alicia , ad omnimo¬
das feras Cbaciandas & capiendas. Alia ibidem pag.
1 07. Cum placitum aliquando motum ejfet . . . de Cha¬
cia habenda inbofcis & moris de Hamelak. Alia anni
1226.
CAC
1226. in Probat. Hift. Monmorcnciacae p. 40 r .
Cbacia.ni , quam habebam ad magnam bejliam in fo-
reJlaCruya , videlicet ad cervum , bicbam , porcum ,
capreolum , cb1 damam.
Cachia. Hift. Beccenfis MS. pag. 596^. 1. cx
Archivo ejufdem Monafterii : Procuratores didi
Conventus , qui pro tempore fuerint perpetuis tempo¬
ribus , Cacbiam unam habeant in propriis bofas ipfo-
rum ad leporem , vulpem (fi murilegum fine recidis &
arcubus ; ita quod in bofcis dicti PVillelmi ingreffum non
habeant ad Cac hiandum , nec etiam in propriis ip forum
ad grojfam befiiam, (fic. Charta an. 1 2 3 1 . apud Mi-
jaeum tom. i.pag. 750. Nobis & haredibus nojlris
altam jufiitiam (fi Cacbiam venationis in pr&dicto ne¬
more retinentes. Charta anni 1 2 3 1 . ex Chartulario
S. Martini Pontifar. Retenta fibiCbada in nemore.
Occurrit iterum in Formulari Angi. Thomte Ma-
dox pag. 384.
CAfA. Fori Ofcae an. 1247. fub Jacobol. RegeAra-
gon. De cane de Caca. Si alicujus canis occinerit ip-
fion , q^antamcunque Cacam dominus canis mortui po¬
terit probare , quod una die occiderit canis ejus , tantam
Cacam debet emendare dominus canis unaquaque die
nomino canis mortui , aut quod reddat canem homici¬
dam , q natalis efifaa catonia.
Chacf a interdum fumitur pro ipfo faltu, & iplafta-
tione , in qua venationis gratia aluntur ferte ,
nullo, inquit Spelmannus , cin&a fepimento ,
fcd privilegio tuta, vel a Principe concelTo , vel
praefcriptione adepto. Differt autem Chacea a
Parco , quod hic anguftioreft, & palis aut muro
circumclufus ; & aforefta, quod haec multo cft
extenfior, & ampliftimis legibus in lignita. Mo¬
nadicum Anglic. tom. 1 . pag. 722. Pajluram om¬
nium animalium fuorum ubique in Ch acia nofira de Tu-
diham , . . . & de fubbofco ia dicta Chacia ad terram
diciorum Monachorum meliorandam , (fic. Tom. 2.
p. 103. In dominicis bofcis fuis & Cbaceis. Willelm.
Thorn : Habeant liberam warennam in omnibus do¬
minicis terris , . . . dum tamen terra ilDnon fint infra
Chacias autwarennas nojlras. Fleta lib. 1. cap. 20.
§. j 1 • Jjjjfi appropnaverint fibi liberas Chacias vel
Vpanennasjine iv aranto. Statutum Edw.III. an. 21.
Ut malefactores inforejlis , Cbaceis , parcis (fi paren¬
tiis , &c. Adde Statutum 2. WeftmonafLr. c. 25).
^Chaceria, Eadem notione. Chartular. minusS.
Benigni Divion. in Inftrumento venditionis ann.
1276. Item fuper ea omnia qua habeo & habere pof-
fum (fi debeo in villa , finagiis (fi territoriis de De-
mois , videlicet in terris , pratis , domibus , manfis ,
nemoribus , aquis , juftitia , banno , venaturis , Chace-
ria , arboribus , juribus , bonis , (fit. Chacerie in Lit¬
teris Roberti de Bafoches an. i 247. fje ne puis de
ce bos .. . arbre tranchier , fors que por faire haie d ma
Chacerie de bonnefoy.
Fractio ChacejE Regalis, in Legibus Canuti Regis
de foreftisc. 21. 28. 29. Ubi rei d Icuntur fractio¬
nis forefta Regis , qui venationem regiam quovis de-
li&o in foreftainterturbanr.Galli dicunt ruiner les
plaifirs du Roy. Entreprendre fur les plaifirs da Roy.
Chaicia , Venatio. Charta Simonis de Piffiacoan.
1212. apud Marten. tom. 1. Amplilf. ColledE
coi. 1105. Praterea eidem Domitio Regi & haredi -
bus ejus quitto in perpetuum omnem Chaiciam ejufdem
forefla & befiiam mortuam.
Cassa , Idem quod Cacia , in veteri Inquefta apud
Columbum in Epifcopis Valionenfibus lib. 2.
n. 26.29. Caffa falvafina , ibidem : Chajfe fauva-
gine. Vocabuli etymon cenfet V. Cl. Aigid. Mc-
nagius a Captare accerfendam in Orig. Gall. <5c
Tom. II.
CAC 1 8
Ital. Certe fi-oav f Captionem & Venationem , vertit
Glofl. Graec.Lat. Silvius a Cajfibus, deducit; quip¬
pe venatores feras in calles propellunt, & clathra-
tas feneftras , Chaffis dicimus , quod callium , feu
retium , formam referant. O&avius Ferrarius ab
agere , vel agitare. Alii denique a Capftrn , vel
Cadum , de quibus vocibus infra agimus, quod
quippiam claufum denotat : nam Caceas parci
fpeciem fu ilfe docuimus , in quo venatio fera¬
rum peragebatur. Vide Chacea.
Cha^are ad Omnes Bestias , -in Regefto Philippi
Aug. f. 2 8.
Cajor , & Chajor , Equus venatorius , un Chaceur,
in Legibus Normann. Willelmi Nothi cap. 22.
2 3. quam vocem non intellexit Seldenus. Kifto-
ria fundat. Kingefwodenfis Abbatix in agro Glo-
ceftrenli in Angi. Dederunt mihi . . . (fi filio meo ,
qm acibuc fupereji , unum Chaporem 4 aut unam m ar¬
cam argenti. In alia Charta legitur, unum Caco -
rem. Le Roman du Renard MS.
Et li veneres vet devant ,
Sor un grand Chaceour liart , (fic.
Le Roman de Garin MS.
Hues es chauciees & efperons d’or fin ,
Si efi montes el Chaceor de pris ,
Jfiue li dona ! Emp er er es Pepin.
•HCAC1QUES, Caciqui. Concil. Hifpan. tom. 4.
pag. 26 i . an. 1582. Vitia Primorum inter Indos ,
quos illiC ' acique s aut Cur ac as vocant , facile dijfnnu-
lantur , adulteria inquam , ebrietates .. . dum ad hac
parochi connivent , ut ad fua lucra operam Indorum
promptam habeant. Et pag. 76 1. coi. 1 . an. 1604.
Jjfiiod neque Caciqui feu Indorum Primores , nec Pra-
tores , nec Fifcales , nec alii miniftri pro Indorum do -
lirinis colligant oblationes in domo in domum.
CACOBUS , pro Cacabus , in Inftrumento Maflll.
an. 1525.
CACODEUS , vox hybrida, Malus feufalfus deus.
Chronicon Novalicenfe cap. 7. In quo olim tem¬
plum ad honorem cujufdam Cacodei , fcilicctgjsvis, &c.
CACODOXIA , Graec. , Prava opinio,
dogma haereticum, apud Murator, tom. 1. part.
1 .pag. 155. coi. 2.
•ff Cacodoxus , KcMcfiofyt; , Qui prave fentit , ibidem
pag. 157. coi. 2.
f CACOPRAGMON , Ku.>ic7rpcty/jLM , Maleficus.
Candidus Mon. in Vita Venerab. Eigilis abbat.
Fuld. in Addis SS. Bencdidl. faec. 4. part. 1 .p. 2 5 9.
C acopr agmones hic rite procul expulit a fe.
CACOSI , Leproli vel homines miferandae fortis
qui habebantur quafi eftent leprofi. WidcCagoti.
<j[ CACOSOM1UM , Domus leproforum. Epitome
Chronici Calin. apud Murator, tom. z. p. 352.
coi. 2. Cum Ecclefiis , villis , xenodochiis , cafinsy
ptochotrophiis , Cacofomiis 3 brepbotrophiis.V ox dudta
a ; lance, malus & G-uy.ce., corpus.
C ACUERE , 'ee-xpciy.xXlio-cii , yJdvocare , in Supple¬
mento Antiquarii.
CACULATOR. Vide Cauculatores.
CACUM BEARE , &iaXhd.p-Giiv. Glolf. Lat. Grxc.
Permutare.
CACUMINARE , [Cruci affigere. ] Vide Incrocare.
CACZEOLA, Minor menfura frumentaria. Elift.
Dalphin. to. 1. p. 97. coi. 2. in Inftrumento an.
1309. Item d quolibet vendente bladum qui ejl 4e
extra villam , levatur de uno bicheto una CaciLeola
raz.a, (fi de duobus biebetis una Cacs-eola cumula, (fi
fic deinceps afeendendo.
C AD A , Arvina : Oleum de cada , Oleum oxy cedri , in
GiolF. Arabico-Lat. VideMeurfiurain KsuTcj.
Cadala, in eodem Gloff. Arabico-Lat. Infima,
negotiatio pinguedinis , ungui nari a , axungiaria.
f CAD AB ALUM ,Proftratio ad terram. Leges Nor-
man. apud Ludewig. Reliq. MSS. to. 7. p. 303.
De percuftione palme v [olidos. De percufftone pugni
xii. denarios. De proftratione ad terram , quod Ca-
dabatum dicitur , xux.folidos. Vox du&a videtur
a Graeco nuluCdxxtiv , Dejicere , profternere.
% CADABOLUM. Vide Catabolum.
CADABUNDUS,Cr^ror4^r«j, Ugutioni:Caducus.
IfCADAFALUS, Cadafaubus, Cadapallus , Ca-
daphallus , Catafalius ab Italico Catafalco , Ta¬
bulatum, Gall .Ecbafaut, unde etiam noftrum Ca-
tafalque , Tumulus honorarius. Vox autem Itali¬
ca videtur elle a Graeco K ala & Latino Palus,
feu Falas Nonio , hoc eft , ut ipfe exponit , Turres
lignea , . . . qua m circo apud veteres propter fpetia-
tores e lignis erigebantur. Haec de vocis origine : in-
telledftus haud omnino idem eft. i°. lignilicat
thronum, folium feu locum eminentiorein , ubi
Epifcopus autfacerdos nonnulla peragebat facra
munia. Marten. Tr. de antiq. Eccl. Difcipl. pag.
192. ubi de Benedictione Ramorum ex Pontifi¬
cali Narbon. Quibus ditiis , Dominus faciens officium
exiftens ibidem m Cadafalo , afpergat aquam benedi¬
ctam fuper ramos . . . quofatio defcendat de Catafalto.
Et pag. 190. Jgjio cantato ( Evangelio ) fiat ferino:
deinde Presbyter faciens officium benedicat ramos in
modum qui fequitur , legendo voce aliquantulum eleva¬
ta in Cadapallo.
Cadafaudus denotat praeterea illam ftruCturam
materiariam turrium , in qua Campanae fufpen-
duntur. Vetus Regeftum S. Martialis Lemovic.
an. 1222. Duo Jigna fecit qua conftitunt d. fi hoc
eft , quingentos folidos. Item , Catafaudus major
Jignorum confluit. ix. libr. & x. fol.
Cadaphallus denique notione mihi ignota fumi-
tur in Concilio Narbonenfi an. 1 430. apudMar-
ten. to. 4. Anecd. coi. 357- Licet nos Epifcopi no-
ftros habeamus Officiales , qui prafunt juftitu civiliter
& criminaliter , nec de juftitia nos intromittamus ,
propter quod officialis & judex vefter appellationum fua
mandata debet noftris officialibus dirigere & non nobis ;
nihilominus ditius officialis & judex appellationum no¬
bis mandat inhibendo fub poenis pecuniariis & excom¬
municationis, & nos adjornari facit , licet fciat nos de
ipjis caujis nullatenus intromijiffe , deprimendo (latum
dignitatis pontificatis , & aliquos ex nobis mandat ci¬
tari & Cadaphallis ecclejiarum noftrarum , civitatum
&diocefum: Item , &c. Locum hunc me doCliori
exponendum vel 'potius emendandum relinquo.
Vide Chaf alius.
CADARFREDA, in Lege Longobard. lib. 2. tit.
1 4. §. 2 5 . & tit. 23. Ubi Boherius , per Cadar -
fredam judicare , elTe ait ex confuetudine , & ufu
apud omnes recepto, non vero ex feripta lege :
quod velle videntur Leges ipfae , ac praefertim
Luitprandi Regis tit. 5 4. Jjfuia etji adfitium in
Editio proprie non fuit , tamen omnes [Judices & fi¬
deles nofiri Jic dixerunt , quod Catarfreda (fic) anti¬
qua ufqtte nunc fuit , id eft , confuetudo. [Mura¬
tor. legit , Cadarfedra. ] Unde emendandus Pa¬
pias : Caderfida , id eft , verfus : ubi legendum ufus.
Idem Luitprandus- in Praefat. ad tit. 60. Alii vo¬
lebant per ufum , alii per arbitrium judicare. Ugutio :
Guadarfida , confuetudo antiqua. In Legibus Luit¬
prandi Regis tit. 1 04. §. 4. feribitur IVadarfida.
[ Cabvoaifida apud Muratorium to. 1. Scriptor,
ltal. part. 2. p. 78. coi. 2. ex codice cathedralis
Mutinenfis : Caufa ipfa in hoc modo femper & Ante-
CAD 20
ce fibrum noftrorum tempore , etiam ncftro , per Cabvoar-
fidam Jic judicatum eft. Alter codex , Cadarfedam. ]
qy CADARSI, id eft, antiquitas. Sic apud Murator,
to. 1 . part. 2 . pag. 6 6 . coi. 1 .
CADAX. Vide Cadiva in fani a , poft Cadivus.
% CADELLARE. Vide Capdelare.
CADENEUS. Vide Cumaeus.
CADERFIDA. Vide Cadarfreda.
<j[ CADES, Species juniperi nothae. Tineam claudere
de Cades, in Tranfa&ione , S. Vi&oris Maflil. an.
1461. Socca de Cade , in Statutis Maflil. pag. 519.
CADESA. Joan. de Janua : Cadefa , fcortum. Gen.
38 .de fjacob dicitur : fftjiam cum vidijfet , fufpica-
tus eft Cadefam , id c(l , fcortum. V ulgata habet me¬
retricem , Graec. nropvw. [ Hebraice Kaiefcb
idem eft. ]
CADETUS, Natu minor , a Gallico Cadet. Uti*
tur Profper San&acrucius de civilibus Galiiaedif-
fentienibus apud Marten. to. 5 . AmpiiiT. ColleCt.
coi. 1 44 1 . Vide Capdets.
CADEX, Caudex , truncus. Joan. de Janua.
1. CADI , Sigilla, Seaux, in veteri Charta apud Bru-
fchium de Monaft. Germ. pag. 4 1 .
2. CADI , Cadi ai, i , Cadianus , Idem qui Cadius.
A&a SS. Aprilis to. 1. pag. 53. A. de quinque
Martyribuf Francifcanis in India : Ivit ad Cadi,-
quod fonat Epifcopum cujufdam civitatis . . . Aftitit
quidam vir de Alexandria , qui rogabat Cadi.
«[[ Cadiam , [Juris apud Tureas fumatus Prafes & In¬
terpres, apud Ludexfig. Reliq. MSS. to. 6. pag.
304. ex Hift. Pacificationis inter Rudolphum II.
Imperat. & Imperatorem Turearum.
Cadianus, Supremus fueris (l. juris) Interpres &
Pr&fes cum Alii Baffa Budenji concilio accejfit. Ibi¬
dem pag. 308.
«ff C ADIGLA , An pro Cavilla , hoc eft. Malleolus
pedis, Gall. Cheville. AdaSS. Junii to. 2.p. 378.
E. in Miraculis B. Henrici : Diodocus . . . guttofus
& contractus in pede Jintftro & C adigi a , & habebat
pedem revolutum.
C ADIMA. Vide Cidima.
e{f CAD INUS. Vide mox in Cadius.
CADIUS , Judex, praefedlus , apud Saracenos &
Tureos. Wil. Tyrius lib. io.cap. 16. [Juridicus ,
qui juri dicendo praerat , qui etiam lingua eorum Ca¬
dius appellatur. Matth. Paris : Abducti fiant Procu¬
rator civitatis , qui lingua eorum Eniir dicebatur , &
[Juridicus , qui Cadius appellabatur. Ducas Hift. cap.
I 3 . tvet t m dvTH ypnwv xcti vc/ai/xotfu) v , ov aurei ua-
xSen KxPtv. Adde Vincent. Bellovac. lib., 31. cap.
141. & vide Meurfium in KacNe , & Gloflar.
med. Grxcit. in Kacf/5 & Kaire?.
C adi nu s. Epiftola Pafchalis Fratr. Ord. Minor.'
apud Wadding. in Annal. Minor, an. 13 42. num.
io. Ad quam Alefquitam . ..fiunt congregati Cadim ,
id eft , Epifcopi eorum, & Talifmani, 1. Sacerdotes.
Verum legendum , Cadii , ni fallor.
CADIVUS , Qui per fe cadit, unde Cadiva poma,
apud Plinium : pnefertim Caducus , qui eo morbo
laborat , qui hominem cadere facit. Agobardus
in epift. ad Bartholomaeum : In quodam loco coe¬
perunt fieri quadam percujftones , ita ut Caderent qui¬
dam modo Epilepticorum , &c. GlofT. Lat-Graec. Ca¬
ducus , ImKmluoc. Sic enim ibi emendandum.
Glofi. Lat. MS. Regium : Caducus d cadendo di¬
tius eft , Vecors , Damoniaticus , Lunaticus. Gario-
pontus lib. 1. cap. 7. de Epilepfia: Alii Cadu¬
cum exeo , quod cadunt, appellavere. Marcellus Em-
piric. cap. 20. Etiam Caducis datum prode ft : nam
Ji vel duos cyathos Cadivus inde foricas , &c. Maf-
2 1 CAD CAD
cui fas lib. z-. form. z z. Vendidi fervam juris Mei,
aut ancillam nomine illam , non furem , non fugitivum ,
neque Cadivum , fed & mente & omni corpore fanum.
Quae totidem fere verbis, habentur in Formulis
veter, apud Bignonium pag. 377. & 380. ubi
re&e Spelmannus Sc Lindenbrogius Cadivum, Epi¬
lepticum interpretantur, quem Caducum vocat
Firmicus lib. 3. cap. 6. lib. 4. cap. 1. z. 7. &c.
& Lex Bajwar. tit. 1 5 . §.9. ubi ait mancipii aut
caballi venditionem irritam fieri non debere, nifi
forte vitium invenerit emptor , quod ilii venditor cela¬
verit , hoc efl , in mancipio , aut caballo , aut in qua¬
licunque peculio , id efl , aut coccum , aut herniofum ,
aut Caducum , aut leprofum. [Juris enim erat apud ve¬
terescit Acron ad Horatii Sat. 3. lib. z. ut cum fer¬
vam diflraheret quis , ejus omnia vitia vel animi , vel
corporis publicaret , ni fi forte amaret litem , quia lice¬
bat emptori agere contra venditorem , fi inveniebatur
pofiea jervus vitio fus. Ita. Caduci in VitaMS. Caroli
Magni julfu Friderici Imp. exarata lib. z. c. 2 3.
Vide Lunaticus.
CadivaInsania, pro Epilepfia , in V ita S. Prae-
je£fci cap. 2. num. 6 .Cadiva gutta , in Gloffis Bi-
blicis MSS. Cadax palfio , apud Alexandrum latro-
fophiftam lib r. Pafiionum cap. de Cibis frenetico¬
rum. Ifidoro in Glolf. Cadax , eft claudus , qui
fape cadit.
CADONNA. Ugutio: A cado , hac Caclonna , id efl ,
acus , qua mulier caput fcalpit , eo quod cadere faciat
immunda.
f CADRELLI , Tela brevia & fpifiiora , a forma
quadrata ficdi&i, noftris Carreaux. Informatio¬
nes civitatis Mallii, de palfagio tranfmarino e
MS. San-German. Secantur arma neceffaria pro ga¬
leis . . . Item lx. balifle & lx. trogni. Item viM. Ca-
drelli. Item ccc. lanfcee , &c. Vide Jjhtadrelli.
f CADRtGiE, pro ffiuadriga , legitur in codice
reddituum Epifcopatus Autilfiod. MS. Cadriga
qua vadunt extra urbem onerata, &c. Et apud Rymer.
to. 6. pag. 218. coi. A. med. Capiat per fe , vel
fer alium , equos , Cadrigas , animalia , &c. Vide
Computum anni 1202,. apud D.Bruffel Trad.
de Feodis to. 2. pag. clx. ad calcem.
CADUCA , Frufla ex adipe ; Cada enim arvina di¬
citur. Papias. Vide Cada Sc Cadula.
CADUC ANS , Epilepticus. A&a SS. Junii to. 2 .
pag. 1078. inVitaS. Bernardi Menthonenfis :
Caduc antes, fur di, muti . .„ fanabantur. V ide Cadivus.
1 . CADUCARII , Iidem , qui Caduci Sc Cadivi. S.
Augull. lib. de Beata vita : Ifli homines Caducarii
fiunt , quo nomine vulgo apud nos vocantur , quos co¬
mitialis morbus fubvertit. Infra : Jjhii fermone vul¬
gari quidem & male Latino , fed 'aptiffhno fane , ut
mihi videtur , Caducarius nominatus efl.
2. CADUCARII, Papiae &Ugutioni dicuntur, qui¬
bus caducae haereditates contingunt. Caducarius,
inGlolT.Ifid . Ad quem pertinent, qua cadunt defuntto
aliquo , cui non efl qui fuccedat. Videleg. ult. D. de
Jure immunitatis , Sc mox Caducum.
f CADU CITAS Feu di , dicitur de Feudo , quod
cadit in manus Domini propter valfalli feloniam.
Sententia Sigifmundi III. regis Polonioe de felo-
nia Ducum Curlandiae , apudLudwig. to. 6. pag.
217. Inftitutam fuiffe coram nobis in prafenti gene¬
rali conventu regni illufiri Friderico Curlandia & Se-
rmgallia in Livonia Duci , vaffallo & feudatorio noflro,
ab infligatore noflro & Reipublica caufam & actio¬
nem , ratione Caducitatis & commiffionis fetidi Cur¬
landia & Semigallu , arciumque , oppidorum , pa¬
gorum .. . ad Ducatum pradictum [pedantium amijfio -
fFom. II.
vas civ privationis. Vide Icadum perdere m voce
Fetidum.
CADUCTOR. GloiToe Graec. I at. mfinicv , « $*$■£-
[wiv oi , hic Caduceus. , Caducifer.
, 0 ump Mwvtic; a.rro^tZ.^ejxtvo^ , x.cti to khbumov ql-
pw , Caducior. Sed legendum caduceator.
1 . CADU CUM , Haereditas , efcaeta , quae in legiti¬
mum haeredem cadit. [Tabularium Calenfepag.
6 2 . Compromi [erunt fuper controverfia .... occafione
cujufilam racheti , quod petebat dicta abbatiffad dicta
domina ratione feodi de Adoni e firmo lio , quod eidem
domina obvenerat ex Caduco feu fucceffione defuncti
Draconis quondam fratris ipfius domina. Necrolog.
Ecclefioe Autiiliod . adi3« Januar. Obitus Bernardi
Epifc . . . Dedit xnn. libras fuper Caducum Tterii
Canonici , &c. Charta anni 1221. inter Inltrum.
Hili. Meld. tom. 2. pag. 112. Recognoverunt fe
dedtjfe . . . Caducum Regmaldi de fihnnciaco , quod
continet viginti arpenta terra, & duo arpenta prati,&c. ]
Tabularium Prioratus S. Nicafii deMellento an.
1283. fol. 45. [Jure communi , vel fpeiiali , bare-
(litagii , vel Caduci , feu aliquo alio jure quocunque ,
&c. Charta an. 1291. Petebant pro partagio , nec
non & dimidiam Caduci, efebaetam defuncti fjo annis de
^/wffj/l^i/hE.AliaHugonisCadavenae D.de Beau-
val an. 12 06 . Vendiderunt D. Ingerranno Vice domino
Pmconii quidquid Caduci , vel hareditaiis devolutum
erat ad pradittam Agnetem. Alia an. 1214. apud
Roverium inReomao pag. 249. Campum. . . qui
de Caduco meo erat. Alia porro notione vox hxc
ufurpatur apud Jurifconfultos [ & Ifidorum in
Gloffis ubi ait : Bona Caduca , quibus nemo fuccedat
hares. ]
2. CADUCUM , Manus mortua. Tabularium S.
Genovefoe Parif. in Charta H. Epifcopi Silvane-
dlenfis : Recognoverunt fe effe homines de corpore Ec -
clefiaS. Genovefa, & quod ipfi manum mortuam , qua
vocatur Caducum , debent , &c. Occurrit in eoderifc
Tabulario crebrius. Vide Manus mortua.
CADUCUS, apudErchempertum in Hift. Longo-
bard. cap. 8. vox eft convicii : Reddite nobis , d
Caduci viri & proditores , quos nequiter interfeciflis.
Vide Cadivus.
CADULA , orum , Gutta, qua cadunt ex pingui carne,
cum affatur. Joan. de Janua. [ Vetus Gloffar. San-
German. MS. num. 501. Frufla ex adipe. ]
CADUNATUS, f. Coadunatus. Bartholom.
Scriba lib. 6. Annal.Genuenf an. 126 2 . [Januen-
fes cum tubis » baccinis & cbordibus Cadunatis , &c.
C ADURCENSIS Denarius , Mallia. Vide Mo¬
reta Baronum.
C^CIA , mtoTchvla. , in Glolf. Graec. Lat. MS. Edi*
tum Cecia , habet.
C JP, C I L I NG IU S. nec loquitur , nec audit .
GloIT. MSS.
C^CITUDO, Caecitas , dCxfilx , in GlofTar.
Graec. Lat.
CiECORA, Capitulare de Villis cap. 44. Her¬
bulas ficcas , vel virides radices , nepos infuper & Ca¬
caram. Forte ceporam, cepas. [ Melius cum Valefio
Cichorea , Gall .Chicoree , quam Graeci Sc u-
pfipiov appellant. K «77-000? Sc uvorov poc defignant hor¬
tulanum , ntcepora nullibi, quod fciam , legitur.
Pro nepos autem legendum efle napos nemo eft
qui non videat. ]
C^CUBA, Nodtua. Vide Cecua.
CAELATURA , inter minifteria facra recenfetur
in Synodo Exonienfi an. 1287* can. 12. Cereus
Pafchalis , duo cerei id procejftonales ,\celatura fuper
altare, campanella deferenda ad infirmos ,
B ij
C M
Onera omnium ornamentorum pradiftorum . . . [appor¬
tabunt , libris matutinalibus , umeo ficilicet pfalteno ,
fenefiris vitreis in cancello , & Celatura [uper majus
altare duntaxat exceptis , qua Rectores vel Vicarii
[•apportabunt. Forte id , quod tabernaculum vulgo
dicimus : incertum tamen an eadem notione vo¬
cem hanc ufurpet Laurentius Lcodienlis in Epi-
fcopis Virdun. pag. 3 45 .Tigna , laquearia , tecta,
& Celaturam e c cie fi a , cum turri , . . . refiauravit.
Infra: Tectum ecclefia, Calaturam ',claufiuram quo¬
que cuna reparavit.
f CiELESTINUS , Caelicola . C^hloquus, &c.
Vide Coclefiinus , Coelicola ,&c.
f CiELIA Vide Celia.
C./ELIO . Cilio , [Caelum , fcapellum , Gall. Eurin ,
Circle t. ] Papias: Calatum , infculptum , d Calio ,
quod e fi ferramenti genus , quod ifulgo Calionem vo-
cant. [Unus MS. habet, Cilicionem.] Alibi : Calium ,
ferramenti genus , unde calare , id efi , fi culper e dicitur.
Rurfum : Cilium, unde argentarii vel [culptores ope¬
rantur , d quo calata vafa dicimus , qui vulgo Cilio
dicitur.
f CREMENTARE, a Cmentum , REdificare , ex-
Rruere.Trandat. S. Geminiani Epifc. an. 1 106.
apud Murator, to. 6. coi. 89. Fundamentum Ca-
mentari coeptum efi eodem anno.
^CiENABIUM , pro Coenobium , apud Moretum de
Antiquit. Navarrae p. 6 1 o. ex libro veteri S. Sal¬
vatoris Oxienfis.
f CiEN ARIUS, Nomen Ofliciarii in Monalterio
S- Dionyfii ,Gall. Cenier. Huic , cura erat coena
hofpites reficere, qui eo fefe conferebant Epi¬
taphium F. Joannis de Verdun apud Felibian. in
Flillor. S. Dionyfii pag. 581. Placuijfe etiam illi
putamus egregii doctons E. fio annis de Verdun , quon¬
dam hujus domus quarti Prioris & Canarii eruditam
[apientiam , &a. Vide Coenaclarius.
<f[ CREPiA , pro Cepa. Stephanotius to. 1. Fragm.
Hili. eX-Codice MS. Grandimontenfi : Alyenor
D. G. humilis regina Anglia , Ducijfa Nor manni a
& Aquitania Comitififa confirmavit unum militarium
Captarum annis fingidis pauperibus fratribus Grandis-
montis.
CREPTUS , [ pro Septum , Ambitus. ] Traditiones
Fuldenfes lib. 2. Ch. 4 3 . Sicut ad nos jus proprie¬
tatis pertinet extra illum Captum (id efi, bifang) qui
efi in Giufungon, Captum illum furas dimitto. Et Ch.
7 7. Et in Eunahu talem Captum , qualem ibi habuimus.
^fC/EREMONIARI, Caeremoniis feu cultu exte¬
riori colere , adorare. Macer in Hicrolexico ex
Addis S. Cypriani : Gallienus dixit Cypriano : fiuffe-
runt te [acratijjimi Imperatores Carernoniari.
C^RILLA , f. Candela , inq. Janfifonius in fu is
adlfid. Glolfiarium colle'daneis. Verum in Glolfis
Ifid. legendum non elt, ut ipfe legit Janllonius,
Lucerna , genus catilla , fed cum aliis , Lucerna ,
Genus coculla , pro quoGrsevius cenfet reponen¬
dum , Lacerna , Genus cuculla: quam in rem lau¬
dat Felium & Scaligerum.
«J[ CERIMONIA , cPv/axTpia. , Cereris [aera. Supplem.
Antiquarii.
CRESARIA , Alulier cauponia ,'Ugutioni , ut vi¬
dere potes in Clepfedraria poli Clepfydra.
CaE SARIANT , Officiales Procuratoris Oefaris ,
qui & Catholiciani dicuntur in 1. penul. §. ult.
Cod. de Bonis profeript. Ii rationes fifcales tra-
dlabant, & bona ad Principem devoluta veluti
vacantia occupabant. Vide Petrum Fabrum lib.
3.Semeflr. pag. 364. & tit. 10. de Cafiarianis
Codicis Theodofii lib. 7. & Arrianum lib. 3. in
CAF 24
Epidlet. cap. 24. Ab hac Csfarianorum appella¬
tione, dedudlam vocem Gallicam Sergent , & Ger¬
manicam Schariantben , opinatur Cujacius ad 1. 7.
Cod. de Jure fifei , [quam propius & melius a vo¬
ce ferviens accerfunt alii.] Vide Serviens.
Cazsariani. Sandus Cyprianus Epilt. 82. Senatores
& viri egregii , & Equites Romani , ... fi ademptis
facultatibus Chrifiiani ejfie perfieveravennt , capite quo¬
que mulclentur... Caf Atiani quicunque vel prius confeffi
fuerint , confifcentur & vinili in Cafarianas pojfejfiiones
deferipti mittantur.
f[ CRESULUM , uvctvov , Ceruleum. Supplem. Antiq.
CAEX1A , Armorum fpecies,f. Ca.iTis,G 3]. Cafique,
Flifpan. Caxco. Appellatio conventus S. Vidoris
Malfil. ad Concilium generale an. 142 4. ex Archi¬
vis ejufd. Confidet antes expenfas pro cuftodia Mona -
fieriiS. Victoris ncceffarias, tam in vallatis quam in adi-
ficiis , bomb ardis , balifiis , tr abacis , viratoriis , Caexiist
lanceis & bombardis , curafflis & lafijidilibus, loricis &
aliis armorum generibus.
^CAFARDUS, Caffardus, Gall. Caffard, Hypo¬
crita , pietatis fimulator. Statuta Andegav. ex
concilio Pentecoiles anni 1512. pag. 215. Per
alios filios fatana C 'af ardos nuncupatos , &c. Menoti
Serm. Quadragefim. fol. 147. verfo coi. 1. Sed
foliCafifardi eas ( indulgentias) pradicaverunt cum
infinitis mendaciis , ut populum decipiant , qui fiepe
fiunt parvi diaboli , quando fiunt in taberna ; quod non
efi quafiio nifi de luxuria, de ludo , &c. Vocis ety¬
mon arcefiit Menagius ab Arabico Caf ara , quo
nomine vocatur is, qui luam deferit religionem,
ut aliam fcquatur. Prima vocis origo elt Hebrai¬
cum Caphar , Renuntiare : hinc Capher eidem Me-
nagio fumitur pro eo , qui fidem catholicam
ejuravit.
C A F F A. Charta Caroli Calvi pro Ecclefia Pari-
fienfi exPaltorali minori ejufdem Ecclef. num.
1 7. defcripta etiam a Sammarthanis : T dm pro
immunitatis anterioris quondam Regibus , quam & pro
reliqua infinanenta fipecies Cafifarum ( vel casfarum )
ipfius ditia Ecclefia Parifiaci, &c. [ Rultici Dom-
benfes cafftrni vocant peram , facculum. An quid
fimile polfiet hic intelligi ? Ita Cl. D.Aubret in
Adverfariis. Potius crederem efle genus vafis,'
qualis elt menfura, de qua mox.]
CAFF1UM , Menfurae feu vafis fpecies. Tabula¬
rium S. Vidoris Malfil. ubi de Barcinone ; Tres
cafiublas de purpura , fex (lolas & fex manibles ....
fieptem dolia , quatuor cupos , & ocio Caffia de vino y
duos tripodes , &c. Vide Caficium.
CAFICIUM, Menfura: Hifpanicte fpecies. Jacobus
I. Rex Aragon. in Conllitutionibus Catalanisa
MSS. I n locis Catalonia , ubi currit moneta fiaccenfis ,
veniatur Caficium Ilerda frumenti ad pretium 2 5 .
fiolid. & in altis locis ubi fiunt diverfa menfura , ven¬
datur menfura in illa fecundum quantitatem Caficii
Ilerda. Chronicon Petri VI. Regis Aragon. lib. 3.
cap. 2 3 . Nos donaren mil Caffipos de forment. Rai-
mundus Montaner. in Chron. Aragon. cap. 236.
E en Rocafort trames me en bon cavali , e una mula ,
e 100. Cafifos de civada. Vide Foros Aragon. lib.
4. de Depofito.
^ICAFOTIUS , Vox ab Analtafio Bibliothecario
fida. Vide Exafoci.
CAFS1S, ex Grsec. ««JV»?, calor, x.uvy.ct apud Petr.
Chryfol. Serm. 124.
CAGA, Gall. Cage , Pyxis. Chron. FolEe novte an.
1196. Duodecim cruces argentea , & quatuor Caga
cum reliquiis.
CAGANUS,Cacanus. Sic Avares,feu Hunni, Reges
2 5 CAF
fuos vocabant. Corippus lib. 3. de Avaribus :
Ergo Jigna mei; Cagan contraria Jtgnis
Ferre parat.
Gregorius Turon. lib. 4. Hift. cap. 28. Sed &
Fex Cb unoruin , vocabatur autem Caganus : omms
enim Reges gentis illius hoc appellantur nomine. Poeta
Suxonicus lib. 2. de Gefl. Caroli Magni an. 782.
. . . Pariter que Caganus ad ipfum
Hunnorum mi fere duces pro pace tenenda.
Sigebertus an. 5 ro.Ab hinc regnum Hunnorum anno¬
tare ceffabo , qui annis gentis illius Reges Caganos vo¬
catos lego. Occurrit paffim apud Paulum Diae.
Theophanem, Zonaram, Cedrenum, & alios Scr -
ptores Byzantinos. Vide Gloilar. med. Grxcit.
in K cerne, Sc Kvs^w;.
Cacanus. Paulus Warnefridus lib. 4. de Geft. Lan-
gobard. cap. 3 9. Rex Avarorum , quem fu a lingua
Cacanum Sed «Sc Rudorum feu Mofco vi¬
tarum Principes hac dignitate donatos teftantur
Annales Francorum Bertiniani an. 839. Miftt
etiam cum eis quofdam , qui fe , id eft, gentem fuarn
Fhos vocari dicebant : quos Rex illorum Cbacanus
vocabulo , ad fe amicitia, Jicut afterebant,caufa dire¬
xerat. Neque alterius eft originis ac notionis vox
Cham, vel Can, qua Tartari Principes fuos indi-
gitant , qux Imperatorem ac Regem fonat, ut
autftor eft Vincendus Belvac. lib. 3 2. cap. 10.
Jjluem etiamCan, id eft , Imperatorem appellabant.
Et cap. 3 2, Jftifi & Gog Cham , id eft : Imperator ,
vel Rex dicitur , / ublimatus eft in Regno Tartarorum.
Caanus , in Epiftola Quoblexi Tartarorum Im¬
peratoris , apud Odoricum Rainaldum in An-
nalib. Eccleliaft. an. x 278. num. 20. Chanis vel
Hani , inquit Leunclavius in Pand. T urcico ntim.
3 . afpiratione forti , appellatio perquam ufitata
Perfis «St Tartaris eft ; apud quos Reges «Sc Prin¬
cipes etiam minorum gentium Chanes dicuntur.
Atque inde filii Principum Chanoglani vocantur.
Reperitur in Hiftoriis Graecis & Latinis nomen
Cb agant Avarum, quod idem eft cum hoc Chan ,
vel Chaan. Nam Avarum , five Chazarorum pa¬
tria Cherfonefus eft Taurica, quae hodicque fuos
habet Cbaanes. Maximus vero Tartarorum om¬
nium Chan, cuifubjedfci Cunt Chanes exteri, qui¬
que Chitauxus adpellari folet. Turcici quoqueSul-
tani poft Ofmanem.Gafim fe Chanes dici volue-,
runt, idque retinent in hodiernum ufque diem.
Porro qui paffim Cham vel Can , interdum ali¬
quot Scriptoribus
Canis appellatur. Chronicon Nangii an. 1 299. de
Ufuncaftano Tartarorum Rege : JjF i & Magnus
Canis dicitur. Ita Graecis feu Byzantinis Kam Sc
Kavis Tartarorum Princeps dicitur , atque in pri¬
mis Pachymeri lib. 3 . cap. 2 5 . lib. 5 . cap. 4. lib.
10. cap. 2 5. lib. 11. cap. 1 6. quain^vocem dido
libro 5 . cap. 4. Imperatorem fonare ait : ifiyyit
ycip to ovsy.ct, ode Kcivtt; , B cttriXeug. Utlib. 9>cap,26.
exteros Toparchas Canes etiam vocatos fatis de¬
clarat : ©/ ydq kclt olvcltoXuv rov Ka^uvuv tiyov , dv-
t ol<pcaevM> Kalviv. Ita Principes Tartaricx gentis
K avidi? eidem dicuntur lib. 5 . cap. 4. quos Cane -
Jios nuncupatMagifterRogerius inDeftrud.Hun-
garix cap. 3 3. Alteri vero ip forum Canejio, id eft,
majori , volenti proftrato fuccurrere , &c. Cap. 3 5 .
Confttituerunt Canejios , id eft, Ballivos , qui juftitiam
facerent. Infra r Procurator meus de iftis dominis erat
unus , & pane mille villas regebat , & erant Canejti
fere centum.
Ab hac igitur origine , aliquot ex Scaligero-
rum.gente , qux Veronenfem Principatum diu
CAG 26
poffedit , Canes appellatos cenfuit Paulus Jovius,
quam vocem nomini proprio interdum prxpo-
nebant: v. gr. Can- Franci fcus , Can-Grandis, Can-
Signorius. Neque Veronenfes Principes dumta¬
xat id fibi arrogavere prxnomen , cum in fami¬
lia Dandula apud Venetos ufurpatum doceat
Sanfovinus in Venetia lib. 1 3. fub ann. 1328.
qui, ut verbis utar Jofephi Scaligeri in Epiftola
de Vita Julii Patris pag. 1 9. non ab illo latranti
animali didi funt; fed quod lingua Winidorum,
feu Sclavorum , Cahan idem fit , quod Rex aut
Princeps. Quam quidem fententiam non minime
firmat ipfa olim Scrvix Principis appellatio ac
nomenclatura :
Knes enim appellabatur, feu ylyzt; Kvify?, vel K nv-
fyi? 77-ao-H? tifCia? , ut eft in Codice Regio MS.
202 3. ex quo defcripfit Goarus, qux habet poft
Codinum de Officiis aulx Conftantinop. p. 414.
415. Idem autem valet ac Dominus : nam ea fuit
vocis IChes , notio apudSclavos. Ditmarus lib. 7.
pag. 10 6. Uxor autem ejus Beleknegim, id eft,pulcra
domina vocabatur. [ Knefos Servix Principes appel¬
lat etiam Prefbyter Diocleates in Hift. Dalmat.
Sed «Sc apud Mofcovitas ea obtinet appellatio.
Sigifmundus Herberftenius de Reb. Mofcovit.
Nomen Ducis apud eos dicitur Knerc : nec alium ma¬
jorem titulum unquam habuerunt, adjunlta illa di-
Itione , Magnus. Nam omnes alii qui unicum prin¬
cipatum habent , dicebantur Knet, : qui vero plures
principatus , atque alios Knex, fubjeRos fuo imperio
habebant Weltki Kneji, id eft, Magni Duces appel¬
labantur. Deinde addit, InCroatia Primores Jimi-
liter Knex. vocari. Apud Tlmrocz. in Salomone
cap. 50. Princeps Bi fenorum nomine I(az.ar.~\ Apud
Cantacuzenum lib 2. cap. 5. occurrit Tuy»pyotvni
Phrygix Princeps.
CAGELUS. GloffxMSS. Scelides, Cageli. Sunt au¬
tem Grxcis o-Kixldi?, Pernx, femora porci.
CAGIA , pro Cavea , Septum , ut opinor , in fil-
vis , ne ferx poffint egredi. Polyptych. Fifcann.
an. 1235. Nicolaus de Monte tenet unum borda-
gium . . . & debet capere nammia & ducere apud Vi-
tefteur , excubare grangiam . . . relevare fojfata , Ca-
giam facere in' bofco & deferre polagium apud Fif-
C annum. Sufpicor Cagiam hic idem elfe quod Cha-
ceam , faltum ferarum ftationi accommodum ,
de quo fupra in Caelare , vel Viam, qua anima¬
lia aguntur ad pafcua, vel forte Ambulacrum,
de quo infra in Chacca 2.
f CAGGTI, de quibus Confuetud. Beneharn. tit.
1. art. 2 3 . tit. 5 5. art. 45. non fuerunt Monachi,
Anachoritx aut Leproli, ut quidem opinati funt,
fed genus quoddam hominum exteris odiolum.
Dehis audiendus eft Oihenartus in fuaVafconix
notitia. Cxterum, inquit, eaquxBelleforeftus in
Cofmographia , & Paulus Merula part. 2. lib. 3.
cap. 3 8. narrant de eo genere hominum, quiVa-
fconibus Cagots , nonnullis Capott , Burdegalenfi-
bus Gahetiy afeis Sc Navarris Agoti dicuntur, ipfos
pro lepra infeftis haberi aliofque inficere : in fa¬
cie & a&ionibus eorum apparere aliquid, quod
eos contemptui , deteftationique reddat obno¬
xios , omnibufque halitum «Sc os grave olere, ipfe
vera prxftare nolim; vereor enim ne praejudica¬
tis vulgi opinionibus, potius quam certis expe¬
rimentis horum fides conftet. Non abnuerim ta¬
men illos publico contemptu laborare , Sc adeo
etiam in propria natali humo peregrinorum loco
haberi, ut neque ad Reipublicx munera vel ho¬
nores ipfis adituspateat ; neque rebus inter ejuf-
2 7 C AH
dem vici aut pagi incolas promifcue ufquequa-
que uti concedatur. Connubio autem & com¬
muni vidu cum nodris non tantum iis interdi¬
citur; fcd infuper decreto Curi» Burdigalends
in publicum prodire , praeterquam calceati &
praetexto vediti perlpicue panni rubri Tegmento,
interpofita verberum poena, prohibentur. In ple-
rifque municipiis femota a vulgo domicilia, in
templis quoque fegregatas dationes, & peculia¬
res aquae ludralh hydrias afdgnatas habent : ita¬
que lordidis & illiberalibus artibus dediti, vilem
& ab j edam vitam ducunt. Chridianorum olim
nomine nuncupatos fuide , e pluribus vetudis
monumentis liquet , neque hadenus apud nos
ea nomenclatura obfolevit. Ipd viciffim nodros
Pellutos , hoc cd, piloTos, vel comatos vocant.
Unde a nonnullis non inepte conjicitur , eos
Gothorum qui olim Aquitaniam habuere, reli¬
quias ede ; & tam grave in Vafconibus , horum
vilium capitum fadidium a veteris idius gentis
in Gothos, perpetuos fui nominis hodes, odio
natum. Chridianorum etiam appellationem , ab
eadem gente nondum Chridiana Religione im¬
buta; Gothis impolitam, in hac Gothorum ve-
luti faece , ad nodram memoriam , integram re-
mandde. Pelluti demum d ve Comati nominis ra¬
tionem , adprifcum Aquitanorum comam alendi
morem , referendum ede. Haec ille. De iifdem
Cagotis plura habet Petrus de Marea lib. i. Hid.
Benehar. cap. 16.
CK? Simile genus hominum exdatinBritanniaMi-
nori , quos Caco/os appellant , lingua patria Ca-
queux : , Cacousve 1 Caqfins. De his ita legimus in
Statutis Radulphi Epifc. Trecor. an i 43 6. apud
Lobinell. tom. 2. Hid. Britan. coi. 1610. & Mar-
ten. tom. 4. Anecd. coi. 11 42. Item, quia cognovi-
mus in ditta civitate & dioCcfi f lares homines utriuf-
que fexus , qui dicuntur effie de lege, (ided, Judaei)
& in vulgari verbo Cacofi nominantur , quorum condi¬
tio & habitatio debet effie feparata ab altis hominibus
fanis , puta in e fu , potu & aliis participationibus mu¬
tuis ; nihilominus dicti Cacofi indebite & irreverenter ,
& ultra quam deceat , fe immifeent cohahitationi &
communioni ceterorum hominum , & maxime in eccle -
fiis parochialibus & aliis locis , in quibus divina cele¬
brantur officia , prafumunt precedere alios homines in
pacis & Reliquiarum ofculo ; & exinde contentiones
& fc and ala oriuntur. Et ideo J latuimus ut didi homi¬
nes legis five Cacofi debeant in divinis officiis ftare &
refidere in parte inferiori ecclefiarum , & non prefu -
tnant fandos calices aut aliavafa ecclefiafiica tangere,
tiec etiam ofculum pacis ante alios homines fanos pre-
fumant recipere , fed pofiquam fuerit tradita pax aliis,
tradatur eifdem Cacofis ; & hoc fub pena c. folid.
Refert idem Lobinellus coi. 1350. excerptum
e Regedis Cancellari» Britanniae ann. 1474.
& 1 47 5 .quo jubentur Cacofi per Ducatum iter
agentes,fegmentum panni rubri vedibus affuere;
mercaturam vero facere prohibentur , praeter¬
quam dii & cannabis , quod folam exercerent
artem redionum. Jpfis quoque interdicitur agro¬
rum cultu praeterquam hortorum fuorum. Sed
hoc pofterius interdidum , quo ad fummam ege-
datem redigebantur , immutatum fuit , Cacods
tradus Maclovienfis data licentia agros habita¬
tionibus fuis viciniores conducendi & colendi,
certis tamen atque onerods conditionibus adjun¬
gis, quas videre potes coi. 1362. in Edido
Franciici Ducis Britan. ann. 1 477. Cacoforum
fortunam miferatus Hevinus celebris Jurifcon-
C AH 2 8
fultus iniquum ede eorum odium nulloque ido¬
neo innixum fundamento comprobavit, atque
decretum non multis ab hinc annis in eorumdem
gratiam obtinuit a fupremo Britanniae Senatu ;
verum cum vix exuat , quae femel imbiberit ani¬
mus , eadem fere, quae olim , hodie durat Ca~
cofae plebis apud Armoricos alienatio.
q CAEIAN. Vid eCham pod Caganus.
f CAHARIE. Vide Caja.
CAHILLA , Cafula Sacerdotalis. Indrum. anni
1377. ex Archivo S. Vidoris Madil. Item unam
Cabillam veluti rubei cum flola & manipulo. Credo
legendum Cafulla.
C AHSLITE, Muldae fpecies apud Anglos. Vox Sa-
xonica. Concilium Wintonienfean. 1 07 6. Stan¬
tem poft excommunicationem & fatisf actionem venerint ,
forisf acturam fuam, qua A nglice vocatur Dferhjrneffe ,
feu Cabflite,pro unaquaque vocatione, Epifcopo redclant .
CAHUA, Vinum album & debile. Matthaeus Syl-
vaticus.
CA1A, Caiagium. Vide Caja.
^|CAIANI,CAiNiT7E,Elomines inter Gnodicos per-
ditildmi qui perditiflimos quofque vita fundos
fummo cultu venerabantur, ut Cainum, a quo
nuncupati, Core, Dathan , Abiron, Sodomitas
& maxime Judam proditorem. Innumeros fin¬
gebant Angelos confpicuos flagitiis , ut haberent
quos imitarentur. De his confulendi Tertull.
de Praefcript. cap. 3 3 . & 47. Hieron. lib. 1. cap.
3 3 .Epiph.Hter. 3 3 . Augudin. de Haer. cap. 18.
• & Baron. ad annum 145.
f CAIBA Ferri , f. Clathri ferrei, Gall. Balujlra-
des , dedidi abltal .Gabbia, Cavea, Gall. Cage,
quia clathri majorum cavearum formam quodam¬
modo referunt. Regimina Padux ad ann. 1381.
Kal. fjan. dominus Bertolinus de Mardis de Brixia Po-
tejlas Padua. Hic fecit fieri Caibam ferri propter Cle¬
ricos. Et fadumfuit fundicum bladi.
CAILLER. Arredum Parif. 9. Maii 1321. Item 3.
cjphos de Caillier pretii 3 o. folid. Vide Adamer.
CAIRATUS, pro Jfijcadratus , ut conjedo. Sta¬
tuta Madil. pag. 395. Omnes bodii botarum five ve¬
getum , qua vendentur dc catero in Maffiilia a dictis bo-
teriis fint bironati , & quod gargaillus fit Cairatus.
CAIRELLUS, [Telum fpilfius & breve, forma
quadrata, Gall. Carreaud] Vide uadrelli .
H CA1RO, f. pro Carto, Menfura frumentaria : hic
autem d bene conjicio , Modus agri capiens tan¬
tum feminis quantum in Cartone poted contineri.
Donatio Bernardi Atonis an. 1138. apudBaluz.
Hilf.Arvern. to. 2. p. 489. Campum de via majore
& duos Cairones de terra, qua funt juxta condaminam
Monachis S. Baudilii.
% CAISN1NUS, Quercinus, Gall. deCpefne. Vide
locum in Cqvile.
CAISSIA, Arca, capfa, Gall. Caiffie. Flid. Dalphin.
tom. 2. pag. 5 1 o. ex Conventione anni 1 345.
de Galeis indruendis , in quibus dnt cc. lancea ,
cccc. dardi xx. Caiffia viretonorum , in quarum qua¬
libet ad minus fint D.viretoni, &c. Vide Cafcia.
C AIUS, Caia, Dominus, Domina,in libris Hifpa-
nicis.VideJoannem Gardam d cAcquefla conjugali.
CALA, in Hid. Dalphin. to. 1 . pag. 5 3 . eoi. 1 . in
Litteris anni 1 340. Muniri faciatis & provideri
arnefiis pro Cala & d e fir ultione arborum , vinearum
& bladorum opportunis, utpote de guoys, falcibus , dey-
traux feu fecuribus , &c. Ubi Cala videtur ede pro
Tala , T. in C. mutato, ut alibi non femel. Ed
autem Tala hic idem quod Vaftatio , fciffiio , a Sa-
jion. talon ? Carpere, detrahere , vel f. aGal-
29 CAL
lico TmI!ct, Scindere, amputare. Vide Talare
6<. Maleficium. Cala mendofe legitur apud M ar¬
te n. Anecdot. tom. 3 . coi. 358.
Indomita fiam Cala ferit colloque protervit.
Audoripfe redereftituit pofl editionem abfolu-
tam , Indomita flans calce fer it , cclhque protervit.
CALABRA. S. Columbanus Epift. 4. Vigilate, quia
mare procellofum efi , & flagris ex afperatur feralibus ,
quia non a fila minax unda , qua etiam permota pon¬
tum femper cautis fpamojis concava vorticibus , hy¬
perbolae e licet de longe turgefeens extollitur , & ante fi
Calabra fulcatis oilo millibus trudit , &c. Apud Fe¬
lium de verbis veteribus Calabra dicitur Curia
ubi tantum ratio facr orum gerebatur. [Verum hic for-
tean eft pro falebra .]
CALABRE, f. Pelles ex Calabria , apud Rymer.
tom. 7-pag. 3 56. coi. 2. Indumentum foder atum
cum Calabre .
CALABRI, Verfius obficceni. Gloff. Ifid. Papiasha-
bet Calabrii.
CALABRIS, Ventis ficcis. Ifid.Gloflf. Quia, in¬
quit Gravius, Calabria eft aeft uola , ut ab Hora¬
tio dicitur 1 . 3 1.
CALAFATARE, Refarcire|, proprie de navibus,
Calfater. Legatio Ambafliatorum Ducis Andcgav.
ad Judicem Sardiniae an. 1 3 7 8. Licet duo carpen¬
tarii & nonnulli alii de dicta galea ihcejfanter fijfuras
& dijfuturas antedittasteto eorum pojfe clauderent &
Ci/<*/.m*mn.GaufredusMa]aterralib. 3. cap. 14.
Obducunt imas alii languine rimas ,
Atque picem liquidamproperant fiuper addere quidam.
Calafatus, Ital. Calafate, Navium ftipator, qui na¬
vium rimas & commifluras folidat & componit,
apud Sanutum lib. 2. part. 4. cap. 1 5 . & 20. xa,-
Xu<pu.T% Heroni : unde Michaeli Imp. cognomen
inditum apud Zonaram pag. 193* [Statuta Maf-
fil. pag. 286. Decernimus . . . quod magiftri fiu car¬
pentarii d'aijfa vel Calafati operantes in mari , &c.
Ibidem pag. 445. Statuimus , ut omnis Calafatus
qui fit major capit aneus alicujus operis navis, ante¬
quam incipiat opus facere dicta navis , juret d-c*]De
vocis etymo, vide Gorop. Bekanumlib. 4.Her-
math. pag. 74.
f CALAMACUS, Calamancus, Calamantus. Vi¬
de Came lancum.
I . CAL AMARE, Calamos pofi meffores colligere. U gu-
tio.
% 2. CAL AMARE, utmo x Calamarium , apud Ry¬
mer. tom. 7. p. 357- Unum Calamare de fianno.
CALAMARIUM , Vas, in quo aflervantur encau-
fta, vel atramenta, atque adeoipfi , quibus Icri-
bimus , calami , unde nomen. W- Britto in Vo-
cab. Atramentarium Grace Calamarium , quia in eo
calami reponuntur. Joan. de Janua : Calamarium ,
cornu , ubi tenetur encauftum. S. Hieronym. in cap.
10. Ezechiel. KuXa.yd.picv , ab eo , quod illo calami re¬
condantur. Nos Atramentarium ex eo, quod atramen¬
tum habeat, dicimus. Multi Jignific antius Thecas vo¬
cant , ab eo, quod theca fiunt ficribentium calamorum.
Petrus Diae. lib. 4. Chron. Cafin. cap. 1 3 . Cala¬
marium aureum margaritis & pretiojiffimis gemmis tn-
Jignitum. NicetasinManuelel. 3. num. 4. ScxSov
fpu(WaV« FidxiQcv zfirecv. Concilium Calchedo-
nenfe ad. I. a7riixei"\.av UUTW t«; @i€X'd( , . .. feXcv-
Te; XaCeTv xul rd KuXuyu^iu.
f CALAMATUS , Calamauca , Calamaucum. Vi-
de Camelaucum.
1. CALAMELLA , Calamellus, Calamaula, Ca-
lamaulis , Fiftulatorius calamus, quo in bellis
etiamnum utuntur Helvetii. Papias : Calamaula ,
canna, de qua cantatur. C alam aulis , in Notis Ty-
ronis pag. 173. Euftathio, KuXuyuvXvx , qui ca¬
lamo in tibiam formato canit. Calamella , apud
Ugutionem , Canna , cum qua quis canit , unde Ca-
lamellarius , qui ea cantat. Jacobusde Vitriacolib.
3.Jdift. Orient. & Oliver. Schol. Volebant enim
Jibi facere nomen, cum tubis , Calamellis , &fiigms mul¬
tis progreffi. A calamis effidavo xCalamellus , fiftu-
la, noftris Chalumeau , hodie : Chalemelle , olim.
Chron. MS. Bertrandi du Gueficlin:
Trompes & Cballcmelles , & cors SaraCinois.^
Alibi :
N’y ot trompe fionnee , ne autre cor baudi ,
Ne nulle Cballemie , ne bembarde ofifi.
Cannamella dixit Dantes in Infern. Cant. 2 2. Ne¬
que aliae funt Calamella , ajlageolis , feu , uti ap¬
pellamus, Flageolets. Guill. Guiart an. 1 270.
Lors roifjicz. trompes fionner ,
Cors , tabours , Flageus , & chevretes.
Idem an. 1 3 04.
Tabours forment, & Flagiex pipent.
Un Roman MS.
Les tropes , li Flajol , li cor , & li tabour.
IT 2. CALAMELLA, vel Calamellus. Vita S. Pa¬
ronis num. 1 1 4. inter Ada SS. Benedid. fec. 2 .
pag. 621. Dum quadam dies infelicem quemdam vi¬
rum hujus Bajilica gremiis officio membrorum deflitutum
cbtulijfet , & reptantem manibus & Calamellis tibiam,
rum contractum vix oftium ecclefia eum intus recepijfet .
Mabillonius fufpicatur legendum, Columellis. Si
retinendum eft Calamellis , crederem hujus miferi
tibias fic appellatas fuifte , quod graciles eflent,
inftar calamorum, Gallice Greles comme des Fla¬
geolets.
CALAMELLUS Mellitus , Saccharum. Vide
Cannamella poft Canamella,
f CAL AMEU S , Januarius menfis. Papias in MS. Bi-
turicenfi.
CALAMI. Papiae : Hafia candelabrorum , in modum
calamorum facta. V ide Exod. cap. 25. 30. 37.
CALAM1NA , Cadmia, lapis aerarius feu fpecies
terrae foflilis , quae cum cupro commifcetur , ut
flavum fiat, Gall .Calamine. Confuetud. Lemovic.
art. 71. Sciendumefi, quia de cupro, fiamno & plumbo,
& de terra Calamina, &filo lana redduntur centum
& fex libra pro quintali.
^yCALAMITES, Genus ranarum, vocate, quoniam in¬
ter arundines frutice fique vivunt. GlofT. San-German,
MS. num. 501. Vide Gutta , Macula.
CALAMIZARE, Lata cantare , a calamus. Joan.de
Janua, & Gloflf. Lat. MS. ex Graeco xuXuyl^ttv.
[Papias MS. habet : Calamjfiare , Non lata canere.
CALAMULdl, Fifiula organorum, Ugutioni.
CALAMUS, Fiftula, qua fanguis Dominicus hau¬
ritur. Tabular. Monafterii S. Theofredi Velaven-
fis : Calices argenteos auroque decoratos fex , cum iwq
Calamo argenteo. Vide Canna argentea in Canna 4.
CALANDRA. Jacobus de Vitri^co lib. 4. an. 1218.
Majores congregati fiunt ad Calandram templi , quid
facerent, deliberaturi. Alias Calandra , Italis , eft
alaudae fpecies , quam a Galerita , de qua fuo loco,
didam putat Odav. Ferrarius. Eadem, quae
C ALANDRUS, Gryllus, cicada, curculio , vulgo
Calandre , Italis Calandra , apud Fridericum lib. 1.
de Venat. cap. 3 5. Conradus de Monte Puella¬
rum in VitaS. Erardi Epifcopi cap.i. Et tanquam
Calandrus dulcifonans in myrica, & fic ut philomela
nolturna filentia decorans. Ubi Bollandus : Curculio
vulgo Calandra dicitur , Teutonibus Kalander.Vids
' Menagium in Origin. ling. Franc. & Ital.
q| CALANGIA. Vide Callengia.
CALANNUS. Vide Chelandinm.
«[ CALANTICA, Tegumentum capitis ad ufum
mulierum. BlofiusOrtyzius in Itinerario Adriani
VI. c. 16 . Mulieres hujus civitatis ornamur mundo fa¬
tis honefto,abfque palliis , crinibus folutis fub Calanticis.
s. CALARE. Papiae: Ponere, vocare. GloIL Graec.
Lat. MS. vts- y.u, Kalo, cio , voco. Editum habet
Calcio , quae vox ad Graecam refertur. [ Fridego-
dus inVitaS. WillridiEpilcopi :
Et coiere Jttntil , Berthvoaldo jure Calante.
Utitur Gellius.] Vide infra Calatores,
z . CALARE, Demittere, laxare, defcendere. Ex
Italico Calare. GloiT Graec. Lat. x«*® trxo~vav,Ux°,
demitto. Hilt. Cortufiorum lib. 6. cap 5. Calata
porta levatura , feu Saracenefca. Ibidem : Captis cu-
fiodibus , aperuerunt portam A. fjoannis , cr pontem
Calaverunt , i. pontem demiferunt, iis ont baijje le
pont-levisf Jacobi Auriae Annal.Genuenf lib. 10.
an. 1286. apud Murator, tom. 6. coi. 592. Ec-
ce naves .... onerata .... quibas obviam ivit , CX eas
fecit Calare. Coi. 6 04. Jfluumqueilli de nave exqui-
fui effent pluries per mercatores & homines galearum
dictarum ut Calare deberent, &c. Lt coi. 606. Jjduinn
galeas fj 'anuenfum d longe vidi ff e nt, velis & arboribus
fejlinanter ad terram Calatis , ver fus galeas ffanuenfes
diverterunt. Memoriale Potebatum Regienf. ad
an. i2t8. apudeumd. Murator, to. 8- coi. 1 096.
Scalas appujuerunt & Calavit fuper murum civitatis.
StatutaPifcatorum Mallii. MSS. Nullus pifcator au¬
deat neque po/ft Calare certam artem pif canui Tor.aira
de pofta d loco de l’ E (lac a in mari ufque adgargatatn
portus M a filia ; idcll, Retia laxare, quxdicun-
tur Tonaira de pojla. Ibidem: Neque licitum ju Ca¬
lare diebus nec vigiliis.
CALARI A , Joanni de Janua, Navis , qua ligna por¬
tat. Calo , ille , qui ligna portat.
CALASNEO , Conterminus, qui agrum collimita¬
neum polfidet. Lex Bajwar. tit. 21. §. 1. Nullus
de alterius Jilva , quamvis prius inveniat , aves tollere
pr fumat , niji ejus ccmmarchanus fuerit , quem Ca¬
la fnco dicimus.
CALATA Comi cia , etpxaipena , Jh th ime yao-
fjAva. , Sacra pontificalia. Supplem Antiquarii. Vide
Calatores.
CALATICUM. Papias [Edit. & MS. Bituric.] Di-
fiycbum , genus ordei dictum, quos duos ordines habeat;
hoc plerique Calaucum vocant. Vide eumdem Pa¬
piam in Cdrlaticum.
CALATORES, Fello, Servi, atro 7 5 y.ute?v , quod
eji vocare , quia femper vocari poffent ob nece f tutem
fervitutis. GloiT. Lat. Graec. Calatores, SSxoi ehi^c,-
aci , 77-«(VcXc<. Calator, jtA»T&;p. Calatores , Ik(Zi[Zxs-cii
Jepeav. GloiT. lfidori : Calator, Minifier facrorum. Sed
aliud fonat apud Leonem Oil. lib. 3. Chr. Cafin.
cap. 5 8. Gualterius . . . reddidit B. Benedicto fluvium
Lauricum tota pifcaria fua,& ipfamfocem S. Benedi-
tti cum tot a pifcaria ^Calatoribus fuis, tam intus, quam
foris, cum introitu & exitu fuo. Ubi forte Calatores ,
remiges funt:nam Italis Calarremi, ell navigare.
[Malim Pifcatcres intelligi a Calare z. quod vide. ]
«[CALATUM, Lignum pileatorum , feu Pifcaria e
lignis confeda. Ada SS. Julii tom. 1 . pag. 168.
in Proceflu de B. Petro de Luxemburgo : Molen¬
dinarii vero unum Calatum Jive lignum pifcatorum ,
. quod impediret illud molendinum f mantes , magnas
lanas fufie as acceperunt.
CALATURA, pro Theclatura : quod vide.
<[[ CALATUS, Poculi genus , in vet. Gloffario San-
German. MS. mira. 501.
CAL 3 2
<|[ CALBAi. Vide in Calbares.
CALBARES. Chronicon Fontanell. c. 9. Unde mi¬
lites Chrifli alimoniam confequebantur , mde nunc pa-
fius exhibetur canibus , .. . inde armilla, balthei, &.
Calbares fabricantur. Ubi iorte legendum Calbci.
Nam Feitus Calbeos ait clTe armillas , quibus trium¬
phantes utebantur : unde poftmodum quaevis orna¬
menta ita dida, etiam equorum. GloiT. Lat. Gr-
C alba, Coa- /luci /7 ruruv, uhi Rigaltius ad Onofandrum
Calbei reltituendum cenfet , vel Calbea , ut Sal-
mafius ad Hilt. Aug. pag. 227. Papias : Calba, ar¬
milla , qua militibus ob virtutem dantur.
CALBASIUS. HiT.Mifcellalib.18. pag. \ 6o. Se¬
ricum copiofum, ac piper, & Calbafias camifas multas.
Sed reponendum CarbaJias fuadet 1 heophanes,
qui y.cifctmx habet.
f GALBEUS. Vide Calbares.
GALBINO, Memor. Papias.
% CALBISTIA, Meror. Gloflar. San-German.MS.
num. 501.
CALCACREPA. Will. Brito in Vocab. MS. Saljun-
ca , efl quadam herba fpinofa , d filio, quod falir e fa¬
ciat calcantes , & propter hoc vulgariter Calcacrepa
dicitur , quod calcantes facit crepare. GlolTe Biblicae
MSS. Palliolus , Calcacrepa. At Ruellius lib. 2. de
Natura ftirpium cap. 1 1 7. & lib. 3 . cap. 84. Cal-
cacrepam , Gall. Chaucetrape vocari ait. Hunc con-
fule, Ii lubet.
CALCAGIUM. Vide Calcea.
CALCALENTER1S. S. Columbanus Epill. 4. de
Pafchate : Jfljttd ergo dicis de Pafcha 21. aut z 2. lu¬
na, quod jam ( tua tamen pace ditium ft,) non effe Pa¬
fcha , nimirum tenebrofum , d multis comprobatur Cal-
calcnteris. Ubi forte legendum calculatoribus :nifi
chalcenteris legatur , idelt, viris dodis. Nam
nivhi >ov cognominatum Originem notum. [Hoc
ell, juxta vim nominis, Pedus aeneum : quocirca
Cangius nonnihil a fcopo videtur aberalTe. Ob
immenfos labores potius , quam ob dodrinam
Graeci ^aXjtgVrep cv dixerunt Origenem, Latini La -
boriofum. Si Calcalenteris mendofe feriptum efl,
mallem Calendariis , qui fupputant Kalendas &
tempora, quam quodvis aliud vocabulum. ]
H CALCANEUS Locus, f. Locus calculofus. Char-
tular. S. Crucis Quemperleg. fol. 8 2. verfo: Et
fatim iterum ( folTa ) curvat quaf ad caudam ipfius
villa ad ipftm petram jacentem , in quo Calcaneus lo¬
cus efl.
CALCAN1UM, Simili notione. AdaSS. Maiito.
2. pag. 183. in Miraculis S. Joannis Beverlac.
Tandem per loca paluflna gr adiens . . . planta pedum
ipfus pellifque interior acutis Calcaneis frutetifque pun¬
gentibus ita terebrata funt. In eegrapho feriptum erat
calonicaniis : quod correxit Continuator Bollandi.
1. CALCAR, Boiae feu Collarii ferrei fpecies , vel
colliltrigium , in Miraculis S. CatharinaeSuecicae
num. 12.
Calcarium Rfdditus. Charta Odonis Archiepifc.
Rotomagenf. menf. Jul. an. 1266. Redditus in
frumento , avena , blado communi , nucibus , denariis
caponibus , gallinis , anferibus, ovis, panibus , garbis y
Calcaribus , mutonagiis , &c. [Codex MS. Nobiliac.
apud Stephanotium Antiquit. Pidav. to. 3 . pag.
528. De quibus reddunt viginti & quinque [olidos an -
nuatirn , & tenent ad homagium planum & ad una Cal¬
caria de placito ad mutationem Abbatis & ad mutatio¬
nem de patre & filio. Charta anni 1409. inter Sche¬
das D. de Ai az. angues : Pro pramijjis libertatibus. . .
gratiis . . . h are des ... in fgnum noftri majoris dominii
unum par Galquarium deauratum ...fervire teneantur.']
Calcaria
3 3 CAL
Cai.caria Aurf.a, Militum propria erant : cum
enim armis accingebantur, ipforum pedibus ap¬
tabantur. Joannes Monachus Majoris Mona!!, de
Gaufridi Ducis Normanniae Militia agens : Calca¬
ribus aureis pedes ejus aflridifunt. Hili. Caroli VI.
deLudovici II. Regis Siciliae & Caroli fratris Mi¬
litiis ; Eos accingit baltheo militari, & per Dominum
de Cb auvigniaco Calcaribus deauratis juj fu Rex Caro-
lus in/igniri.Cavaliere a Spron dVo,apud Joan. Vil-
laneum lib. 8'. cap. 1 3 . lib. 10. cap. 1. Eques Aura¬
tus, Scriptoribus recentioribus. Raimundus Mon-
tanerius in Hift. Aragon. cap. 240 . Lo Compte ba-
ta/lla arengada ab 200. cavallers Francefos, tots ab
Efperons d’or, e molt d’altres dei pays , ab les gens de
peu vench vers la companya. Huc pertinet , quod
olim obtinuit, proverbium, apud Boncompa-
gnum in Arte di&aminisMS. Plus fulgent Calca¬
ria, quam altaria. Ita fuifle veterum Francorum
calcaria , au&or eft Joannes Puricellus in Monu¬
mentis ArabrofianaeMediolanenlisBalilicae p. 71.
uo loco tumulum dete&um & apertum Bernar-
i Regis Italiae , Pipini filii , defcribit : Sed &
Perna di pedibus ita calceatis Aurata induerunt Cal¬
caria , ex are , quod nos vulgo Rame nominamus. Fi¬
gura tamen illa erani parum admodum ab hodiernis &
noflratibus aiverfc : in exterioris cornu extremitate par¬
vum erat & rotundum foramen , e quo fiperne fibula ,
inferne autem an fui a eodem ex are pendebant. An fui a
confuta clavicula erat corrigiae corio, rubri pariter co¬
loris , qua de fub pede per alterum inferioris cornu fora¬
men modice longum dedutta , & illi fibula inferta , Cal¬
car pedi afringebat. Rotulavero & Calcaris dorfo mo¬
dice prominens fenis & perbrevibus circum radiis acu¬
minata vergit deorfum. Vide Notas noftrasadStabi-
lim. S. Ludovici lib. 1. cap. 1 18.
Calcaria Argenif.a, Scutiferorum erant. Regeftum
Homagiorum Nobilium Aquitaniae an. 1 27 3. ex
Camera Comput. Parifi. Etji aliquis eorum non effet,
Jldiles , debet fervire domino regi cum caligis albis de
fcarleto , & Calcaribus Argentatis. Chron. Franc.
ex Bibi. Memmiana: Nous avons trouve la baiaille
contre le plus vaillantefcuier , qui oncquesen fon temps
chauffa Efperons EI anes.
Calcaria Amputari folebant Militibus , cum de¬
gradabantur. Thomas Walfingham. de Andreadc
Harclep , Comite Carlilenfi , exau&orato, & pro¬
pter laefae Majeflatis crimen fufpenfo : Nempe pri¬
mo degradatus ef , Amputatis fecun ad talos fuos Cal¬
caribus , &Jic vicijfm difeinttus ef baltheo militari.
Le Roman de Garin MS.
Li Efperons li foit Copeparmi
, Eres dei talon au branc acier forbi.
Statuta pro Militibus Balneaticis: Si vous f ait es
chofe contre l’ordre de cbevalerie , ( que Dieu ne verni¬
le) je Couperay vos Efperons de deffus vos talons. In
Stabilimentis S. Ludovici lib. 1. cap. 128. dici-
citur de ignobili , qui militari cingulo donari fe
pafius eflet , quod le ponat prendreli Rois , ou li
Bers, en qui cbafiellerie ce feroit, &Trencher fes Efpe¬
rons feur un fumier.
Calcaratus, Calcaribus pedes indutus, apud Matth.
Paris an. 1247. pag. 484.
£. CALCAR, Prora galea, quae lignum praefixum
habet , quo rates holtium transfiguntur percuflae.
Vulgo illud Calcar dicitur , ait Anonymus audior
Hift. Hierofol. pag. 1167. noftris Efperon.
CALCARE Lectum Alterius, in Lege Bajwar.
tit. 7. cap. 1. §. 3. Conjugium alterius violare :
Lectulum herilem afeendere , inlib. 3.C. Theod. de
Lib. caufa. Speculum Saxoji. lib. 3«art. 45.$. 6.
Toni. II.
CAL 3 4
U xor, cum mariti lectum afcenderii,&C. Vide Culeare.
H Calcare Litfm , Eam finire. Clotfiarii III. Prae¬
ceptum pro Monafterio S. Dionyfii to. 1. Annal.
Bencdi£t. pag. 693. coi. 2. Jftiod & in 'prafentt ju¬
dicia nojira utrafque partis pro Calcanda lite vife fu&-
runt accepiffe ; fed dum m ipfa caufatione intende¬
rent , c rc.
Calcare Equam, Equus dicitur, feu admiflarius
quando eam init : noftris Couvrir. In Curia Gene¬
rali Catalaniae , adla Cen ariae fub Petro III. Rege
Arag. an. 1359. MS. ftatuitur : Equam , quam ille3
■ cujus fuerit , Calcari fecerit per equum aut ronjfnum ,
non poffe pro debito , vel alia caufa , pignorari , feu
recipi.
51 Calcare Solum , mLege Salic. tit. 40. pag. 74.
edit. Eccardi : Jjhfl vero per veftigium fequitur , quod
fe agnofeere dicit, illo alio reclamante non offerre per
tertiam manum voluerit , nec folum fecundum legem
Calcaverit. Ubi do&iflf. editor cenfet legendum
eiTe, folem collocaverit, i. e. diem conftituerit.
CALCARIA , Calcarienses. Vide Calx.
^f. CALCAR1U M. V ide Caldarium.
CALCATA, Atramentum ciinnum , Joanni deGar-
landia in Synonymis Chymicis. [Vide Calcea.']
CALCATORIUM, Torcular. Ita Gloff. Lat. MS.
Reg. Addit Ugutio : Jguya-uv&vel oleum Calcentur ,
vel extorta exprimantur. [Grcg. M. lib. 1. Dialog.
Tunc vir Dei vineam kigreffus racemos collegit , ad
Calcatorium detulit , &c. Thomalius in Didtiona-
rio fuo Lat. Anglico Calcatorium exponit, a li-
mekillor pit , alfo the place , were tbey ftampe grapes ,
idelt, Calcaria fornax, aut fovea, & locus ubi
calcant uvas. Amalthea -. Calcatorium , femita in cel¬
la vinaria inter duos lacus. Item , locus ubi calx coqui¬
tur , & ubi uva calcantur. V ide quae ex Palladio
laudantur in voce Calcea. ]
CALCATUM , f. Agger. Recognitiones de Vou-
ta Vivarienlis Diceceiis in Archivo Principis de
Roban num. 18. cap. 41. fol. 49. Item, plus pro me¬
dietate quorumdam Calcatorum terre [citorum in dicio
manfo de Riparia confront. cum molendino pradiclo &
cum aqua Gluvie. Vid e Calcea.
CALCATURA} Tus , Illud quod domino com¬
petit, cum ejus fubditi tenentur uvas fuas pre¬
mere in illius Calcatorio feu torculari. Nova Gall.
Chrift. tom. 3. coi. 1 2.22. ex Inftrumento anni
1321. Ecclejia fuajura quartanis &Calcaturalocide
Gatteriis comparavit jib Ifnardo de Cornilham anno
13 2 1. Statuta Ecclef.GlandatenfisMSS. an. 1327.
Prapojitus. . . habet jtirif dictionem in hominibus brevis
prapojitura & ab ipjis fervitium recipit , & alias fcha-
budias & alia jura in eis & in eorum bonis . . . habet in
frenagiis (furnagiis ) mauturis , Calcaturis , bannis ,
& c at er is aliis, prout e f affuetum.
CALCEA, Calcei a , Calceata , Calceatum , Via
ftrata, noftris Chaucee. Itinerarius agger, Marcellino
lib. 19. Agger nude , Sidonio Carm. 24. & lib. 1.
Epift. 5. [Occurrit pro via ftrata in Tabulariis
Monaftcriorum Tironenfis & S. Florentii. Calcea,
ftagni in nova Gall. Chrift. to. 2 .Inftrum.col.4 2 1 .]
Calceia , in veteri Areftomox laudando & in vete¬
ribus Chartis apudDoubletum ift Hift. Sandion.
pag. 107. in Probat. Flift. Monmorenciac. pag.
409. in Hift. S. Mariae Sueffion. pag. 43 3 . [ in no¬
va Gall. Chrift. to. 2. Inftrum. coi. 71.] &c.
Calceata, in Epift. S. Ludov. de liberatione fua :
Jfluia fluvius Thaneos non erat vadabitis , propter pro¬
funditatem aquarum & riparum altitudinem , fecimus
fuper eum Calceatam , ut per eum pateret tranjitus exer¬
citui Chrifliano. Adde Vincentium Belvac. lib. 32.
35 CAL
cap.9 9.FwC4/cwfrt , littas Calciatum , in Charta
Ottonis Comitis Viromanduor. ann. 1045. apud
Hemereum. [ Cheminus Calciatus, apud D. Brufiel
Trad. de Feodis tom. x. pag. 125. ex Regeilo
Campaniae fol. 34. ]
Calcata. Lambertus ArdcnfisapudLudewig. to.
8 • Reliq. MSS. pag. 603. Juxta Calcatam qua du¬
xit apud Nivennam.
alcetum. Ingulfus : De lignis & fabulo Calcetum fo-
lidum viatoribus fieri fecit. Occurrit praeterea apud
Will. Thorn. an. 1285.
Calceta, in Monadico Angi. tom. 1. pag. 924. to.
2 . pag. 980. tom. 3 . pag. 263.265. & in Fleta
lib. i.cap. 20. §. 41 .
Calceda , in Chronico Andrenli pag. 408.
Calcedxa , in Inflrumento anni 1085 - Tabularii
S. Florentii.
% Calcedonia. Charta Radulphi Viromand. Co¬
mitis ann. 1163. in Tabulario Compendienfi :
In pofiefiionem molendini ajfociavit , ut idem Albericus
fuo fumptu fi agnum , Calcedoniam & molendinum ex-
firueret . . . molendinum , vivarium atque Calcedo¬
niam in commune debent reparare. Ibidem iterum at¬
que iterum recurrit.
^TCalceria , apud Marten. tom. 3. Anecdot. coi.
45 6. Stratam publicam de Cameraco ad Atrebatum
. . .fecit , qua Calceria Brunechildis nominatur.
Calchia. T abularium Calenfe pag. 162. Tenemus
&pojfidemus . . . ortos cum foffatis , Calcbias , medie -
taym prati , &c.
f Calciata, apud eumdem Marten. to. 1. Anec-
dot. coi. 648. Calciata & firata regia, qua tendit
ad villam de Sotavilla. Hifl. Dalph. to. 1. p. 97. in
Inflrum. ann. 1309. Stagnum quod nihil valet. . .
nam Calciata rupta fuit , jam diu efl .. . & habet ibi
fubtus Calciatam fi agni unum falicetum. Occurrit ite¬
rum in Chartulario B. M.deBono Nuntio Aure-
lianenfi , & c.
Calciatus , Calcea feu aggere munitus. Index re¬
dituum Monaflerii Corbeienf. e Codice MS. ejuf-
dem : In omnibus aquis nofiris & marefcis & eorum
foris factis nihil habet , nififli marefci Calciati fuerint ;
medietas vicecomitatus nofira efi , & altera Balduini
de Dours.
Vocis etymon varie affertur. Spelmannus 'a. cal¬
ceando didas Calceias putat , quod quafi calceo mu¬
niantur contra injuriam plauftrorum & itineran-
tium. Somnerus a calce Reducit, quia ejufmodi
viae calce, quam Galli Chaux dicunt, lapidibus
muniuntur. Bergerus lib. 3. de Viis Rom. cap.
5 4. didas cenfet a calcibus , feu pedum plantis ,
quibus teruntur ; ut calles , a callo pecudum vo¬
cati, ut ait Ifidorus. Quo fpedantillaDudonis de
Adis Normann. lib. 3 . pag. 144. Pervia , viaque ,
6 femita ignorantur , quia a nemine calcibus atterun¬
tur. Stephanus Pafchafius in Difquifit. Francicis
lib. 8 . cap. 6 2 . corrupte Chaufice , pro Haufiee di¬
dam putat , id efl aggere. Alii eodem modo cal¬
ceas appellatas volunt, quo calcatoria vocat Palla¬
dius lib. 1 . de Re rufi. cap. 18. Ita enim in cel¬
lis vinariis femitas quafdam vocat editiores inter
duos lacus : in bajiltcis enim illis vinariis ut Calca¬
toria altior e loco conftrutta Jint , praecipit : ad qua in¬
ter lacus y qua ad excipienda vina hinc inde deprejfi
funt, gradibus tribus aut quatuor afcendatur. Mox ad¬
dit : Jfiuod Ji cupis , locum fuum deputabimus. Is La¬
cus ad C aleatorii fimilitudinem podiis brevibus & tefta-
ceo pavimento folidetur. Ubi non defunt, qui calca¬
toria hoc loco appellari cenfent a calcando , id efl ,
eundo, vel ab opere calcato, feu loricato, quo
CAL 3 6
conficiebantur. Quo referri poffunt ifla Sidonii
lib. 1 .Ep. 5 . Ad ufque aggerem Calcabili filice cru-
fiatum. Ita Calcabilem filicem dixit audor libri de
Conflrudione Ambafise n. 2. VideTurneb. lib.
1 1 . Adverf cap. 5.
Calcagium, Tributum, quod pro calcetis reficiendis
a praetereuntibus exigitur : Droit de chaucee , no¬
firis : Cauciage, in Confuet. Hannonienfi c. 106.
[ Calciage , in Charta anni 1213. apud Miraeum
tom. 1 . pag. 736. coi. 1 . ] Calceia , in Charta Pe¬
tri Epifcopi Atrebatenfis ann. 1194. apudSam-
marthanos : Sibi tamen retinuit . . . altam jufiitiam ,
portam , & Calceiam in porta , &c. Id efl , tributum,
quod ad urbis portam pro calceia exigitur. Rege-
ftum Peagiorum Parifienf. Chaufiee efi une c vu fu¬
ni c , afiifie & eftablie anciennement fur chars , fur cha-
rettes , fur fommes chargees , auquel h chauffeurs pr e li¬
nent leurs Chaufiees , d l’un plus, d V autre moins ,
lefquelles Chaufiees prinfes & demandees .... par la
raifen de faire appareiller les Chaufiees , les pons , &
les pafiages dedansla Banlieue de Paris. Charta Ra-
dulfi D. Codiciaci ann. 1187. Dedi medietatem
Calcagii mei de Crecy , tali conditione , quod de karro
ferrato unum denarium accipiet talis moneta , qualis
per guionagia non accipietur. Areftum Curiae Parif.
an. 1 3 08. apudLoifell. in Bellovaco : Dicentes fe
efie in faifina capiendi & levandi pecuniam , qua levari
confuevit apud Belvacum pro calceis faciendis , ac con¬
vertendi eandem . . . in Calceis difta villa reparandis.
Calceata , Eadem notione. Charta Stephani Epifc.1
Noviom. ann. 1 1 29. in Tabui. Lehunenfi : Ab
omni confuetudine , qua d tranfeuntibus per eumdem-
pontem exigitur , prater Calceatam abfolvit. Charta
1 x 7. in Tabular. S. Bertini ann. 1327. Difoient ,
que il avoient &devoient avoir & queillir Cauchiage
en leur ville & S eigneurie d’ Arques.
CALCEAMENT A Deferre , Praebere. Gregorius
Turon. de Vitis Patr. c. 1 6. JOjfii dum e fiet juvenili
atate florens , d parentibus fponfali vinculo obligatur
cumque , ut at ati huic convenit, amori fe pueli ari pra-
ftaret affabilem , & cum poculis frequentibus etiam
Calciamenta deferrret, contigit , ut &c. Idem cap.
20. Denique dato fponfa annulo porrigit ofculum ,pra -
bet Calci amentum , celebrat fpohfalum diem fefium.
Alludit forte ad id, quod legitur in libro Ruth
cap. 4. v. 8. Hic autem er at mos antiquitus in IJrael
inter propinquos , ut fi quando alter alteri fuo juri cede¬
bat , ut efiet firma concefiio , folvebat homo Calcea¬
mentum fuum & Dabat propinquo fuo : hoc erat tefii-
monium Ceffionis in Ifrael. Sed & nefeio, an huc fpe-
dent , quae habet Chronicon Regum Manniae ,
de Olao Magno RegeNorwagiae : Murecardo Re¬
gi Hibernia mifit Calciamenta fua , pracipiens ei , ut
ea fuper humeros fuos in die Natalis Domini per me¬
dium domus fua portaret , in confpeclu nuntiorum ejus ,
ut inde intelligeret , fe fubjettam efie Ad agno Regi. Ita
forte apud Gregorium Turonenfem fponfus
fponfae calceamenta deferebat & praebebat, in
obfequii fymbolum.
Calceamenta fecundum Romanum ufum habere juben¬
tur Prefbyteri in Capitulari 3. ann. 789. cap. 8.
Eginhardus in Vita CaroliM. de eodem Princi¬
pe : Longa tunica & chlamyde accinttus , Calceis quo¬
que Romano more formatis induebatur. Vide Armiger ,
Campagus.
CALCE AMENT ARIUS , Sutor, qui calceos
conficit, Gall. Cordonnier. GlofT. Grsec. Lat. voro-
In/xaTolfioi; , Calce amentatius , Caligarius.
CALCEARETUS , Calceus. Ccmputum anni
1 3 3 3. Hifl. Dalph. to. 2.p, 277. Item diepenul-
3 7 CAL
timoejufdem ( Augufti ) liberavit cuidam mulieri fa¬
tua pro Calcearetis Jui sin camera Domini taren. i. Vi¬
de Calciarettus.
i . CALCEARIUM, Penfio ad emenda calcea¬
menta. Privilegium Ludovici Imperatoris indul¬
tum Abbati <Sc Monachis S/Sulpitii Bitur .Prxterea
concedimus inveftiaria & Calcearia fratrum -Mona¬
chorum , jicut fuerat olim , omnes feras annuales mer¬
cati cum integritate & diftriclum , &c. Vide Calda¬
rium.
CALCEARIUM , Minilierium aliorum calceos
purgandi in Monafleriis. VitaS. Marinas: Et hoc
tibi jubeo , ut omnes munditias Monafierii tu folas
quotidie facias , & aquam ad neceffaria purganda por¬
tes , & Calcearium omnibus per jingulos dies tu perfi¬
cias. Ubi neceffaria funt latrinae. [ In MS. legitur
Caldarium vel Caliclanmi , quod poliet dici , 11
utravis ledio vera elfet, munus vel caldam pree-
parandi, vel caliculos eluendi. ]
f CALCEATA. Vide in Calcea.
•f CALCEATOR, Calceatorius , Sutor, in Adis
SS. Aprilis tom. z. ex Miraculis B. Simonis Ere¬
mitae Auguft. Petri Calce atoris de Mutina.
«[[ CALCEDA , Calcedia , Calcedonia, Calceia.
Vide Calcea.
CALCEOLARIUS, Sutor, in AdisSS. Apr. to. i .
p. 1 3 z. & to. 7. Maii pag. 374. Vide CaltLolarius.
f CALCERIA. Vide Calcea.
«[[CALCES, Gallica militum. GlolTar. Ifid. ad quod
Grasvius 5 Excerpta : C alliga militum , pro Caliga.
Caligas elTe militum Romanorum nemo ignorat,
fed eas calces didas elTe nemo legit.
®[ CALCET A. Vid e Calcea.
CALCETENUS. Lambertus in Vita S. Heriberti
Arch. Colon, n. zz. Fugit tanquamCalcetenus pro-
fequatur. Galli dicerent , comme Jionle talonnoit.
^ CALCEUS , Tributum in calceis , vel pro calceis
folvendum. Charta Philippi II. Marchionis Na-
murc. ann. 1 z z 1 . apudMiroeum tom. 1 . p. 300.
coi. 1. Ego Philippus Marchio Namurc. . . . Eccle-
Jia S. Albini Namurc. in eleemofjnam perpetuam , af-
fettu benigno contuli omnes Calceos qui mihi debebantur
omni anno duobus terminis de fiallagio Namur cenfi ; j al¬
vis tamen illis qui de jure debentur Scobinis Namurcen-
Jibus , & tribus horofeopis , duobus portariis cafiri , &
duobus prae onibus vili a , falvis quoque aliis Calceis , Ji
qui judicio Sc alitiorum Namurcenjium alias de jure de¬
leantur. De his quidem Calceis infiitui , ut omni anno
in perpetuum , in die anniverfarii parentum meorum
pia memoria , Canonicis S. Albini qui prafent es erunt
anniverfario difiribuantur quindecim [olidi Valence-
nenfis moneta. V ide Calciaticum.
Calcei Fenestrati , in quibus certas erant incifu-
rae, vetantur, utpote qui Monachos dedecebant, in
Statutis Capituli general. Cillere, an.i 5 29. apud
Marten. to. 4. Anecdot. coi. 1642.
Calcei Incisi & ferici aut alterius coloris , fimili
modo prohibentur Clericis in Concilio Tolet.
ann. 1581.
Pedem Uni m in Duobus Calceis Habere. Ada¬
gium didum de homine duas vias ingredienti ,
ut eaminlilht , quam cognoverit utiliorem. An¬
geli Pechinolii Litterae ad Innocent. VIIEPP* de
legatione HungaricaapudFontaninum ad calcem
Antiquit. Hortae pag. 485. Puto, Pater Beatijfi-
me , quod Majeftas fua inter fpem & metum naviget ,
& Pedem unum in duobus Calceis habere velit , ad ef-
fettum ut videat , quid &c.
CALCHERA, Fornax, in quaumur calx, in Con-
trad. Datior. Bergom.ljb. s.cap* 2,7. 2.9.
Tom. II.
«; CALCHIA. Vide in Calce.
1 . CALCI A , Tibiale, crurum tegmen , ita didum ,
quodinterdum calceis conjungeretur , & una c.l-
cearetur & indueretunnoftris Chauce, ve! Chaujfc ;
Caliva Italis. Scio aliter videri viris dodis de vo¬
cis etymo. Theodulphus lib. 6. Carm. 1 8.
Follicat ampla , quibus turgenti Calcia panno ,
Vdocique pedi vilis in: fi caliga.
Vetus Scheda Th uana : Calcios filtrinas paria 1.
Calcia: vendanas paria 1 ,&c. [Mabill. legit rene-
lenas , pro venelanas , in Adis SS. Bened.faec. 3.
part. 1. pag. 102.] De caligis follicantibus Mo¬
nachorum , agunt S. Ferreolus in Regula cap.
3 . & S. Elieronymus in Epilt. ad Euftoch. dcVir-
gmit.
«[[ 2. CALCIA, Calx, Gall. de laChaux. Tabular.
S. Florentii : Hac conventione , ut Monachi feciffent
caput ejufdem Ecclejia de Calcia & petra.
^[ 3. CALCIA, , Calx. Supplem. Antiquarii;
Iiocell , Planta pedis, feu ca pars plantae quae in
digitos delinit.
CALCI AMENTA. Y Ide Cale e ament a.
C ALCI A MEN T A G IUM , Tributum a praeter¬
euntibus folvendum pro calceti reficiendis, arud
Lobinell. tom. 2. Hili. Britann. pag. 1 6z. Item
concejfit idem B em ardus S. Gildajh medietatem cera-
gii , & medietatem Calce ament ani , &c. Vide Cal-
cagium , in Calcea.
CALC1AMENTARIUS. Vide Caligarius in Ca¬
liga.
1. CALCIARE, Calceus. Epillola Theodofii Pa¬
triarchae Hierofol. in VIII. Synodo CP. ad. 1 . ex
verfione Anallafii Biblioth. Pederem &'fnpcr hu¬
mer ale cum mitra , Pontificalem fidam S. fac obi Apo-
fioli , . . . & [anctum Calciare . . . tranfiniji , &c.
f 2. CALCI ARE , pro Calceare , apudMart. Anec¬
dot. tom. 3. coi. 1943. in VitaS. Philippi Ar-
chiep. Bituric. Facta adeo infenfata per quatuor an¬
nos , quod neminem nec matrem cognofcebat , nec fe
induere nec Calciare fidebat.
*[[ 3. CALCIARE, Calcare, calcibus impetere. Ada
SS. Martii tom. 2. pag. 166. de S. Francifca Ro¬
mana : Alter vero damon afeendebat fiuper eam , dum
fu raptaretur , & cum pedibus uncis eam Calciabat.
Concilium incerti loci apud Marten. to. 4. Anec-
dot.col. 158. Ad horas B. Alaria . . . cantentur in
Ecclefia cum nota & devotione , non infttrgendo & Cal-
ciando , hoc ell pedibus liando.
«[f 4. CALCIARE , Aggerem feu viam liratam fa¬
cere. Vide Calceatam Calcea.
^ CALCIARETTUS, Calceus. Hili. Dalphin. to.
2. pag. 278. Pro paro uno C alci arett orum pro nutri¬
ce filii Domini , gr an. xv.Vide Calcearetas <5c Cal-
zdarettus.
CALCIARIUM, Certa pecunia: penfio, quae in
calceos emendos erogabatur. GregoriusM. lib. 4.
Epill. 3 7. Volo autem , ut . . . offeras ad Caldarium
puerorum [olidos 40. & tritici modios 400. Id ell,
ut quidam interpretantur , pro calceis. Sane ita
vocem hanc ufurpant Sueton. in Vefpaf. cap. 8.
& JC. in leg. 8.D. de Tranlad. leg. 2 1 .deAlim.
leg. vetus Interpres Juvenal. Sat. 9. v. 67. Re¬
gula Magidri cap. 1 6 . &c. Sed nefeio, an genera-
tim hoc loco Gregorii , Caldarium non fumatur
pro quovis munere , feu quavis penlione, utapud
Leonem III. PP. Epill. 9. Interrogate quidem fideles
vefiros , & omnia vobis nota erunt , eo quod t Ili , qui vo¬
bis eum collaudant , hoc per munera & Caldaria fa¬
ciunt. Charta Athanafii III. Epifc. Neapolitani :
Et nullum impedimentum nos aut poflei i nofiri eis facere
Cij
3 9 CAL
prafhmamus , aut aliquod Caldarium , aut pr anitum
qimere per nullum modum, &c. Hinc depravata vox
Calcarium & Calgarium, in Diplomate Caroli II.
Regis Sicilite ann. 1305. apudUghellum in Epi-
fcopis Cafert. Frater quam de forf aduris caferta, &
Calcariis , & tranjituns , &c. Mox : de forf aduris
in Limatula , & Calgariis terrarum , &c. Ibidem :
De Calcariis terrarum. Charta ann. 1105. apud
eumdemUghellum tom. 7. Ital- facr. pag. 1072.
Concedimus etiam , ut,... cum rebus & beftiis eorum ,
& fuis , libere & quiete utatur terris, herbis , aquis,
lignis , petris ,Jine Calz^ao & ajfidatura , & omni jure
tributario. Legendum Calcario.
Calci ARIUM , Calcf.arius, Calceus ipfe. Joannes
Monachus lib. 2. dcVitaS. Odonis Abbatis Clu-
niacenfis : J?fid ergo fentiendum ejl de Caldariis ,
qua funtfuo pretio cara , & pavimento Ecclejia adha -
renda ? Statuta Corbcienfis Monad. lib. 1 . cap. 3 .
Soccos filtrinos duos , C alce arios quatitor cum f 'olis no-
vis. Petrus Venerab. in Statutis Cluniae, cap, 28.
Pluviis & lutojts diebus Monachi Caldarios fuos .. .
luto plerumque infettos adClauftrum revertentes lava¬
bant. Occurrit praeterea in Regulis Monadicis S.
Lruduofi cap. 4. & Magidri cap. 19. & 8 3 . & in
VitaS. Vtilmari Alabatis Silviacenfiscap. 3 .
CALCIAR1US , Calceantis , Sutor. Vetus Interpres
Juvenal. Sat. 4. Caldarii , cum feflinant , & anfas
caligarum prateretint nonnullas.
f CALCI AT A , Viaftrata. Vid e Calcea.
CALCIATICUM, Praebitio calceamentorum. Chro-
degangus inRegula Canonicor. Metenfium cap.
29. Edit. Labbei : Ut illas cavas , & illos facciles ,
( al. camjiles ) & illa calceamenta de illos tellaneosfu -
peritis nominatos , quod exinde fitper at , & de illo Cal-
ciatico , quod ille Epifcopus annis Jingulis ad illum Cle¬
rum reddere confuevit , & decorum eleemofyna , quod
ad ipfum Clerum fpeci aliter Deus dederit ,Jint compa¬
rata. [Vide Calceus. ]
f CALCIATURA, Calceamentum , Gall. Chauf-
fv.re. Hid. Dalphin. tom. 1. pag. 140. JSuinque
(olidos proCalciatura fua. Madox Formul. Anglic.
pag. 425. Ad Calciattiram pauperum ,feu ad calcian-
dos pauperes. Legitur etiam in Chartulario S. Vin¬
cendi Cenoman. fol. 32. & in Computo anni
i 2 02. apud D. BruJJel deFeudorum ufu tom. 2.
pag. lvi. ad calcem.
^ CALCIATUS. Vide Calcea.
«f CALCIFEX, Sutor, apud Ludcwig. Reliq. MSS.
to. 6. pag. 126. ex Laurentii Byzinii diario belli
Huflitici: Item SutoresvelCalcificcs , &c. Legitur
iterum in Onomadicoad calcem tomi 3. Adorum
SS. Junii.
CALCIFURNIUM. Vide Calx.
«{f CALCINA , Voxltalica, Calx , Gall. de laCbaux.
Occurrit apud Ogerium Panem lib. 4. Annal. Ge-
nuenf. ad ann. 1 21 5. dcAnonynum in Memoriali
Poteitatum Regienf. ad ann. 1233.
«I CALCINATGRIUM Vas , Ubi, ni fallor, me¬
talla in calcem rediguntur.Vide locum in Bifcota.
<51 CALCINATUM Majus , quod arte dulce facium
ejl, ut fal ,Caldnatum Minus , quod natura, ut fac-
cbarum, in Amalthea. Sunt voces Spagyricoe , pro
quibus Rochus le Baillif habet Calcin amentum.
CALCINLUS , Ex calce, vel lateritius, ut vertit
Boilandi Continuator, in Adis SS. April. to. 3.
p.qSo.deS. Alpiano: Vineam muro Calcineo cinxit.
CALCIO, Femorale lineum interius, nodris Cal-
con. LTariulfus lib. 3 .Chr. Contui, cap. 3 .Concha
2. f 'and ali a cumCaltionibus 6. Sed legendum Cal-
.(ionibus : [ quos lubentius intelligerem udones la-
CAL 40
neos, lineofve, Gall. Chaujfons, quam feminalia.
Indrum. anni 1 217. tom. 5. novae Gall. Chrid.
coi. 9 8 . Sub annuo cenfu Jibi perfolvendo per unos vi¬
delicet Calciones ... quotiens nova Abbati jf a a Capi¬
tulo conflituetur , mihi & haredi meo duo paria Cal¬
ciorum pro relevatione dicti rnanji folvere tenebuntur.
Charta Agnetis AbbatilLe Strumenfis in Artefia
ann. 1225. Sexaginta fol. ad bot as hiemales & fotu-
lares aftivales ... & ad Calciones feptem libras. ]
CALCIOCALIGA , Calceus in caliga: formam fa-
dus. Occurrit in notis Tyronis.
CALCIRL , Vocare. Vide in Calare 1 .
5F CALCITIOmcndofe , pro Calcitro , oriis , in Glof-
fis Ifid. <fhfi ferit Calcibus , Calcitro legitur hoc
fenfu apud Plautum & Nonium.
CALC1TIS , Gemma aerei coloris, in Gloifis Sanger-
man. MSS. num. 501.
^[CALCLUS, pro Calculus, Lapis. Abbo de Obfi-
dionc Lutetia: apud Chefnium Llid. Norman.
pag. 44. coi. 2.
Caditur alloflo de portatoribus unus
Nomine Goi-bertus , Calcio per cuffor inumbras
Tartareas fugit rnoriens , &c.
^ CALCULARE, Calculos fubducere , computa¬
re , Gall. Calculer , Compter ,non legitur quidem
apud melioris notae Scriptores, fed tam frequen¬
ter occurrit apud alios, ut loca pigeat exferibere.
Vide, fi vis, Sidonium 1. 9. Epift. 7. Prudentium
in Hymno S. Laurentii v. 1 3 1. Ada SS. Aprilis
tom. 2. pag. 47.de Junii tom. 3. pag. liii. Mu¬
tatorium Scriptor. Ital. tom. 3 . pag. 320. coi. 1 .
D. &c.
CALCULATIO ,in Jure Hungarico,TeftiumIn-'
quifitionis examen : Hungaris : Ai^feleletne forga-
■ tafa. [Apud alios fumitur pro ipfa adione calcu¬
landi.]
CALCULATOR. Vide Abecedarius , 8c Compotifla "
[ pod Compotus. Vox Calculator omitti potuilfet ;
habetur enim apud Martialem 1 o. Epigr. 6 2.
Nec Calculator , nec notarius velox, j
CALCULCARE , pro Calculare, apud Marten.
Colled. Amplilf. tom. i.pag. 947* Verum etiam
cum de hofpitio carnis exeundum erit , actus noftros Cal¬
cule antes vita occupatione (ludii bene alta , voluptuofa
memoria perfruemur.
CALCULO , Magifier ludi , Ifidoro in Gloflis, hoc
ed , qui docet arithmeticam. S. Aug. lib. 2. de
Ordine cap. 1 2. Ergo utilitas numerandi magna ne -
ceffitate animadverfa ejl , quibus difabus repertis , na¬
ta librariorum & Calculonum profe/fio, &c. Laurentio
in Amalthea, Calculones, CauculoneSi funt Gram-
matifla prima elementa docentes. Ulpiano lib. 1 . de
Extraord. Cognit.§. 6. dicuntur Calculatores. Vi¬
de Calculator.
f CALCU LOSIT Morbus calcularis. Sup-
plem. Antiquarii.
CALCULOSUM, pro dubium, apud Ermanricum
in Vita S. Soli cap. 7.
CALCULUM , Ubi mortui feruntur. Papias MS. Vi*,
de Caltulam.
CALCULUS, Minima pars ponderis. Geminis granis
hntis appenditur. Papias MS. Vi de Caicus.
CALCUM , Calcatio frumenti dum menfuratur.
T abular. Abbatiae Dalonenfis in Lemovicibusfol.
1 7. ann. 1 240. Dedit . . . conventui Dalonis tinum
[extarium avena cumulatum cum uno Calco renduales ,
&c. Ita fol. 46.125.126. 127.128. Rurfum,
fol. 81. Retento nobis uno modio Jiliginis , & dimidio
avena cenfualibus ad menfuram de Fompedors ,Jiligi-
ncfemel percuffa & raja , & avena femel una manu
Calcata ,fcd cumulata. Eodem fol. Retentis tantum
fex fextariis Jiliginis rajis & femel Concujjis. Fol. 82.
Retentis ibidem 1 2. denariis de ac apt amento , & pleno
dominio , & uno fextario Jiliginis Calcato & rafo. De¬
nique fol. 91. Frumenti unam eminam rajam cum
una Succujfione.
«[CAECUS, Minima pars ponderis , quarta pars oboli
ejl , conflans lentis geminis granis. Appellatur autem
Calens , quod Jit parvulus Jient & lapis calculus , qui
adeo minimus efl , ut Jine moleflia fui calcetur : liid.
lib. 16. cap. 24. Vide Calculus.
CALDACIA , Calda aqua , a-uhcipag-cv , in Glofi.Gr.
Lat. Codex MS. S. Germ. Parif. habet Caldativa.
Vide Caldus.
CALDAC1NIS, e^y-oa-Trccdidc., in GloiT. Graec. Lat.
[id efl , Cinis calidus.]
CALDII, Vide Cbaldai.
CALDARA , Vox Italica , Hifp. Caldera , Gall.
Cbaudiere , Idem quod Caldaria. Occurrit inEpi-
Itola Innocentii III. PP. toin. 3 . Conciliorum
Hifpan. pag. 456. pro quo Cangius infra legit
Caldaria.
CALDARARTA. Vide Calderaria , in Caldaria.
CALDAR ARIUS, ex Ital. Caldaraio ; noflris , Cbau-
dronnier, Orarius faber. Anonymus de Rebus ge-
ftis Friderici II. Imp. pag. 687. de Manfredo :
Et dum vix credere poflet narrationem rumoris ejuf-
modi, qui ex continua follicitudine nuntii , vel Cal-
dararii malleus , qui ictum ad cudendum focii non ex-
pectat , denuo flatim perflrepebat auditum 3 &c. [ Hift.
Dalphin. to. 2. pag. 277. Primo folvit Andre <t ju¬
veni Caldar arto pro certis vajis hereis fattis ad opus
pauperum unc. u. taren. xil.]
Calderarius , Eadem fignificatione , Ital. etiam
Calderaro, Hifp. Calderero. Vita S. Franci Abb.
tom. 3 . SS. Aprilis pag. 393- Poli-agallo Calde-
rario Placentia , facienti cajam unam pro fundenda
manibus aqua &c.
CALDARIA, Caldarium, Aenum, vas majus ex
aere caldario feu fufili confedtum , in quo aqua
igni admovetur ; noflris Cbaudiere , Italis Caidaia ,
[Caldaio & Caldara, Hifp. Caldera. } Anaftafius
inS. Hadriano PP. pag. 111. Caldaria plena de pul¬
mento erogemur omni die per manus unius fdelifflmi
Paiaccllarii eifdem pauperibus , &c. RobertusMo-
nach. lib. 9. Hili. Hierof. Lebetes , & Caldaria,
cacabi , &c. [ S. Willelmus lib. 1. Conllit. Hirfaug.
cap. 98. Cuppa cum oleribus , quando f mt inCalda-
itum mittenda. Cogitofus in Vita fanda; Brigidae ,
apud Canilium tom. 5. pag. 628. Nam cum illa
aliquando in Caldario lardum advenientibus hofpiti-
bus coxerat. Sed Vitruvius utitur voc e Caldarium.]
Caldaria lignea , apudGfeg. T uron. de Glor. Con-
feffi cap. 98. Ferrum Caldariarum , apudlnnocent.
III. lib. 1 3 . Epift. 6 1 . [ Jof. de Agnine legit C<t/-
dararum, ut paulo ante obfervabamus. ]
«jj Calderia , in Indice utenfilium deRuminiaco ex
Chartulario Compendienfi : Una Calderia, & unum
rotberium &c. Rolandinus Patavin. de fadis in
Marchia Tarvifina lib. 7. cap. 7. Pofl captionem
ipjius inventa efl intrinfecus in quodam angulo domus
ejus Calderia quadam fuper terra pojita , venetialibus
plena , qua capax erat , ut dictum fuit , duorum fta-
riorum & ultra.
Calderia ad coquendum falem , qua alio nomine
Bagemd vocantur , in Charta an. 103 7. apud Du-
chcfnium in Probat. Hifl. Vergiac. p. 77. inTe-
flamento Bernonis Abbatis in Bibi. Clun. p. 1 o.
inChron. Hugonis Flaviniae, p. 270. &c. [ Has
caldarias olim ferreas fuiffie nos docet Praeceptum
. CAL 4.2
Radulfi regis Eurgund. an. 1 029. apud Marten.
Anccdot. to. 1. p. 1 47. JJj^atuor Ferreas Calda¬
rias Jltufque earum mjalims. "J
Caldaria , Eadem notione. Epillola Flugonis
Abb. Cluniae. ad Imperatorem an. 1 1 5 2. Spicii.
Acher. tom. 2. pag. 400. Rogamus autem obnixe ,
ut ipfum prioratum & pojfejfiones ejus & Caldariam
. . . reflitui faciatis.
Caldariis Decoquere, Supplicii genus. LucasTu-
denlis in Chr. p. 1 10. Latrones fufpendebat , alios
igne cremabat, alios Caldariis Decoquebat , alios vi¬
vos comburebat. Heremannus lib. deReflaurat. S.
Martini Tornacenlis cap. 2 2. de quodam Milite,
qui vaccam pauperculae feminae abllulerat : Pro¬
tinus vero [Comes FlandriaaJ vasaneum maximum ,
quod vulgus lebetem feu Caldariam vocat , publice in
foro , videntibus cunctis in fublime appendi , & aqua
impleri pracepit , igneque magno fuppojito , dum nimis
foveret aqua , Militem illum cum omnibus indumen¬
tis fuis , etiam gladio accinctum , in Caldariam pro¬
jici fecit , Jtcqne eum in aqua fervente necavit. Joan-
nesaLeidis lib. 31. Chr. Belg.cap. 43. de quo¬
dam falfo Epifcopo ; jflnj judicans , ipfum ejfereum
mortis , condemnavit mediante fententia fcabinorum ,
Bulliendum ejf e in ferventi aqua. Le Roman dePa-
ttije la Duchejfe MS.
y* ne lert Ji aus hom , Jije l' ai en baillie ,
ffliflil ne foit ars au feu , ou en Cbaudeire bolie.
Philippus Mouskes de Caroli Comitis Flandriae
interfectoribus :
Mais puis furent cil cnroet ,
Boulit , pendut , & trainer.
Haec porro poenae ac fupplicii fpecies potiffimum
decreta in falfariosdc monetarum adulteratores.
Chronicon Colmarienfe 1 . part. an. 1 279. Fal-
farius moneta coctus in Caldario Columbaria. Et ann.
feq .In Sultz. prope Rebeacum Decottus fuit moneta¬
rius , cW. Joannes Butilerius lib. i.cap. 3 9 . Ceulxy
qui s’ e nb ardi flent de faire fauffe monnoie , & contre-
faire la monnoie du Prince , ou fes quins , fans fon auto-
rite , & que de ce iis natent lettres ,facbez. , quils
encourent enpeine capitale ,Ji comme d’eflre Bouilli ,
&c. Adde veterem Confuetud.Turonenfem tit.
ult. art. 1 .
Caldaria Judiciaria. Vide Aqua Judicium ,
in Aqua.
Caldarium. Matth. Silvaticus ; Calda, i. Calida.
Inde Caldarium, quando Jimpli citer ponitur , pro cali¬
da aqua intelligitur.
Calderaria , vel Caldararia , Locus , ubi confi-
ciunturvel aiTervantur caldariae. Officina aeraria,
Hifpan. Caldereria lugar. Occurrit apud Innoc.
III. lib. 1 5 . Ep. 5 5 .
Caldear, Idem quod Caldaria. Specui. Saxon,
lib. 1. art. 24. Caldear , feu patellam pro coquenda
cerevijia.
f CALDARIUS, Gloffi. Lat. Gr. Caldarius , ■Sejjuo-
<Tc't»c , Qui praebet calidam.
fCALDELLUS. Vide in Caldas.
«[[CALDERARIA , Calderia. Vide in Caldaria.
f CALDERARIUS. VideC4/rf«r4rww.
fCALDEUS. Vide Cbaldai.
CALDICER. Fragm. Petronii : Titus nofter magnum
animum habet efl Caldie er ebrius. Vid e Caldus.
CALDICUM, Foris deambulatorium , quod & Peri-
bulum dicitur. Gloffi. Ifid. Ugutio & Papias. [Sal-
mafius adSpartianum pro Caldicum reftituit Chal +
cidicum , Graecis U77ep uov , maenianum Latinis ,
Gallis & Italis, Balcon : id dicitur Foris deam¬
bulatorium , quod in illo deambulantes foris con-
fpiciantur. Vide Reinefium Var. Lcfl. 3* 5- Sic
fere Graevius adGloflanum Ihdori. ixxcerptu i i-
thoeana pro Citi dicunt habent Canaaium. ]
«i CALDUNA , Species ferculi. Cod. MS. Confue-
tud. Eccl. C olon. in Bibi. Cathcdralis Airebat-
De novem ovibus fiunt fercula qua vocantur Calduna.
CALDUS, Genus vafis,aut poculi. Regula Magi-
ftri cap. 2 5 . Antequam ultimum fera Caldum bibunt.
Ibidem : Sic uliitnum Caldum decipientes fargant.
Cap. 1 7. Poft primos meros afiivo tempore ad refectio¬
nem tam Sexta , quarti Nona Caldi omnibus quaterni
fnjjicia.nt. Habetur item cap. 30. & 5 3. Effi&ane
vox a Cadus , incertum : eft enim Cadus , Latinis
vafis genus , apud Columellam , Martialem , &c.
An vero a Calda vel Calidus , quod in eo potus
calidus hauriretur. GlofT. Lat. Gr xc. Calda fipfxcv.
Sed &, ut audior eft Varro lib. 4. de lingua Lat.
Calix , d caldo didus , quod in eo calida puls appone¬
retur , aut calidum eo biberent. Calda vero in con¬
viviis veteres ufos teftantur paffim Scriptores ,
etfi id in dubium revocet Hieron. Mercurialis
1. 1 . Var. led. c. 8. Atque in his Plautus in Milite
Gloriofo , Sueto, nius inTiberio c. 42. Vidor in
•eod. Tiberio , Martialis lib. 1 . Epigr. 1 2. lib. 8.
Epigr. 6 7. 1. 1 2 . Epigr. 6 1 . 1. 14. Ep. 105. Ari-
fbenetus 1. 1. Epift. 5. p. 18. Eunapius inP-roae-
refio pag. 1 5 7. & alii , quos laudant Lip fi us lib.
i.Eled. cap. 4. Gretzerus lib.de Vino myrrato
cap. 18. &c. Locum vero, ubi calda vendebatur,
Thermopolium vocat idem Plautus inPleudolo, &
in Rudente : quo fpedat illud Dionis , fermentis,
Claudium vetuifle carnes a cj^fxlv tiFu p vendi in
foro. Vide Vincentium Brutium iib. de Calido ,
frigido , ac temperato antiquorum potu , & quomodo
calido in delicus uterentur , editum Romre an. 16 5 3 .
& Guillelm. Stuckium iib. 3. Antiquitat. convi-
val. cap. 6.
Caldellus , diminutivum a Caldus. Regula fandi
Cie far i i : Biberes ad refectionem , id e fi , in aft.it e , me¬
rum , & tres Caldellos , ad prandium tres tantum.
Ejufdem Regula ad Virgines cap. 16. Ad pran¬
dium in afiate binos Caldellos yad refectionem ternos Cal¬
dellos accipient. Regula S. Aureliani ad virg. cap.
40 .Ad refectionem m afiate rnenfe fifulio &AugnJlo
Caldellos tres.
CALEBR A. Gloff. Lat. Graec. Calebra , /2«x« fasi -
aiics/, [id eft, Confilium, curia, vel fententia Re¬
gis feu Imperatoris. ]
«[CALECIA, pro Calcea velCalceia, Agger, moles,
Gall. Cbauffee. Chartular. Ecclefise B. M. de Bono
Nuntio Aurelian. Quadraginta [olidos ab eo qui
molendinum feu Caleciani haberet , requiret. Conven¬
tio anni 1230. apud Marten. tom. 1 . AmplifT.
Colled. coi. 1245. Fient expenfie ad confervatio-
tiern dictarum terrarum & nemorum & cajlrorum, &
ad reparationem domor um , molendinorum , furnorum ,
grancbiarum& Caleciarum, vivariorum & ballivorum.
Vide Calcea.
1. CALEFACTORIUM , inter minifteria facra in
Inventario Ecclef. EboracenfisinMonaftico An-
glic. tom. 3. pag. 173. Item unum Calefactorium
argenti deauratum, cum nodis curiojis infculptis , pon¬
deris unius uncia. Item unum Califaclonum de cupro
deaurato cum nodis infculptis , ponderans 1 o. uncias.
2. CALEFACTORIUM, Locus, ubi Monachi ca¬
lefiunt, Gall. Chauffoir,PoeJle, de quo liberUfuum
Ord. Ciftercienfis cap. 4. 15. 55. 73. Tabula¬
rium Vindocincnle Ch. 268. ann. 1078. Qui,
cum corpus epulis rcfecijfet , juffit lectum parari Jibi,
ut paululum fecrete jute f ceret ; cui mox in Calefacto-
GAL 44
rio parati juffitnus. Chronicon Trudonenfe lib. 10.
Dua domus pauperum, ali er a aftivalis ad habitandum ,
altera hiemale Calefactorium ad reficiendum. [ Gui-
dor.is Difciplina Farfenfislib. 1 i.cap. 1. Calefa¬
ctorium xxv. pedes latitudinis ,eademque menfura lon¬
gitudinis. Mavten. to. 4. Anecdot. coi. 1 224. ex
antiquis Confuetud. Canonicorum Regul. S. Ja~
cobi deMonteforti : Calefactoria pojfunt ingredi . . .
ad fotui ares ungendos , ad fe minuendum , ad calefa¬
ciendum. ]
Cj 3. CALEFACTORIUM, Certum balnei genus 1
quo herba; in aqua coquebantur. Guidonis Dif-
ciplina Farfenfis lib. 1 1 . cap. 42. Famuli ipjius fo¬
lia praparent , t amer, in t-.no angulo cum magna caute¬
la , & quando Calefactoria ft, turi fi. ut , famuli cella-
rarii praparata folia habeant.
CALEFACTUM, [Idem quod Calefagium'] in Chro¬
nico S. Launomari de Magenciaco num. 14. In
filva fua amplijjlma , qua vocatur Borno, unde fem-
psr habeatur Calefactum.
CALEFAGIUM , Jus annua1 lignationis, quod quis
habet in filva, ad familiae fua1 ufum, Gallis, Chauf-
fage. Charta Ricardi Regis Angliae: Confirmamus
pafnagiurn fitum, & herbagium , & Calefagium m fo-
refia iiofira de Goffet. Vide Sammarthan. in Ab-
bat. Fontanell. pag. 44 1 . & Probat. Hiftor. Ble-
fenfis pag. 7. [Occurrit praeterea in Statutis Mo-
nafteriiS. Claudii ann. 1448- pag. 79. lin. ult.
in Hift. Domus Harcuriae to. 4. pag. 1 3 5 9. & in
Charta anni 1 202. Alani Comitis , ex Archivo
Abbatiae Belli portus.]
«UCalfagium, Eadem notione. Charta Guillelmi
de Guirchia in Archivo Caftri Brientii'; Dedi Ca¬
nonicis B. M. de Guirchia Calfagiumin forefla de Guir¬
chia. Chartular. S. Vincenti! Cenoman. fol. 17.
Sufficientiam nemoris ad Calfagium Monachorum. Oc¬
currit iterum in Charta 4 4. Pancartae titulorum
Monafterii S. Stephani de Vallibus apud Xanto-
nes & in Anecdot. Marten. tom. 1. coi. 6 2 7. in
Charta Theobaidi Blefenfis Comitis apud Ma-
bill. in A&isSS. Benedift. fiec. 4. pag. 249. &c.
C ALEFAT ARE. Vide Calafatare.
CALEFICARE , pro Calefacere , apud Eckeardum
juniorem de Cafib. S. Galli cap. 1 o. pag. 8 1 .
^[CALEFIERI, pro Calefacere. PafchafiusRadber-
tus in V ita W alae Abb. inter A&a SS. Benedidt. fec.
4. pag. 1. pag. 472. Hinc ergo claruit Ji quando vice
fua hiemalem fratrum Calefiebat domum. Ibid. Nul¬
lum igitur , quem non fuis Calefieret fomentis , tepen¬
tem reliquit.
«[ CALEMAUCUS , apud Graevium in notis ad
Gloftar. Ifid. in voce Galeros , Genus pilei. Vide
Camelaucum.
CALENDJE, Calendi. Vide Kalenda.
CALENDARE. Chronicon Andrenfe : Terram f
quam Calendaverat dimifit. Sed legendum calenga -
verat , id eft vindicarat , calumniaverat, ex Gal¬
lico Calenger.
CALENDARIUM. Vide Kalendarium.
CALENDARIUS Panis. Vide in Panis.
®1 CALENGARE. Vide Calendare , & Callengia.
®1' CALENGE1UM , Calengia. Vide Callengia.
CALEON , Quaji humilis leo. GlofT. San-Germao.
MS. n. 501.
CALEP FRA , Alitra tegens caput , Joanni de Ja¬
nua. Vide Capedulum. \J gutio : Caleptra proprie di¬
citur cuphia equi. Vide Caleftra.
CALERARE , Properare , vel ligna ■ portare , d calon
lignum , Joanni de Janua.
Caler arius, Minifier ferens tigna , eidem.
45 CAL
f[ CALERE , Dejidere , otiari. Barthii GloIIar. ex Li-
fiardi Hift. PalseR.
^[CALERIUM, An machinae quaedam ligneae a
Graeco KaAcv , lignum? Apud Baluz .Mifcell. to. 6 .
pag. 3 <5 5 - £Jaa in baliflarum & Calenorum & ma¬
chinarum & aliorum armorum , &c.
CALESTRA , Genus initu. GloiT. Ifid. Feflus :
Caliptra , Genus veftimenti quo capita operiebant. Le¬
gendum Calyptra a Graeco KaAt/VIga, quod idem
fignificat. V ide Calyptra.
JfCALETRA, Ubivefpa nutriuntur. GloiT. Ifid. In
Excerptis additur , Celetra , kciav/^. Papias : Ca-
letra , ubi vefpa nafcuntur. De vocis etymo vide
Lex icon Martinii.
CALFAG1UM. Vide Calefagium.
CALFURNIUM. Vide Calcifurnium poR Calx.
CALGAR1UM. Vide Caldarium.
CALIA , Coturnix. GlolTar. Gr. Lat. Reg. Cod. 8 5 .
0’jro^ }Coturnix , Cadia. o’pTi^c/x»Tp« , recte , [^Ma¬
trix] coturnicum & c aliarum. Vide Qualia.
CALIBA, Chalybs, catena ferrea, ferrum. Hino-
xia de exilio S. Martini PP. apud AnaRafium Bibi,
pag. p 5 . Pofuerunt in fcamno indutum Calibis & ca¬
tenis. Ubi Baron. an. 6 5 1 . «num. 1 6. pro Calibis ,
habet ferro. Althelmus de Laude virg. cap. 2 5 .
Ecce repentino pios nodatos arbiter artus
Eripit e Chalybis , mox firixta ligamina rupit.
CALIBOSUS , Ex chalybe , apud Muratorium
tom. 8. coi. 530. Vide Tulibofis.
CALIBURNE, Gladius celeberrimi Arthuri Regis
Britann. fic didus , ut ille Caroli Magni apud
Turpinum Durendal , pag. 6 88 - Hovcdenus &
Bromptonus in Ricardol. Contra Rex AngliafKic.)
dedit Regi Tancredo gladium illam optimum , quem
Caliburne vocant. [Spelmannus addit , quem Brito¬
nes , &c. Hincque fufpicio eR vocem efle Britan¬
nicam , vel potius hibridam , a Latino Chalybs &
Britannico Hoiiarn Ferrum.] Vide Galfridum Mo-
nemuthenfem 1. 7. c. 7. & Florilegum an. 520.
C ALICA, pro Caliga. AnaRafius in Epitome Chro¬
nici Cafin. apud Murator. Scriptor. Ital. tom. 2.
pag. 369. coi. 1. Hic Ludovicus Italiam dum in-
gre/fus fuijfet cum Clothario patre ad Cajhenfe cceno
bium poffejfones univerfas ablatas refiituit , & pari -
nos nativos & grifios , Calicafque cumguindis & ocreas
fratribus conceffit.
f CALICELLCJS. Vide Calix 1.
CALICLARE , Caliclarium, Abacus , Delphica,
menfa , in qua calices reponuntur. -GloiT. Lat.
Grsec. Caliclare , Tpa.7rtCc<pc%ov. GloiT. Grsec. Lat. Ca¬
lidarium , ^cT»po8»Vw. k uXuucv Luciano in Lexipha-
ne , Poculorum menfa, Servio. Suidas : KvXimcv ,
h fmn tm 'moTKpiiov. [^Vide Calcearium 2.J
•[[ CALICODIMIA, Eadem notione, ut videtur,
fed mendofepro Calicotheca , fi bene conjicit Mo¬
ratorius to. 2. pag. 179. coi. 1. ubi ex Agnelli
libro Pontificali : Tunc pincerna accipiens ex Cali-
codimia impleta mero , porrexit pontifici.
f CALICULUS. Vide Calix 1..
CALIDUM , Potionis dulcis genus. Vifio Wetini
Monachi Augienfis , apudMabill. in Adis SS. Be-
nedid. fec. 4. part. x . pag. 293.
Interea dulcis fertur mihi normula pifcis
Afconis calidi , /equitur vas denique mufii ,
Optatum & Calidum , large de principe miffum.
CALIENDRUM , Operimentum capitis , Kctryatcv
KiQcthvt; , in GloiT. Lat. Grsec. Birretum : Mitra ,
vel generaliter , quidquid caput involvit , ut majorem
calorem contrahat , & dicitur d Caleo , les. Ita Joan*
de Janua. Papias; Caliendrum Capillatura , fitppo-
CAL . 46
Jitus crinis pro naturali ornatu capitis , vel quo ad or¬
nandos crines capitis utuntur. Vita B. Torrelli Pup-
pienfis num. 2 3 . Pro tegmine capiiis habebat Calien¬
drum, quod hujufmodi fratres gerunt. Aeroni adHo-
rat. 1. ferm. Caliendrum eR ornamentum capitis
muliebris, vel coma afeititia. Vide Capillatura.
CALIFA. Vide Cbahfa.
CALIF ACTORIUM. Vide Calefactorium.
CALIGA , Militare olim calceamentum , 5 -qcOudnuv
uTroIxjuict Dioni , fic appellatum , quod pluribus
ligulis annederetur, uti pluribus docent Bene-
didus Balduinus in Calceo antiquo cap. 1 3 . Ca-
faubon. ad Sueton. & caeteri Criticorum filii.
Caliga , Monachorum etiam propria fuit , ut patet
ex Regula S. Benedidi cap. 62. Caffiano lib. 1.
cap. 1 o.Gregorio M.lib. 1. Dial. cap. 2. 4. Re¬
gula S. Pachomii , &c. VideMenard. adConcord.
Regul. pag. 890. & Haeftenum lib. 5. Difquilit.
MonaR. trad. 5 . difq. 3 . & 4. Erant porro caligae
Monachorum elevatae , ut tefiantur idem Grego-
riusMagn. lib. 1. Dial. cap. 4. & Regula Magiltri,
quemadmodum olim militum , ut Plinius lib. 9.
cap. 1 8. Juvenalis Sat. 3. & 16. Jofephus lib- 7.
de Bello Judaico , & Egefippus lib. 5 . de Excidio
Hierof. cap. 30. ubi de caede Juliani Hccanton-
tarchi. Eaedem erant & follicantes , id eR , laxae ,
neque' nimis adRridae. S. Ferreolus in Regula cap.
3 2. Et hoc curandum e fi , ne pes it a Jit ligamentis tem¬
peratius vinculatus , ut nor. jactantia Jignum multos ad-
ftridus habeat ; fed fandius vinculo laxiori follefcat.
[Antiq. GloiT. in Regulam S. Benedidi e Bibi.
Abbatiae S. Amandi: Caliga vel a Calo pedum dida,
vel quia ligantur. Nam focci non ligantur , fed tantum
intromittuntur. Calo enim vocatur lignum , fine quo
confui calceamenta non poffunt , apud Marten. Iti¬
ner. tom. 2. pag. 99.] Vide fupra in Calcia , 6c
in Subtalaris.
C a n g a , praeterea propria eR Epifcoporum : nam
priufquam fandalia induant, caligis ad genua uf-
que protenfis crura revinciunt. Vide Durandum
in Ration lib. 5 . cap. 8 . [ De alia , nec facra , ca¬
ligarum fpecie intelligendus eRGregoriusTuron,
cum ait lib.6.HiR. Franc. Attamen laffatis foetorum
equis , folus pertendit epifeopus , tanto timore perterri¬
tus , ut unam Caligam de pede elapfam colligere non
curaret. Pro Capellanis depernitur in Statutis Eccl»
Trecor. an. 1380. apud Marten. tom. 4. Anecd.
coi. 1128 .ut, cum mi/fas celebraverint , Caligas de-
ferant honeftas , fib poena decem folidorum.~\
Caligae Brugenses- Will- Britto lib. 2. Philipp.
Brugia , qua Caligis obnubat crura potentum.
Caliga Cathenat^e. Statuta Eccl. Cadurc. apud
Marten. to. 4. Anecd. coi. 7 28. Prohibemus etiam ,
ut clerici prafertim beneficiati Caligis Cathenatis rubeis
feu viridibus publice utantur.
Caligae Scacat^e , Eadem notione. Statuta Eccl.
Tutel. ejtifdem tomi coi. 794. Hoc idem de clericis
prafertim beneficiatis , Caligis S cacatis rubeis ac viridi¬
bus publice utentibus dicimus effe cenfendum.
Caligae Serica , Turgidae et Dissecte prohi¬
bentur Clericis in Concilio Mexicano anni 1585.
Calige Nocturnales. Spicileg. Fontanell. MS.
pag. 422. Monachus defundus, Corpore lavato ,
vefiitur flamine a . . . & cuculla , Caligis Nodurna-
libus & fudario , quod efi de eodem panno , de quo fta-
minea & Caliga , qua in extremitate non fiunt patula ,
fed confuta.
Caligas Circinare , Fafciolas caligis aptare. For¬
tunatus in V ita fandi Germani Parifienfis Epiico-
pi cap. 3 5. Cum die Dominico } ut loquimur ex con-
fuetudine , Caligas Circinajfet , debilitatem manuum
vel pedum incurrit. Vide Armiger , Eafiiola.
Caligae Alatae , quibus aves capiuntur. Pfeudo-
Ovidius lib. i .
Nuncvolucrum turmis mihi mos erat infidi ari ,
Ventilabro moto paffim fabulone ligato ,
Fila fup er tracturus eis ,fi forfitan illic
Oblectarentur ; per equum deducere quafdam
Donec in Alatas Caligas & pyramidales
Intrajfint , minime reditura.
Infra :
Nunc & erat mihi mos pifces captare marinos ,
Retibus his , illos hamis , illofque fagena ,
Alatis quo fiam Caligis in pyramidalem
Co n '< m pro ten jis.
Caligula , Caliga levior , qua in aeflate utebantur.
Vita S. Fulgentii Epifc. Rufpenfis num. 38. Sic
ftudis humilitatis ambitionem vejiium fugiebat , ut nec
ipfa calceamenta fufcipiens clericorum aut Caligis in
tempore hiemis , aut Caligulis in tempore aftatis fim-
pliciter uteretur. S. Bernardus Epilt. 41. fj ument a
gradiuntur onttfta gemmis , & nsjira non curatis crura
nuda Caligulis. [ Caligula vox haud ignota Latinis
pro minori caliga militari. Norunt omnes Caium
Tiberii nepotem & fucceflbrem cognominatum
fuide Caligulam a Caligulis , quibus adolefcentior
ufus fuerat in exercitu Germanici patris lui.Gre^
gorius Mag. lib. 1 . Dialog. cap. 2 . de S. Honorato
Abb. Fundenfi: Caligulam de finu protulit , & fuper
cxtinffi pueri pedtus pofiit. Bollandus ex verfione
Zachariae qui y.uxViyiov vertit , Crepidam hoc in lo¬
co intelligendam putat. ]
Caligarius , Sutor, Caligarum confedor. GlofT.
Graec. Lat. Cmdu/j.uTfitoz ,Calciamentanus , Caliga¬
rius . Papias : Caligarius , Artifix , Caligaris vero ,
clavus. Mox : Caligarios , a calo , id eft , ligno vocant y
unde fiunt : fine iis calciamenta fieri non poffunt. Ve¬
tus Infcriptio : C. Attilius C. F. fjufius fator Cali¬
garius fibi & Cornelia, &c. Julius Firmicus Math.
lib. 3. cap. 12. Coriorum confiltores feu Caligarii.
Lib. 4. cap. 7. Faciet pellarios , coriarios , Caligarios.
T abular. Ecclef. Autiliodor. fol. 8 o. Vinea fjoan-
nis , dicti Notarii , Caligarii. Adde Lamprid. in Alex.
Severo. KuXiydptci , Graecis Scriptoribus aevi me¬
dii , unde Porta Caligariorum Conllantinopoli ,
apud Phranzem lib. 3. cap. 1 1. & Leunclavium
in Pandede Turcico num. 200.
2. Caligarius , Ugutioni , dicitur Mimfter ferens li¬
gna : caligare , ligna portare , d calon , lignum : unde
calo , qui fert ligna.
^ 1. CALIGARE , Ligna ferre, ut jamjam didum
ell in Caligarius 2.
2. CALIGARE , pro Coecutire , vox Latinis notif-
lima; fed eam adive fumunt inferioris aevi Scri¬
ptores pro Caliginem obducere, tenebras olfun-
dere, obfcurare. Ildephonfus Epift. ad Quiricium
Epifc. concil. Hifp. tom. 2. pag. 535. Illuminet
me provenienti mifiricordia , quem Caligavit malorum
culpa. Petr. Chryfolog. Serm. 41. Sicut terra nu¬
bes Caligant caium ; fic obfcurant animos intemperata
convivia.
«[ CALIGARIS, Clavus. Vide fupra Caligarius 1.
«{[ CALIGATUS , id eft , miferrimus. Incle Caligatus
miles dicitur , qui habet ferreas ocreas , vel caligas de
corio. Etiam idem eft quod Infirmus vel obfcurus , &c.
Vocabular. Juris utriufque. Vide Caliga.
CALIGO , Alveus. Sanutus lib. 3 . part. 1 1 . cap. 9.
fififia S araceni de tertio ramo (Nili, ) qui Rafith
dicitur , per Caliginem unum fid eft , alveum , quo ter¬
ram rigant , galeas ad ramum Damtata induxerant.
CAL 48
CALIGOSUS , pro Caliginofus , apud Milonem Mon.’
Elnonenfem in Serm. deTrandat. corporis fan¬
di Amandi.
«If CALIGULA. Vide in Caliga.
C ALINU S Major, Magiller hofpitalis pere-
grinorum , ut Breydenb ac b exponit pag. 192. Iti¬
nerarii Flierofol. lin. 1 1. Igitur convenientes cum.
profecto , feu locum tenente Sol dani in fjerufalem & . ..
majori Calino , id eft , Magifiro hofpitalis peregrino¬
rum. Idem audor ibidem meminit Calini pag.
1 9 3 . & pag. 195.
<[[ Calinus Minor, ibidem pag. 192. Item , quoit
nobis unum de fuis familiaribus deputaret , qui nos loco
fui comitaretur d Galera ufque ad finitam Catherinam ,
C* inde ufque Cbayrum ; qui fic deputatus Minor Cati¬
nus cognominaretur , cui nos per viam illam de victua¬
libus provideremus juxta condignum & fecundum me¬
rita ejus.
CALIS, pro Callis , Via. GlofT. Lat. Graec. Calles ,
TflCoi , aTp*7 Tol. Calle , Danti & Petrarchae. GlolLc
iiid. Callis , via trita pecorum veftigiis. Statuta Ve-
netor. an. 1242. lib. 3. cap. 61.S1 unus voluerit
meliorare Calem vel viam , &c. Occurrit ibi pluries.
C ALIU S , c-TTodcc , Tityce , Cinis , in Supplemento
Antiquarii. Sic dicitur, quia Galet.
CALIX , Calices anfati , majores fcilicet. Chronicon
Moguntinum pag. 384. Calix major , quot mare as,
habuerit , nefeio. Certum autem eft , quod fpijfitudo ejus
erat digiti , habebat autem idem Calix duas anfas , quA
poterant manus repplere levantis , ficut folent habere
mortarii , in quibus piperata & falfa praparaniurJ
Ejufmodi fuit calix, quo ufus Chrillus in Cce-
na, li qua fides Adamnano de Locis SS. lib. 1.
cap. 8. Inter illam quoque Golgothanam Bafilicam &
Martyrium , quadam itiefi exedra , in qua eft Calix
Domini , quem d fe benedictum propria manu tn Cana
pridie, quam pateretur , ipfe conviva Apoftolis tradi¬
dit convivantibus: qui argenteus Calix fe xt ani G allici
menfuram habens , duafque anfulas in fi ex utraque
parte altrinficus continens compofitas. Vide Chroni¬
con Fontanell. cap. 1 8. pag. 2 3 6. & Anaftafium
in Vitis PP. pag. 126.
Calix Appensor ius , Idem qui Anfatus , ut proba¬
biliter conjicit Muratorius to. 2. pag. 6 4. coi. 2.
C. ex Agnelli libro Pontif. Et fi diligenter inquiras
multus ornatus far alitius majorum vafiulorum , tam
corona quamque & Calices Appenforii , &c.
Calices Aurei et Argentei in facris Liturgiis f
quando -in ufu efie coeperint , docet Honorius
Augultod. lib. 1. cap. 89. Apoftoli & eorum fuc-
cejfires in quotidianis veftibus & ligneis Calicibus Mif-
fas celebrabant . . . Zephyrinus autem Papa & martyr
Aureis vel Argenteis Calic ibus & panis offerri inftituit.
Florum etiam ufus fuit tempore perfecutionis
ut docent Ada Concilii Cirtenfis apud Augulli-
num contra Crefcent. lib. 3. cap. 29. Walafri-
dus Strabo lib.de Reb. Eccl. cap. 24. Bonif actus
martyr efiEpifiopus interrogatus , fi liceret in vafis li¬
gneis facr amenta conficere , refpondit: Jjjhiondam Sa¬
cerdotes aurei Ligneis Calicibus utebantur, nunc e corte
tra lignei S acer dotes Aureis utuntur Calicibus.
Calices Baptismi , in quibus recens baptizatis , poffc
perceptam fandam Euchariltiam , Dominicus
fanguis hauriendus dabatur. Liber Damafi inln-
nocentio I. PP. Calices argenteos 5 . penfantes libras
3 . Calices argenteos Baptifmi numero tres penfantes
libras 2.
Calix Diatretus , Vas torno politum & detorna
tum, in Vocabulario Suflannaei , a. Graeco <hclr^»%S}
Perforatus , vel t<?ruQ fadus.
«f Caucem
49 C AD ■
f Calicem Eburneum cum patena paratum unum ;
Calicem Vitreum auro paratum unum ; Calicem de
Nuce & argento & auro paratum unum legere elt in
TeffamentoEvcrardi Comitis an. 8 3 7. apud Mi-
rscum tom. i . pag. 2 1 .
Calices Lignei primitus fuere ii, quibus ufi Apo-
ftoli in facris Liturgiis , uti fupra obfervatum.
Vetantur in epiftola Leonis IV. PP. dc Cura pa¬
ftorali , & Canon. Saxon. Edgari cap. 41. Vide
Vitam S. Benedidi Abbat. Anian. num. 1 3 .
Cali ces Ministeriales , Majores vino pleni , in
quos refundebat Archidiaconus guttulam San¬
guinis Chrifti de calice fando, quo populus con¬
firmaretur , id eft, communicaretur de Sanguine
Dominico feu complementum acciperet communionis ,
utloquitur Micrologus cap. 1 9. Ordo Romanus :
Ipfe Pontifex confirmatur ab arcbidiacono in Calice
fantto , de quo parum refundit archidiaconus in Ma¬
jorem Calicem ,Jive in fcyphum , quem tenet acolythus,
ut ex eodem facro vafe confirmetur populus : quia vinum
etiam non confecratum, fed Sanguine Domini commix¬
tum ,fantttficatur per omnem modum. Quem quidem
inorem effundendi parum Sanguinis in calicem
majorem vino repletum , attigiffe videtur S. Re-
migius Remenfis Epifcopus apudHincmarum in
illius Vita, in iftis verfibus, quos circa ejufmodi
calicem minifferialem inferibi julfit:
Hauriat hinc populus vitam de Sanguine facro
Injetto, aternus, quem fudit vulnere, Chrifius ,
Remigius reddit Domino fua vota facerdos.
RabannsMaurus lib. i.de Inftit. Cleric. cap. 7.
de Diaconis : Sicut in [acer dote confecratio , ita m
miniftro difpenfatio facr amenti eji. Ille oblata fanch-
ficat , hic fanclificata difpenfat. Ado in YTita S. Do¬
nati Epifcopi : Cum quadam die Miffam celebrajfet
populo, & de Corpore Chrifti, ac de S anguine ipjius
populus venerabiliter recrearetur , diaconus quidam no¬
mine Antbimus tradebat facrum Sanguinem Chrifti ,
qui fubito paganorum impulfu cecidit , & facrum Ca-
licem comminuit. Vide Concil. Neocaefar. cap. 1 3 .
& S. Ambrofium lib. 1 . de Offic. cap. 4 1 . Ana -
ftafius in S. Silveflro pag. 1 z. Calices Minifteriales
j.penf. Jinguli libras binas. Infra pag. 1 3. Calices
minores Minifteriales 5 o . penf Jinguli libras binas.
Idem in S. Hilaro PP. pag. 29. Obtulit Calices ar¬
genteos Minifteriales 1 2. penfantes Jing.libr. 2. Vi¬
de Scyphus.
Calices Offertorii videntur fuiffe, in quos re¬
fundebantur amulae, quae a fidelibus offereban¬
tur. Amalricus in Eclogis de Officio tyliffae: Poft
lettum Evangelium venit fubdiaconus , ferens in bra¬
chio Jiniftro Calicem , in quo recipiuntur Amula popu¬
lorum , & fuper Calicem corporale , quod accipiens
diaconus ponit fuper altare ,Jimilit er Calicem poft rece¬
ptas Amulas. S. Cyprianus deLapfis : Ubi vero fo-
lennibus adimpletis , Calicem diaconus offerre prafen-
tibus coepit, &c. ItaS. Clemens lib. 2. Conftitut.
Apoft.cap. 6 1. Diaconorum alios oblationi Eu-
chariftiae intentos effe debere ait. Iidem.qui Mi-
nifteriales, uti vult Durandus de Ritib. Ecclefilib.
I.cap. 7. Antiq. Fuldenfes lib. 2.trad. 38. Tra¬
do . • . id eft, patinas argenteas , & Calices Offerto-
rios , & thuribula , &c.
Calices Stannei interdicuntur a Leone IV. PP. de
Cura paftorali , & in Provinciali Ecclefiae Can-
tuar. lib. 3 . tit. 2 3. Vide Vitam S. Benedidi Ab¬
bat. Anian. num. 1 3 .
Calices Vitrei. S. Honoratus Malfilienfis inVita
S. Hilarii Arelatenfis : £hji eo credidit omnia diftra-
benda , quoufque ad patenas vel Calices Vitreos ve-
Tom. II.
niretur. Vide Miracula S. Stephani Epifcopi Ca¬
latini m Sariduario Capuano p. 184. Ardonem
inVita S. Benedidi Abb. Anian. num. t 3. Vi¬
tam S.Winoci Abbat. cap. 12. &c. lnterdicuntut
pariter ab eodem Leone IV. de Cura paftorali.
OE? Calices Vitrei primis Ecclefiae temporibus irt
ufu fuiffe videntur ex Tertulliano lib. de Pudi¬
citia cap. 10. ubi de Calice, in quo paftor depi-
dus erat , quique facile frangi poterat , loquitur}
fiaecCalici Vitreo apprime conveniunt.Rem etiam
probant illufiones Marci cujufdam haeretici, qui
quod in Calice confecraverat , purpureum & ru¬
bicundum ut appareret, proeftigiis fuis efficiebat.
Vide Nicetam Choniatem lib. 4.Thefauricap.6*
Calices ex Lapide Pretioso. Hift. Abb. Condom.
pag. 1 3. Spicii. Acher. pag. 509. Item unum vas
argenteum cum lampadibus , in quo eft pojitus Calix
Lapidis Pretioji , cum quo B. Petrus Apoftotus cele¬
bravit primam Miffam m Antiochia. Ejufmodi fuit
calix Onychinus , auro & gemmis ornatus, quem
Laudunenfi Ecclefiae Francorum Rex donave¬
rat , utefl in Synodo Duziacenfi a Cellotio edita
parte 5. cap. 5.
Calicellus, Parvulus calix. VitaS. Lupicini Abba¬
tis Jurenfis num. 1 2. Calicello, quo cyathum aqua,
accepturus erat, &c.
Caliculus, [Parvus calix, apud S. Auguffinum lib.
9. Conf. cap. 8. in AdisSS. Benedid fec. 2. pag,
8 3 5 . & fec. 3 . part. 2. pag. 2 5 1 d]A Caliculis , Cui
calicum feu vaforum potoriorum cura elt. Pallio
S. Bercharii, apud Camufatum: Traditur Jiqui-
dem per id tempus hunc in eo loco facium aliquando
miniftrum a Caliculis , in curam promptuarii , rectoris
nutu , vicibus fucceffijfe.
CALIX. Jacobus de Vitriacolib. 3 . pag. 1126.de
filiis Sapphadini: Jftuatuor habent redditus de calice ,
qui omni anno in menje Augufto ungat totam terram
Aegypti. Vl
^[CALIXT A. Charta Letgardis’Comitiffae inter
Jnltrum. tom. 2. novae Gall. Chrift. coi. 8. Offe -
rimas . . . eidem Domino Martino patrono noftro . . .
Calixtam novam cum ecclejia in honore S. Gregorii
conftrutta , & in omnibus rebus ad ipjius poteftatem af
pictentibus , hoc eft , cum villa &c. Dionyfius Sam-
marthanus conjicit, nomine Calixta fignificari
chartam novam , qua jam prius donata confir¬
mantur ; Calixtam ad verbum effe ligamentum ,
chartam Calixtam feu ligamentum , appellari, quod
* illis aevis concederetur poffelfio doni vel celfionis
alicujus traditione corrigiae inftrumento alligatae.
Verum Calixta non tam videtur charta donatio¬
nis, quam res ipfa donata ; deinde parva vel nulla
videtur eil eCalixta & ligamenti necelfitudo : fere
crediderim Calixtam mendofe feriptum effe.
CALIXT1NI, apudBohemos feculo xv. didi qui
Calicem in Euchariltiae facramento appetebant ,
ur refert Profper Sandacrucius de Civilibus Gal¬
liae diffentionibus,apudMarten.tom. 5. Ampliff.
Collcd. coi. 1452.
CALIXTUS , Summus Pontifex Saracenorum ,
aliter Calypha. Jacobi de Vitriaco Hifforia Orien¬
talis apud Marten. tom. 3. Anecd. coi. 270. Jftui
tenet regnum de Baldaco , ubi eft Papa S dracenorum f
qui vocatur Calixtus.
f CALL. Vi deClep.
CALLA , Callis , femita , Ital. Calle. Charta anri.
1246. ex parvo Chartul. S. Vidoris Mallii, pag.*
187- Uftjue ad fummitatem CalUbajfa ditti montis,
quaCalla eft quafi media inter rupem, &c.
CALLA CA. Vide Calluca.
D
5 1 CAL
«fCALLAS. Vide Collus.
^[CALLATA, Voxltalica, Ambulacrum, Gall.
Promenade. Locus commodus ad ambulandum
animi gratia. Statuta Maffil. pag. 443 . Ordinamus
hoc prafenti capitulo , ut nullus de c&terofit aufus mit¬
tere, vel imponere fimum , vel terram, vel fcobillas .. .
in viis qua. . . . protendunt a portali C allata ufque
ad collam.
CALLEGA, Colleda, exadio tributorum &
etiam coetus, ut videtur, ubi de cjulinodi col¬
legis agitur. OgeriusPanislib. 4. Ann.Genuenf.
ad an. 1214. Callega denariorum quatitor per libram
colle tta maris fuit fumma librarum 38050. Et in¬
fra : Introitus Tyri , fcribania Septa & Buz*ea, qua
pofifint vendi in publica Callega ufque ad annos duos
tantum & non plus. JacobusAuria lib. 10. eorumd.
Annal. ad an. 1293. Colligebantur etiam a navi¬
gantibus & redeuntibus denarii iv. per ballam , qui
in ditto anno fuerunt venditi pro uno anno tantum in
publica Callega libr. xlix. millibus & plus. Reditus
etiam communis & pedagia & alia Callega vendita
fuerunt in public a Callega , ditiis denariis iv. compu¬
tatis , lib. c x. millibus , fine eo quod per commune fja-
nua Jingulis annis percipitur de venditione falis, quod
efi librarum xxx. millium & plus.
C ALLEGI , Semita angufla. GIoIT. Sangerman.
MS. num. 501.
CALLENGIA, Calumnia, adio, qua quis rem repe¬
tit. Callenge, in Confuet. Hannon, cap. 49. 69.
&ult. Valentian. art. 6. i2.Hefdin. art. 8 . aliis
Monafticum Anglic.tom. 2.pag. 603.
Remifit nobis Callengiam , quam habuit in vafia terra
pofi parcum. Vide Calumnia.
«1 Calangia, Ead. notione. Charta Godefridi dc
Lovanio ann. 1238. apud Miraeum tom. 1. pag.
42 1. coi. 2. Omne jus hareditarium quod contingebat
ei ... . ad opus ditia priorijfa & conventus loci memo¬
rati libere refignavit & abfolute , omni reclamatione
feu Calangia , qua a ditio fjoanne vel fuis ad prafens
vel inpofierum fieri pojjet, velexatlione qualibet om¬
nino remota.
«{[ Calf.ngeium. Charta Roberti Pifcis ex Chartula¬
rio S. Fromondi : Reliqui omne Calengeium , quod
ego vel aliqui antecefjorum meorum mi feramus in ec-
clejia.
^ Calengia, apudMartcn. Anecd.to. 1.001.1094.
Nos poft illud ditium pofuimus in Calengia ,Jive recla¬
mavimus terram de W 'averes.
CALLERE, Per fraudemmachinari.Gafp. Barthii
Gloflar. apudLudewig. tom. 3 Reliq. MS. pag.
3 4 5 . ex Hili. Palaell. Fulcherii Carnot.
CALLES , Ilidoro in Gloliis, Via trita pecorum ve -
ftigiis. Vide Callis.
CALLIA, Simia , in Vocabulario SuiTannaei.
n CALLI ANUS. Vide Colli anus.
% CALLIATOR , f. Quierat a poculis , quaenoltri
Catiller s vocabant. Vide^/^z-mTeltamentuman.-
12 1 7. ex Chartul. S. Martini Pontifarenlis : Item ,
lego, Theobaldo qui cuftodit parcum centum fol. Parif.
Item f/ohanni Calliatori centum fol. Parif.
CALLICINATUS. Epitaphium Willelmi Abbatis
Metenlis in Analedis eruditi Jo. Mabillonii tom.
1. pag. 430.
Hoc quoque perletlo verborum Callicinato
V cftr orum fratrum Chrifti fub lege piorum
Plangere didicimus vos lamentabile funus.
Vox ufurputa pro brevi mortuorum , fed incertae
originis. Videconjeduram viri dodiffimi to. 1.
Monumentor. Ecclef. Graecae p. 816.
H 1. CALLICULA, Atramentarium,ut Macro vide-
CAL 52
tur in Hierolexico , fignificat. Imperfedus ho-
mil. 5 4. in cap. 1 5 . Matth. Ante confpettum fuum
ponit fuper menfamCalUculam,. unde tribus digitis mor¬
tem hominum fcribit aut vitam. Carolus Frater fufpi-
catur legendum efle Caliculum.
2. CALLICULA, Genus vellis. Vide Gallica.
«if CALLICU LARIUM , Medium aftatis vel hyemis.
Gloff. Ifid. Viri dodi cenfent fcribendum elfe
Canicularium, quod fumma aeltatein rabiem agan¬
tur canes, ut & in intentillirais frigoribus. Vide
Graevium ad eafd. GlolT.
CALLIGRAPHUS. Gr. ^«AX/^pa'40?, Scriptorac-
curratus, apud Paul. Diae. lib. 17.
CALLIOM ARCUS, Herba lic dida Gallis veteri¬
bus, quae Latinis Equi ungula. Marcell. Empiric.
cap. 1 6. [Britannis Calhon-march, equitelliculi.]
CALLIS, pro via Regia, apud Latinos vix ufurpa-
tur: fecus apud Scriptores inferioris aetatis. Sche¬
dae antiquae apud Camdenum in Britannia: Die¬
bus Honorii & Arcadii fatti funt in Britannia Calles
ad mare. Vetus Charta apud Seldenum ad Ead-
merum : Concordatum efi de retiis Callibus , qua ha¬
buerint per civitatem introitum & exitum, quicunque
de illis forisfecerit , Regi emendabit. Similiter de Cal¬
libus retiis extra civitatem ufque ad unam leugam &
3 . perticas , & 3 .pedes. Si quis ergo infra has publi¬
cas vias intus civitatem vel extra foderit , vel palum
fixerit , fequitur illum Prapofitus Regis , ubicunque
abierit, & emendam accipiet ad opus Regis. Ubi Callis
idem valet , quod apud nos Cbaucce. Henricus
Huntindon. lib. 1. Tanta autem gratia inhabitan¬
tibus fuit Britannia , quod quatuor in ea Calles a fine
in finem confiruerent regia fublimatos autloritate , ne
aliquis in eis inimicum invadere auderet. Warman-
nusinVita S.Pirminii cap. 21. Etjic ad Horbrt-
cenfe Coenobium reverfus efi per fuam femitam , qua ob
pia privilegium memoria ad imprafentiarum vocatur
fandi Callis Pyrminii. Tabularium Ecclefice Car-
notenfis an. 1138. Ch. 74. Videlicet a Novo vico ,
& d calciato Calle Blefenji , qui tranfit ante Mer-
laium , &c. Mox: Quacumque femita irent vel redi¬
rent C amotum, niji inciderent in pradiUum calciatum
Callem ante Vallem brachiorum. V ide T 'ric alium. Sta¬
tuta Veneta lib. 3. cap. 6t. & Probat. Hifior.
Blefenfis pag. 5 .[Concil. Hifpan. tom. 4. p. 76 4.
coi. 1. ubi Callis ellpro Vicus, platea.]
IT CALLITUS, UJitatus, in Vet. Gloffario Sangerm.
MS. num. 501.
•[f CALLOMELINUS, f. Flavus fplendens, rutilus,'
aGroeco itaXc? Sc^ex/v», Panicum, a ^«xi Mei. Va-
lef. in lib. 6 . Hift. Evagrii cap. 2 1 . pag. 127. ex
vetere Charta donationis Ecclefiae Cornutianen-
fis : V eia linea paragaudata Perfica elavatur a Callo -
melina prafina duo, &c.
H CALLORUS, Malitiofus. Glofl. Ifid. Conllan-’
tienfis : Callofo, Maculofo. Hanc ledionem verio¬
rem putant Martinius & Graevius.
CALLUCA, Gemma colore viridis .... nafeitur in
India vel Germania in rupibus gelidis oculi modo ex¬
tuberans. GlolT. Sangerman. MS. num. 5 01. legen¬
dum Callaica cum Ilidoro lib. 1 6. Orig. cap. 7.
vel potius Callais , ut apud Plinium.
CALLULARE. Jonas inVitaS. Eultafiii Abbatis
Luxovienfis n. 12. Comperendinanti, microloga &
frivola Callulanti, Euftajius r e fpondit. Ubi viri dodi
Callulare , verbum elfe effidum a Longobardico
vel Teutonico Kallen, i. effutire, garrire, cenfent;
vela Kakelen, quod idem fonat: led legendum ca¬
villanti probabilius videtur. [Nili forte quis inalit
Callulanti efle pro garrulanti, blateranti. Quam IV.
5 3 C AL
cilc C. pro C. Sc R. pro L. fcribatur nemo efi qui
nefciat. ]
CALLUMPedis, Tarfusfive fu perior pars pedis.
Guidonis Difciplina Farfenfislib. 2.cap .^.Sta-
minia delet talem menfuram habere , ut pojfit Callum
Pedis cinBa pertingere. Galli dicunt lecou depied.
CALLUS , Fabrorum foramina. Papias MS. [lfido-
rus & Conflantienfis Epifc. legunt , Callas : ad
quos Graevius ait, Sed fides fit penes illos. Pa¬
pias 1V1S. Bituric. etiam habet CallasJ
CALMA. Charta Chlotarii Reg. an. 6 ex Tabu¬
lario S. Benigni apud Perardum p. 6. Et Jilvas de
ipfo agro devafiaffent , & terram exinde aut prata per
hc a plurima invajijfent, vel vineas deplantajfent , aut
C almas rupi ffent , &c. AliaCaroli M. an. 790. pag.
3 3. ibidem : Sicut ab ipfajam dilta Orba , parti
lus Occidentalibus venitur in Cabnibus , Merrenfes
vocabulo yiifquequo perveniatur in planitiem parochia
Scgonciacenjis. Notitia vetus apud eumdem pag.
18. Albericus dedit de ratione S. Benigni partibus
Tulcrici Calmam unam , qua efi in centena Ofca-
renfe . . . habet ipfe camplis vel Calma , de uno late¬
re , &c. Alia pag. 9 3. Verberatorum canabi , quod
habetur in Calma juxta molendinum. Denique alia
an. 1147- pag. 1 1 6. In fine vero forefia de Lumini ,
efi pratum ipforum Militum , quod efi inter Calmas de
Ance & Blafeio , & pradittam foreflam. Qujbus in
Jocis Calma videntur appellati agri aratorii , in
quibus meffeseffe folent , quae Calamis frumenta¬
riis conflant, quos inde nofari Cbaumes vocant. Vi¬
de Odt. Ferrarium in Orig. linguae Ital. in Calma.
| Alter efi locus in Charta Ludovici Regis Franco¬
rum fuper judicio de querelis Godefridi Lingon.
Epifcopi & Odonis Ducis Burgund.ioe an. 1154.
inter Inftrum. to. 4. novaeGall. Chrift. coi. 174.
cui notio Cangiana non poteft accommodari. Sic
fe habet. Jjfiuaro , inquit Dux, ut Epifcopus de -
firuat mihi Calmam , & fofiatum quod faBum efi apud
Mujfi. Ad quod Epifcopus refpondet pofl pauca:
Calmam deftruere nolo : tum quia frater meus eam adi-
ficavit , ipfo Duce juvante , & iturus in fjerofolymam
inpaceab eo difcefjit utpote homo fitus : tum quia in alo -
dio S. Mammetis facta efi ,& ad eum nihil pertinet , &
aha munitio infinagio ejus patris ( prius )fuit & propior
Cafiellioni. Hic Calma videtur effe cafa vel etiam
munitio quaedam fic forte didla , quod flramentis
feu Calamis frumentariis tegeretur.Pari modo pof-
funt intelligi exempla pleraque a Cangio laudata.
Chalma. Inftrum. venditionis an. x 276.exChar-
tulario minori San-Benigniano-.^^ai f ditias quin¬
que eminas bladi percipiendas & reddendas in dicto gra¬
naria affecli. . . . Item fuper Ch almam Jitam au Ceri¬
ficer noirien , Jitam juxta terram Roblini. Et in al¬
tero venditionis Inflrumento ejufdcm anni .- Et
fuper unam peciam terra qua fuit in Chalma Jitam t&c.
Ch lms , in Charta Joannis de Creflo ann. 1294.
apud Balumim tom. 2. Hifl. Arverni* p. ^ 20.
Tradidit manfum de Melet fuperiorem & fubteriorem.
. . . Item las Chalms de Fenayrols . . . cum molendinis,
furnis , pratis , &c.
CHAUMA,in Inllrumento anni 1 2 7 6 . ex Chartu-
lar. minoriS. Benigni Divion. Super Chautfiam qua
partitur cum Perrecter & fuper omnes arbores ejus.
^[Chaumota , ibidem: Super Chaumotam Jitam fuper
virgultum D. Marcelli Militis.
CALME. V ide Jonam in S. Columbano c. 1 5 . & 1 7.
CALMEDIN A> [Praetor urbis. ] Vide Zavalmedina.
CALMERLUM. Statuta Veron. lib. 4. cap. 74. Ul¬
tra quantitatem ordinatam vel ordinandam in Calme-
rio faciendo quolibet anno , . . . . pro ipfiis pretiis in dicto
Tom. II.
. CAL 54
Calmerio contentis , &c. Fuit itaque indiculus pre¬
tiorum rebus vendendis flatutorum. Contradi.
Datior. Bergom. lib. 7. c. 18. vocant Calmedrium.
®1T CALMIS , Culmus, Gall. Chaume. Ager demef-
fus , ubi foli fuperfunt culmi , & ubi licet peco¬
ra pafcere. Charta anni 871. inter Inflr. to. 1 . no¬
vae Hifl. Occitan. coi. 123 .Ut cunila pecora gregum
fuorumper cunctas colles & Calmes ,Jive pafcuana ,
abfque ullo homine blandicnte pafcant. Vide Calma.
CALN ABIS, [ Caln ape, Stragulofum villofum.] V i-
de G ai nabis.
CALO, Calceus ligneus , Gall. Sabot. AdlaSS. Ju¬
nii tom. 5. pag. 167. Vigilium Calonibus interem¬
ptum fuijfe ,< quo genere calceamenti ferrati gens monta¬
na utitur. Vox nota Fcflo, eadem notione.
H CALOD /EMON , a Gr. xuXa( Sc ePaljum , Bonus
Angelus. AdlaSS. Junii tom. 2. pag. 614. in Vi¬
ta B. Placidi: SiiutCalodarnones nomina trahunt ( ab
operibus ) qua exercent ; ita Cacodamones ab operibus ,
qua nequiter operantur , nuncupantur.
CALOGERI , Monachi , praefertim fenio Sc retate
venerandi. Tabularium Monaflerii S. Savini Levi-
tanenfis : Congregatis fub Normam BenediBi Patris
non mediocriter Calogeris. Perperam Cologeris edit,
apud Maream in Hifl. Beneharn. pag. 8 05. Phi¬
lippus Mazerius in Vita S. Petri ThomafTi Patriar¬
chae Conflantinopolitani n. 130. Et alii diviji ab
Ecclefiia, maxime Graci , <jr Calogeri eorum. VitaS.
Severi Abbatis Agath. cap 1 6. Adolefccntiores Ca¬
logeri tam quotidiani operis , quam labore jejunii vilti.
Hifl. Cortufiorumlib. 9. cap. 1 6. Ubi efi Mona-
fierium , in quo funt Alonachi 1500. Caloceri nomi¬
nati. KaXcyt^wv apud Graecos mentio paffim occur¬
rit , Palladium in Hifl. Laufiaca cap. 20. Joann..
Mofchum cap. 27. inVitaS. Nili junioris pag.
1 6. inVita S. Bafilii junioris n. 20. apud Nice-
tamin Alexio lib. 3. n. 2. Anonymum de Locis:
Hierofol.cap. 14. Joannem Cananum pag. 191.
in Hiftoria Grxco-Barb. Apollonii T yrii pag. 1 9.
& apud alios Scriptores , laudatos a Meurfio. Ka-'
>.oyioo<j epitheton Epifcopo Theffalonicenfi tri¬
buit Palladius in Vita Chryfoflomi pag. 26. Vi¬
de Steph. Pafchafium in Difquifition. Francicis
lib. 8. cap. 5 o.Ita KaXc^pa/a? Moniales vocabant.
Corona pretiofa : Ku^cypia, , Momalis , /ucovd^x.
Joan. Cananusdc Bello Conflantinop. O i leTcu?-
y.ostctKoyr^on d; KctXcy%a.iac, hfxuv nflcc xaixodptris edep yt~
o-lctvvd. iyfivv. Conflantin. in Hifl. ApoIloniiTyrii:
Ka< novojXcf. r»v KctXoypid. . kcii t at [aclXioItus.
Tfs^xcmXcyfcui; Monachos Turcicos, qui vul¬
go Dervijii , vocat etiam Ducas cap. 2 1 . Tapicot*-
Xoyfoix; d.7raVTct; TT/jj^wfaraTWTrapEcTMKeCap. 42» E hr-
»A0civ .... cv t « t oov Ma.yya.vuv jucvti ToupxsxaXcyHgci-
Idem Cananus : HNOet' 0 Mv^trairrc >cai n«rp)ap^;«c
tuv Tcv^nuv /aera. 7riVTaKo<rloi<; 'Tispx.ona^cy/^ci^ eV» hjjAi-
va KajfjLtva; , &C. Adde pag. 193.
CALONES , Negotiatores , navicula qua ligna mili¬
tibus portant. Gloff. Sangerman. MSS. n. 501. Pa¬
pias MS. Calones , Navicula qua ligna militibus por¬
tant. Alter ejufd. Papiae Cod. MS. Calones, Negotia¬
tor es , naviculavel cella militum , vel homines qui ligna,
militibus portant. Hoc ultimo fenfu legitur apud Ci¬
ceronem. EflaGr. ««Acv, Lignum. Vid zCahga.
<|f CALONGIA , Idem quod Colongia , villula , prae¬
diolum. Charta Henrici Campaniae Comitis ann.
1149. ConceJfi . . . grangiam S. Eufebii cum homini¬
bus fuis c 't Calongus & aliis poffeffienibus , ac jufiitiam
ejufdem villa cum atrio. Vide Colonus.
CALONIA. Vid q Calumnia.
CALONICA. Vide Colonica in Colonus.
Dij
CAL
5[ CALONICAN1UM. Vid e Calcatuum.
CALOPARE , Citato curfu equitare , Gallis Calo -
■per , apud Petrum de Crefcentiis lib. 9. deAgri-
cult. cap. 6. Vocis etymon a Grxco , vel
HuhTra.fyiv , Currere , accerfit Sahnafius ad Capito¬
lio. pag. 245.
% CALOPEDES , Calcei lignei, aut faltem calcei ,
quorum pars inferior lignea elt, fuperior vero
coriacea , Gall. Sabots vel Galoches. Bulchius de
Reformatione Monafteriorum apud Leibnitium
tom. 2. Scriptor. Brunfwic. pag. 818. Vides fju-
dautn in foro feu ante oftium domus tua flantem , calceos ,
panes tuos , Calopedas & fimilia emere volentem.
Calopodes , Lignei fubtales , in Glolfis MSS.
% Calopodium , in Regefto Capituli Au tilfiod. 15.
Decembris ann.1460. Non portentur Calopodia in
choro fub poena diftributionum unius diei. Statuta MSS.
Capituli S. Audomari : Item inhibemus ne aliquis
deambulet per chorum cum Calopodiis , Jive patinis fer¬
ratis , vel non ferratis , dum hora cantantur. Bulchius
apud Leibnit. to. jam laudato p. 913. Portavi ergo
Calopodia fua , & libenter etiam portafiem pelliceum
futim. K xho&ofiov vel Graecis pes ligneus effc
feu formalignea, qua lutores utuntur in calceis
faciendis, unde forfitan origo vocis Galoche. Vide
Menagium ad hanc vocem , & Cangium nollrum
ad vocem Gallica.
Cai.opeta , Calopodiis feu ligneis calceis indutus.
AitaSS. Aprilis to. 2. pag. 469. in Vita S. Guil-
lelmi Polit, ffio fe verteret infelix non videbat , ititer
acuta cornua , ob fcintillantes oculos , ad virulenta gut¬
tur a fub rapacibus unguibus , contra Calopetas mon-
ftr orum piant as , &c.
^[CALORATIOR Sol, Calorem multum habens.
Gloff. Sangerman. MSS. num. 501. Calorati impe¬
tus , i. e. calidi , apud Apuleium lib. 6. p. 1 8 2.
CALORTA. Tabularium Cafaurienfean. iq.Lud.
lmp. Lotharii filii : Cum filvis ^pafcuis , ftalariis ,
cetinis , Cal ortis , rivis , rupinis , &c.
CALOTA, Pileolus, verticis tegumentum , Gall.
Calotte. Statuta Mallii, pag. 515. Statuimus quod
omnes fjudai dfeptem annis fupra portent Calotam cro¬
ceam , vel fi noluerint , portent in pedore unam rotam
latam& magnam admodum palma hominis. Et fimi-
liter omnes fjudaa maritata undecumque fint , portent
ora les Occurrit ibid. pag. 130.
*J[ cALPiE , Calpes. Papias : Calpa , Armilla qua mi¬
litibus ob virtutem dantur. Vet. GlolTae : Calpa, ko<t-
fxta Nam mulieres quoque iis utebantur. Lau¬
rentius in Amalthea: Calpa, Clitellariorum mulo¬
rum pugna. Motus temperatus & compofitus. ^uatuor
ftellain fitmma Aquarii dextra.
Calpes ,apud 1 fidorum in Glolfis, Galea militum.
In Excerptis additur , imo Armilla. Fellus, Cato,
Suetonius legunt Calbei, eadem notione.
f CAL QUERI A , Moletrina ubi quernei cortices
calcantur , & teruntur , vel officina ubi coria quer¬
neo cortice inficiuntur. Statuta Malfil. pag. 306.
Confiituimus ut omnes illi qui erunt conftiiuti , tam fu-
per 'mmfterio curateria quam blancaria ... ne pertur¬
bent vel mifceant , vel tribulent fuas Calquerias, vel
torcularia , quando eas , vel ea , curabunt , vel facient
curari feu allargari , imo aquam paufatam & claram ,
quanto plus poterunt inde ejiciant , necum aqua pr adi¬
it a fimus feu lutum in didis Calqueriis feu torcularibus
contentum ad portum pofit decurrere.
% CAESATTATUS. Vide Cratera.
•f CALSIDON iUS , pro Chalcedonius, Gr. ^ctXxuLciv ,
Gemmae fpecies. Vide locum in Sctcifioil verius
ibi citatos.
CAL 56
CALSOLAR1US, Calceorum artifex, futor, Ita¬
lis CaNolaiq , qui noftris Cordonnier. Bulia Hono¬
rii 111. PP. an. 3 . apud Ughellum tom. 1. Italiae
facr. pag. 823. fiMicunque ejl vel erit Cal folarius, da¬
bit annuatim Epijcopo unum futtellarium ad fenfum
Epifcopi. Vide Caldarius.
Calsolakia, Sutrina, live officina calcearia, Ital. Cal-
‘L.oleria. Occurrit in Procedit de Vita S. Thomae.
1 .CALT A,Caltes, Caltades. GlolTae Biblicae MSS.
Calta dicuntur , qui divinam legem intclligunt & per¬
ficiunt. Caltes eft , qui per altum bonum divinis refpon-
detverbis. Caltadesvero , qui non folum operibus bonis
divinis verbis refpondet , fed & in ipformn verborum
myfiicos fenfus Aios introducit.
H 2. CALT A , Tributum per vim & contrajusexa-
ilum , fortean pro ‘Tolta. Charta ann. 1062. in¬
ter Inftrum. tomi x. novae Gall. Chrilt. pag. 57.
Malos vero ufus , Caltas , tortitudines , ctift dictiones ,
fidejujfoiias & lucra qua per Simoniacam fadionem in
eodem Monajierio , & in ejus dominicaturis , man-
fis ) villis & cellis ufque ad hoc tempus , nos vel nofiri
parentes accepimus vel exegimus , omnino relinquentes
funditus abrenuntiamus. Vide Groffclla.
CALTERIA , Calteriatus , Glaber Rodulfus
lib. 3 . Hift. cap. 9. Ajferebat igitur idem Abbas , hac
omnia molimina Calteria ejfefathana, ac fi quis horum
talibus infigniis Calteriatus ex hoc fac alo migrajfet , dif¬
ficulter d diaboli vinculis po/fe eripi. In cultum julto
mundiorem invehitur , & in novum atque inde¬
centem veftium morem .-quare Calteria mihi vi¬
detur veftiarium fymbolum , Gall. Livree. Sed
unde vox illa?
f CALTIO. Vi de Calcio.
«[CALTUDIA, Diesfefius. Papias MS. Gloff. Lat.
Graec. Caltudia, iepT».
^[CALTULUM , ubi mortui feruntur. Gloff. Sanger¬
man. MS. n. 501. Fufius Papias MS. Caltulum7
Vinculi genus , vel ubi mortui feruntur : d coacto loro
dicitur. Vide Calculum.
CALVACADA, Calvacata, Calvachia. Vide
in Caballus.
^[ CALV JB , novTiuct Tntyvyfxiva. > Nuces avellana to -
fla. Supplementum Antiquarii.
CALV AG ARIA. V ide in Caballus.
^[ CALVANUS. Vi de Cauanna.
^[ CALV ARE, Calvum facere. Verbum hac no¬
tione obfoletum : pro Decipere legitur apud Pa¬
piam. Vide Cavillare.
CALV ARIA , Detonfio , decalvationis poena. Urfi-
nus in V ita S. Leodegarii c. 1 4. Condemnatus ab ip-
fa Synodo , calvariam accepit in capite , & expulfus fe-
gregatur d fanda Congregatione. Vide Decalvare.
CALVARIES, Sinciput , in Glolfis MSS. ad Alexan¬
drum Iatrofophiftam.
CALV ARIOLA. V etus Interpres Juvenal. ad Sat. 5 .
'Ut f 'olent in urbe calices frados , Jive Calvar io l as com¬
ponere , i. fragmenta vel calculi inftarCalbariarum.
^[ CALVENTES, Frufira calummantes , in Gloffa-
rio Sangerman. MS. num. 501.
CAL VET A, Montana fatis fruticibufque nuda. Vc-
bularium Suffannaei.
CALVETUM, in veteri Gloffario Saxonico ;
Mejfipc, exponitur, quae vox marifeum 5 feu pa¬
ludem etiam fonat.
CALVI ATUS , pro Claviatus , qui & pro CLtt/,*-
tus, Clavis vindus , vel munitus. Vide locum in
Soccus poli Soccia.
CALV.IT IA , Meror. Gloff. Sangerm. MS. n. 5 01 .
unde corrigendum arbitror Ilidori Gloffarium ,
ubi Calvitio , Memor .
5 7 CAL
CALVITCJS , Moratus, Calvitiis , Fruftatus , Gloffi.
' angerman. MS. nam. 501.
CALUMBUM , Finde. Vocabularium Suflannaei.
1. CALUMNIA, Adio in jure , qua quis rem
quampiam fibi per folemnes juris formulas afle-
rere conatur, aut pro qua litem intendit: Calen-
ge , in Chron. Flancir. cap. 80. & apud noftros
paffim. Lex Burgund. tit. 89. Liber abfce.lat, ne-
c/ue Calumniam pro eo , quod ligatus , aut captus eft ,
movere prafumat. Lex Longobard. 3ib. 2. tit. 27.
Non poffumus in una caufa duas imponere Calumnias.
Marculfus lib. x. form. 22. Nec h&redes eorum
exinde quamlibet Calumniam aut repetitionem ullam
penitus habere non debeaht.¥ovmv\?i vetus fecundum
Legem Roman. c. 5 . Jjhpahbct perfona , qua contra
hanc venditionem aliquam Calumniam , vel repetitio¬
nem generare prafump ferit , illud, qued repetit , non
vindicet. Sirneon Dunelmenf.an. 1 1 16. Spondens
Legi & Archiepifcopo , fe , dum viveret , illum non re¬
clamaturum , nec aliquam Calumniam inde moturum .
[ Calumpnia pro Calumnia legitur in Flift. MS. Bec-
cenfi pag. 439. & alibi- ] Calumniam inferre , di¬
mittere , paffim in vett- Tabular. apud Beflium
pag. 448.45 7 . 47 3 f Calumnia finem facere apud
IVlarten. tom. 3. Anecd. coi. 1192. cujus locus
eft in Aftipulare. Clamare Calumniam quietam apud
Lobinell. inGloflario Hift. Britanniae. ]
In Calumnia Poni , esse. Tabular. Ecclcfiae Gra-
tianopolitanae fub Hugone Epifcopo fol. 75.
Notum eft Ecclejia Gratianopolit ana filiis , quod diu
eft , quod decima in profato Epificopatu in Calumniam
pojtta funt , & illi , qui funt laici qui extra jus Eccle-
Jiafticum decimas tenent , in interdictum pijiii funt. In¬
fra : Ante autem , quam ipfe fepultura traderetur , fra¬
tres ejus . . . decimam , videlicet totam tertiam partem ,
pro qua frater eorum Pontius in Calumnia erat , red¬
diderunt & donaverunt Epifcopo Hugoni & Ecclejia
* Gratianopolit ana.
In C *lumnio Tenere , f. legendum Calumnia.
Chartular. S. Vandregefili to. 2. pag. 2084. E g »
Clemens agnomento Picardus . . . terram i1. Wandre-
gejtli in Albavia . . . quam in Calumnio tenebam, quie¬
tam & fulidam dimitto.
Calumniare , & Calumniari , Adionem intende¬
re, movere, in jus vocare, noftris Calenger. Chron.
Llandr. cap. 6 1 . Et Calengea la Comte de Flandres
comme Jtenne. [ Chartular. S. Vandregefili tom. 1.
p. 609. ex Charta anni 1283. Et ne pourront def¬
er en avant rienreclamair , demandeir , ne Calenger. ]
Elodoarduslib. 4. Flift. Rem. cap. io. Hucboldus
quidam. . . munus ejufdem Abbatis Calumniabatur ,
6 ab Eccljia Dei genitricis conabatur auferre. Char¬
ta ann. 1060. apud Beflium : Calumniavit Abbas
Odo , qui in Abbatiam fucceffit , & m tantum Calum¬
niando profequutus eft , quod , &c. Alia apud eum¬
dem : bVtllelmus Ficecomes , . . . querimoniam inde
faciendo Calumniabatur hoc donum , conte flans & af¬
firmans, nullatenus debereeffc ratum. Occurrit paffim.
^1 Calumpnizare , Eadem notione. Madox Formul.
Anglic. pag. 168. Jftood Ji forte contingat in even¬
tu , quod pradichts Ricauuts de IGrkennj , haredes vel
ajfignati fiii, Calumpnhventur , implacitentur , mole-
ftentur , perturbentur in aliquo , feu graventur , &c.
Calumniator , Ador. Charta ann. 1080. apud
eumdem Beflium: Calumniator querelam deponit.
Calumnia , Calonia , Poena pecuniaria, Calumnia
mulda, qua damnatur, qui calumniandi animo
litem intendit, proinjufte inftitutaadione vel
objeda exceptione , leg. 2. C. de Jurejur. pro¬
pter calum. dand. Hifpanis Calona & Caluha.
CAL 53
Concilium Legionenfe ann. lon.c. 4 .Si autem
extra coemeterium abjlulerit rem Ecclejia , reddat eam
& Calumniam cultoribus ipjius Ecclejta , more terra.
Cap. 5 . Dividant per mediam Calumniam homicidii.
[ Et c. 4 1 . Mandamus ut majorinus vel fayo aut domi¬
nus foli . . . non intrent in domo alicujus hominis Legio¬
ne commorantis pro ulla Calumnia , nec portas auferant
d domo illius. ] Charta Aldegaftri , filii Sylonis Re¬
gis Gvetenfls an. 781. apud Sandovall. Et quan¬
ta Calumnia fuer int , pellent & emendent , &c. Con-
cil. Coyacenfe ann. 1050. cap. 7. Jfiuale eft con-
ftitutum in Decretis Adefonji Regis pro homicidio , pro
raufo , pro fajone , aut pro omnibus Calumniis fuis.
Charta Fcrdinandi Regis aeree 1081 . Si .... aut
plagaverit vel occident , nullam Calumniam proinde
perfolvat. Alia Sandii Regis Aragon. srxioyo.
in Hift. Pinnatenfi lib. 3 . cap. 9. Id eft , de lesvda ,
de cenfu , de homicidiis , de judiciis, de Calomniis , &
de omnibus omnino rebus , &c. Charta U rracos Regi¬
nae Hifpaniae ann. 1 1 1 6. apud eumdem Sando-
vallium : Jjftucd Ji perfeveraverit , & intra terminos
hos violenta manu intraverit , quod rapuerit , duplat ,
& Calumnia Abbati & fenioribus exfclvat cum fex
millia folidos. Vitalis Epifcopus Ofcenfis : Etre-
fpondeant eis de Calentis , hoc eft , de poenis pecuniariis
ufque ad mediam mortificat uram. Alibi : St quis acce¬
perit Militem de equi balenis , folvet de Calonia quin¬
gentos folidos. Idem : Habent Infantiov.es medietatem
Calonia homiciuii. Occurrit paffim in Chartis Hi-
■ fpanicis. Perperam Cholonea pro Calonia , in veteri
Diplomate Oldegarii F.pifc. Barcinon, feriptum
rede obfervant viri dodi ad Vitam ejufdem Ol¬
degarii. Vide Maream in Kiftoria Beneharn. lib.
4. cap. 4-§. 8. & Obfervant. Regni Aragon. lib.
6 . tit. de Conditione Infantionat. §. 2 3 .
Calumniam Complere, Perfolvere. Concil. Com-
poftell. an. 1114. can. 4. Pauperes & imbecille smife-
ricor diter Calumnias Compleant , & beneficiis fuis pe¬
nitus non priventur.
2. CALUMNIA, Injuria. VitaS. Anfcharii in
Adis SS. Bened d. fec. 4. part. 2. pag. 92. Di¬
centes unum quemlibet negotiatorem plus ibi habere,
quam Jibi oblatum fuijfet , & nullo modo fe tantam Ca¬
lumniam fufferre pofte.
3 . CALUMNIA , Conftitutio , ftatytum , difpo-
fitio. Annal. Benedid. tom. 4. pag. 698. coi- 1.
ex Donatione S. Flori fada S. Odiloni : Jftui-
cumque autem aliter fecerit , aut contra Calumniam no-
ftram fuperbo aufit ftatuta hac violaverit , &data no-
ftra , vel in futuro danda c affare, aliove detorquere pr& -
fumferit , veniant fttper eum omnes novi & veteris Te-
ftamenti maledictiones.
H CALUS, a Grteco jcaAcc , Bonus. Vide locum in
Pifticus.
CALUSUM, pro Claufum , Gallis, Cios , Cios de vi-
gne. Tabularium Monafterii S. Andreae Viennen-
fis : Hanc donationem facimus, & adicimus particulam,
vinea Orientem ver fus inncftro Calufo.
CALUSUS, mendofe pro Callofus. Vide Plemina.
CALUTOR , Minifter factorum. GlofT. Ifid. Sed
mendofe pro Calator. Vid e Calatores.
CALVUS, f. Callidus, cavillofus, fraudulentus,
Gall. Rufe , trompeur. Ottoboni Scribae Annal. Ge-
nuenf. lib. 3. an. 1195. Contigit auteni quod , quia
Imperator Calvas occajiones quarendo , & jimulando
fe velle adimplere , qua fjaniienjl promi fer at civitati ?
dicendo quod, quando videret Pote flatem ftjanua . . . .
omnia qua promiferat , in integrum adimpleret.
CALX , feu Calcis pr&ftatio , & Calcis exctttio , inter
munera publica recenfentur, quibus certa prae-
5 9 C AL
dia obnoxia erant, quae Cefpites Caldarii dicuntur
in Novella Valentiniani de Pentapolis, quorum
poffeffores calcem fubminilirare tenebantur, ut
Terracinenfes in Campania, leg. 3. Cod. Th.
de Calcis codor. de quibus etiam Symmach. lib.
10. Epift. 5 2. & Tufci , d. leg. 3 . alii eam exco¬
quere, alii vehere, de quibus in leg. 2. 3. Vide
Cod. Theod. d. tit. de calcis codoribus urbis
Romae <$c Conllantinop. & ibi Jacob. Cothofrc-
dum , ut & Michaelam Attaliatam in Synopli Ju¬
ris tit. 78.
Calcaria, apud Ammianum lib. 27. ed Calcaria
fornax, uti appellatur a Plinio lib. 17. cap. 9. in
qua calx excoquitur; vel calx ipfa. Anallafius in
Gregorio II. PP. Hic exordio Pontificatus fui Calca¬
rias decoqui jujjit , . hujus civitatis matos refiau-
rare decreverat. Romualdus Salernitanus in Chro¬
nico MS. an. 1 1 49. Tunc mandantibus juflitiariis ,
equi indomiti ■pedibus alligatus , ufque ad Calcariam ,
qiu ante palatium erat , cjl violenter attractus. Hinc
quidam putant Forcalcarienfe oppidum in Pro¬
vincia nuncupari, quafi Furnum Calcarium, itaque
appellari inTabular. S. Vidoris Maffil. aiunt.
Calcaria, interdum pro ipfa penlitatione, quae proe¬
liabatur pro calcis codione. Capitulare Sicardi
Principis Beneventani an. 836. §. 14. Ut nulla
nova (confuetudo ) eis d parte Reipublka impona¬
tur , excepta antiqua confuetudine , boc ejl , refponfati-
cum , & angarias , & Calcarias.
Calcarienses, in leg. 3 6. Cod. Th. dc Decur. qui
calcis excoquendae obfequio obftridi erant.
Calcifurnium , in lege Baj war. tit. 1. cap. 14. §. 5 .
Calcefurnium in Edit. Heroidi. Furnus, in quo calx
coquitur, Gallis, Cbaufour. [ChartaEngelelmi de
Mortemare pro Bertranno Abb. Nobiliac. apud
Stephanot. tom. 3 . Antiquit. Pidav. MSS. pag.
605. Ufque ad viam qua incipit d Plangua ufque ad
Calf urnium ]
Calfurnium , Calcis coquendae onus, Cbaufour, re-
cenfetur inter onera & fervitia, in Tabulario S.Vi-
toni Virdunenfis : In vinea fimor are debeant , de
tertio in tertium annum Calfurnium facient. Alibi : Pro
banno den. adfejlum S. fjoannis , Calfurnium de tertio
in tertium. [Gloff. Badl. & Michael Attalia tit. 7 8.
Uoivri I5 ~l to ud ladmccerf^val r ivci ds-jie^ov Tsroitiv,
v Jucv opvr]uv. J
•jf CALYPHA, ut Chalifa ; quod vide.
CALYPTRA , Diadematis genus , ab eo , inquit
Macer in Hierolexico, quod fert Yenetus Dux
non abiimile. Niceph. Gregor. Hid. lib. 5. cap. 7.
Calyptram in capite panno , purpura & auro intextam
circumdat amgeftaret , quatenus fur fum vergit ad pyra-
midem fuperficiei funditur. Graecis xaAvVIpa effc teg¬
men capitis muliebre.
CALYR1CE, Affabilis mulier , in Vocabulario Suf-
fannaei.
H CALZARETTUS , Calceus. Locus ed in CaHu-
larius.
CALZARIUM. Vide Caldarium.
C ALZET ARIU S , Caligarius, ab Italo CaHa, T i-
biale. Ada SS. Julii to. 3. pag. 828. in Oratione
de S. Bonaventura : Margarita Gruelle uxor Hugo-
nis Francifci Burgundi CaHetarii , habitatoris Lug-
dunenfis , int en fo podagra dolore cruciabatur .
^ CALZIARETTUS, Calceus, ab Ital. CaHare, Cal¬
ceare. Hifl.Dalph.to. 2.p. 2 78. Item, pro duobus
paribus de Calciarettis proDominaD alphina taren.vn.
^[CALZINA, Ital. Calcina , Ca\x,Ga\\.de laCbaux.
Legitur inChronico Parmenfi apud Murator, to.
9. coi. 804.
CAL 60
CALZOLARIUS, Sutor. Italis CaHolaio. Legi¬
tur in Adis SS. Martii tom. 3 . pag. 2 o 6 . in Mira¬
culis B. Ambrohi Senenf. & Aprilis tom. 2. pag.
820. in Miraculis B. Simonis Eremitae Auguft.
nccnon SS. Junii to. 3 . p. 9 3 <5. deB. Michelina;
Quarto accedere debeant CaHolani cum eorum pallio.
f CALZULAR1US, Idem. Hid. Dalphin. tom. 2.
pag. 274. Lamberto CaHulano Domini pro paribus
vigwti quatuor de CaHarettis & una paro de fiivali-
bus de mandato Domini , &c. taren. xxn.
CAMA. Papias : Cama , lectus brevis. Ugutio: Camat
genus lecti brevis , & circa terram , quod & Cama,
atis, invenitur in Ambrojiode Officiis, lfidorus lib. 19.
cap. 2 2. Camijias vocamus , quod in bis dormimus i»
Camis , id e/i, in noftns J iratis . GlolT. Saxon. JEl-
frici : Cama: pceopt befc>pi$ eoppan. Ebrardus
in Graecifmo :
Dormit inops Cama , combuffit Pergama cauma.
Hifpanis Cama ed ledus.
CAMAEUS, Sardonyx, Gallis Camayeu. Vitae Ab¬
batum S. Albani : Nobilibus lapidibus mfculptis, quas
Camaeos vulgariter appellamus. Infra: Allati funt
quidam ampli lapides , quos fardios or.ycheos (Tic leg.
pro onicleos ) appellamus, & vulgariter Camaeos nun¬
cupamus. Ubi perperam feriptum Cadeneos. [In¬
ventarium Ecclefiae Anicienfis ann. 1444. Item
mus anulus auri pontifici alis cum uno Camayeu cum
quatuor imaginibus. ]
Camabuius, non femelin Vifitatione Thefaurariae
S. Pauli Londin. an. 1 2 9 5 . in tom. 3 . Monadici
Anglic. [ Mabillon Analed. tom. 3 . pag. 3 9 1 . ex
GedisGaufredi de Loduno Epifcopi : Dedit etiam
decem & feptem anulos auri, novem cum fapbyns . . .
unum cum Camabuto , &c. J
Camahelus. Aredum Parif. 9»Maii 1321. Item lore-
nos garnitos de feneo feminato s de boutonis , & Cama -
helis pretii 20 fol. De vocis etymo confule Nicol.
Guibertum lib. de valis murrhinis c. 10. Salmaf.
ad Solinum p. 562. Gaffarellum in Curiofitati-
bus inauditis c. y. §. 1. 2.0dav. Ferrarium in
Orig. Ital. V. Camaglio. [ & Menagium in Gall. J
11 CAMALE, Humerale, Gall. Camail. Vox in re-
centioribus libris ritualibus fatis frequens, fed
notior, utejusfenfum oporteat exemplis confir¬
mari. Vide Camelaucum.
H CAMALLOTUM , Gall. Camelot, Pannus £ villo
caprino contextus. T edamentum an. 1 3 7 5 . apud
Baluz. tom. 2. Hid. Arvern. pag. 616. Lego Con¬
ventui Fratrum Minorum Claromont. omnes raupas
corporis mei , qua funt de quibufeumque pannis fericeis
& deCamalloto & defatallin, una cum fuis foraturis.
V idc Camelotum.
H CAMALLUS, Humerale , Gall. Camail. Capitu¬
lum generale S. Vidoris Maffil. an. 1 3 'jft.Hofia-
larius habeat quatuor focos & quatuor alamitias vel
Cam alios pro hofpitibus. Vide Camelaucum.
CAMARA , ex Graeco ««/«.dpa, Fornix, camera.Ve-
tus Scholiades Juvenalis Sat. 14. in haec verba:
Arida cum tota ( Mundentur parietes vel Camara, j
Fragmentum Petronii : Sophos univerfi clamamus,
& fublatis manibus ad Camaram , juramus Hippar¬
chum Aratumque comparandos illi homines non fuiffe.
Adamnanus in Itinerario Terrae fandae lib. 1. cap.
2 3 . Ecclefia interior domus fine tecto , & fine Cama¬
ra , ad coelum fub aere nudo patet.
Camara, Cubiculum, camera, Hifpan. Camara.
Formulae vett. apud Bignon. cap. 1 3 . Dum diceret,
eo quod cellaria , vel Camara &granica , quicquid in
eis habuit repofitum , hoc efi, aurum , argentum , dra-
paliay arma , vinum , annonam , vel vitalia fua ,&c.
6 1 CAM
Camara , Aquxdu&us, capalis fornicatus. Glofll ,
’ Gr.Lat. Camara, v&ovofMs. [Gellio io. 2 5 .fpecies
ell navigii, pro quo Laurent. in Amalthea legit
Camare.J
Camara, Vagina.Leges & Confuetud. Furnenfes
ex Archivo $. Audomari : In cuyuf cumque domo ca¬
mpulus Jive machue lortuofe inventa fuerit extra Ca¬
maram vel cifiatn emendabit Comiti tres libras. ^ut¬
cumque arma defenfa portaverit intra coram emendabit
Comiti tres lib.
CAMARADUM. Epillola Adriani PP. ad Carolum
Magnum in Codice Carolino Epilt. 61. De Cama-
rado autem, quod efi hypocartofa , ad renovandum in
Bajilica B. Petri Apofloli nutritoris ve fici, prius nobis
unum dirigite Adagifirum , qui conjiderare debeat ipf um
hgnanien , quod ibidem nec e (f e fuerit , ut Jlcut antiqui¬
tus fuit , ita valeat renovari. Infra : Deipfo lignami -
r.e , quod in prsditto hypocartojin , hoc efi, Camarado
nece ([e fuerit. Eli autem hjpocartofis, tectorium, five
crufta , qua parietes & camerae inducuntur. GlolT.
Graaco-Lat. tWo^apW^ , Tettoria. De hujus vocis
notione ac etymo nonnulla habet Salmafius ad
Vopifcum pag. 293. De T edlorio opere egit V i-
truviuslib. 2. cap. 4. 8. lib. 5 . cap. 10. lib. 7. cap.
3 . Accipitur porro hoc loco Hypocartojis , pro ipfo
ligneo fornice & ipfa concameratione, indudta,
aut inducenda : cujufmodi ejus fabrica deferibi-
tur a Vitruvio didlocap. 3. Elt igitur Camaradum,
pro Camaratum. Ab eodem fonte voca¬
runt Graeci recentiores tentorium , quod in mo¬
dum camerae , feu fornicis, arcuatum ftt : qua vo¬
ce utuntur Leo in Tadticis cap. 10. §. 12. cap. 20.
§. 194. & Mauricius lib. 5. cap. 3.Undenoltri
Camarades , Hilpani Camarada, vulgo vocant mi¬
lites , qui fub eodem te£lo , aut tentorio , & in ea¬
dem camara degunt.
CAMARARIUS, pro Camerarius, de quo infra.
Camay arius Regis Francis,, apud Murat, to. 8. coi.
1098. in Memor. Potellat.Regienf. ad an. 1218.
CAMAR1UM. Charta Alfonli III. Reg. Portugal-
liae an. 1 279. apud Brandaonum tom. 4. Mo-
narch. Lufitan.pag. 279.V0. £Jincumque acceperit
Carnarium , pellet Dom. Regi 2. Ai orabit. &illi> cu¬
jus fuerit , medium Adorabit.
CAMARLENGUS, Camerlengus , Italis Camerlen-
go , Camerarius , aerarii quaeltor. Bertoldus Camer¬
lengus Imperatoris , in Charta Lotharii linp.ann.
1137. apud Ughellum in Epifcopis Veronenfi-
bus. Ita ufurpant Joannes Villaneuslib. 4. cap. 2.
lib. 7. c. 17. Matth. Villan. lib. 3. c. 78. & Scrip¬
tores Itali paflim. [ V ide Camerlengus fuo loco.]
«I CAMARLENTUS, Camerlentus, ut Camarlen-
gus. Memoriale anni 1 400. apud Marten. tom. 1.
Anecdot. coi. 1660. Scribatur iftis qui funt de con-
Jiho illufiriffimi Domini Regis Sicilis. . . . Item , no¬
bili viro de Crudillis Conjtliaria & Camarlento. Item ,
nobili Domino de Apulia Conjtliario & Camarlento.
Infra legitur Camerlentus & decies repetitur vox
Camarlentus vel Camerlentus , femper praepofita vo~
ceConJtliarius ; at ubi habetur Conjiliarius non fem¬
per adjungitur Camarlentus, ex quo conficitur plu-
res fuilfe Conjiliarios , quam Camarlentos , atque
duplici voce non eamdem , fed diverfam fignifi-
cari dignitatem.
^{CAMASELE, f. Lamina denticulata fufpenden-
dis in foco lebetibus, Gall. Cremaillere , vel Cre¬
mii Iere, alias Cramaillere. Memoriale bonorum mo¬
bilium Prioratus S. Michaelis de Fallio in Archivo
S.Vidoris Mallii. Duos tripodes , duosafiers & duas
lojfas } & unum Cama fele , unum mortariolum, &c.
CAM
qfCAMASIL ; Species lapidis pretiofi , Gall. Ca-
maieu , Flilp. Camafeo. Inventarium Abbatis S. Vi¬
lioris Mallii, an. 1358 -In mitra inter quatuor grof-
fos lapides efi Camajil habens faciem hominis refpicicn-
tis ad fini (Iram. Vide Cumaeus.
•[ CAMASINUS, Ex fubtili lino, ut interpretatur
Papebrochius ; verum an dici poted melote feu
pellis ex fubtili lino ? Potius crediderim Camaji-
nus a feq. voce Camafus derivari , & meloten Cama-
Jinam efie pellem qua pro velle feu camafo uteban¬
tur. AdlaSS. Maii to. 5 -pag. 414. in VitaS. Mar-
thse matris Symeonis : Invijione confpicit Reliquias
fjufts intra meloten fuam Camajinam e dextera parte
fufpenfas. Vide Melote.
CAMASUS, Vellis fpecies. GlolT. Ifid. Camafus ,
amfimallus. Lexicon Graec. MS. Reg. Cod. 2062 .
K ct[xci<rc( , xai xd/autrev , to ttixot^x^ov. [Teflamen-
tum S. Gregorii Nazian. Bd^c/aat ainfi «Tcfiwa» xa-
fj.cxrov u. s-t%ctpicv a. vrctKxia. /3. Quae Baronius fic
vertit : Volo ei dari Camajium unum , tunicam unam,
pallia duo. ] Vide Meurfium in k dy,a<roi.
CAMAURUM, Mitra Papalis. Supplement. Vitae
S. Petri Coelell. num. 158. inter A£la SS. Maii
to. 4. pag. 535. Cum Camauro feu mitra papali ha¬
benti tres coronas.
% CAMAX , Sudis, pertica, xovVc , GlolT. Lat. Gr.
H CAMAYNUS, Lapis pretiofus, Gall. Camateu.Hitt,
Dalphin. tom. 2. pag. 568. coi. 1. Cum fmaltis ac
lapidibus , margaritis feu perlis , nec non faffiris , Ca¬
may nis. Vide Camaeus.
CAMAYX, Idem. Hili. Dalphin. tom. i.p. 196.
coi. 2 . Lapidem meum pretiofim, qui vocatur Camay x,
1. CAMBA , Inflexa , tortuofa , Papiae. [ Britannice
Cani vel Camm fumitur eadem notione : fed elt a
Graeco, u.d.[X7r% , Infledto. Vide Cambus.]
2. CAMBA. Charta an. 1231. apud Catellum in
Hili. Occitan. pag. 901. Duo b acini ... & qusddm
C amb a ventilabri , & 2. candelabra deaurata , &c.
[Hoc ell, ventilabri manubrium. Quod iterum
firmatur. Inllrum. anni 1 3 77. ex Archivo fandti
Victoris Mafiilienfis : Item , unum fuedalb cooper¬
tam de veluto rubeo pro defendendo mufeis. Item una
Camba ventilabri de argento. Elie agitur de orna¬
mentis Ecclefiallicis , inter quae recenfetur ven¬
tilabrum ad arcendas mulcas , ut inhac voce di¬
cetur. Vi de Canea. ]
3. CAMBA , B radiatorum officina , feu locus, ubi
cerevifia coquitur & conficitur, quem vulgo Braf-
feriam, vel Braxatoriam nuncupamus. ChartaLu-
doviciUltramariniFranc. Regis apud YalTorium
in Annalib. Noviomenfis Ecclefiae lib. 3 . cap. 48 .
Ft cum omni integritate largitus efi, excepto fettico
uno , cum Camba, &c. Alia Leonis PP. in lib. 1.
Hili. Bcllovacenf. cap. 18. Cire a prsdiclnm c afirum
hofpites quindecim , C amb as tres.\3b'x loci perperam
Louvctus Cambam cum Cambio confundit. Paflim
occurrit, apud Baldricum Noviom.lib. i.c, 52.
66. in Statutis antiquis Corbeienfib. lib.i. c. 9.
ubi Cambia , pro Camba , apud Loifellum in Bel-
lovaco pag. 246. 2 5 3 . in Hiftoria Ecclefialtica
Abbavillenfi cap. 2 6. inNotit.Ecclef. Belg. pag.
80. 99. 113. &c. in Donat. Belg. pag. $97. in
Hili. San-DionyJian. Doubleti pag. 724. apud
ValTorium in Noviomo pag. 924. in Cfironico
Andrenfi p. 474. in Geltis Abbat. Gemblacenf.
pag. 533. & c.
Cambagium, [Tributum quod dominis exfolve-
bant fubditipro coquenda cerevifia.] Chartular.
Corbcienfe: Nusne puet faire Cambe ne brajfer cher-
voife , ne goudale fans fon congie. Id juris Cambage
%
6 3 CAM .
appellatur in Confuetudine Bononienfi art. 4 6.
& Herliacenfi art. 3.u'oi perperam Gambagefc ri-
bitur. Tabularium S. Michaelis Ulterioris portus
an. 1 141. Monachi totidem Deo fervientes & Camba-
gio panem & cervifiam facient ad fuum ufum. [Charta
an. 1250. apud Miraeum to.2 .p.12 3 1 .Tali tamen
modo quod ferviens Epifcopi femper quando voluerit ,
redditus Epiftopi , Jitie cenfum, Cambagiwn , introitum
& exitum , & alia jura . . . ab hofpitibus manentibus in
dictis terris Epifcopi & Canonicorum accipere poterit.
Charta Guidonis Comitis Flandrice an. 1137. in
Tabulario S. BarthoJomaei Bethunienfis: Item de¬
bent habere ibidem dicli Prapojitus & Capitulum tbe-
lonia,foragia , Cambagia & omnes emendas , &c.~\
Vocis originem a Germanico Cam ScCammer,
accerfitKilianus. Cam etiam hodie Flandris idem
fonat, ut auftor efb Buzelinus lib. 3 . Gallo-Fland.
cap. 20. At Germani haufifle videntur a Latinis,
quibus Carnum potio eft, quae fit ex hordeo & aliis
frugibus, eftque cerevifias fpecies. Simeon Ja-
nuenfis apud Cujacium lib. 24. Obfervat. c. 3 9.
Cervejia , Camum , foca. Alibi : Camum , Jicera , po¬
tus factus ex hordeo & altis rebus calidis , ut re.inz.ib er
& Jimilia , qua ponuntur in tofaceis parvis bene obtu¬
ratis , & cum aperiuntur , f dit in altum , & vocatur
cerevijia. Cami vero foli fere meminere Ulpianus
leg. S. dc Tritico , vino vel oleo legat. & Caelius
Aurelianus lib. 3 . qui Camum eam potionem effe
ait, quae Lora Romanis dicitur : fed de Camo,
confidendus idem Cujae, lib. 5. Var. cap. i.FIanc
conje&uram noftram firmat, quod
Camma, etiam feribitur , feu ex camo Ulpiani , feu
ex Germanico Kam & Kammir , ut eft apud Kilia-
num. Tabularium S. Remigii Remenfis in capite
Cenfuum de Marfna : De Camma 130. maldros de
qiuflu cervifia , & quifqais illic cervifiam fecerit , da¬
bit 4. den. Occurrit ibi pluries.
Cambam Aperire , Apertam habere dominicam vil¬
lam, in qua vicatim ac tributim panis ac potus ex
hordeo coquebatur, lucro domini. Flaec Browe-
rus lib. 8. Annal. Trevir. ex Caefarii Abbatis Pru-
mienfisGloifis MSS. pag. 473.1. Edit.
Cambarius, Brafiator, potifex, feu cerevifioe con-
fe&or. Lambert. Ardenfis : Jjdujdam cervi/ia brajia -
tor , vel Cambarius. Charta Balduini Frandriae Co¬
mitis an. 1 o 3 8. apud Buzclinum p. 527. Cocus
Ecclejia, magijler pifiorum, Cambarius. [Charta alte¬
rius Balduini Comitis Flannoniae an. 1084. in¬
ter Jnftrum. novae Gall.Chrift. to. 3 . coi. 2 i.Alar-
dum Cambarium , quem de manu Segardi Ceoes fufeepi.
Chron. Watinenfe apudMarten. tom. 3. Anecd.
coi. 826. Vade , inquit, fli, ad fratres nojlros , &
Cambarium eorum ante hoc aliquod tempus rebus hu¬
manis exemptum intolerabiliter cruciari nuntia , dfc.]
Vetus Charta de Teloneis urbis Ambianenfis:
Chafcune cambre d cechtne des Cambiers de la ebite
d’ Amens ,Jt ele n eft en franc lieu , aoit chafcune fe-
maine 3 . feptiers de chervcife de cambage.
CAMB AGUS , pro Campagus. Vide in hac voce.
CAMBALE. Vetus Charta , feripta circa an. 13 20.
de Infante Majoricar. ex Camera Comput. Parif.
Et duo frena argenti , & 2. arejfoni argenti cum ftrepis
& Cambalibus , & picrahbus, &c. forte pectoralibus.
CAMBALENTUS , Cambellanaius , Cambf.l-
laniatus , Cambellantus. Vide poft Cambellanus.
fCAMBELLA. Cambellarum Miles, an idem
qui Cambellanus ? Confoederatio inter Henricum
Caftella:5c Carolum V. Franc. Reges an. 1 369.
apudMarten. to. 1. Anecd. coi. 1504. Inpra-
fentia dilectorum fjoannis de Bignejes Militis Cam -
GAM , 64
bellarum , &Tvonis de Cacemlras hoJHarii armorum
& Nuntiorum didi Regis Fr ancta , &c.
CAMBELLANUS , Noftris idem qui Romanis Cu¬
bicularius , vel Prapojitus fucri cubiculi , diverfus a
Camerario , penes quem cura trax. Camera, feu
Thefauri Regii : Cambellano autem fuit cura
cubiculi. Le Roman de Rou MS.
Toufiains qui f ut fon Chambellajns ,
De fa chambre meftre gardains.
Le Roman de Renant MS.
Chambellain de ma chambre tousjours mesen ferez
Le Roman de Garin MS.
Les Senefcbaux , & tuit li Chambellan
Environ lui chafcun fon oflcl prent.
Cameeilani praecipuum munus fuit in vaftallorum
hominiis admittendis ac recipiendis : domino
enim aderant , cum ii ea proeliabant , ac ejus vice
vafallum rogabant eidemque refponiebant. Prae¬
terea huj ufee dignitatis jure pallium vafalli eo¬
rum erat , uti obfervat Gallandus lib. de Franco
alodio pag. 6 z. 6 3 . Ordo ad benedicendum Du¬
cem Aquitaniae , fub finem : Sicut enim fpulia Mi¬
litum , quando dominis exhibent hominum , tranfeunt
in jus Camerariorum ,Jtmili conditione Ducis vefttmen-
tum cedit his hoftiartis juxta jus confuetudinarium. Sed
id poftea in fummam pecuniariam ratam ac de¬
finitam pro modo feodorum deinceps commuta¬
tum fuit , quod Cambellagum vocant Confuet.
municipales, locis a Ragucllo indicatis. Rrge-
ftumS. Jufti fol. 1 3. ex Camera Computor. Pa¬
rif. En.l' an dc Vincarnution de N. S. 1272. le Mer -
credi apres la Decollation de S. fjean Baptifte d No-
gentle Rembert fut ordenne par devant le Roj ,prefens
M. /’ Abb e de S. Denys , Monf. fjean d' Acre Bouteil-
ler de France , Monf. Er art Chamberier de France
Monf. Maheu de Mailly Chambellan de France
plujieurs autres , que quiconques fefoit ou avoit f ait
homage au Roy Plnlippes qui ores ejt , dont il ne fu pas
donns en homage au Roy Liys fon Per e , que li plus .
polires boms payeroit 20, fols de Par. au Maiflre Cham¬
bellan , [ Lauhere legit , Chamberlenc. ] Chevalier j
& d totis les autres Chambellans , & li autres de 1 00.
II. de terre de quiconque il les tiegne , paieroit 5 o.f.de
Parijis , & cil de 5 00. II. de terre de quiconque il les
tiengnent , paieront 100 . f. de Par. & li Baron & li
Evefque paieront 10.//. de Par. aufdits Chambellans.
[Lauriere Chambellens , fcilicet tom. 1. Ordinat.
Regum Franc. pag. 2 9 7. ]
Cambellano praeterea Annuli Regii privati,
quem Jtgiilum fecreti vocabant, cuftodia incubuit,
qui inde apud Byfantinos •nra^cty.oiixd>[xtvoi r «5 a-epev-
Jovw; appellatus fuit , ut diftingueretur ab alio
Officiali aulse Palatinae , qui 'r^ct^cvioi/aoo/xivcc tQ” koi-
Tmc<s dicebatur, uti docuimus ad Villharduinum.
Guili. de Lannoi Dominus de Villerval , in Itine¬
rario fuo MS. ad annum 1420. Lors par le trefpas
de Mejf. Athies de Brimeu premier Chambellan (de
Ph. Duc de Bourg. ) le Seau de fecret de mon tres re-
doubte Seigneur me fu baillie , fans ce que il y eut au-
tre premier Chambellan , couchay devant luy Vefpace
de trois tnois , & porte fa bamiiere deux fois , la cotte
d.' armes veflue en bataille avec luy.
Haec & coetera Cambellanorum munia ac jura
attigere etiam, qui de hac dignitate ex profeffio
fcripferunt, Joannes Tillius de Regibus Franciae,
& Bardinus in eo opufculo, quod de Cambellani
dignitate confcripfit , qute potiffimum comple-
ditur fequens Diploma, quod ex Joannis Bellii
Adverfariis olim eruimus: Franpois de A4ontb er on
Ficomte d’ Aunay & Chambellan de Poitou , &c. Pre-
mieremenf
6 5 vJAM
mieremCnt toute fots que ye T icottite feray aiiditpays de
Poitou devers ledtt Monfeigneur fil me doit fure de-
livrer pour rnoy , mes gens ae cbevaux que fauray , &
felcn ce quii appartiendra . Item quant led.it Monf
fera audit pays de Poiiou , jedois porter }oufaire por¬
ter fonfeel de fecret , duquel feci doivent eftre feellees
tontes les Latres des hommages , & d’ avoir lesproflts
& emolumens des Lcltres , qui en doivent eftre feellees ,
& tout ce , qui de lui fera a caufe dudit Chambellagc.
Jtemquand mondit Seigneur viendra premier ement d
Poitiers , que je deis de mon droit avoir fon lit gar ni de
totis les paremens,qui feront, efquels il coucbera la pre-
miere nuit. Item quand APadame laComteffie viendra
premier ement d Poitiers , je ladois mener par le frein ,
de la portepar oii elle entrera 'a Poitiers ,yufques d la
falle, & U dois defcendre,& le manlel ou cbappe quelle
aura ve fla , & le cheval fur lequel ehe fera vemie , fit
deflrier , cotirfier ,palefroy ,ou autre monture qnclcon-
qtte , en 'l' e flat , & aufii garni comme fera, dr.it eftre
Cr fera mien. Et fi l adite Aladame venoit en litierc ou.
enebaire ,je ladois femblablcment mener jufques d la-
dite falle’, & defeendre , &la litiere ou c-bnire gar me
comme elleferoit , & les cbevaux dsmouront & feront
miens de nion droit. Item jedois fervir ladite Darne de
vin la premier e fois , quelle fera d table ,&le hanap
ou couppe , ou autre vaijfel , d qttoy elle boyvra , fera
mien & de mon droit. Item leht & les par emens dela
cbambre de la dite Dame , en laquelle die coucbera la
promere nuit , ainfi garni comme il feroh, feront mien ,
& demon droit. Et efl le devoir a la muniere de Vhom -
matre tieux : carje dois fairemon hommage, ledtt Mon-
feigneur eftant d la Acie f e , quand il vm a Vuffrandc,
e fi iny bailler an denier d' or ponr tout mon devoir , le¬
quel demer il doit officir d la Aciejje , <yc. Le 5 . fijui-
let 1410.
Cameeixanus Mapp>e , feu de la JStappa , &
Cambfi lanus ScutiferijE , feu della Scuteria teaie ,
dignitates in Regno Neapolitano, de quibus Sci¬
pio Ammiratus in Fannius Neapolitan. tom. 1.
pag. 5 5 •
Camberlanus. Gefta Confulum Andegav. cap. 3.
n. 2. Habebat autem tunc temporis Rex Paranym¬
phum . fiveCamberlamm , nomine Ingelgerium.
% Cambellanaius , Dignitas Cambellani. Charta
Joannis Regis Francorum pro Joanne Vicecom.
Meloduni an. 13 51. Hift. Harcur. to. 4. p. 1.46 9.
Jfiiu antea Comes percipiebat & percipere confueverat,
ratione officiorum fuorum ad Cambellanatum & Confa¬
bulatum Normannia fpecl antium.
^[Cambellanus in Monafterio S. Claudii de cujus
officio haec habentStatuta pro Reformatione ejuf-
dem fub Nicolao V. Papa an. 1448. fol. 7 z. Et
primo eidem cflicio per omnes Nobiles terra S . Eligendi ,
Cambellano vr&diffo , quia eft & e fj e fol et eorumdem
Nobilium fjitdex , debentur de annuo cenfu quinque fo-
lidi. Tenetur idem Cambell anus Domino Abbati & fio
Monafterio fideliter fervire , & pro quibitfcumque fais
negotiis , ubilibet , quo placuerit , & ei licitum & pojji-
bile fuerit laborare. Ibidem : Cambellanus Monafle-
rii , ratione bujufmodi fui officii miniftr ari facete debet
manutergia ad mandatum pauperum Cbrijli.
fCAMEALENTU S , CAMBELLANI US , CameENTUS ,
Camblentxjs, Idem qmCambellanus ,\n ChartaGe-
raldi Abbatis S. Joannis Angeriac. ann. 1 3 8 5 . ex
Chartulario ejufdem Monallerii fol. 4^4' Eifefto
Pentecoftes ducenti ( pauperes ) quorum centum elee-
tnofy narius dat panem frumenti , aliis centum Dominas
Abbas fimilitet panem frumenti ; Cami alemus dat cen¬
tum ex iflis carnes unius bovis. Ibidem : Ifti fiunt dies
in quibus reficiuntur centum pauperes in eleemofyna, qui
Tom. II.
debeat recipere d C.vnbell.vnto carnes unius lovis. Et
fol. 459. Item ipfd die dare (debet) Cambellentus
illis centum pauperibus carnes unius bovis.. Ibidem :
Carnblentus debet facere per medietatem Jfjgadr agefi-
nu . . ..tentum pauperibus cuilibet duo alie da.
Cambellaniatus , Officium Cambellani, in Char¬
ta mox laudata Geraldi Abbatis fol. 442. Char¬
tularii citati : Et fratrem Aymericum . . . ratione fui
Cambell amatus defendentem ex parte altera.
11 CAM CELLINIJS , corrupte pro Camelinus , Gall»
Camelin vel Camelot. Hift. Dalph. to. 2. p. 283*
Item , Dructto drapperio pro duabus alenis & tribus
quartis de panno Cambel lino albo pro Domino . . m ./.
vni. den.gr. Vide Camelotum.
CAMBERARIUS , Gallice Cbambrier vel Grani
Cbambrier , Idem qui Cambellanus. Annal. Bene-
didi. tom. 5. pag. 27. num. 66. Adfcripta fune
regiis litteris figna Nugonis fratris Regis , Radulfi Co¬
mitis , tum Quater anni Carnberani , Adelelmt Confla-
bularii Aladox Formuiare Anglic. pag. 242. Te -
fles Aluredus de Benneun . . ■ Hamelinus Chmberarius ,
Ernoldus Eoreflarius Regi < , &c.
CAMBERIA. Charta Theodofii Epifcopi Firmant
an. 887. apudlFghell. to. z. pag. 747* Cum. ..
eorum libertatibus , feryitiis , Camberiis , vineis , arbo¬
ribus , prc. Forte Camidberiis.
CAMBERLANUS, Idem qui Cambellanus , apud
Lobinellum in Gloffario Hift. Bricann. <5; fupra
in Cambellanus .
CAMBERLARKJS , Eadem notione. Annal. Ee-
nedid. to. 5. pag. 3 1 1. Gunteni Camberlarii Regis,
IVillclmi Camberlarii Regina.
51 CAMBERE1NGUS, Officiarius in Monafteriis,
idem qui Camerarius potius quam Cambellanus ;
hujus enim mentio rariffima in Mon^fteriis. Con¬
cordatio inter Abbatem J. Montis & Conven¬
tum de partitione fuorum redituum inter fe ,
apud Marten. tom. 1. Anecd. coi. 859- St per
diem vel poft c cenam potum in camera mea voluero , ha¬
bebo fextanum Camberlingi.
51 CAMBEROTA , Crurum armatura , Gall. fjam-
'viere. Edidum Philippi VI. Francor. Regis ann.
1338. Item, Nobilis homo pedes armatus tunica , Caru-
berota & bajfineto , capiet duos fclidosT uronenfes.V ide
G amberia.
51 CAMBIA. Vide mox in Cambiare , & fuperius
Camba 1 .
CAMBIARE , Rem re permutare , Italis Cambiare ,
Latinis C ambire. Siculus Flacc. de Condit, agror.
Emendo , vendendaque , aut Cambiando , mutandoque
fimtlia finitionum genera inveniri poffunt. Occurrit
apudColumellam lib. 2. cap. 2. in LegeSalicatit.
39. §. 1. tit. 49OP Lege Bajwar. tit. 1 5. §. 8.
in Capitul. Caroii C. tit. 28. in Lege Athelftani
cap. 1 5. apud Bromptonum, in Chronico An-
drenfi pag. 459. <5cc. De vocis etymo videOd.
Ferrarium in Cambiare.
Prje came ire. Vetus Charta in Bibliot. Sebufiana
pag. •) . Non diftrabat, non minuat , non Pr ac ambiat ,
non benefleiet alicui , &c.
Cambia ior , Campfor , nummularius , in Charta
Ludov. Regis an. 1 1 3 7. in Hift. S. Martini de
Campis p. 28. inEpift. 1 20. ex Sugerianis , &c.
Scambiator, apud Matth. Paris pag. 586.
Cambirf, , Prifcianuslib. 1 o. Cambio , d/xdCcfxcti , po¬
nit Charifius, & ejus P rate ritum Campfi: quod hro ~Q
yJ/xAlu , exct/xftx , G raco effie videtur. U nde & Campfo ,
Campfas ,folebant vetuftiffinni dicere. Ugutio : Cam¬
bio facit Campfi ,Campfu Supinum, u.in 0. fit Campfo,
are , id eft , frequenter Cambire , & inde Campfor,
67 CAM
GIofT. Graec. Lat. AVaXXaWw , Summuto , Cambio*
Alibi: E WxaWa , Immuto , Muto , Commuto , Oiw-
, Campfi. Leges Athelredi : LTr Cambiat ali¬
quid, fine teflimonio Prapofiti. Petrus Blefenfisde Eu-
chariflia cap. 9.
Jgni nova vafa creans ea Cambit & apttus ornat.
Utuntur praeter veteres Scriptores , Anonymus de
Miraculis S. Ludgeri Epifc. num. 3 9. Chronicon
Andrenfe pag. 348. 3 64. Caefarius Heiflerbach
lib. 4. cap. 6. &c. Vide Cafaubon. in Notis ad
Apuleii Apolog. pag. 137.
Cambitio, Permutatio. Leges Athelflani Regis
Angi, apud Brompton. cap. 15. Manum mittat
dominus ad eam C ambitionem. Albertus Aquenfis
lib. 3 • cap. 57 .In auri vel argenti Cambitione. [ No¬
titia Fundationis Ciflercii ann. 1098. inter ln-
ftrum. to. 4. novae Gall. Chrill. coi. 233 .In ea¬
dem Cambitione conc effit ei & filiis fiuis ipfie Dux quan-
tumcumque vinearum in p ago Belnenji poffient plantare
6 colere. Cambitione s qua fatta fiunt inter Ecclejias
Dei , apud Ludewig. to. 1 . Reliq. MSS. pag. 8 . ]
Cambtio, in Charta Waldemari Regis Daniae an.
1 180. apud Steph. Stephanium in Prolegomenis
ad Saxonem Grammaticum pag. 16.
Cambitor , Permutator. Guillehnus Andernenfis in
Chronico : Et pro eo , quod bonorum datores ,five
Cambit or es , tunc temporis Jigilla non habebant , &c.
Vide Campitor.
^[Cambitor , Nummularius , Gall. Changeur , Ban-
quier. Charta Communias Divion. apud Per ar¬
dum pag. 335. Reddent mihi vel prapofito meo an¬
nuat im. . . quingentas marchas talis 'argenti quale Cam¬
bitor es in nundinis inter fie dant & recipiunt.
Cambitoria: Littera , Gall. Lettres de change.
Nummularii feu Menfarii chirographum ad pe¬
cuniam ab alio menfar io alicui alibi numerandam,
apudRymer. to. 8.pag-98. coi. 1. Cum fiuis gen¬
tibus , familiaribus , jocatibus , auro , argento , equis ,
vefiuris , Literis Cambitoriis & aliis bonis , rebus &
hernefiis fiuis , &c.
Cambitus. GlolT. Graeco Lat. aVt iKaraXAet^», Cam¬
bit as , permutatio. Leg. Cambitus, Gallis Change , vel
nummulariorum officina. Charta Gauffeai Co¬
mitis Andegavenfisan. 1047. proEcclefiaN.D.
Santonenf?$ , apud Sammarthanos : Adjunximus
autem donis nofiris monetam & monet agium per C ambi¬
tum totius Epificopatus Xantonenjis , &c. AliaLudo-
vici VII. Reg. Franc. ann. 1 140. in Tabulario
ejufdem Ecclefiae : Concedimus tibi & Ecclcjia B.
Maria , cui auttore Deo prajides , Cambitus , fraclio-
nemque moneta veteris ,fi novam fieri jujfierimus , per¬
petualiter habere ,ficut Autbertus monetarius, & fiVil-
* ielmus Autberti filius ejus longis temporibus abEcclefia
B. Maria feudali pofifefifione tenuerunt , hac videlicet
ratione , ut nullus homo vivens in toto Epificopatu Xan-
tonico abfique tua licentia Cambire audeat. In eodem
Tabulario fit mentio in Charta an. 1141. Ta¬
bularum Cambitus Santonica civitatis.
'Cambium , Permutatio, Italis Cambio , nofiris E fi¬
ci) ange. Leges Partitae part. 5. tit. 6. §. 1. Cam¬
bio ,es dare 0 togar unacofia fiennalada por otra.- yen
jeft a finificacion C ambiar , vale tam fiolamente trocar,
7 permutar una cofia por otra. Lex Longob. lib. 3 .
tit. 8.§. 4. Ut nullus militum Cambium aut preca¬
riam aut libellum fine eorum confienfiu facere prafiu-
mat. Lib. t . Feud. tit. 22 .Si quis fecerit inveftitu-
ram ,vel Cambium de beneficio fui militis , &c. Adde
lib. 4. tit. i.[ & Chartam commutationis inter
JVloroaldum Farfenfem &UfualdumS. Salvatoris
Abbates in Annalibus Bened. tom. 2» pag. 714.
CAM 68
Et fi ipfium Cambium minime facere potuerimus , aliud
tantum de terra ad fimile illius vobis in congruo vefiro
dare debeamus , ]
Cambia, Eadem notione. Lex Bajvrar. cap. 2 o.'
tit. 8. Edit. Heroidi. Commutatio , hoc eftquod Cam¬
bias vocant, &c. Vetus Charta apudHenfcheniuna
2 6. Mart. p. 6 34. Accepi hovam illam a Luidger »
in Cambia contra terram aratoriam roebi fiupradicli.
Cambium Publicum , Tabula nummularia. Exflac
in Regeflo 36. Chartophylacii Regii n. 199.
Diploma Philippi Pulcri Regis Franc. quo Cam¬
bium Panfienfie in Magno Ponte teneri ftatuit :
JjEuod Cambium Parfiis erit & tenebitur fiuper nojlrum
magnum Pontem fiolummodo a parte Gravia , inter Ec -
defiam S. Leufi-edi & majorem arcam ,five defettum
ipfius Pontis , prout hactenus ante corruptionem pontis
ejufidem quondam lapidei e xfiitit confiuetum. Item quod
nulli omnino liceat alibi quam in loco illo Cambiare ,
feu Cambium tenere Parifiis , &c. Alt. Parifi. menfi.
Febr. an. 1 3 04. In eodem Regeflo Charta 232.
233. 234. Cambium ,five tabula nummularia di-
citur.Exflat etiam ibidem Statutum ejufdem Phi¬
lippi an. 1 3 05. quo ejufmodi tabulas nummula¬
rias in quatuordecim Regni locis haberi praecipit.
[ Codex MS. redituum Epifcopatus Autiffiod.
Cambium Autiffiod. debet Epificopo die Sabbati ante
Natale quatuor libras. Hifl. Mediani Monaflerii
pag. 3 6 8. e veteri Necrologio ejufdem loci : Obiit
D. F alentinus Abbas hujus loci, qui contulit nobis qua¬
tuor libras moneta Argentinenfis Jupr a Cambium Ar-
gentinenfe pro anniverfiario fuo.~\
Camium , Idem quod Cambium, Permutatio. Charta
San&ii Regis Aragon. apud Hieron. Blancam :
Jjhpaliacunque fandus g/ob annes . . . dono , vel com¬
paratione vel Camio acquifivit. Hinc Camiare , in
eadem Charta. Vide Hifloriam Pinnatenfem pag.
269. & Sandovallium in Epifcopis Pampilon.
pag. 40. 41 .
Scamium, in Tabulario Prioratus de Paredo fol. 91.
Hoc Scamium laudavit nobis domnus Pontius.
Escambium , Permutatio, Gallis Efichange. Charta
Ricardi I. Regis Angi, apud Kadulfum deDice-
to : InEficambium autem pradicli manerii deAndeli. . .
concefifiimus. . . omnia molendina , &c. Palfim. Vide
Cambium.
Escambi ator , T rapezita , argentarius , apud Radul-
fum de Diceto, 8c Matth. Paris an. 1190.
Scambiaria Charta, quaaliquid commutatur, in,
Tabulario Conchcnfi in Ruthenis n. 98. 298.
Scampsari a Charta , in eodem Tabulario Ch. 13
Concameirf. , Permutare. Tabularium Monaflerii
Brivatenfis apud Juftellum ? ann. 8 64. fifiuam
exalcdes... inter fie communicare & Conc ambire de-
buijfient , quod ita & fecerunt .
Concambiare , in Lege Salica tit. 3 9. apud Marcul-
fum lib. 2. form. 2 3 . Eckeardum Jun. deCafib.
S. Galli cap. 1. Baldricum lib. 3. Chr. Camerae,
cap. 49. [Marten, to. 1. Colleft. AmplifT. coi.
2 2 8 . & coi. 281. Miraeum to. 1. pag. 5 7, coi. 1. }
&c. GlofTae Philoxeni : Cacumbeat, ch^xuo-o-tr, ubi
legendum concambiat.
Concamiare apudPcrardum in Burgundicis p. 163.
Concammiare, apud Stephanotium to. 3 . Antiquit.
Pitflav. MSS. pag. 259. Vide Praeceptum Caroli
Mag. to. 1. Colledl. Amplill. col. 36.
ConcambiUm Argenti , in Capit. Car. C. tit. 31.
cap. 1 3. Odo. deDiogilo lib. 4. de Profedl. Lu-
dov. in Orient. In tentoriis habebamus congruum , fi
duraret , Conc ambiam. Alibi : Et ipfi forum idoneum,
Csncambium competens , & alia , qua nofiiis utilia vifiqi
6 9 CAM
funt pro fuo Imperatore f aeramento fimili firmaverunt.
Rurfum : In hac ( terra) pro voto no bis fuerunt & fo¬
rum & Cone ambiunt. Occurrit apud Marculfum lib.
i. for. 3 o. lib. 2. for. 2 ; . in Lege Aleman. tit.20.
inVita S. Erminoldi Abb, & Mart. cap. 5 . n. 1 1 .
apudPetr. Damian. inVitaS. Romualdi c. 8.n.
3 9. in Chr. Calin. lib. 3 . c. 40. al. 42. 1. 4. cap.
14. apud Jacob. de Vitriaco in Hdlor. Orient.
cap. 73. &c.
Concamium , & Concamiatura , Commutatio. For¬
mulae veteres apud Bignonium : Concamiatura in¬
ter duos Abbates. In ipfa formula : In commutatione
vel in Concatnio.
Concambio, Commutatio. Vetus Notitia an. 834.
apud Beflium in Regib. Aquitan. Data Coneam ->
Ino in menfe Maio , &c.
Concamberia, Eadem notione, in Tabulario Bri-
vatenfi Ch. 210.
Charta Concambaria , in Tabulario Abbat. Con-
chenfis in Ruthenis n. 3 0 4.
Costracambium , Gall. Contrefchange , apudGrego-
rium VII. PP. lib. 2. Epifl. 7 1 .
Concambiatio in Adis S. Gregorii VII. Papae cap.
2.n. 7. inter AdaSS. Maii to. 6. pag. 1 56. & in
Praecepto Caroli Calvi tom. 3 . Concil. Hifp. pag.
143. coi. 2. ]
Concamiatio in Contradu inter Monalteria S.
Facundi ac S. Petri de Exlonza in regno Legio-
nenli tom. 3. Concil. Hifp. pag. 153. coi. 1.
Procamium, Idem quod C ambiunt , Permutatio.
Charta an. 828. apud Perardum in Burgundicis
p. 16. iq.Et hoc Procamium inter ipfios factum ...fla¬
bile permaneat. Alia ibid. Emptionem vel Procantia.
Procam 1 are , Permutare. Charta Willelm i Comitis
Arvernorum pro fundatione Abbatiae Cluniacen-
fis : Non difirahat , non minuat , non Procamiet , non
beneficiet , &c. Vetus Charta apud Perardum in
Chartis Burgundicis pag. 20 .Ut aliquid de terris
inter fe commutare vel Procamiare deberent. Occur¬
rit apud eumdem praeterea pag. 22. 143. 144.
145. 151.
CoNCAMius,CoNCAMMiARE.VetusNotitia apud Bef¬
lium in Comitib. Pidavenfib. pag. 1 49. Prout
Gratiano ipfium locellum Concammiaverat . . . Poftque
'tpfe Cone ammius fuit f altus Gratiano. [Commutatio
Godelenum Abb. Nobiliac. inter & Conventum
S.JunianiapudStephanotium to. 3. Antiq.Pidav.
MSS. pag. 227. Sig. -e Hemmenone qui hanc Con-
cammio ijto fieri vel adfirmare rogavi.. . Hic e (l Con-
cammius quam Emenus fecit inCulnago. ]
Concannium fibi invicem tradiderunt , in Chartula¬
rio S. Sulpicii Bituricenfis fol. 1 4.
Congamius. Charta anni 1078. apud Stephano-
tium tom. 3. Antiq.Pidav. MSS. pag. 624. Ut
tandiu retineret . . . medietatem recepti degerberia , ufi-
que dum Abbas redderet Petro Congamium valentem.
Cambio, Idem quod C ambiunt , Hifpanis Cambio.
Tabularium Vindocinenfe Thuani fol. 1. Dicens ,
quod non dederit ei memoratus Epificopus fuam Cam-
bionem pro altaris parte ,ficut promifierat. Et infra :
Ut etiam fi non daret ei 'Epificopus Cambionem , non
tamen reverteretur ad altare.
C a m b 1 1 , Menfae Cambiatorum. Miracula S. Aigulfi
Abbatis Lerinenlis , cap. 1 o. Ante fores EcclefixB.
Martyris fiubter menfias , quas Cambios vocant , hofipi-
tatus efi.
Campsor. Ugutio : Nummularius , monetarius , men-
fiarius , Campfior. Noltris Changeur\ qui Grscis re-
ccntioribus v.arraXhd.Ydvc, , apud Nicetam in Alexio
Ang. Thomam Magiitr. pag. 5 . Edit. Rom. Joan.
Tom. II.
CAM' 70
Cananurn p. 191. &c.EbrardusinGraecifmo c.12.
Alea ludentis ; ludentis menfia : tabella
Cleri : Campfioris trapevetum liquet ejfie.
GobelinusPerfonain Cofmodromio aetate 6. cap.
76. Camp fores etiam pecunias per platearum theatra
fipar ferunt. ,r In Statutis Maffil. pag. 137. integrum,
exftat capitalum de fiatifidatione a Camp foribus com¬
muni feti cuna Mafjilu prafitanda : quo in capitulo
flatu itu r , quod nullus pojfiitvel debeat ejje Campfior
vel nummularius , nifii fuerit civis Maffil. & fatisderit
idonee . . . per 300. marchas , ficilicet quod bene &
fideliter exerceat officium futim , & tute & fiecure
cum eo contrahatur , &c. Occurrit rurfus apud Ste-
phanotium Fragm. Hili. MSS. to. 4. in Narra¬
tione de rebus geltis apud Clarummontem Lu-
dewig. Reliq. MSS. tom. 4. pag. 248. to. 7. pag.
8 9. Rymer. tom. 1 5 . pag. 46 1 . Jof. de Agnine
Concil. Hifp. tom. 3 . pag. 616. coi. 2 . Vincent.
Mariam in Conflitut.Dominican. coi. 66.Meno-
tum Serm. in fer. 2. pofl quartam Dominicam
Quadrag. in Catalogo MS. Sodalium Confraterni-
tatis B. M. Deauratae, in Hift. Dalphin. to. 2 . pa$j.
5 1 6. & apudLeibnitium to. 2. Scriptor. Brunf-
wici. pag. 57. &c.J LeRoman deGann:
Li Changeor i vindrent de Paris.
Cam b sor. Eadem notione. Philippus ( Pulcher )
Dei gratia Francorum Ilex , notum facimus . . . quod
cum capit aneus , univerfitas & fiocietates mercatorum
6 Cambfiorum , &c. apud D. de Lauriere to. 1 . Or¬
dinat. Reg. Franc. pag. 326.
«[[ CAMPsoRiiE Officium , in Statutis Maffil. p. 1 3 8 .
Exquamiare , Excamiare , Commutare , Efcbanger.
Vetus Charta apud Perardum in Burgundicis pag.
6 2. Page nardus Vice dominus Exquammiavit . . . .
campum unum. Infra : Signum Ragenardi , qui hoc
Procamium fieri & firmari rogavit. Alia apud eum¬
dem pag. 145. Excamiare, vel commutare habet.
Vide Carnium fupra.
CAMBILEGUS. Litterae Froterii Albienfis Epifc.
sn. 972. inlnftrum. novae Gall. Chrifl. tom. 1.
coi. 2 . Monafterio G alliacenfi dono & concedo Vallem
Caninam , illos pinos & Cambilegos , & Salheriam.
Hic haereo poli D. Sammarthanum.
f CAMBIO , pro Cambium. Vide in Cambiare.
•J[ CAMBIONES , pro Campiones , Pugiles , pugnan¬
tes lingulari certamine. Ada SS. Junii to. 1 . pag.
308. in Miraculis S. Lifardi : Cambiones in area
relinquuntur , concurrunt communiter , & pugnant acri¬
ter. Vide Campiones.
CAMBIPARTIA, C amb i partit a , JC. Anglis,
Champertie , ell defenfio alterius in judicio a quota
litis praeftita.[ Rymer. tom. 1 3 . pag. 233. coi. 2.
Confoederationes , impetitiones , deceptiones , extortio-
nes . . . manutenentias , Cambip artias , &c. ]
CAMBiPERTiA,pro Cambip artia, apud Rymer. to. 7.
pag. 166. coi. 1. Confoederationibus , confipirationi-
bus , Cambipertiis , &c. Eadem iifdem verbis ha¬
bentur to. 8. pag. 27. coi. 2.
Cambipartores, Champertores, Rallallo dicuntur,
qui alienas controverlias fuis expenfis quotam pa¬
di rei evidae profequuntur. HaecCowellus lib.
4. Inllit. cap. 1 8 . §• 52. vox , inquit , compofita
a Cambio & pars , vel a Gallico Cbampart. Vide
Campipars.
CAMBIPARTICEPS. Vi deCampiparticeps.
«IfCAMBIRE, Cambitio, Cambitor, Cambitus 5
&c. Vide Cambiare.
^[CAMBITOR, pro Cambarius , Brafiator , Confe-
dor cerevifiae , apud Marten. to. 4. Anecdot. coi.
8 5 3 . in Statutis Synodal. Eccleliae Leodienf. an,
E i j
CAM
1 287» Ne Clerici exerceant negotia turpia . .7 of¬
ficium Cambitoris , carnificis, tabernarii, proceneta , fic.
•j[ CAMBLENTUS , Idem qui Cambellanus , in Mo-
nafteriis. Vi de Cambalentus in Cambellanus.
GAMBO , Modus agri. Campus. Tabularium Bri-
vatenfe Ch. 2 3 9. Dederunt . . . cultura de villa
Cambones duos , qui habent fines de uno latere, &c.
Supra, Campi duo dicuntur. Tabularium Priora¬
tus de Paredo fol. 59. Dedit Domino in hoc loco in
villa Angleduris terram arabilem , quam rufticiCam-
bonem vocant , rejidetque ipfa terra juxta fluvium Li¬
geris, &c. Fol. 6 1 . Et in alio loco Cambonem unum
dedit , qui terminatur de una parte terra S. Vincentii,
de alia Liger fluvius , fic. Fol. 63. Et medietatem
deCambone , qui refidet non longe a fluvio , qui voca¬
tur Burbentius , terminatur de tribus partibus S. Sal¬
vatoris, dc quarta, via publica. Fol. 25. Terram ,
quam vocant Cambone, cum terra fubj acente ; &c. Fol.
z6. Item in alio loco i.curtillum , in quo fiotbaldus
manebat. Eu in alio loco Cambonem unum juxta flu¬
vium Borbontia,&c .Tabularium Conchenfe in Ru¬
thenis Ch. 6 4. Et ultra hos fines Cambonem de Pont-
vilares , &c. [Ruflici Dumbenfes Cambonem ap¬
pellant quemlibet campum fertilem & aquis op¬
portunis irriguum , live ager cultus fit, five pra¬
tum. Huic notioni conveniunt optime loca ci¬
tata. Gallis Cham-bon , vel Bon Champ, Bonus
campus.]
Cameomum , Eadem notione, occurrit pafhm in Ta-
bular. Abbatiae Dalonenfis in Lemovicibus fol. 2.
5.19. &c. Interdum Chambo fcribitur.
CAMBOCA. V ide Cambuta.
CAMBGRT A , Frutex incurvatus , repandus , Cam-
brec , Germanis, unde Kammerladen , per quem
vites curvantur & repanduntur. Ita-Goldallus.
Certe Cambus in veteri doliario , ua/aTrlcc reddi¬
tur. Cat-boort , Flandris , efl extrema ora margo.
Gloflarium laudatum a viris dodlis : Camborta ,
qua fepem defuper firmant. Hoc eft, tres illae virgae
plexiles , reliquis ramalibus craffiores , quae lu-
perne fepem connexant. Lex Salica tit. 36. Si
quis tres virgas , cum quibus fepes fuperligata eft, vel
retortas , quibus fepes continetur , capulaverit , vel
Cambortas excervicaverit, &c. Lex Ripuar. tit. 4 3 .
Si quis tres virgas, unde fepis ligatur , vel retortas ,
unde fepis continetur , capulaverit , aut tres Cambor¬
tas involaverit ,&c. Editio Heroidi : Aut in Cam¬
bortas involaverit. [ Eccardus Cambortas explicat
per baculos incurvos oblique terrae infixos , ut fe¬
pem contineant , ne in latus inclinare pollit, aut
corruere.]
<5fCAMBOTTA. Vide in Cambuta.
CAMBRA, Camera , cubiculum , Gallis Chambre.
Afferus de Reb. geftis ^Elfredi : Cum quodam die
ambo in regia Catnbra re fideremus , undecunque ,fic-
ut folito , colloquia habentes. Et infra : De aulis (fi
Cambris legalibus , lapideis (fi ligneis fuo jujfii mirabi¬
liter conftruttis. Cambra Abbatis , in Monadico An-
glic. tom. 1 . pag. 1 4 6.
^fCAMBRERlUS, Cubicularius, Gall. Chambrier.
Hili. Dalphin. to. 2. pag. 313. coi. 2. Item , quod
aliis dominabus cum prafata domina Dalphina exiften-
tibus ( ad menfam ) ferviatur per omnia, fient de
aliis militibus fimplicibus (fi domicellabus ,ficut de fcu-
tiferis fi Cambreriis. Vide Chambrerius.
CAMBSOR. Vide in Cambiare.
«fCAMBUCA, Cambucarius. Vide Cambuta.
CAMBULA , Campulum, Ital. G ambula , Tibiale,
ab Italico Gamba ,Tibia.. Hift. Dalphin. tom. 2.
pag. 280. Pro paro uno Cambularwn pro Domina
CAM tl
(fi copcrtorio de feta pro capite fuo flor. xi. Ibidem
paulo fuperius : Pro paro uno C ambularam pro Dom .
Burga demandato Domina Dalphina flor. 111.
CAMBULUM,pro Canipulus , Enfis brevior. Hift.
Dalphin. tom. 2. pag. 2-7-7. ^te,n » Stephana de
S anclo Germano pro C ambulo fuo fraclo per Dominum,
taren. 1 .
CAMBUS, Inflexa, (f. inflexus) tortuofus. GlofT.
Sangerman. MS. num. 501. Graecis , In-
fledto.Vide Camba.
CAMBUTA , Cambutta , Cambuca , Gameutta,
Baculus incurvatus , virga pafloralis Epifcopo-
rum. Adrevaldus deMiracul. S. Benedidti. lib. 1.
c. 2 2 . Baculo , qued geflabat , incurvo , more veterum
Antiflitum. Ita enim Pallorum pedum elfidtum
fuit. Scholiaftes Theocriti ad ldyll. 4. v. 49. ait,
paCe/V Qtray caflv, i7reu%erftti yevirfat xa./x.7rvXUx, Ilva
fxli cyxuov xtrctv r»v Q cvv.
Cameuta. Papias : Cambuta, fuflentamen,vel baculus
flexus , pedum, crocia. Vetus Gloffar. Corbeienfe:
Cambuta , Baculus Epifccporum. Teflamentum S.
Remigii apudFlodoardum: Argenteam Cambutam
figuratam. Perperam Cabutam in MSS. Editio Lab-
bei Cabulam habet pro Cabutam ; BrifTonius C4?w-
btitam. Ordericus Vitalis lib. 3. Per Cambutam Ivo-
nis Epifcopi Sagienfis exteriorem Abbatia poteftatem
tradidit. Infra : Eique per Cambutam Maurilh Ar-
chtepifcopi curam Uticenfis Abbatiacommendavit. Ad¬
de pag. 604. 622. 694. 776. 877. [Mabillon.
Analedt. tom. 3. pag. 390. ex Gc-flis Gaufredi
Epifcopi Cenoman- Cambutam argenteam magni
ponderis deauratam fi opere decoram cum baculo pa-
florali. Quo in loco Cambuta videtur effe a ba¬
culo paflorali diltinguenda,f. quiahic vilior erat,
illa pretiofior. Vide ibidem pag. 2 3 1 . in Praece¬
pto Childerici , & pag. 2 5 o. in Geftis Jofephi
Cenoman. Epifcopi. ] Occurrit non femel apud,
Scriptores , inSacrament. Gregorii M. in Ordine
Romano in Vita S. Emeranni apud Canifium to.
1 . in Hifloria Epifcoporum Autifiodor. cap. 6 3 .
in Chronico Mauriniacenfi lib. 3. in VitaS. Ur¬
bani Lingonenfis Epifcopi cap. 2. apud Wolfar-
dum Prefbyter. in Miraculis S. Valburgis lib. 3.
Mirae. 5 . in Miraculis S. Urfmari n. 5. &c.
Cambutta , in Ordine Romano. Petrus Diae. lib.
4. Chr. Cafin. c. 74. Ejufdem claudi Cambuttat
ante fores Ecclefia fufpenderum.Ubi quidam Codd.
praeferunt Gambuttas , ut habet VitaS. Conftabi-
lis AbH. Cavenfis n. 25. Theodorus Campedo-
nenfis de S. Magno c. 12. Baculum tpfius , quem
vulgo Cambuttam vocant, per manum Diaconi tranfi-
miferunt. Habetur & cap. 7. & 1 8. [ necnon in
Charta Drogonis Epifcopi Terwanenfis proRo-
derico AbbateS. Bertiniex Archivo hujus Coe¬
nobii, & apud Mabillonium tom. 3. Analedt. p.
77. & xo 5. in Geftis S. Innocentii Epifcopi
Cenoman. necnon in Adlis SS. Benedidt. fec. 3*
part. 2. pag. 627.]
Cameotta, in Hifloria Tranflat. S. Germani Epifc.
Parifienfis cap. 1 }.[& inVita S. Galli Abb. inter
A dia SS. Benedidt. fec. 2. p. 245. Occurrit ite¬
rum fec. 3. part. 2. pag. 192. & 627. Cam-bot
vel Bot-cam. Armoricanis Britonibus , Ramus eft
a fummitate recurvus. Hinc ducenda vocis ori¬
ginatio. ]
Gabuta, apud LandulfumdeS. Paulo in Chronico
Mediolanenfi cap. 1 t .
Camputa , apud Crodegangum Metenf. Epifcop.
in Regula Canonic. cap. 2 6.
Cambucca. Vita S. Defiderii Epifcopi Cadurcenfis
CAM
c. i 9. Dum baculus B. viri , quia. Gallis Cdmbucca
vocatur , ad caput fepulcri illius fedule dependeret.
Perperam Cambucia , in Edit. Sammarthanorum.
Adainus Brem. c. 101. Cambuccam paftoralem d
Conrado C a far e meruit. [Ada SS. Julii tom. 1. pag.
41 5 . de S. Ottone Epilcop. Bamberg. In medium
turba fefe fortiter intrudens , Cambuccam fuam manu
geftabat. ]
Comvccd , apud Andream Iib. 2 . Vitae S. Ottonis,
Epifcopi Bamberg. cap. 1 7.
Cabuca , in Adis Vifitationis Simonis Archiepifc.
Bituric. p. 208. lib. 4-Mifcellan. Baluzii.
Cambuca, apudHugonema S. Vidore in Speculo
Iib. 1 . cap. 2 . in V ita S. W inoci Abbat. c. 1 3 . &c.
Vifitatio Thefaurariae sedis S. Pauli Londin. ann.
1295. Baculus Ricardi Epifcopi tertius , cujus Cam-
luca de arcento deaurato , &c. . . . baculus ejufdem ,
cum Cambuca cornea , continens interius vineam cir¬
cumplectentem leonem de cupro deaurata. Occurrit
ibi pluries, in Monaflico Anglic. tom. 3 . pag. 314.
Vide Sabuta , [yihiCambuca vel cambuca aliofenfu
fumitur, fcilicet pro Curru feu vehiculo , qaio
nobiles mulieres alias utebantur. Rocho le Bail-
/i/in Didionario Spagyrico , Cambuca, Bubo vel
panus inguinis. ]
Camboca. Eckeardus Junior de Calib.S. Galli cap.
3 . Aram S. Galli adiens , Cambocam fuam . . . rapuit.
Occurrit etiam in libro Miraculorum S. Quin-
tini cap. 1 3.
Sambuca, apud Durandum lib. 1. Ration. c. 6. n.
24. Iib. 3.C. 1 5«n. 2. Willelm.Thorn.an. 1179.
pag. 182 Will. Hedam in Theodorico Epi-
fcopo Trajedenfi 3 1.
-wAmbucarius, Qui cambucam aut crucem defert.
GlolT. vetus Anglic. laudatum a Spelmannoc Cro¬
cer , Pedarius , Cambucarius , Cruiifer.
CAMEA. Vide Canava. 1.
CAMELARIUS, Qui camelorum curam gerit.B.
Dorotheus Dodr. I I . HgXcvro nv oi %tvci, xezi ttnrl-
ft^ov jj.tT cvjtIv , xai ttczTkiv h.ujj.kXcz%ioi , uct) t7rolnv thV
^ps/ai' dvTuv. Palladius in Hili. Lauf. c. 3 9. x«a-
uuq 17TTU , T IxTOVCZZ TfViyapat? , KX./LMlXa.fvZ IfdStZaL ,
xvaquz de/.xTrtvTi. [ Brejdenbach Itiner. Hierofol.
pag. 20 7. Camelarii noflri impedimento nobis fuere
fuis rixis & contentionibus. ]
CAMELASIA, a camelis dida, Munus quoddam
perfonale, ad quod quivis tenebatur, ut nempe
camelarius edet , Ka^unAHAtm;? , vel camelos exhi¬
bere teneretur, ut docet 1. 1. D.de Muneribus.
Sed vocem hanc a P. Caflello infertam in Ammia¬
no Marcellino lib. 1 7. contendit Valefius, & ab-
effe ab omnibus MSS. Vide Cujae, lib. 9.0bferv.
c. 9. deeumdem Valefium adEufebii librum de
Martyribus Paleflinse cap. 1 2.
CAMELAUCUM, Calamaucus, Calamaucum,
Graecis recentioribus xAjj.t\a.m\oi , Capit is integu¬
mentum , & piiei genus ex camelorum pilis con-
fedum , unde nomen , ut audor efl Cedrenns:
Hat tTt°X KctTctC-XiVH CTTuflcPcZ , drTJ 7nAH TtT Kt~
QctXyr fftjxivH. KctXiiTcii cTt iraf \tolKc!z xtzjxtXet , cu
xocl xa.jjAha.Uia.. In eadem etiam funt fententia,
quoad vocis etymon Leo Allatius & Goarus.
[Suffannxus in Vocabulario : Camelaucium , Gale-
riculus , quia calorem defendat. ] Papias: Camelau-
cus , vefiimentum Papa. Anaflafius inConflantino
PP. Apoftolicus Pontifex cum Camelaucio , ut folitus
efl Roma procedere , d palatio egreffus , &C. Idem in
Kifl. Eccl. Occidit Totilam, & vefiimenta ejus cruen¬
tata , cum Camilaucio lapidibus pretiojis ornato tnifit
Conflantinopolm. Theophanes de eodem Totila :
Ka/mXcivzicv c/Wa/^-GIoIT. Gr. MS. Regium Cod.
1673. KiJ' ctjit; , >cp dvoz , Tifi^ijj.x «Tt
tflcz Kcijj.i\ca)Aa , 0 xaiTicLpu voiirctt. Lexic. Gr. MS.
Reg. Cod. 2062. KcaijMFiBi, KctfxvhcKJZiov, In fraiKciu-
jj.iXai.xiov , Vti>/j.atzii » A , pjjfie? tt av xai tXXxvKrt
utto xatjjja lA auveiv xxvjJtiXxvxiov. In voce xldaou; , i*
Tpi^wV Kct/xiXctuziov. Vide Glolfas Bafilic. Ada SS.
Abrahami Sc Mariae num. 31. EWVa^a/e? cPe to
ig-pctTtOOTIXOV C~ ffjJ.CZ , KUl xczjxczkczw.lcv pafv t7Tl Tl)V Ki-
SpaXuv cEtu.
At plerique e Latinis Scriptoribus pro Came¬
laucium mutatis literis, Calamaucum dixerunt, fic-
que feribendum contendit Salmafius. Gloliae an¬
tiquae M SS. G aleros, C alam au cos pelliceos. G 1 olf. I fr-
dori : Galeros ,Calamaucos. Eaedem : Pileum , Ca¬
lamaucum. Papias : Pileum , Calamaucum ex bjffo
rotundum , quaji fpara , caput tegens facerdotale , in
occipitio vitta conflrictum. Hoc Graci & noflri Tiaram
vocant. aElfricus : Calamattca , haet , i. galerus.
Ugutio : A caleo , hic Calamacus , i. quoddam genus
mitra firiche, & dicitur Calamacus, quafi caloremma-
chinans , eo quod JlrittaJit , & capiti hnpreffa. Ana-
ftafius in Hift. Eccl. Pracepit Abdelasradi barbas
eorum & fieri Calamaucos cubiti unius & femis. Beda
de T abernac. lib. 3 . c. 8 • & Rufinus haec verba Jo-
fephi lib. 3 . c. 8. t' 7Tlg X£<^)«A«V (pcpsT 7z7A0V clxUVOY,
fic vertunt; Super caput autem gefiat pileum in mo¬
dum p arv uli C diam auci , Jive cajjidis. Perperam Ca-
lamati editumapudJo.de Janua. Odo Folfat.in
Vita Burchardi Comitis Corbolienfis : Dum ali-
xubi voluntas pergendi adeffet , depofitis monachatibus
indumentis , pretiofarum pellium tegmentis exornaba-
tur , Calamaucumque optimum pro capitio humili , capiti
imponebatur. [ Perperam in Adis SS. Maii tom. 7.
pag. 691. Cal amant umque optimum.]
Audor eft Allatius lib. 3 . deUtriufque Eccle-
fiae confenlionelib. 3. cap. 8. n. 12. apud Orien¬
tales, Sacerdotes Monachos camelaucis etiam-
numuti. Sic autem ab illo deferibuntur : Caput
operiunt Camelaucio , quod capitis tegmen efl ex lana
nigricante , ut natura illam dedit , textum , rotundum ,
altitudine femipalmare, in formam concha finiens, qua
caput ingreditur , non undequaqtie rotundatur , fed
ubi aures funt , plagula unguntur , quibus aurium in¬
commodis medentur. Nomen habent , ut ipfe exiftimo
quidquid alii dicant , quod ex pilis camelorum ut plu¬
rimum texatur. Camelaucio caput operire Epifco-
pos Armenios, cum facra peragunt , audor eft
Ifaacus invediva fecunda in Armenios pag. 414.
Non defunt denique , qui a Camelaucio , a no-
Itrisdidum putant Camail , Italis Camaglio , eam
vellis partem, quae olim caput & humeros tege¬
bat, quos inter funt Theophilus Raynauduslib.
de Pileis, & Cl. Menagius. At cum Camelaucum
vix legatur humeros texifle, fed folum caput,
praeterea quod noflri Camail vocant , accenfea-
tur vulgo armatura: : probabilius videtur, hanc
vocem effidam ex Cap de maille , ut fuerit Capi¬
tium ex maculis confedum. Nam Carnalium fuit
capitii fpecies hamulis & maculis contexta, quae
totum caput, excepta facie, & humerorum fupe-
riorem partem operiebat , cujufmodi paffim vi¬
dere efl in veterum Militum noflrorum imagini¬
bus , quae in figillis & alibi deferibuntur, ut apud
Edw. Biffeum in Notis ad Uptonump. 32.62.
77. Capitio ifli, fi quidem integrum effet, le¬
vior galea aptabatur. At fi belmus , vel callis lpif-
fior , caput tegeret, tum Carnalium ita callidi
annedebatur, ut collum & humeros tegeret, &
ab adverfariorum idibus tutaretur. [ Froiffarte*
7 5 CAM
vol. 2. cap. 66. Et coda tout oittre le Camail , qui
eftoirde bonnes mailles : & hij entra an coi .] Com-
putum Srephani de la Pont alne Argentarii lvegii
i . Jan. an. i 3 49. Pourfix onces de fote de diverfes
couleurs d faire les las d mettre les Camaux aufdits
bacinets,&c. Chronicon MS. Bertrandi G uefclini :
Et voit [es Chevaliers bien armet, de Camail.
Alio loco :
Bertrand tenoit 1’ efpee , qui lefer ot trenebant,
Ou Camail Ji bo ut a fi er ement en pouffant.
Proinde Carnalium , nihil aliud fuit quam ea arma¬
turae fpecies, quam hodie Hauffeco! dicimus, quae
collum tegit, praeterquam quod Carnalium ex ha¬
mulis confedum effet; hauffecollum vero ex lolido
ferro fit compadum.
Neque aliter Carnalium effidum confpicitur in
torqui Ordinis equeftrisCamalliJeuHijhicts didi,
a Carolo Aurelianenfi & Vadenfi Duce inftituti ,
in cujus ima parte pendet bi/lnx , furredis echi¬
nis horrida , virentihumo infiftens , cujus collum
Camallo tegitur : hiftrici vero impendet Corona
Ducalis , uti in Cafulis & Dalmaticis , olim ab eo¬
dem Duce Caeleftinis Parifienfibus donatis vide¬
re eft. Ordinis vero illius meminere Monftreile-
tus 1. vol. pag. 60. & cap. z 5 . 2. vol. pag. 1 7 6.
JoannesaS.Gelafio in Hi t. I udovici XII. p. 25.
Petrus Sanjulianus in Mifcellaneis Hili. p. 428.
Andreas Fauynus in Theatro Honoris pag. 7 $ 4.
&c. Denique ab ejufmodi Camallis militaribus no¬
men manlit epomidiilli , quam deferunt Epifco-
pi , quae non modo humeros , ut hodie , fed etiam
olirp caput tegebat : ex quo etiamnum capitium
eidem anneditur. Vid eCamilla.
% C AvlELINUM. Vide Camelotum.
CAMELLUM. Gaufridus Vofienfis in Chronico
part. 1. cap. 3 7- de \ onachis fui temporis: Pro
(randengis froccos capcllatcs abfque cuculla , capellas
Camello & altos circumdatos pelle adinftar [capularis ,
pannos irregulares in leftv,efus carnium i.difcrete &
enormiter infectamur. Videtur elbe nollrum Camail.
Vid eCamelaucus poli lineam. Non de[unt , &c. &
Camilla.
% C AMELLU S. V ide Camelus.
CAMELOTUM, Pannus ex camelorum pilis con-
fedus , cujufmodi fuit ille , de quo Ailianus lib.
1 7. de Anim. cap. 34. & Fortunatus lib. 4. de
Vita S. Martini:
.... AEodo [ubit a[pera tela ,
Hifpida Cameli rigido quafi vellere texta.
StatutaRaimundiComitisTolofani & Legati PP.
contra haereticos apud Catellum : Caligis de aliqua
bnineta etiam vel nigra , vel etiam [lanio forti , vel Ca-
melato , vel aliquo alio colorato panno . . . non utantur.
Camelinum. M. Robert. deSorbona inferm.de
Confcientia : Supertumcale rotundum cum magnis &
latis tunicis de Camelino. Statuta Ord. Praemonftrat.
dift. r. cap. 13. Ita quod ipft cappa grifea non fint
Camelina. [Computus reddituum Regis Franco¬
rum an. 120 2. apud D. Brufjel de Ufu feudorum
tom. 2 . pag. clvi. ad calcem : Pro capa de Camelino
furato de v. ofto diebus pofi medium Auguftum c .[. . . .
Pro roba Camelino furata de ver ad omnium Saucio¬
rum viii. /• ] Fin Camelw, apud Joinvillam in S. Lu-
dovico pag. 8. Camelin d’ Amiens , in Computo
Steph. de la Fontaine an. 1351. Camelin de Cam-
braj , in Poem. MS. de Vulpe coronato :
De vert de G and , ne de Douaj ,
Ne de Camelin de Cambray.
[Statuta pro Opificibus panni urbis Commercii e
Cod. MS. ejufdem loci : Item , Camelins marcbans
CAM 7 6
pignez. en fain foient fait en xxi.fils que foient a trois
[It. [ur les mains. ] VideScalig. contra Cardanum
exercit. 189. num. 14. & V. Ci. Menagium in
Orig. linguae Francic:e& Italicae , & Odi. Ferra¬
rium in Ciambelotto. Cambro-Britannis Camlad <5c
Camlod, eft pannus undulatus, cymatilis, qui e
pilis camelinis fieri folet.
Olim Monachi velles e camelorum pilis con¬
fodias deferebant. Sulpitius de Vita S. Martini
c. 7. in deferiptione Ordinis Monaftici aS. Mar-
tino inftituti : Plerique Camelorum fetis vefticbantur ,
mollior ibi habitus pro crimine erat. Paulinus lib. 2.
V itse ejufdem S. Martini :
Multis veftis erat fetis contexta Cameli ,
Jfiua levibus fi imulis vigiles contegeret artus •
Excludens tenuem compuntla carne foporem y
Mollia ne fluxum nutrirent mollia corpus ,
Lafciva & tenui veftis fluitaret amiftu.
Adde eumdem Paulinum in Epift. ad Severum.
1 . CAMELU S , in Glolf. Arabie. Funiculus , Camel¬
lus. Papiae, Funis nauticus. Vulgo Chable [Vulg.
Interpres Matthaei 19. 24. Facilius eft Camelum
per foramen acus tranjire , quam divitem intrare in re-
gnum coelorum. De rudenti , non de animali didlum
volunt , ad tollendam fermonis abfurditatem.
Graecum Ka/anXc; Camelum animal & rudentem
perinde fignificat. Suidas uu/xihc; pro rudente
fcripfitad notandam differentiam. Hunc imitan¬
tur Recentiores Grammatici , qui n cum 1 plerum¬
que confundunt.
2. CAMELUS. A<dta SS. Maii tom. 7. pag. 6 4. in
Vita SS. Voti & Felicis : Nullus praf umeret in to¬
tum illum terminum intrare vel pafcere , neque tento¬
rium pecorum figere : quod Ji aliter feciffent , haberent
inibi habitantes poteftatem occidendi vaccas , porcos ,
Camelos fine ulla dubitatione & fine ull > pleyto regali .
Ne putem hic de camelis proprie didlis agi vetat
Elifpania , in qua nulli funt : crediderim ergo po¬
tius intelligendaseffe capras, quae vox fatis con¬
gruit cum Gallica Ch anteis, Rupicapra.
1. CAMERA , Modus agri. Tabularium Eccle fx
Gratianopolitanas fub HugoneEpifcopo fol. 6 8.
Ego Silvio de Vir eu & filii mei Siebodus, Higo atque
Guitfredus , reddimus Hugoni Epifcopo Gratianopcli-
tano . . . tres Cameras de vinea , qua funt de fevo Pra-
pcfitali, in loco ultra pontem, &c. Occurrit rurfum
fol. 70. Camera de vine a. Et fol. 72. Ego Bene dift a
uxor Chatberti Verbigarii vendo unam Chameram ter¬
ra , cum vinea , qua in pradifta terra eft plantata, &c.
Ibidem : Eft autem pradifta vinea in claufo Epifco-
pali , juxta Cameram Riperti de Valriav. , qua Came¬
ra fuit de pradifta terra data S. Donato , & eft verftts
meridiem conjunfta cum vinea Epifcopi. Tabularium
S. Andreae Viennenfis : Hoc eft. Cameras 3 . de vi¬
nea m villa de Arboriano , &c. Paffim ibi.
2. CAMERA, Domus, cubiculum , coenaculum ,
conclavis , Gall. Cbambre. Papias : Camera d curvi¬
tate dift a, eft enim velumen intror fum refpkiens. Item:
Camera , quia Camura , i. curva , dicitur lapidea do¬
mus. Ifo Magifter in Glolfis : Camiron , Grace Cur¬
vum , inde Camerata domus , cujus teftudo curva eft :
inde Camelum , animal tortuofum.\_ Chronicon Tri-
vetti ad an. 1 2 77-Spicileg. Acher. tom. 8. pag.
63 9. [Jo annes Papa XXI. cum fibi vita [patiunt in
annos plurimos extendi crederet , & hoc etiam coram
aliis aftereret, fubito cum Camera nova, quam fibi Vi¬
te rb'u circa palatium confiruxerat , f 'olus corruit , &
inter lapides & ligna collifus fexto die poft cafum Sa¬
cramentis omnibus ecclefiafticis perceptis moritur. Vita
S. Pardulfi Abb. inter A<fta SS. Benedid. ftec. 3 .
77 CAM
pare, i . pag. 575 .Et ubicumjue ipfe L antarius per
fumi comitatum vel in fua propria loca ambulabat ,
jpfam femper fecum ambulare faciebat , & in fua Ca¬
mera , ubi fuus proprius fiebat ledas , femper eminus
virum Derrequiefcere faciebat. Occurrit rurfus hac
notione in Vita B. Alcuini inter eadem A&aSS.
Bened. fec. 4. part. 1 . pag. 159.]
3 . CAMERA, Conclavis, ubi thelaurus reponitur
& fervatur. Ockam cap. Jjftid Jit Scacanum : Ca¬
mera efl locus , in quem tbefaurus recolligitur , vel con¬
clave , in quo pecunia refervatur. Gefta Dagoberti
Regis cap. 3 3 . Aras quafdam . * . cum omnibus telo¬
neis, quemadmodum ad Cameram. fiam deferviri vi¬
debatur, ad eorum bajilicam tradidit. Capitularia Ca-
roli C. tit. 2 1 . c. 14. Penfam argenti , quam ex Ca¬
mera noftr a accepit. Eckehardus Junior de Calibus
S. Galli cap. 1 o. Camerarius fuus illum crebro iticu-
fabatfecretius, quaji Camera fua difperjiones ejus ferre
mnpojfet. Utuntur paffim hac notione Scriptores,
Monachus Sangallenfis lib, 2. cap, 29.Domnizo
lib. 1. de Vita Mathildis ComitilTae cap. 4. Pe¬
trus de Vineis lib. 1 . Epift. 1 o.lib. 2. Epift. 3 1 .
3 2. HiftoriaEpifcoporum Bremenfium p. 169.
Matthaeus Paris pag. 255.857. Monadicum An-
glic. tom. 1. pag. 148. &c. Ita Graeci vocem
jco/twV ufurpant , uti docuimus ad Alexiadem.
Camera. , praefertim praeterea fumitur pro fifco Im¬
peratoris, vel Regis. Fridericus I. Imp. apud Hel-
modum lib. 1. cap. 80. & in Hift. Archiepifc.
Bremenfium an. 1155. Magna requiritis , b viri
Romani, exinanita Camera noftr a. Teftamentum
CaroliM. apudEginhardum : Jbuidquid in Camera
Atque vefhario ejus eo die fuiffet inventum. Camera
Regia, in Diplomate Hugonis & Lotharii Re¬
gum Italiae apud Joannem a Bofco in Vienna.
Hac notione non femel occurrit, inVitaLudo-
vici Pii an. 840. in Capitul. Caroli C. tit. 3 1.
cap. 14. [ in Privilegio ejufdem Monachis Ve-
daftinis conceflo an. 867. apud Marten. Colleift.
Amplifl'. tom. 1 . coi. i 8 3 . J apudlngulfum pag.
897. Helmodum lib. 1. cap. 32.Anonymum
deGcftis Friderici II. Imp. p. 765. 794. Tho-
raarn Walfinghamum pag. 226. Matthxum Vil-
laneum lib. 9. cap. 4 6. [in libro nigro Scaccarii
pag. 134-] &c. Hinc in Chartis Imperatorum ,
& Regum crebro hsec formula exarata legitur;
Libras auri 100. muUletur, medietatem pradido Mo-
tiafterto, alteram Camera noftra , &c. apudBellium
in Hiftoria Comitum Pi<ftav. p. 251. 260. Gui-
ehenonum in Bibliotheca Sebufiana pag. 196.
Perardum in Burgundicis p. 171. 189. 190. &c.
Camera Denariorum, in Francia, FifcusfeuThe-
faurus regius. Exftat de hac Camera Statutum fe-
quens Philippi Magni pro Hofpitio regio . exara¬
tum in urbeLorriacenfian. 1 3 1 7. En la Cbambre
aux Deniers Alaiftre Guillaume de Peronne fera les
payemens par derny an : & Maiftre Brice par autre
demy an , & commencera led.it Maiftre , & ne vendra
point k court iun tant comme l’ autre fera C office. Sil y
vient, ilny pretulra riens , & celuy , qui fera l' office ,
mangera a court , & aura deux provendes d’avoine ,
fer&clou , & aurapour fes varlets , qui ne mangeront
pas a court, 1 6. den. de gaiges par jour , avecques ce
1 2 .den. pourfoing & autres chofes. Maiftre Brice ne
fe mottvera , & aidera a Maiftre Guillaume , & au-
ront unes bouges , ohily aura 2. clefs , oh l’ en mettra
Vargent, & tout l' argent , quienladite Chambre fera
receus , ils,fonttenus ledire a Maiftre Ernoul de Soif-
fons Clere pour le Roy en ladite Cbambre , & ainji ne
pourront-ils faire nuis payemens , que ledit Ernoul ny
CAM 78
f it appellem, &c. Itent il plaift au Roy que ledit Ernoul
monftre par eferit toiitesles femaines la recepte faite en
la Cbambre , tout e ladepenfe de fon hoftel , & totites
autres mifes comptees par ladite Cbambre , &c. II y
aura z.fommeliers pour ladite Chambre , qui feronten
Vefcuierie , & porter a un des fommiers les bouges a
C argent par cbemin , & ira & vendra pour querre ar¬
gent. Et f autre fommer porter a les efcrits du Clere de
la Cbambre en un coffre , & en l' autre coffre les regiftres
& efcrits du Contrerolleur , & les deux fommeliers, qui
merront les 2. fommiers, auront bouche 'a court , &c.
Camere, Provinciae etiam , aut urbes, quae imme¬
diate Principi fuberant , & fifei proprii erant 3
didlae. Leges Edwardi Confefloris : Impetravit
temporibus illis Rex a D. Papa , & a Curia Romana ,
quod confirmata Jit Norveia in perpetuum Corona Bri¬
tannia, in augmentum regni hujus, vocavitque illam
didus Artburus Cameram Britannia. Charta Stephani
EpifcopiMetenfisapudMeuriffium p. 415. Cum
Ecclejia GorCienfiis prima Camera Jit Metenjis Epi-
fcopi,& principale membrumEccleJiaAdetenJis.Ma.tth.
Paris an. 1 242. de urbeSantonenli ; Jjfuia ab an¬
tiquo jure fpecialis proprietas Regis Anglia ejfe dinofei -
tur , & Camera. Vita S. Benedifti XII. PP. apud
Bofquetum pag. 5 2. Camera^enfem civitatem, qua
eft Camera Imperii, voluit intrare. Chronie. Cafau-
rienle lib. 4. de Lothario Imp. Cum cognovijfet ,
quod ipfa Abbatia ( Calaurienfis ) ab antiquo fuijfet
Imperialis Camera, promifit fe cumD.Augufta venire
ad Monafterium , & ei reftituere omnia jura fua. Alio
loco de Willelmo Rege Siciliae; Mandavit , ut di¬
mitteret quietam Abbatiam S. Clementis , Cameram
fuam propriam , beneficio cumulatam fui genitoris. Ita
Rigordus ann. 1185. Monafterium S. Dionyfii
propriam Cameram Regis Franciae vocat, ut Aquas
Sextias , Petrus Aledtenfis Epifcopus, Senogal-
lienlis in Itinerario GregoriiXI. PP. initio. Ta¬
bularium Aufcienfc , apud Maream lib. 4. Hift.
Beneharn. cap. 7. n. 5 . Jjfuia fupraferiptus locus ,
. . . quamvis in alodio & dominatu didi Comitis foret ,
tamen Camera AufcienJis Archiepifc. Ecclejiafticojure
femper erat. LeRoman deGarin:
Langres efl Chambre l' Emp er er es Pepin.
Le Roman de Girard de Vienne MS. fub finem :
Etvous , beans Sire , Dans Hernaus de Bellande ,
Vos Comant, je la terre de Provence ,
La tor d’ Anfois , la cite de PlaifanCe ,
Et Lombardie , que fon claimc ma Cbambre.
Sic paffim apud Albertum Stadenfem an, 1205.
Petrum de Vineis lib. 5. Epift. 82. lib. 6. Epift.
9. Goldaftum tom. 1 . Conftit. Imper. pag. 2 6 5.
Petrum Diacon, lib. 4. Chronie. Cafin. c. 104.
107. 108. m. IJ2. 118. Joan. Villaneum lib.
1. cap. 41. 5 7. Joan. Columbum inEpifcopisVi-
varienfibus lib. 3. num. 6. Rodericum da Cunua
in Hift. Epifcoporum Portenfium 2. parte pag.
3 t. in BullarioCafinenfi to. 2. p. 15 4. 178-250.
4. CAMERA , pro Curia Imp. aut Regis. Vita fan-
(fti Adalberti Pragenfis tom. 5. Ant. le&ion. Ad
hunc modum plurima fervitiaegit in Camera.
5 . CAMERA, Antra cxcifo fale cavata. Joan. Lon¬
ginus in Vita B. Kinga; Virg. Julii to. 5.p. 743*
Montes faltnos feu cuppas falis .... cum incendijfet
ignis , latiufque manans incendium ,Jingul as Cameras
montium irremediabiliter torreret.
6. CAMERA , pro officio Camerarii in Monafteriis.
Vide Monafticum Anglic. tom. 1. pag. 148.
7. CAMERA, Officina monetaria Principis. Charta
Guillelmi Ducis Aquitania; apud Bellium pag.
539. Viderunt ac cefferunt tertum partem Camera
CAM
feu moneta, Jive etiam omnium Telonterttfn , &c. T o-
tidem occurrunt in Chartis Sancii & Berengarii
Ducum Vafconiae in Adverfariis MSS. ejufdem
Bellii, [ atque Richardi Ducis Aquitaniae in nova
Gall. Chrifl. tom. 2,. coi. 285 Inflrum.] Tertium
partem mjh a Camera jcu moneta. Vide Florentis.
-8. CAMERA, Dotalitium uxoris: vulgo etiam la
Cbambre dc la femme appellamus fupelledtilem ,
qure poti excetium conjugis eidem addici folet.
Pa&um nuptiale inter Ludovicum II. Regem Si¬
cilire & Yolandam filiam joan. Regis Aragpnum
an. 1590. Ncc non redditus annuos & quaj cunque
villas , loca , & cajlra pro Jlatu Camera , feu dotalitb
ipjiits Tolanda , &c. [Tetlam. Tacobi Regis Aragon.
apud Acherium tom. 9. Spicilcg. pag. 252. Fi¬
liam nofiram Dominam Tolant, Dei gratia illuftrem
Reginam CajiclD , inflituimus barcdem In Camera &
ornamentis ac aliis , qua eidem dedimus fuarum tem¬
pore nuptiarum. ]
% 9. CAMERA, f. Opus ligneum elegantius , Gall.
Boiferie , Afenuiferie. Greg. Turon. Hitl. lib. 2.
cap. 14. Et quoniam Came c a cellula illius pi toris ele¬
ganti opere fuerat fabricata , indignum duxit Sacerdos ,
ut opera ejus deperirent , fed in honore beatorum Apo-
fiolorum Petri & Pauli aliam conftruxtt bajillcam , in
qua Cameram Illam affixit.
®[ Camera Aeostouca, Romanis, Reverenda Came¬
ra , quam fpedlat cura pecuniarum acthefauri Ec-
clefiae Romanae. Vide Camerarius Apoftolicus.
Camera Calceamentorum, in Monafteriis, apud
Sugerium de Adminillrat. fuacap. 15. Vide infra
Camerarius , Offic Monaft.
Camera Clericorum , in Francia dicebatur , qure in
Anglia Garderoba. [Hoc , ni fallor , fenfu fumitur
.apud Baluzium Hitl. Arvern. tom. 2. pag. 183.
in TeflamentoGuidonis Cardinal. deBoloniaan.
1373. Item , Cardinali Gebennenji nepoti meo do &
lego Cameram meam novam , quam dedit nubi Dominus
Guido de Campo-diverfo , & unam aliam Cameram
cum liliis.'] Vide Fletam, lib. 2. cap. 14. $. 1.
®1 Camera Competorum, Gall. La Cbambre des
Comptcs, Curia fuprema, in qua quidquid ad fif-
cum feu thefaurum regium pertinet, tradatur.
Plures funt hujufmodi Curiae in Francia variis
temporibus inftitutae. Parifienfis, prima tempo¬
re & dignitate, Philippo Pulcro fuam refert ori¬
ginem.
Camera Crosseria. Sic in Tnftrumento an. 1295.
relato tom. 2. Hitl. Dalphin. pag. 75 . & 76. ap-
pellatur locus, in quem tradandorum negotio¬
rum ecclefiafticorum gratia convenit Archicpi-
fcopus Ebredunenfis cum fuis Canonicis : an
Crojferia dida etl haec Camera, quod ibi Canonicis
difiribui tolerent praecipui praebendarum frudus,
quos Gallice Gros nuncupant! Vide Camera Panis.
^1 Camara Fornelli , Camera cum fornello.y ide For-
nellum.
Camera Panis Matutinalis , Ubi panis mane Ca¬
nonicis diftnbuebatur. Charta anni 15 05. inter
Intlrum. Hitl. Mcld. pag. 192. Et groffos fructus
anni decimi percipiet Camera Panis Afatutinalis , quia
ditius dominus Nicolaus , quando fuit electus Epif co¬
ptis , for anetis erat , & non fecerat fiagium.
Camera Papagalli. Sic appellata in Vaticano par¬
iatio camera, ubi habebatur confiftorium fecre-
tum. Caerem. Rom.l. 1. fed. 9. cap. 3 . apudlvla-
crum in Hierolexico-
■4$ Camera Paramenti , f. Camera parata , feu tribu¬
nal paratum. Baluz. Flitl. Arvern. tom. 2. pag.
204. in Charta Caroli Regis Franc. an. a 395.
» > '
■CAM 8 o
Atia fuerunt hac Avenioni infra palatium apoflohcum
& in Camera Paramenti Domini nofiri Papa coram fan-
clifjimo in Cbijlo Patre & Domino noflro D. Gregorioy
digna Det providentia Papa undecimo. Charta Viva-
rienfis Ecclcfiae foeculi xv. Atia fuerunt hac in civi¬
tate Vivaricnji in domo Epif copalt & in Camera nova
Paramenti ejufdem domus , videlicet in aula minori
ipfius domus. Vide Par amentum in Parare.
Camera Requestarum , apud D. Bruffel de Feo-
dis tom. 2. ad calcem pag. cxxxi. ex Memoriali
Camerae Comput. Parii*, fol. 70. an. 1364. Et
ditio negotio Dalpbinatus completo , ditius dominus Rex
furrexit de Camera Requeftarum, qua tunc Jibi fiebant ,
& ivit ad aliam mitiorem Cameram bene prope.
CAMERAG1UM , Stallagium, Jus exponendi mer¬
ces in Camera, feu apotheca. Regettum Contlabu-
lariae Burdegalenfis fol. 3 7. Item de quolibet mer¬
catore extraneo veniente , qui emerit & vendiderit ibi¬
dem ultra v alor em 3 5 .fol. infra annum & unam diem ,
1 6. den. T 'ur. pro Cameragio. Praterea ditii Archtepi-
fcopus & dominus II fontis leonis percipiunt de quolibet
mercatore extraneo pro Cameragio 8. aen.&c.
CAMERAL1S , Puella amanuenfis , Abra , Femme
de Cbambre , Chambriere. Eckehardus junior de Ca-
fib.S. Galli cap. 13 .Cum ei urinam muliercula cujuf-
damCamer alis pro fua fufpiciendam mitteret. Matth.
Paris an. 1 2 5 2. fnfiintiu & fuafu Regina uxoris fua
Cameratis. Breviloquus : Camerarius , id efl , Cubi¬
cularius , Pedif equus , & Cameraria , Pediffequa.
1 . CAMERARIA , Jdem quodCd nera, feu cubicu¬
lum in Charta Beatricis Comitiflae Frovinciaean.
1 248. quae fic clauditur : Atium f ut hoc in Camera¬
riis ditia Comitiffa apud Siflarcium. V ide Camerarius.
2. CAMERARIA Pediffequa, in Breviloquo. Apud
Papiam, Ins dicitur fui ife Cameraria f/ unioni s .[ Ser¬
vi* rix Cameraria , in Hitl. Dalphin. to 2.p 405.
'coi. 1. Paulo ante vox Cameraria nude ponitur ea¬
dem notione, atque pluries ibidem legitur.] V ide
Cameralis.
CAMERARIUS, Dignitas in palatiis Regum, cui
Camerae Regiae, id etl , Thefauri feu Cimeliorum
Regis cura incumbebat. Hujus apud Reges no-
tlros munus fic deferibit Flincmarus Remenfis,
de Ordine Palatii cap. 22. De honeftate vero Pala¬
tii ,feu fpecialiter ornamento regali , nec non & de donis
annuis militum , abfque cibo & potu , vel equis , ad
Reginam pracipue , & fub ipfa ad Camerarium perti¬
nebat : & fecundum cujuf que rei qualitatem , ip forum
follicitudo erat , ut tempore congruo femper futura pro-
fpicerent, ne quid , dum opus ejjet, ullatenus opportuno
tempore defai/fet. De donis vero diverfarum legationum ,
ad Camerarium refpiciebat , niji forte jubente Rege tale
aliquid ejfet , qued Regina ad tractandum cum ipfo
congrueret. Ockam cap. JTnd Jit Scacarium : Offi¬
cium Camerariorum in recepta conjijht m tribus , fcili~
cet claves arcarum , &c. bajulant , pecuniam numera¬
tam ponderant , & per centenas libras in forulis wif-
tunt. Gregorius Turon. lib. 4. Hili. cap. 2 6. Diri¬
gens quefaam de Camerariis fuis , qui exactis d Leontio
Epifcopo mille aureis , reliquos juxta pojjibilitatem con¬
demnarent Epifcopos. Idem lib. 6. cap. 45. Cateri
autem judices & Camerarii , qui cum co properaverant ,
de Pitiavo regreffi funt. Unde patet apud notlros
non unicum fuifle in palatio Camerarium , niti ii
fuerint Camerarii Provinciarum , quos nofiri Nun¬
tios Camera appellabant, uti mox docebimus.
fxy Quae autem huic Dignitati annexa fuerint jura
difeere licet ex Regelto Memorialium Camerae
O t
•Computorum not. G.fol. 137.
Premierement , leChamberier deaufede fa Cham -
berie ^
8 1 CAM CAM 82
lerie , a plnjieurs cens & rentes ajjis tant en la ville dc
Paris &environ, comme ailleurs, 'a Ctinfe defqitcls cens
ila telle jufiicc & ccntrainte comme d S cigneur foncier
app artient.
Item , fur le Aiefiier des Freppiers d Puris , a ledit
Cbambencr les droits qui enfuivent ,
Premierement , jftue aucun ne puet efire Freppier
dedatis la Banlieue de Paris , c'eft ajfavoir vendeurs ne
Acbeteurs de Robbes vielles , linges ou l anges, ne de
Aucune efpeffe de evrain, vieil ou nuef , fe il ne ac bete
icelui meftier du Roy , ce efi d entendre du Cbamberier
de France , qui ladite Cbamberie tient du Roy , excepte
le Haut-Banier du.Roy , qui ne doit ejlre contraint de
acheter ledit mejlier de Frepperie dudit Cbamberier ,
ne de fonMaire pour luy , puifquil fe foit f ait Haut-
Banier du Roy nojlredit Seigneur , & que de lity il ait
acbete le Haut-Ban.
Jtem, Jjfue ledit Haut-Banier ejltemidc acheter
fondit Haut-Ban du Roy , ou de fes Officiers pour luy,
& non d' autres , & Ji efi tenus de efire eftagier dedans
la Banlieue de Paris , & de payer au Roy , ou fon Re-
(eveur pour luy ,Ji-toJl quii efi fait Haut-Banier , 2 5 •
d. & audit Cbamberier 1 4. d .
Item , Les Freppiers de Paris , leurs V allex* & leurs
Apprcntifs , font jtifticiables du Cbamberier de France ,
eu de fon Maire pour luy , de toutes cbofes qui appar¬
tiennent au Mejlier de Frepperie , de quelque terre ou
nation quils foienf, c’ efi ajfavoir de lamarcbandife de
Frcpperie , dedebte faite en la marcbandife dudit me-
fiier , de perte ougaigne faite en icelle marcbandife , ou
dfaucune mefprenture faite audit mejlier & marcbandi¬
fe de Frepperie.
Item , Et toutes & quantefois que il advientque au-
eun dudit mejlier de Frepperie injurie en jugement le
Maire dudit Cbamberier , ou aucune autre Partte :
pour occajion d’ icelle s injures, iceluy Maire condamne
des Parties delinquam en aucunes amandes ; ou s'ily a
auciines Requefles de gagnees , en ce cas iceluy Maire
puet deffendre le partir aufdites Parties ainji delinquam
ou coudamnex * ; & fe pardeffus icelles deffenfes iceux de¬
linquam s’en vont, ou ne veullent obeir , ou font refu-
fans ou contredifans de payer icelles amandes , audit
cas ledit Maire doit ce faire fpavoir au Prevoft de Pa¬
ris y lequel Prevofl luy doit faire raifon &jufiice.
Item y Le Cbamberier de France a fur les Pelletiers
la vijitation & correttion de la marcbandife de Pelle-
terie , felon ce que il efi contenu en 1’arrejl ou accort fur
ce pieca fait entre le Procureur du Roy d’une part , &
feu Monfeigneur de Bourbonjadis Cbamberier de Fran¬
ce d’ autre , & fu ledit Arrefl donne le deux jours de
Mars f an 378. (1 378.)
Item , Le Cbamberier de France vent le mejlier de
Cordoiiamuer d Paris , & Ji cree & fait les fjurcxpour
ledit mejlier : mais Ji les Cordduanniers de Paris mef-
pr ement en leurs mejlier s , ou tranfgrejfent ou font au¬
cunes cbofes contre les Ordennances de leur mejlier , les
Amandes en appartiennent au Roy , & aujfi les rapports
desfautes trouvees par les fjurex, fur lefait dudit mef-
tier y fe doivent faire devant le Prevofl de Paris , &
non devant ledit Cbamberier , ne fondit Maire , & en
doivent efire les amandes tauxees par ledit Prevofl. au
profit du Roy.
Item , Le Cbamberier a fur les Seintomiers & Ba-
xanniers de Paris , le droit qui s’enfuit.
C’eft ajfavoir , que il vent ledit mejlier d ceux qui le
veulent acheter ,& doivent 1 6. fi. au Roy, tant pour leur
lettrey comme pour ledit meftier, lefquels 1 6. f. ledit
Cbamberier & ledit Cbambellan repoivent , c’eft ajja-
voir ledit Cbamberier 6 . fi. & ledit Cbambellan 10 . f.
T outes-voyes iis doivent chacun en droit fioy au Roy Ia
Tom. II.
fepmene peneiife 7. d. parijis , lefquels font recens par.,
les Fermiers du Roy , &c.
Item , Au Roy , & au Prevofl de Paris pour luy , ap-
p artienti a connoijfance , correttion & vijitation des Sel-
liers & Lourmiers , font les fjurex* dudit mejlier
fais & creex* par le Prevoft de Parts , & Ji leur donne
ou vent ledit Prevoft de Paris pour le Roy leurdit mef¬
tier , & payentd'entreepour raifon d’ iceluy 10. f. pari¬
jis auprofitdu Roy,& 16 .fi parijis au profit dudit Cbam¬
berier pour raifon du Corcloiian quils mettent en befioi-
gne ; mais toutes les amandes appartiennent au Roy.
Item , Ledit Cbamberier vent le mejlier aux Boure -
liers , s’ils veulent ouvrer du Cor doti an ; mais toute la
connoijfance y & les amandes dependaris dudit meftier ,
appartiennent au Roy , avec la punition , correttion &
vijitation.
Item , le meftier des Gantiers fe doit vendi e par le
Roy & le Cbamberier enfemble ; & doit cil qui Pacbete
ledit Meftier 3 9. d. c’eft ajjavoir au Roy 2 5. d. &le
rejidu au Cbamberier.
Item, Les rapports & mal-fapons fe doivent faire
devers le Prevoft , coquant aucunes amandes y efcheanty
lefquelles font & doivent efire felon les Regiftres de 10.
f. parijis, le Roy y prent 4 . J'. parijis , le Cbamberier
4. f. parijis , & les fjurex* z.f. parijis.
Camerarii vero Regum Franci* 1. & z. ftirpis
aliquot recenfentur aScriptoribus :
Talio , fub Dagoberto Kege, a Ratperto de Ca¬
libus S. Galli cap. 1 •
Vandalmarus, fub Guntranno Rege, aFredegario
cap. 4.
Reginardus Prapojitus Camera regalis fubLudovico
Pio, in Vitaejufdem Ludov. an. 8 17. dcinAn-
nalib. Bertinianis, &c.
Tanculfus, fub eodem Ludov. ab Ardone inVita
5. Benedifbi Anianenfis Abbatis.
Bernardus Comes Barcinonenfis & Dux Septima¬
ni*, in ead. Vita Ludovici Pii, & ab Egmliardo,
Nithardo, & aliis an. 819.83 o.
Ingelrannus Comes fub Carolo Calvo , ab Aimoini
Continuat, lib. 5. cap. 3 2.& in Annalib. Franc.
Bertinianis an. 875.
Theodoricus fub LudovicoII. in iifdem Annalib.
an. 878. 879.
Alios deinde fub 3 . Regum llirpe hac digni¬
tate donatos recenfent paflim veteres Chartae, &
Scriptores, quorum feriem contexuere aliquot ex
nollris Scriptores , quas quidem dignitas tandem
fupprdfa eft a Francifco I. Rege poli mortem
Caroli Ducis Aurelianenlis, filii, qui ea donatus
fuerat poli obitum Caroli Ducis Burbonenfis.
Vide Tillium.
0^?* Camerariorum feriem hic attexere operae pre¬
tium duximus, quia, quod ad nollrum inftitutum
vel maxime pertinet , litteras Regias olim fub-
fcripferunt. Sub 3 . llirpe primus occurrit :
R.A1NALDUS an. 1060. ex diplomate Henrici I. pro
fundatione S. Martini de Campis.
WALERANNUsqui& Galerandus an. 10 6 5. & 108 5,
ex Inltrum. S. Joannis Angeriacenfis.
Willelmus an. 1085.
Wido an. 1 1 06. ad an. 1 1 2 1 .
Aleericus I.an. 1 1 27.6; 1128.
Manasses an. 1130.
Hugo an. 1134-
Wido alter an. 1 1 3 6 .
Matthaeus I. an. i i 3 9. ob. an. i i 5 i . vel 1 1 5 1«
Albericus II. an. 1162. vivebat an. 1 1 8 1 •
MatthjEusII. an. 1160. ex Archivo Bonevallenfi,
&1174,
E*
83 CAM
Reginaldus an. i 17 6.
Radulphus an. 1186.
Matthaeus III. an. 1 190. & 1 207. ob. ante an.
1214.
Ursio an. 1 209.
BartholomjCus de Roya an. 1 206. 1210.1217.
1 2 2 6. in Chartis Archivi Bonevallenfis & aliis.
Joh annes de Bello -monte in ejus locum fuffe-
dus ed.
Joh annes de Nantolio an. 1 240. ad an. minimum
1248.
Aleonsus de Brienne an. 1 2 5 8.ob. an. 1 270.
Erardus Dominus de Valery an. 1271. ob. an.
I277*
Roeertus II. Dux Burgundiae an. 1287. adhuc in
vivis an. 1 297.
Johannes II. Drocenfis Comes ob. an. 1 3 09.
LudovicusI. DuxBorbonius an. 13 12. ob. an. 13 41.
Petrus I. Dux Borbonius ob.an. 1356.
Ludovicus II. DuxBorbonius ob. an. 141 o.
Philippus Burgundii an. i 41 o. ob.an. 1415*
Johannes de Chilon III. Araufionenfis Princeps an.
14 1 5. ob. an. 1418.
Guillelmus Dominus de Chadeauvillainan.1419.
ob. an. 143 9 .
Carolus I. Dux Borbonius ob. an. 14 5 6.
Johannes II. Dux Borbonius an. 1456. ob. an.
1488.
Petrus II. Dux Borbonius an. 148 8 . ob. an. 1503.
Carolus III. Dux Borbonius ob. an. 1 5 2 7.
Henricus Aurelianenlis & Engolifmenfis Dux,dein-
de Rex fub nomine Henrici II. an. 1 5 2 7.
Carolus Aurelianenlis Dux ob. 9*Sept. an. 1545.
Quo mortuo fupprefla ell haec dignitas, ut jam
monuimus.
Camerarii Provinciarum, in Regno Siculo & Nea¬
politano, dicebantur, ut opinor, qui fifcalium
redituum curam habebant , qui in Cameram feu
bfcum inferebantur. Hinc legere ed apud Hu-
gonem Falcandum , Camerarios Calabria, Apulia,
&c. Apud Chridianum Archiepifcop. Mogunt.
in Chronie. Mogunt. Camerarius urbis. Romual-
dus Salernitanus Archicp. in Chron. MS. ann.
1143. Rex autem Rogerius in regno fuoperfetta pacis
tranquillitate potitus , pro confervanda pace Camera¬
rios & fjufitiarios per totam terram inflituit. Geda
Innocentii III. PP. pag. 1 8. Inftituebat pfuftitiarios,
& Camerarios, Secretarios,& Stratigatos. Idem Fal-
candus : Inde redemptionis onus importabile , qua to¬
tam Apuliam Terramque Laboris ultima jam defpe-
ratione concuffierat , omnino cenfait amovendum : feri-
pjitque Magifins Camerariis , ut d nemine deinceps
quicquam nomine redemptionis exigerent. Petrus Dia¬
con. lib. 4. cap. 104. meminit Carneo lini Capuani
Principatus Camerarii. Vide praeterea Condit. Si-
cul. lib. 1 . tit. 17. 3 6. 41 . 57. 60.71. 84. 89.
92. & Hili. Longobard. Camilli Peregrini pag.
254. ubi plura de officio Camerarii, feu Magidri
Camerarii.
Camerarii porro ejufmodi , iidem videntur ,
qui fub fecunda Regum nollrorum ftirpe Nuntii
Camera appellabantur , quibus provinciarum &
urbium, quae ad fifcum regium, Cameram didum,
proprie fpedabant, cura demandabatur, erant-
que veluti procuratores fifei in iis provinciis &
urbibus, eorumque cum Ducibus aequata habe¬
batur potellas : fic appellati, quod a Camera Re¬
gia, feu Camerario Regio in provincias mitteren¬
tur , elfentque quali Miffi Camera. Eckehardus
Junior de Cafibus S. Galli cap. 1 . Nondum adhuc
8 4»
illo tempore Saevia v,i Ducatum erat redacta , fed fifco
Regio peculiariter parebat, Jicut hodie & Francia. Pro¬
curabant ambas Camera, quos Jic vocabant , Nuncii.
Ibidem : Huic, Jicut diximus, cum aliqua Potamum
Camera N unciorum juris oppidum pertinentia d Regt-
/ bus darentur , &c.
Milites Camerarii dicuntur , qui pro Camerario
miniftrant, apud Edw. Cokum ad Littletonem.
Camerarius , Officium monadicum , quod deferi-
bitur in libro Ordinis S. Vidoris Parifienfis MS.
cap. 1 o. Ad officium C amer arii pertinent omnes cenfus
& reditus Monajlerii , Jive de villis , Jive de terris ,
Jive de molendinis , Jive de aliis rebus quibuflibet , ut
ipfe eos tempore fiatuto & perquirat, & recipiat. Hor¬
rea etiam & aratra, & terra arabiles , & catera cul¬
tura Alonajlerii , nec non & pecora , & omnes nutri¬
tura communes ad ejus curam [pectant , ut ipfe provi¬
deat , qua in his omnibus injlaurandis & exercendis
Jive confervandis necejfaria funt, &c. Lanfrancus in
Decretis pro Ord. S. Benedidi ; C amer ani ejt, pro¬
curare omnia veflimenta & calceamenta, & lectos, &
Jlr amenta lectorum . . . raforia & forfices , terforiaad
radendum . . . dat ferra , quibus f errantur equi Abba¬
tis & Prioris omnium hofpitum, &c. Hugo Abb. in
Statutis Cluniae. Statuimus > ut unaquaque provincia
unum aut duos habeat Provifores, quos Camerarios ap¬
pellamus. Adde pag. 1473 . & 1479. Petrus Ve-
nerab. lib. 2. de Mirae, cap. 25. Camerarii , hoc
cft , fratrum procuratorio officio f antius. V ide Statuta
antiqua Abbatiae Corbeienfis lib. 2. cap. 1. Udal-
ricum de Confuetud. Clun. Monad. lib. 3 . cap.
11. Eckehardum Jun. deCafib. S. Galli, cap. 5.
Innocentium III. PP. lib. 1. Epid. pag. 3 o. Edit.
Venetae, Browerumin Annalib.Fulcblib. 1. cap.
11. Monadicum Angi. tom. 1. pag. 148. Tabular.
Foffiatenfe fol. 1 1 1. 112. &c.
Camerarii dignitas in Eccleliis Cathedralibus. Vi¬
de Statuta Ecclefke Londinenfis in Monadico
Anglic. tom. 3 . pag. 340.
Camerarius Apostolicus, Qui pecuniarum & the-
fauri Ecclefiae Romanae curam gerit. Id officii
inditutum tempore Gregorii VII. PP. Archi-
diaconi exdindo-nomine, tradit OnuphriusPan-
vinius.
Camerarius Episcopi , Cubicularius, in Tranf-
latione S. Gorgonii Mart. inter Ada SS. Bene-
did. fec. 3 . part. 2. pag. 210.
Subcamerarius, Dignitas in Monaderiis , cui in¬
cumbit Camerarii vices fungi eo abfente, ut &
cudodia cellarii, granarii, & horrei, & dabuli,&
ei fubfervire, uted in libro Ordinis S. Vidoris
Parifienfis MS. cap. 10.
Cameraria , Officium Camerarii , apud Willelm.
Thorn.an. 1146 . & 12 0 6 .[Officium Cameraria mo¬
najlerii , in Maceriis Infulae Barbarae to. 1. p. a 01.
ex Charta anni 13 2 2. & p. 261. in Bulla Pauli III.
Papae pro faecularifatione ejufd. Monaderii.] Le
Reclus de Moliens le Vidame in Miferere, MS.
JJuj (en Signor fert fans boifdie ,
Ch’ eft chil qui a nom Efperanche ,
A qui append la Chamberie ,
Au nom famble fans tricherie,
Camerari a, in Conditut. MSS. Clun. an. 13 01. ex
Archivo B. Mariae Deauratae Tolofanae: Jjfupad
Camerarias feu Provincias Anglie , Hifpanie , Lam¬
bar die , Alemannie , & alias conjimiles remotas d Clu-
niaco , & diflantes Abbates Cluniacenfes fape pro vi-
Jitando perfonaliter accedere deceret , & locis ejufmodi
expediret , propter quod decet & expedit, ut per dictes
Abbates ad ditia loca quinque Vijitatores generales
8; CAM
mittuntur pro domibus ordinis in illis partibus vijltan -
dis- Qup in loco Cameraria idem fere eft quod Pro¬
vincia , cum hoc tamen difcrimine, quodplures
in eodem regno Provinciae, unica dumtaxat effet
Cameraria. Deinde Cameraria non videntur in-
flitutae in regno, in quo Caput ordinis exfiftebat;
nulia quippe memoratur Galliae Cameraria.
^Camerarii , Vilitatores , qui Cluniacenfis Ab¬
batis vice fungebantur in Camerariis leu Provin¬
ciis. Eaedem Confli tutionesMSS. In locis vero no¬
bis immediate fubjetlis, Camerariis nojlris per eandem
obedientiam firmiter injungentes, ut vel Priores bujuf-
modi ajfentes (”abfentes) ad Prioratus fuos revocent:
vel foli monacho remanenti focium adjungant qui cum
eo moretur , quamdiu erunt tales Priores fcolares. In-
fuper cum propter negligentiam & dejidiam Vjitato-
rum Ordinis & Camerariorum provinciarum , qui pro¬
pter timorem , vel alias libere loqui , corrigere , aut re¬
ferre dampnabiliter pertimefcunt , Jint in Ordine Clu-
niacenji quamplures majores , mediocres & minores ,
qui hoc & conjimilia Ordinis nojlri ftatuta ob fervar e
renuunt , vilipendunt , etiam & contempnunt : necnon
&in pluribus aliis in fuarum animarum periculum, &
Ordinis obprobrium excedunt multipliciter , & offen¬
dunt : eifdem Vijitatonbus & Camerariis conjunctim
& divijim per obedientiam pracipimus, &c.
‘^[ Camerariatus, Officium Camerarii. Charta Ge-
1 raldi Abbatis S. Joannis Angeriac. an. i 3 8 5 . ex
Chartulario ejufd. Monafterii pag. 442. Ratione
fui cambellaniatus feu Camerariatus officii defenden¬
tem ex parte altera : ubi Cambellaniatus <5c Camera¬
riatus idem fonant : atdiflinguuntur in Statutis
Monafterii S. Claudii pag. 72.dk: 74.
«Camerarius, in Regno Anglico, idem, qui in Fran-
cico Cambellanus , feu Cubicularius. Fleta lib. 2.
cap. 6. §. 2. Debet Camerarius decenter difponere pro
letto Regis , & ut camera banquer iis ornentur , & quod
ignes [efficienter fiant in caminis , &c. [Eadem no¬
tione pluries habetur in Hift. Dalphin. tom. 2.
pag. 40 5 . coi. 1 . &c.]
Camerarii dignitas in Regno Scotiae , eadem fere
eft, quae Juftitiarii itinerantis in Regno Anglise:
is enim certis anni tempeftatibus totam Scotiam
peragrat, dk in forefadla burgenfium & forinlc-
corum inquirit, praefertim artificum , utbrafia-
torum , piftorum , carnificum , appretiatorum
carnium, guftatorum cervifiie, tabernatorum vi¬
ni , cuftumariorum tam parvae quam magnae cu-
flumae , cuftumariorum tronae , cuftodum gau-
geriae,pifcatorum molendinariorum, &c. de fla¬
teris, ulnis & ponderibus cognofcit, muldlas im¬
ponit, &c. Quae quidem regni peragratio, Iter
Cameraria , vel Camerarii nuncupatur in Legibus
Scoticis a Skenaeo editis , in quo ejus cognitio
& jurifdidtio pluribus deferibitur. Camerarii
Scotici mentio eft praeterea in Legibus Malcolmi
II. cap. 5 . dk Davidis II. cap. 38.
<J[ CAMERATUS, Tedlus, involutus. AdlaSS. Fe¬
bruarii tom. 1. p. 898. in Miraculis S. Amandi;
Non aliquem quaris verbis uti Cameratis.
CAMERLARIUS, Idem qui Camerarius in Mo-
nafteriis. Annal. Bened.tom. 5. pag. 6 2 7. coi. r .
Teftes funt ipfe Archiepifccpus jjoannes (Rotomag. )
RcbertusCamerlarius Abbatis (S. Audoeni ) &c.
^JCAMERLENGUS, Idem ac Camerarius inHie-
rolexico Macri , Praefedtus cubiculi ,in Legibus
Palatinis Jacobill. Regis Majoric. inter Adta SS.
Junii tom. 3. pag. xxvii. De Officio Came rlingo-
rum .... Ordinamus igitur ad praditta pracipuos effe
Camerlengos , fi quidem quos pracipue nojlri lateris co-
CAM 86
rrinatus illuftret , quique Jint ad noftra perfona cufilo -
diam fpeciahter deputati. Ibid. pag. xxvm. Major
Camerlengus , Ji prafens fuerit , fuum debebit officium
perfonaliter exercere , videlicet Jigillum nojlrum fecre-
tum portare, oblationem nobis in Mijfia, juxta noftram
ordinationem fuper hoc editam , quam in [criptis ha¬
beat , debeat tradere ; [pecies & confectas, & fruttusj
& Jimilia ad officium Apothecani pertinentia , qua ex¬
tra menfam comederemus , facto gufiu nobis rmmftrare;
necnon femper cum commode fieri potefi , prope nos ad
penes lecti nofiri jacere ; ac in fecretis natura nobis afift-
fiere ut incumbet. Vide Camarlengus.
C AMERL INGlTS , Qjji ex vaftallo dk ferva feu
cenfualinafcitur, fic fortalie didlus, quod ad in-
flar Camerlingi fervitio Domini fpecialius addi¬
ceretur. Leges Feudales Ottonis Comitis in Teck-
lemburg art. 1 9 - pag. 305. tom. 2. Reliq. MSS.
Ludewigi .• Item , Ji Minifierialis [erva vel cen-
[uali condormient , puer qui ex eis nafeitur , Camer-
lingus erit : Jivero confequenter cum Minifteriali con¬
traxerit , legitima libertatis jura retinebit.
^fCAMERUL/V Parva camera , cellula ad collo¬
quendum, Gall. Farloir. Capitulum generale Ci¬
llere, an 1429. apud Marten. to. 4. Anecd. coi.
1 578. Quamplures monachos & moniales Ordinis
nofiri [ua [alutis immemores , in Camerulis comme f-
[ationes extraordinarias cum fi 'u alaribus & aliis per-
[onis habere ad libitum , horis quibus prandere & cos-
nare in Conventu confuetum eft & hactenus obferva-
tum-> in ditiis Camerulis edunt & bibunt. Occurric
etiam in Statutis Monafterii S. Claudii pag. 3 7.
Fantoni Flift. Avenion. pag. 177. In quo [olaris
eft coquinula cum Camerula.
^[CAMESANEUS , Appellativum nomen indu¬
menti juxta Macrum in Hierolexico. Blond. de-
cad. r.l. 10. Conftantino Pontifice ad ott avum lapident
Conftantiriopoli appulfo , Tiberius fijuftmiani Imp. fi¬
lius &ip[e Imperator cum Patriciis &omni nobilitate ,
Cyrufque Patriarcha cum Clero , obvii procefiferunt .
Pontifex Rom. Camefaneum Papalem amiti um indu¬
tus , folemni tonus Conjlantinopolitana urbis pompa in
Regia 1 eft profectus. Vide Camifa.
CAMEUNDE , apud Papiam, Stonaletli , redlius in
MS. Storia letti. Rurfum ; Came unia , vigilia in hye-
me , ex Graec. V ide Chameunia.
CAMFWIC , Duelium decretorium , Germanis
Kampffj pugna , & Danis Viig , homicidium. De¬
cretum Taffilonis Ducis Baj^ar. cap. 2 .%. 6.
Qui fupra dicio, pugna, quod Camfwic dic mus, peracto
judicio , &c. Cambro-Britan. Cammayvn eft prae¬
lium , pugna, confiidlus.
CAMI ARE, Camium. Vide Cambiare.
CAMICE. Vide Camifa.
CAMIGIA, Interula linea . in Onomaftico ad cal¬
cem tom. 3 . Adorum SS. Junii. Vide Camifa.
f CAMIL ABO , P annus utrinque dependens e pileo
Patriarcha- Lex. Graec. apud Macrum in Hierolex,
% CAMILAU ClU M. Vide Camelaucum.
CAMILLA. Theodulfus lib. 6.carm. i8.deVefti-
bus Epifcoporum :
Pallia Apoftolica dat a tunc de fede vigebant ,
[Jufque potefilatis vefilis & ordo fuit.
Fluxa Camilla caput ; mentem tegit atra voluntas 9
Ajperalana artus , vefilis ovina lupum.
Sed legendum puto capella, minor c.ipa, qua caput
tegebant: nili fit idem quod Carnati dicimus, de
Epifcopali velle a dium fupra in Camelaucus}6c Ca¬
mellum.
CAMILUS. Vide Camelus 1 .
1. CAMINA , ChartaLotharii Regis Franc. an. 977-
Fij
8 7 CAM
apudLocrium in Chronico Belgico : Simili modo
manfa duo in praditta villa , & f edes z . in terra ara¬
bili & bonaria 24. ad opus fratrum ipjius loci , medie¬
tatem etiam Camina datam ab Andremaro Prapofito
ipjius loci , &c. Forte Camina , feu Cumba.
z. CAMINA. Jura Ecclefiae Bambergenfis pro Ad¬
vocatis in Metropoli Salifburgenfi tom. 3 . pag.
49. Lex ejl famulorum curia, qui nec habent bene¬
ficium quod deferviant , nec funt redempti de Camina
Epifcopi. [f pro Camera, curia.]
f -CAMINADA. Vide poli Caminata.
f CAMIN ARIUS , Viator , mercator Caminum feu
iter agens. Charta Caroli Corditis Provinciae de
pignoribus an. x 290. e MS. D.Brunet: ( Ne pi-
gnoret ) falem & merces per vias publicas venientes ,
qua vulgo appellantur de camino , nji Cami nani vecti¬
gal . . . fubtraherent f Vid e Caminus z.
CAMINATA , Caminatum , Camera , conclave,
coenaculum quodvis , in quo caminus exftat j Ita¬
lis Caminata. GlofT. Saxon. aElfrici : Caminatum,
'pyp.-hup , id eft , ignis domus. Anaflaf. Bibliot.
in Valentino II. PP. pag. 167. Et alia nova ( aedi¬
ficia ) adjecit , in quibus tres Caminatas fieri jujfit.
Monachus Sangall. lib. i.cap. 3 3. Expletis hymnis
matutinalibus , ad Caminatam reverfus imperialibus
veftimentis pro tempore 'ornabatur. Cap. 5. Finitis
laudibus matutinis , cum Rex ad palatium vel Cami¬
natam dormitoriam calefaciendi fe , & ornandi gra¬
tia rediret. Charta Geraldi Epifcopi Cadurcenf.
an. 1248. Invaferunt domum Jive Caminatam Ec-
clejia B. Maria de Sobiros. [ Statuta Synod. ejufd.
Ecclefiae apud Marten. tom. 4. Anecd. coi. 728.
Statuimus etiam , quod filii presbyterorum .. .in Eccle-
Jiis feu Caminatis patrum florum mittantur , nec nutriti
Jine aliis clericis, officient in divinis. ] Utuntur etiam
Helmoduslib, i.cap. 1 3. Ditmaruslib. 2. 4. 5.
6. pag. 22.41. 53. 76.90. Eckehardus jun. de
Calib. S. Galli cap. 1. 1 1 . 12. 1 6. GerhohusRei-
cherlperg. cap. io.Gaufred. Vofienf. lib. i.c. 4.
Burchard. Notar. de Excidio Mediolan. pag. 2 3 8.
Bincmarus to.i. p.731. to. 2. p.2 9 z.Analiaf.Bi-
bliothec. in Nicol. I. pag. 2x7. Clironic. Abbat.
S. Trudonis lib. 6. pag. 41 o.Hermannus de Ler-
beke in Chron. Comit. Schawenburg. pag. 41 . Vi¬
ta S. Wunebaldi cap. 1 7. Petrus de Crefcentiis
lib. 8. de Agrie, cap. 3. Bullar. Cafinenfepag. 54.
[ Charta WolkeriPatavienfis Epifcopi an. 1192.
apud Ludewig. Reliq. MSS. to. 4. pag. 247. &
248. Ada SS. Maii tom. 7. pag. 689. ubi de S.
Maiolo, & SS. Benedid. fbec. 4. part. 1. pag.
761.] &c.
Caminata , ubi Monachi in commune convivantur,
feu , ut cenfetHaeftenus , calefiunt : unde noftri
Cheminee. ChroniconFontanell. cap. 1 5. Camina¬
tum fratrum a fundamentis achficavit. Cap. 16. Fecit
domum egregiam conftrui , ... ubi cameram & Cami¬
natam adificari mandavit.
Caminada , Eadem forte notione, apud Crodegan-
gum in Regula Canonic. cap. 3 6. Poftquam de Re-
fettorio exierint , in Caminada bibant duabus vicibus,
aut tribus, &c. Landinus ad Dantem ait , caminatas
dici in Lombardia fale depalagi, palatiorum oecos.
U Cammenata Navalis , Navis coenaculum in quo
caminus exftat. Guerra Palatini Comitis apud
Marten. tom. 4. Ampliff. Colled. coi. 206. Ma-
giflrum quoque jjarlandmn Bifuntinum & magiftrum
Theodoricum Carnotenfem , duos fama & gloria dotto-
res excellentiffimos , fecum in fua ducens Navali Cam¬
menata , in illorum difputatione & collatione valde de¬
lectatus eft.
CAM 8 8
^[CAMINATOR, Ad caminum feu ignem cale¬
faciens fe. Verfus Alcuini in Codice Regio MS.
1236. ad Samuelcm Senon. Archiep.
Sis memor Albini calidus Caminator ad ignem
Dum fedeas , &c.
1. CAMINUS , Idem quod Caminata. Ada SS. Ju¬
nii to. 1 . p. 779. deB. Bertrando : Attam Utini in
Camino palatii communis , in conjilio ad fonum cam -
pana more folito congregato.
2. CAMINUS , Via , iter ; Italis & Hifpanis Camino 1
Gallis Chemin. Notitia Epifcopatuum Hifpan. a
WambaRege confeda : Oxoma teneat de Furca uf-
que ad Aylanx,on , quomodo currit in Camino S. Pe¬
tri , qui vadit ad S. fjacobum. Ufatici Barcinonen-
fes cap. 5 5 . Camini & J Irata per terram & per mare
Jint de Poteftate , & per illius defenjionem debent effe
in pace & treuga per omnes dies (J- nottes , &c. Oc¬
currit pluries in Chartis Hifpanicis apudHieron.
Blancam, pag. 607.627. to. 8. Spicilegii Ache-
rianipag. 369. in Epift. 5 7. ex iis, quse haben¬
tur to. 4. Hift. in ChartaGuntranni Regis apud
Sanjulianum in Cabilone pag. 382. in Concilio
Avenionenfi an. 1 27 9. can. 1. [ in Hift. Dalphin.
to. 2. pag. 94. coi. i.exlnftrum. anni 12 71. in
Statutis Arelat. MSS. art. 40. Chartis Mallii. ]&c.
Vide [ Caminarius fupra , & ]Od. Ferrarium in
Orig. Ital. V. Caminare.
Chaminus ,Idem.Chronicon S. Medardi SueffionJ
apud Acheriumto. 2. Spicii, pag. 794. Reflituta.
funt ei quinque civitates cum Ch amittis &viis publicis
conftitutis inter ipfas.
U CAMIS, Lignum fne ferro , qua cantum dicitur'.
Papias MS. forte legendum Contus. Arabibus Ca¬
mis idem eft ac tunica, eaque voce ftepius utun¬
tur in fua Novi Teftamenti verfione. Haec notio
congruit cum inferiori voce Camifa.
CAMiSA , Camisia. Papias ex Scholiafte Lucani :
Interula , interior tunica , hoc eft , fupparum , quod
vulgo dicitur Camijia. lfidorus : Camifias vocamus ,
quod in his dormimus in camis ,id e[t , in (Iratis noftris.
Paulus Diae, in Epit. Fefti : Supparus , ve (tmentum
puellarum , quod & fubucula , id eft , Camijia dicitur ,
Joan. de Garlandia in Synonymis :
Camifiam vel Interulam rem dicimus unam ;
Additur his alias fubitura Subucula veftes.
[Camifa ghz,una , apud Anonymum S. Galli in
VitaCaroli M.j In Camijia difeinttus , in L. Salica
tit. 6o.LiberOrd. S. Vidoris Parif. c. 18. Dtuin-
teruU , id eft, Camijia. Vidor Uticenfis dePerfecut.
Vandal. 1. x. Depalliis altaris , proh nefas, Camifias
Jibi & femoralia faciebant. Guibertusl. 3. Hiftor.’
Hierof. cap. 1 3. Intra lineam interulam, quam nos
Camifiam vocamus. Lib. 7. cap. 41. Concifa Cami¬
jia , quam fubuculam dicunt , bafta pro vexillo appo-
fuit. Adde Vitam S. Agricii Epifc. Trevir. n. 2.*
Fortunat, in Vita S. Radegundis cap. 1 3 . Egin-
hardum in Carolo Magno, Vineam Benedid. cap.
22. & c. Kct/xlertcv dicunt Gr*ci. Gloftae Bafil. K«-
fxhnov , 0 tori Kct/xctTW ynm. Ubi loci ndfxa, pro le¬
do interpretor. Utitur & Ccdrenus pag. 418.*
ka.fx.lmv dixit Chronicon Alexandr. pag. 902.
Camisale , Eodem fenfu , in VitaS. Udalrici , to.
2. Julii pag. 120. & in Adis SS. Benedid. fec.
5. pag. 456.
Camisia, Vellis facerdotalis, eadem , quse Alba di¬
citur. Alcuinus de Divinis Offic. Tunica, linea
veftis er at interior ,quam Camifam dicimus , vel fup¬
parum. [ Vdus expolitio divinorum Offic. ad
calcem libri Johannis Abrinc. de Offic. Ecclef.
pag- 41 6 - Camijia linea , qua Alba vel Pectoralis vel
8 9 CAM
Talaris nuncupatur , quod ad modum corporis acia to¬
tum corpus abfquc ruga operit.] GloffixBiblicaeMSS.
j Poderis ,e(lfaccr dotalis linea corpori aftricta, & ufque
ad pedes defendens , unde Er nuncupata , quam vulgo
Camijiam vocant. Papias : Alba, vefiis fucer dotalis
ufque ad talos , unde & talaris dicitur : dicitur vero a
Jimilitudine Camijia quotidiana , quia ligno (1. Uno )
fit ,ft cingens fiperiora & inferiora. GregoriusMagn.
lib. 6. Epill. 2 7. Duas autem Camijias , & 4. ora¬
ria vobis tranfmiji , qua pradiclis viris ex benedictione
S. Petri peto humiliter offerri. S. Hieronym. de ve¬
lle Sacerdotali ubi de talari tunica : Volo pro le¬
gentis facilitate abuti fer mone vulgato. Solent militan¬
tes habere lineas , quas Camijias vocant , Jic aptas
membris , & adftrittas corporibus , ut expediti Jint vel
ad curfurn, vel ad pralia , dirigere clypeum , enfem li¬
brare , & quocumque neccfftas traxerit. Petrus Ble-
lenfis ferm. 41 . Indutus Cami/ia line a, qua commu¬
ni nomine dicitur Alba.
Vellem hanc Lectorum propriam fuiffie ait Si-
meon Theffalonicenfis lib. de Sacrament. O dret-
ryvdg-m yJIhilcii tvlu/xa. to xuKxfJLivov na/xltrlov , ocreg Kctjct
rrvTrct’ qnXodvla «V< /am^ov , » scapia «« XiVa , tw «7r«p-
pjv t»? itgoo-wtit cT»*SV , &c. Lector vefte ornatur ,
quamCamiJium dicunt , qua ad parva cafula , vel certe
tunica modum elino conficitur ,primamque Sacerdotii
delibationem demonfirat. Ejulmodi Camijia , vel
Camijias Le&oribus adferibit etiam Codinus de
Offic.c^p. 6. num. 3. apud quemGretzerus ve¬
lles eas effie opinatur, quas fupra velles , Irravu
TW ijuetlJav , Clerici vulgo deferunt , & fuperpelli-
cia , appellamus. Unde
jCAMisATi didi illius ordinis Clerici apud Grxcos ,
quorum officium erat, ferre ad altare carbones,
& facris lebetibus calefaciendis occupari , ut illic
more folito aqua fervens facris calicibus tempe-
llive infunderetur , ut eft apud Citrium in Re-
fponfis,& in Catalogo Official. Ecclefiae Conftan-
tinop. de quo more plura Gretzerus ad Codin.
&Goarus adEucholog.
f Camisea , Eadem notione , apud Marten. to. 4.
Anecdot. coi 5 44. e Statutis Synod. Eccl. Ar-
gentin. Superpelliciis quoque & Camifeis albis tem¬
pore divinorum utantur.
-^[Camisium Album, Idem. Hili. Dalphin. tom. 2.
pag. 274. Pro unaplaneta & uno Camijio albo pro
capella, unc. 1. taren.xu. Alium locum vide in
Leviga.
Camisia Librorum. T ellamentum Riculfi Epifcopi
Elelenenlis an. 915. Etvoantos parta 1. Cami fas ad
Textum & Miffulem 4. unum cum auro purpureum.
Statuta antiqua Ord. Cartuftenfis 1. part. cap. 4 1 .
§.36. deSacrilla : Librorum Camijias , univerfaque
Jerforia Jimiliter lavat. Manutergia , quibus libri
involvuntur , vocat Theodemurus in Epill. adCa-
rolum M. Vide Armigeri coi.; 7 1 o.
Gamisia Romana. Vide Dalmatica.
Camisiae UltramarinjE. Vide Bernifcrifi.
Camisus, Alba. Leo Ollienf. lib. 3 . cap. 73 . Camiji
magni deaurati cum amictis. 2. Charta an. 1197.
apud Ughell. tom. 7. pag. 1275. Unum amictum
cum f ifo magno, unum Camifum cum gr amatis & Cri-
Jis, &c. [Chronicon Cavenfe apud Muratorium
- tom. 7. coi. 951* Camifos paratos iv. cum amictis
paratis. ]
Cami si alis V estis , T unica longior , hodie S outane.
Concilium Colonienfe an. 1260. can. 7. Sacer¬
dotes autem ipji, quotiefeunque cclebr aturi funt Mijfam ,
Vefte Camijiali fub Albis non c areant , ne Albam , qua
conjecrata eji vefiis , ipforum tunica valeant immedia-
CAM 90
je contingere, necipfe tunica apparere. Cap. 8. Campa-
natrii ,... nunquam abfquc Vefte Camijiali comp areant.
Camisize , Saga militaria , quae armati milites fuper-
induunt. S. Elieronymus Epill. ad Fabiolam :
Solent militantes habere lineas , quas Camijias vocant ,
Jic aptas membris , Er adftrittas corporibus , ut expediti
Jint vel ai curfurn , vel ad pr alium, Ere. Vide Sagum.
Camisiae Ferreas , Loricae, in Chronico Colmarienli
an. 1 298. Vide Armati.
CAMisciA,Idem quod Camifa, Italis Camifcia. Con¬
cilium Budenfe can. 3 . Statuimus , quod Pr alati de
catero , cum equitant , vel etiam in publico pedeftres
incedunt , habeant & deferant cappas rotundas, fub
quibus habeant & deferant Carnificias albas Jive
rofetas , quas femper fub cappis Jive mantellis , ante
pedtus vel poft collum hinc inde connexis , cum in pu¬
blico , hoc eft , extra fecreta habitationis eorum ipfos
contigerit ire vel ftare.
Camix, Alba; Italis Camice , vel Camicio , aCanti-
lia , quam Itali etiam Camicia vocant. Teftamen-
tum Guallae Bicherii Cardinalis Vercellenlis an.
1227. apud Augullinum de la Chiet-a , in Hili.
Eccleliae Pedemont. cap. 36. &UgheIlum to. 4.
Do . . . unum apparatum de meis , fcilicet planetam ,
Dalmaticam , tunicam de v.ameto rubeo , cum Camice,
amittu ,ftola , Er manipulo. Etf infra: Relinquo ap¬
paratum Cape ll ani communem , videlicet calicem , pla¬
netam , C amicem cum amittu & ftola Er manipulo .
Hillor. Tranllat. S. Antonini : Tunica Er fcapulati ,
cum manicis ex filaticio Jimiliter albo , & amittu Er
Camice ex byffmo, &c. VideOffiav. Ferrarium in
Orig. Ital. V. Camice.
f Camisiatus, Indutus Camijia. MiracuIaS. Arral-
bergse , to. 3 .Julii pag. 1 1 1 . Vovit feriare quam -
diu viveret B. Amelberga, & pro feftum ejus in pane
& aqua quolibet anno jejunare , & Camifiatus cum
feretro circuiie villam ejus.
C amisile, Camisilis , Camisilus , Camsile , Ve¬
llis fpecies , eadem , quae Alba , feu camilia , vel
certe tela quaevis linea aut cannabina, quomodo
Camijiam videtur ufurpare Caefarius lib. 8. cap.
3 2. Catholicon Armoricum : Camps , Gall. Aube
de Preftre , Alba. Monachus Sangall. de Reb. Ca-
roli Magni lib. 2. cap. 29. Cumque tet linea veftes
non ejfent in promptu , juffit incidi Camijilia , Er in
modum fepium confli , vel in modum vitium paftinart.
Capitulare 2. ann. 813. cap. 1 9. Et ut femina no-
ftra . . . habeant ex partibus noftris lanam Er linum ,
& faciant farcillos & Camjilos , Ere. Charta Ludo-
viciPiipro Abbatia S. Amandi : De f oeno , de for-
matico , de porcis , de poledris , de Camjilis , de paftis ,
de vino, & de ovis. Charta Abbatis Laurishamen-
lis apud Freherum in Originibus Palatin- pag.3 9.
Huba Jingula folventes nummos 30. <w ffto S. Mi¬
di aciis , in Pafcha 1 o. ova Er pullum , infuper 1 1.
Camijilia , quorum unum Villico ajftgnatur. Hiftoria
de Fratribus confcriptis tom. 2. Rerum Alam.
Goldalli pag. 1 8 1 . 182. Jftuibuflam purpuras Ty-
riacas , quibufdam autem palliola viridia , cum Cami-
Jilibus , feu gliris donavit. Et mox : Jftjiana autem
die cuntti ('Monachi) per ordinem iterata ab eo mu¬
nera perceperunt , fcilicet aut fagum laneum album, aut
'Camijile fubtile ac grande , feu cov.Eor.etn , Jive lanam
opere plumario contextam. Chronicon Mofom^nfe :
Unum Camijilem , quem optimum habuit de doiho fua ,
fumpjit. Infra : Camijilem , quem fecum detulerat ,...
fuper corpus Sancit pofuit. Charta Theoderici Ab¬
batis S. Maximini Trevireniis apud Nico!. Zylle-
fium : T ali modo placitare cum permiji , fcilicet ut
ex praditto bono 1 2. manfosmihi Ecclejiaque redde-
CAM
ret , & deinceps Jingults annis 12. porcos faginatos &
totidem C 'amijilia Fratribus pro invejlitur a perfolveret ,
&c. [ Annal. Benedid. to. 2. p. 7 5 2. coi. 2. ex
Caroli Diplomate pro partitione Monachorum
S. Amandi : Cenfuimus . . . ut de villis dominicis no¬
tia pars totius fupellettilis ABonacbis tribuatur , hoc
eft , de annona , legumine , cafeo , feno , pullis equinis ,
porcis , Camifilibus , altilibus , vino. ]
^[Camsila. Tabular. Rothon. Adriano Papa Salomon
Brittonum Dux . . . Mijimus xxx. Camjilas & xxx
laneas drapeas variis coloribus intertinttas.
Camsilis,Camshllus. Chronicon Fontanell. cap. 16.
Lintea ad manus tergendas. . . Camjiles 5 . ad map¬
pulas faciendas longitudinis ulnarum 13 .Vetus Char¬
ta apud Buzelinum lib. 2. Gallo-Fl. cap. 2 5. &
tom. 1 2. Spicilegii Acheriani : De vino libra 2. &
omni anno in veftimento folidi 5 . & Camjil. 1 . [ Co¬
dex MS. Irminonis Abb. San-German. fol. 99.
coi. 1 . Solvit unus ex illis de annona in anno mod.
cxxx. Camjilem unam , pajlas quinque. Et fol. 101.
coi. 1. Angeraldis ancilla ... facit Camjilem de lino
dominico , pafcit paflas vi.J Ex iis emendandus
locus luxatus in Traditionibus Fuld. lib. 2. trad.
3 8. Leftaria , Jive villoji , Jive manutergia , Jive
Camfelli ,Jive cujufcunque Jintveflimenta , linea , vel
lanea. Perperam Edit. Canifelli.
f C a m s 1 l u s , in Codice MS. Irminonis Abb. San-
German. fol. 72. verfo coi. 3. Ifie funt Lidie 3
‘ Teudrada , Ho(lravolda,Teutberga,Framengadis, &c.
omnes ifte aut faciunt Camjilos de otto alnis , aut fol -
vunt denar. iiit,
ICampsilis. Chrodegangus Epifcopus Metenf. in
Regula Canon, cap. 4 1 . Unufquifque Cleri fenioris
annis Jingulis tres Campjiles accipiunt. Quo loco Edi¬
tio Labbei cap. 29. habet farciles , infra vero Ca-
mifiles : Camijiles autem accipiant illi Presbyteri &
Diaconi annis Jingulis binos. [ Breviarium villarum
S. Bertini inFolcuini gedisMSS. ex Archivo Au-
domar. S ervi quatuor faciunt in hebdom. dies 3. An¬
cilla, quatuor faciunt Campjiles 4.] Cheinfe,6i Cheinjil,
noftratibus. Vetus Poeta MS.
Trayes-vous arrier ,
N’ atoucbies pas a mon Chainfe ,
Sire Chevalier.
Alius :
Et Rogier s' amie apele ,
Si l’a par la Chain fe pris.
Le Roman de Garin :
JJhn plus efl blancbe que nui pans de Cheinjil.
Rurfum :
Dras de Cheinjil li ont fet endojfer ,
Chcmifes , & braies , chaupes de pailles cler.
Alio loco :
De fil de foie le reflreint & couji ,
Si l’env elope el pendant d’un Cheinjil .
Le Roman de la Violette MS.
Enfin vint cbantant lapucele,
Jjtui mult iert avenant , & belel
Mais riot vejlu c’un Chaifel blanc.
Infra :
Et tert fes iols & fa veue ,
Jgue il avoit tot plain de fanc ,
La pucelle fon Chainfe blanc.
Cheincerie. Ufatica MSS. Vicecomitatus Aqua¬
rum Rotomagi : Cbincberie unefois par an z.den.
£G?Praedidarumharumce vocum omnium originem
retegir, applaudente Menagio in Didionario Ety-
mol. Gall. ad vocem Chemife , Scaliger in Paulum
Fefti abbreviatorem ad vocem Supparus , ubi ait:
Omidara ufurpat Paulus : verbum fuae itatis ac
CAM 91
fuorum hominum elegantia dignum. Cama elt
barbarum vocabulum : id lignificat Ledum ; ho-
dieque in idiotifmo fuo retinent Hifpani : Camas
enim ledum vocant. Abeo tunicam lineam no-
durnam vocarunt Camifiam. Audor lddorus Sc
ipfe Flifpanus. Voffius Camifiam a Gallico Che¬
mife dudam credit , fed errat eodem Menagie,
judice loco citato.
CAM1UM. Vide Cambium 'mCambiare.
CAM1X. Vide in Camifa.
H CAMIX1 A , pro Camijia. Locum vide in BragA
pofl Braca.
^[CAMIXTUS. Vide Comixius.
CAMLWRW, Muldatio , forisfadum, W aliis 3c
Boxhornio. Occurritin Legibus HoeliBoniRe-
gis Walliae cap. 24.
CAMMA. Vide Camba i.
^[CAMMENATA. Vid ^Caminata.
CAMOCA, Camucum , Panni ferici vel pretiofioris
fpecies. Monadicum Anglic. to. 3. part. 2. pag.
8 1 . Unum vejlimentum pro ferialibus diebus : album
de Camoca , cum cafula. Pag. 86. Unum mantellum
• . .de Camoca duplici cum alba taffatm. Paulus Ve¬
netus 1. 2. deRegionib.Oriental. cap. 14. Qui¬
bus Jingulis Rex donat aureas i*onas magni valoris
calciamenta de Camuco parata , filo confuta argenteo '
&c. Lege camuca. [ Inventar. ornament. & Re-
liq. Ecclef. Noviom. an. 1 4 1 9. ex Archivo ejuf-
dem : Item , una pecia panni deCamocas . ] Malaxus
in Hid. Patriarch. E %xpi£t kx ttuo-icv IvJ vy.tcv y.s reV
KX/XOVX^V } U.XI IXXV<F» fXi TOV? '&CTX/ULCVI;, Computuni
Stephanide Fontana Argentarii Regii an. 1351,
Pour 6 z.aunes deCamocas blanc & vermeil pourfaire
cotes blanches , furcos & manteauxy&c. Camocas d’Ou-
trerner, apud eumdem. FelvelCamocas, in Regello
Peagiorum Bapalmoe MS. FroifTart. 2. vol. cap.
74.// font vejlus de veloux & de Camocas fourrez. de
vair & de gris. Vide Od. Ferrarium in Camoccia.
CAMOCCIA , Rupicaper , Gall. Chamois . Declara¬
tiones Congregat. S. Juftinae Cafinenfis ad. cap.
5 5 . Regulae S. Benedidi : Prohibemus autem ufunt
pellium caprarum aut Camocciarum , aliarumve hujus
generis quarumcunque , &c.
CAMOMILLA , Graec. xx[xal/x> iXcv , Lat. Chamae-
melum , Gallice Camomille. Herbx* genus unde
oleum exprimitur : hinc Oleum CamomilU, in Hift»
Dalphin. tom. 2. pag. 5 24. coi. 2. Pfeudomacer
lib. 2. cap. 1 5.
Anthemidem magis commendat laudibus autor
Afclepius : Cham&melam , quam nos , vel Camo-
millam ,
Dicimus. Hac multum redolens efl , & brevis herba •
Herba tam fimilis , quam juflo nomine vulgus
Dicit Amarifcam , quod foeteat & Jit amara ;
Ut collatajibi vix difeernatur odore.
Quem in locum Cornarius : Anthemis herba, Cha-
mamelum, quafi humile malum appellata efl: quoniam;
ut ait Plinius , odorem mali habet. CamomilU autem
appellatio vulgaris efl , ex Graea corrupta.
CAMPAGUS, Genus calceamenti, quod Regibus
& Imperatoribus adferibunt Trebellius in Gallie-
nis , & Capitolinus in Maximino juniore : Praeto¬
ribus & Palatinis Scholiaftes Juliani AntecelToris
in Condit. 1 7. cap. 6 3 « qui Campacos vocat : de¬
nique quibufvis aliis , atque adeo ipfis militibus
Chronicon Alexandrinum pag. 666.
Podmodumfummorum Pontificum proprium
fuit. Hypomnedicum de Anadado Apocrifiario;
Et uno ex Campagis ejus , id efl, caligis , quos nullus
alius inter homines portat , mft fanilus Papa Romanus .
9 3 CAM
Hinc legimus apud Anaftafium in Stephano IV.
de degradatione Conftantini. apoftolicae fedis in-
vaforis , agentem : Mauri anum Subdiaconum ora¬
rium de ejus collo abfluliffe , & ante pedes ejus proje-
cijje , & Compages (leg. Campagos ) ipfius abfcidiffie.
Idem mendum occurrit in GlofTis MSS. Compa¬
ges , fandalium. Hift. de Exilio S. Martini PP. de
Martyris : Cum ergo incidifiet pfacbnion beati viri
Excubitor, & corrigiam Campagiorum ejus,fiatim tra¬
didit eum S ac ellarius Prafettombis,&c. GeorgiusMe-
tochita Orat, i.hiftorica ait, Michaelem Ceru-
larium Patr. Conllantinopol. fibi arrogaffe cal¬
ceos phoeniceos , qui foli fummo Pon¬
tifici competebant. Idipfum tradit audior Dia¬
logi de Procelf. Spiritus S. editus fub nomine Ma¬
ximi Margunii , lcribens , Michaelem ab Ecclefia
Romana lecelfilfe , hd. rc i lau^o-^cci av tcV \hCum7v
xcxxcfiocqsti 7reihXa. , iy xu\vof/.tvov vaso rx rrctTct th?
Vd/Mt; , u>t; dv tx fjJvx e%oVTO( t^xrlciv lyzctX\a>7rlZ)w'fa.l
•rxloiC , Xj /ah t oie dxXcit; tuv UctTfiiupyfiv tpfiivcti txtq
vroiftv. Denique Balfamon in Meditat. de Patri-
arch. privileg. pag. 4 5 1. de Patriarch. Conftanti-
nopol. kT€ ya.% tw TH? ]8 atriXtlcn; Awpw xctTct to tx ctylx
K avg-avrlvx vo/M^c/aevov feo-7rtrpia zctTug-lqxTctt xls xok -
KcfixQsn TrellXoi? xa.ro. to r vrrufiv fiardi^trai , dec.
Utebantur praeterea Campagis Diaconi Roma¬
ni, Cardinales nempe Diaconatus ordine dona¬
ti, vel quibus id juris a fummo Pontifice indul¬
tum erat. Papias : Campage , (leg. Campagi) genus
calciamenti , quo utebantur Diacones Romani, vel qui¬
bus d Pontifice licentia daretur , cateri non. Concilium
Tolet. IV. Campagis vero calceari abfque Apffiolica
licentia non permittitur Diaconis , Jicut & mappulis
uti , abfqucejus audoritate , quibujlibet Clericis conce¬
ditur. Gregor. M. lib. 7. Indidi. 1 . Epift. 28. Per¬
venit ad nos , quod Diaconus Ecclefia Catinenfis cal¬
ceatus Campagis procedere prafumpfijfet.
Omnium deinde fuit Epifcoporum. TheoduI-
fus lib. 5 . Carm. Epifcoporum ornatum deferi-
bens :
Linea crufque pcdefque tegant talaria, ut apte ,
Jflui fuper addatur, Campagus ipfe decens.
Ordo Romanus in Ordinatione Epifcopi fecun¬
dum Gallorum inftitutiones : Et induant ipfunt
Eletlam Campagos , fandalia, manicas , Dalmaticam ,
planetam. Ubi e&itiMbnCambagos habent.
Interdum etiam Abbatum , quibus Epifcopo¬
rum ornatus a fummo Pontifice concedebatur.
Bulla Urbani II. PP. ad Hugonem Abbat. Clun.
p. 5 1 7. Dalmatica, Campagorum , chircthecarum ,
& mitra, ufum. . . tibi concedimus. Adde Chronicon
Benevent. S. Sophiae pag. 6 83. Vide Salmafium
ad Infcript. Herodis Attici pag. 1 02. ex Joanne
Gazenfi.
Gambagus feribitur , pro Campagus , in Ordine ad
confecrandum Epiicopum , in Cod.Thuano n.
773 . quafi vox deducatur a Gamba , quod crura
tegat. Vide (7 & Gamacba.
Compagus, perperam pro Campagus , non femel oc¬
currit in Bullario Cafinenfi to. i.p. 1 5. 2<?.to.
2. pag. 246. &c. Vocis porro Campagus etymon,
aGr. xoLfxrrx, i. Crus , deducunt quidam , quod
crura tegeret. Vide Gamba.
CAMPALE Bellum. Vide Bellum.
% CAMPALIS Lex. Vide Lex.
1. CAMPANA. Papias: Campana, ponderatio. Hac
tamen 2 . lances non habet ; fed efi virga fignata libris
& unciis. Unicuique autem ponderi certus efi modus pro¬
priis nominibus defignatus, didi a, quia prius in Campa¬
nia reperta efi, [ MS. Bituric. pro Campana legit
94
Campania .] Eadem ferme Ifidorus lib. 16. cap.2 4.
Anaftafius Bibiioth. in Verfione Vitae S. Toannis
Eleemolynarii , Icriptae a. Leontio Epifcopo,cap.
1. n.6. Non permifit menfuram qualemcunqne ; vel
pondus parvam vel magnum in tota civitate: fed omnia
in una Campana flater a , modio & artabe , vendere &
emere conteflabatur. Vide Gloffar. Meuriii in ««/*-
7TctVc;.
2. CAMPANA, Campanum, Tintinnabulum aereum,
quo Occidentales Latini utuntur ad populum in
Eccleliam convocandum. Tintinnabulis vero
Uios veteres ad danda rerum aliquarum figna. vel
ad homines convocandos , pluribus docent Ha¬
drianus junius lib. 3. Animadverfion.-cap. 11.
Cafaubonus in Sueton i Auguft. c. 9 1 . Rhodigi-
nus lib. 1 9. c. 11. Polydor. Virg. de Invent. rer.
lib 3 . c. 18. Baron.an. 5 8. n.104. Haeftenus lib.
7. Difquifit.Monaft. tradi. 3 . difq. 3.$. 3.Cardin.
Bona lib. 1. Rer. Liturgic.cap.2 2. num. 4. & alii.
Campana. Anaftafius Bibi. inSteph.IH. Idem Bea-
tijfimus P apa fecit fuper Bafilicam B. Petri Apofi. tur¬
rem , quam ex parte inauravit, & ex parte argento ve-
fiivit , tn qua tres pofuit Campanas, qua clerum & po¬
pulum ad officium Dei convocarent. In Leone IV.
Fecit ibi ipfum campanile , & pofuit Campanam cum
malleo ai eo. Albertus Aquenfis lib. 6. cap. 40. Sic
divino decenter obfequio refiaurato d Duce Catholico ,
Cbrifiiamfque principibus , Campanas ex are caterifque
metallis fieri jujf erunt , quarum fignum Fratres dum
caperent , mox ad Ec clefiam, laudes Pfalmorum Mif-
farumquevota celebraturi fefiinarent , & populus hac
auditurus una properaret : non enim bujufcemodi foni
aut figna vifa vel audita funt ante hos dies infferufa-
lem. Occurrit apud Bedam lib. 4. Hift. Eccl. c.
2 3 . in V ita S. Lupi T recenfis, & c.
Campanum , neutro genere. Papias : Campanum, ge¬
nas aris , a Campania. Abbo de Bellis Parif. lib. 2.
Templorum Campana boant. Monachus Sangallen-
fis de Carolo M. lib. 1 . cap. 3 1 . Erat autem alius
opifex in omni opere aris & vitri cunelis excellentior.
Cumque Tancho Monachus S. Galli Campanum opti¬
mum conflaret , & ejus fonitum Imperator non medio¬
criter miraretur , dixit ille praftanti [fimus in are Ma-
gifler : Domine Imperator , jube mihi cuprum multum
adferri,& excoquam illud ad purum,& in vicem (lamii
mihi opus efi de argento dari , faltem centum libras, &
fundo tibi tale Campanum ut ifiud in ejus comparatione
fit mutum , &c. Walafridus Strabo lib. 2. de Mi-
racul. S. Galli cap. 4. Ecclefia Campanum infonuit.
Adde cap. 1 1 . Hift. de Fratrib. confcriptis to. 2.
Alaman. Goldafti: Campanum quoque mira magni¬
tudinis & eximia fonoritatis loco contradidit. Utun¬
tur etiam Adta Murenfis Monafterii pag. 9. Au¬
dior Vitae S. Pirminiin. 28. &c. Occitani Cam¬
pano dicunt.
Campana autem proprie eft illa , quae in tur¬
ribus appenfa eft, utobfervat Beletus c. 86. &
ex eo Durandus.
Tradunt Campanas a Paulino, Nolano in Cam¬
pania Italica Epifcopo, primum inventas, inde-
que non femel Scriptoribus Nolas appellatas : vel
fanePaulinum earum ufum in Ecclefiam inve-
xiile , cum prifeis Latinis Graecifque longe antea
eftet notus, utifupra indicatum. Alii, ut Pan-
vinius & Polydorus Virgilius , harum inventio¬
nem Sabiniano PP. adfcribunt, nullo uterque fun¬
damento certo fulti. Honorius Auguftoa.lib. 1.
c. 141. Signa , qua nunc per Campanas dantur, olim
per tubas dabantur. Hac vafa primum in Nola Cam¬
pania funt reperta , unde fic ditta. Majora quippe vafit
9 5 CAM
■dicuntur Campana, d Campaniareghne : minora Nola
4 civitate Nola Campania. Eadem habet Y^alafri-
dus Strabo lib. de Reb. Eccl. cap. 5. [ Johannes
de Janua: Campana dicitur d Campania provincia ,
quia ejus ufusprimum ibi repertus ejl ( vel potius in
Ecclefiam introductus.) IndeCampanula & Cam-
panella, ambo diminut. inde etiam Campanarius , qui
facit Campanas , Campanaria ejus uxor, vel qua Cam¬
panas facit , & hoc Camp anile , turris in qua moran¬
tur Campana. ] Flodoardus de Pontificib. Roman.
in StephanoII.
JErc tubas fufo attollit, quibus agmina plebis
Admoneat laudes & vota referre Tonanti.
Campanas Baptizari, dicimus, huicdidatas ufui,
quas benedicere & ungere , eifque nomen impo¬
nere folet Ecclefia Romana: quam benedictio¬
nem Baptifmi nomine indigitare folent Scripto¬
res , non quod revera baptizentur campanae eo
baptifmo, quo remilfio peccatorum confertur;
fed quia praecipuae , quse in puerorum baptifmo
oblervantur, ceremoniae, iniis benedicendis per¬
agantur: unde non tam baptifmus, quam bapti¬
fmi lignum feu fymbolum, iis confertur, quem¬
admodum etiam Ecclefiis , quae baptizari dicun¬
tur ab Ivone Carnotenfi Epifcopo de Sacrament.
dedicat, cum primum dedicantur. Helgaudus in
Roberto Rege : Signa quinque : unum ex his mira¬
bile , in quo duo millenaria metalli & fexcenta libra
fuerunt , cui imprimi jujfit Jtgnum Baptifmi de oleo &
thrifmate fatti , Jtcut Ordo depofeit Ecclejiafticus , &
ut vocaretur R^bertus , attribueret Spiritus f ancius.
[ Sebalbanus Perulinus in Vita B. Columbae Rea¬
tinae, tom. 5 . Maii pag. 5 9 3 . Eam (Campanam)
folenniter & devote Baptr-avit , facravit Deo, ac be¬
nedicens Claram Columbam mtitulavitf Vide Chro-
nicon Abbat. S. Trudonis lib. <?.p. 460.
Exftat formula baptizandi campanas in Ordine
Romano, cujus auctorem antiquiilimum clfe con¬
fiat, ex quo, inquit Alcuinus, novum videri non
debet Campanas Benedici & ungi , eifque nomen im¬
poni. Quod vero in Capitulari CaroliM. an. 787.
c. 1 8- campanse , qu xCloca, ibi dicuntur, bapti¬
zari vetantur , rcCte ait Amerbachius prohiberi
fuperftitionem non vero legitimam &Ecclefiafli-
cam benedictionem. Sed & virorum aut mulie¬
rum nomina indi folere Campanis , notum exHel-
gaudo. Iogulfus : Fecit ipfe fieri duas magnas Cam¬
panas, quas Bartbolomaum & Bettelinum cognomina¬
vit. . . & duas minores, quas Pegam & Begam appel¬
lavit. Chronlcon Montis-Sereni an. 1 2 o 6 .Campa¬
nam de 5 o. centenariis fudit , quam Hellembertus Ha-
velbergenfis Epifcopus confecravit , Petronellam no¬
minans. Vide inflitut. Capituli Cidercienf. di-
ftinCt. 2. c. 8 . & Delrium lib. 6. Difquilit. magic.
c. 2.fubfin. Ed & hoc notandum , quod de Ec-
clefiae campanis habet Letaldus Mon. lib. de Mi-
racul. S. Maximini Ahb. Miciacenf. n. 3. Signum
11/ibus Ecclefia praparari jujferat, quod fecundum que -
r undam morem per teclum Ecclefia elevatum ejl.
Campanarum Usus in Ecclefia Orientali prorfus
ignotus fuit prifeis temporibus, in qua populus
percudis malleo tabulis ligneisad preces & officia
divina convocari folebat. Jacobus de Vitriacolib.
j.c. 77 .Unde cum omnes alii Orientales Prolati, ex¬
ceptis dumtaxat Latinis , annulis & mitris Pontifica¬
libus non utantur , nec baculos Paflor ales gefient in ma¬
nibus , nec ufum habeant Campanarum ; fed percuffis
baculo vel malleo tabulis populum ad Ecclejiam foliti
funt congregare , hi Maronita , in Jtgnum obedientia ,
confuetudines & ritus cbfervant Latinorum. Liber
CAM 96
"Miraculorum S. Anaftafii Martyris: Tsm <%pa£vA*
trxjuacvaVTtf , o-uvdf^ciTfwctv «Vam? ev TwVava-fVlw vaw.
Synaxaria ad undecimum diem Scptemb. in S.
Euphrofyno:n< to tyXov eaaaitri rw; tufuvoi; uuywdiac,
&c. Id multis praeterea adllruit Leo Allatius in
Differt, de recentiorum Graecorum templis pag.
1 o 4. & feq. etfi fateatur , probetque id ex Mi-
chaele Pfello & Pachymere lib. 7. c. 5 . lib. 5». cap.
5 . IO . cui c i iHAhtiffias ruveutrilplei xdchaie; dicun¬
tur, poflremis faltem temporibus , campanas in
ufu fuiffie apud Graecos , quem accepiffe a Ve¬
netis fuban. 874. auCtor eft Andreas Dandulus
in Chron. MS. & ex eo Sabellicus Ennead. 9 . lib.i.
[Hinc Balfam. de convoc. ad aedes facras Kz.fj.7ra.-
vav deferibit <ni/j,zvhipicv fKiTa.K)\rtrv*>e, tS Acta uc t a;
vaC?.] Vide Gabrielem Sionitam & Joann. Hefro-
nitam in TraClatu de nonnullis Orientalium urbi¬
bus poft Geogr. Nubienf. cap. 6.
Campanarum Succinctio, cumferiaq. majoris he¬
bdomadae campanarum funes in altum tolluntur,
ut earum ceffet pulfatio.Galbertus in Vita Caroli
Comitis Flandriae n. 8 4. Temo Kl. April. feria 4.
in Succinttione Campanarum. Leges Oflrogotho-
rum de Jure Ecclefiaflico cap. zz.Nunc ingredie¬
tur pax Pafcbahi die Mercurii, muta hebdomada ,
quando Campana afiringuntur. VideUghellum to*
i.Ital.facr. p. 876.
Campanarum fonitum intermilfum in lu£lu
colligitur ex Matth. Paris an. 1 1 7 2 . p. 8 8 •
Campanarum Pulsationem Prefbyteros fpedtafle ex
Capitulari Epifcopor. c. 8 • & ex Capit. Carol. M.
lib. 6. c. 168. colligitur , ubi llatuitur , ut S acer -
dotes Signa Ecclejiarum fonent , vel tangant horis ca¬
nonicis , & competentibus : fed & Amalarius lib.
3 . c. 1 . hoc officium a Prefbytero non elfe fubter-
fugiendum ait. Certe in Ecclefiis Cathedralibus
illud Prefbyteros quofdam fpeftat , quos inde
Clokemannos vocant, ut in Ecclefia Ambianenli.
Vide mox Campanarius.
Campanarum Pulsatio , in adventu Epifcoporum
& Abbatum in Ecclelias , quoe iis fubditoe funt,
in Charta compolitionis inter Archiepifcopum
Cantuarienfem & Abbat. S Aug. Cantuar. apud
Willelm. Thorn. p. 1 88 2. 1 88 3 - Vide V. Com¬
pilat. Decretor. tit. 6. c. 1. Monadicum Anglic.
tom. 3 . p. 164. 3 3 4. & Matth. Paris an. 1 2 4 $ j
p. 463 . Idem Paris an 1240. ait, Ricardum
Regem Angliae Accone in Campanarum clajfico &
cantu Ecclejiafiico receptum fuijfe. Le Roman de Ga~
rin MS.
Li Loherans a nofire D.tms vint ,
Et la Roine moult grant joie li fifi,
Li Seint fonnerent tofi contreval Paris
Nes Dex tonant n i poit-on oir.
VideGregorium Turon. lib. 6. cap. 1 i.Rigor-
dum pag. 6 5 . Henricum Huntindon. lib. 7. cap.
381. Matth. Wellmonail. pag. 3 1 1 . 312. 31 6.
Willelmum Neubrig. lib. 3. cap. 1 9. Concilium
Ravennenfean. 1314. cap. 6. joannem Mona¬
chum lib. 1. Hili. Gaufredi Ducis Norman. pag.
2 1 . Alexandrum Abbatem Cclelinum lib. 3 . ae
Vita Rogerii Regis Siciliae c. 9. Levoldum Nort-
hovium in Chronico Markano pag. zp.Chroni-
con Hannonienfe vetus 3 . vol. cap. 2 5. Pachy-1
merernl. 7.C 5. Sguropolum in Hiltor. Conci¬
lii Florent, fedl. 4. cap. 1 2. Froilfart. 1 . vol. cap.
1 04. Monllrelletum 1. vol. cap. 107. 202. Au-
gull. Thuanumlib. 3. Hili, p.3 87.uk. Edit. &c.
Tradit Continuator Nangii an. 1378. Caro-
lura IV. Imperatorem, cum in Galliam venit
nullo
nullo campanarum fonitu exceptum in urbibus,
quod id fit fignum dominii : Et eft ajfavoir, que
en ladite ville , & femblablement par toutes les autrcs
villes , oh il a efte , tant en venant a Paris , comme en
fon retour , il na e fle receu en quelque Eglife a pro-
cejflon , ne cloches fonnees a fon venir, ne } ait aucun fi-
gne de quelque domination ne feigneurie , comme a nui
autre , que au Roy , ou a ceux , qui ont la caufe de lui ,
n appartienne a eftrefait au liojaume de Er ance.
Campanetta, Eadem notione. Vide in Cafcaviellus.
Campanas Pulfare in deteflationem violatorum Pacis ,
in Concilio Monfpelienfi an. 1214. cap. 41. tan-
quam fcilicet ab Ecclefia excommunicatorum.
Ita ad felicia nuntia campanas pulfatas fcribit idem
Willelmus Neubrigenfis lib. 2. cap. 33.34.
Campana Bannaus, apud Hocfemium in Hugone
Epifc. Leod. cap. 2 3 . & 2 7. dicitbr illa, quae in
turribus urbicis, qua s Berfreda vocant, pendet,
quae recenfetur inter jura Communiae : fic appel¬
lata, quod cum pulfatur, quicnmque intra Ban-
num , feu diftri&um urbis commorantur , ad con¬
ventus publicos ire teneantur : Campana , qua po¬
pulum folet ad conveniendum urgere , inquit Radul-
phus de Diceto an. iicji. Charta Communiae
Tornacenfis an. 1187. Praterea eifdem hominibus
concejjimus, ut Campanam habeant in civitate in loco
idoneo ad pulfandum ad voluntatem eorum pro negotiis
villa. Libertates conceflae urbi Riomenfi in Ar¬
vernis a Philippo Rege Franc. an. 1 3 45. Conce¬
dimus , quod poflint . . . habere ibidem quandam Cam¬
panam pro fafto & congregatione dilti Confulatus.
Charta Caroli Comitis Vadenfis pro manumiffio-
ne fervorum ejufdem Comitatus 9. April. 13 11.
ex 47. Regefto Tabularii Regii num. 118. Et
voulons , que les Bourgeois de ladite ville puiffent tous
malfetours en (adite ville commune ou banlieue bannir
au fon de la Campane , Jt li cas de bannir s’y ojfre. Le
Roman d’ Aubery MS.
La Bancloche retenti &fonna ,
Et la quemungne toute s’ appareilla.
Bancloque , in veteri Charta apud Harsum inCa-
flellanis Iflenfibus pag. 1 41 . Joannes Abbas Lau-
dunenfis in Speculo Hiflor. MS. fcripto an. 1388.
lib. 1 2. cap. 2 6. Et fift fonner la Bancloche, & le
peuple affembler pour aller combattre. Cloche duBan ,
in Chronico Flandr. cap. 9 5. Cloche du Belefroyr
cap. 1 1 2. & in Confuet. locali Ambian. c. 1 9.
Motbel , Saxonibus , qua folebat conventus , qui
Eolcmote dicitur , indici , a voce mot , conventus ,
& bell, campana, in Legibus Edwardi ConfelT.
cap. 3 •) . Campana Communitatis , apud Continuat.
Nangii ann. 13 58. Campana Communia , in Chro¬
nico Andrenfi ann. 1 179. ubi defcribit, utHef-
dinienfibus ob rebellionem reipublica feu Com¬
muniae dignitas ablata fuerit a Philippo Augufto,
qui praecipuam illius notam Campanam Communia
apud Ariam tranflniflt. Ita ob feditionem quam¬
dam Laudunenfes privati fuerunt jure Commu¬
nis , Campana, Jigillo , ac arcapublica , Arefio an.
1 2 9 5. quod habetur in Regefto Pariam. B. fol.
i o 8 . Sic etiam Y prenfibus olim a Rege Philippo
Valefio adempto jure Communiae ann. 1318.
campana a Belfredo ablata legitur in Chron. Flan¬
dr. cap. 6 7. Commanderent , que tous ceux de la vil¬
le leur apportajfent leurs armeures , & iis le feirent :
puis abatirent leur Cloche , qui pendoit au Belefroy.
[Simili modo DuxAndegav. apudLafallium to.
1 . Annal. T olof. Probat, p. 105. decernit: £>upd
( Montifpeffuli) Confules feuConfiliarii ac Univer-
jitas dicta villa nullis unquam temporibus pojflnt Cam-
Tom. II.
CAM 98
panam communem habere , nec etiam campanillum. ]
Ad ejufmodi Campanas Bannalcs fpe&ant , quae
habet Ditmarus lib. 6. pag. 63. Audiens in urbe
proxima... Campanas cives ad bellum fonitu hortan¬
tes ; nam cum hofles ingruunt, aut confpiciun-
tur , pulfantur campanre iftae. Adde Will. Neu-
brigenfem lib. 2. cap. 3 5.
Campana Dupla. Vide Nola.
Campana Fugitiva. VideGiraldum inTopogr. Hi-
bern. difl. 2. cap. 3 3.
Campana BajuljE , quae prae manibus haberi & de¬
ferri poliunt. SilvefterGirald. inTopogr. Hibern.
eodem cap. 3 3. Hoc etiam non pr ater eundum puto ,
quod Campanas Bajulas , baculofque S an florum in fu -
periore parte recurvos , auro & argento vel are cortte-
ttos , in magna reverentia tam Hibernia & Scotia, quam
Gvpallia populus &Clerus habere folent : ita ut facra-
menta fuper hac longe magis , quam fuper Evangelix
& praflare vereantur pejerare. Adde eumdemin
Itinerar. Cambriaelib. i.cap. 1. & 2.
Campanae Manuales pro Mortuis , in Concilio
Mertonenfi ann. 1300. cap. 4. & in Monaflico
Anglic. tom. 3. pag. 333.
Campanellum , Campanula , tintinnabulum , in
Hift. Cortufiorum lib. 10. cap. 2. Eft vero Anto¬
nius , cujus nomine porci portant Campanella.
•Jf Campanella , Idem. ChartaOdonis Abb. S. Dio-
nyfii anni 1231.6 Cod. MS. B. Mariae de Argen-
tolio : Statuimus quod fratres ibi manentespro pitan-
tia de Campanella refettorii comparanda habeant fingu-
lis diebus tres [olidos : ubi pitantia dicitur de Cam¬
panella, ni fallor, quod campanellae fonitu fra¬
tres convocentur ad pitantiamfeu refectorium.
Campanela. Hift. Harcur. tom. 3. pag. 327. Fie «
ri curavit tresCampanelas in choro ditta Ecclefia.
Campanarium , Turris Ecclefiae , in qua campanx
pendent- Campanaria f«rm,Willelmo Armorico in
Philippo Augufto an. 1219. Leo Oft. lib. 3. cap.
28. In ejus quoque fronte prope valvas Ecclefia de
quadratis & maximis faxis mirificam arcem , qua vul¬
go Campanarium nuncupatur , erexit. Utuntur Mona-
chusSangall. lib. i.cap. 3 i.VitaHugon. Abbatis
Cluniae, p.426. Honorius Augufl. lib. 3.C. 44.
& alii paffim. Anonymus de Locis SS. p. 8 • nat
xct/u.7rctvdpiov apuiOTctlev KiKohufxtvov nara, rov uytcv vaov.
In fummitate crucis , quae campanario vulgo
imponitur , galli gallinacei effingi folet figura,
quae Ecdefiarum redtores vigilantiae admoneat.
Quippe, ut ait Honorius Augufl. lib. i.c. 144.
Per gallum admonetur Presbyter Gallus Dei , ut per
campanam dormientes ad Matutinas excitet. Rayne-
rus contra Valdenfes cap. 5. Mjfticum fenfum in
divinis Scripturis refutant , pracipue in dictis & aciis
ab Ecclefia traditis : ut quod Gallus fuper Campanile
fignifteat Dottorem. Eckehardus Jun. de Cafib. S.
Galli cap. 5 • Duo ex illis afcendttnt Campanarium ,
cujus cacuminis G alium aureum putantes, &c. Gui-
bertus lib. 1 . de Vita fua cap. 22. Uluruente gran¬
di fono fulminis hoc modo penetratur Ecclefia ; Gallum ,
qui fuper turri erat, crucem columque , aut difpergit ,
aut cremat. Adde Will. Armoricum in Philippo
Aug.ann. 1219. Ughellum tom. 4. Italiae Sacrae
pag. 73 5. & Durandum lib. 1. Ration. cap. 1.
n. 22. Vide Ventilogium.
Campanal , Eadem notione. ACta SS. April. tom.
3. pag. 460. inMiraculis S. RichariiauClore An-
gelranno : His Pafc ha in feriis templi Campanal adi¬
vit , figni difruptum funem religare rogatus.
Campanile , Idem quod Campanarium. Joann. da
Janua : Campanile , turris , in qua pendent campana .
99 CAM
Anaftafius inLeonelV. PP. Fecit ibi ipfum Campa-
nile , & po fuit campanam cum malleo areo , & cruce
exaurata. Occurrit apud Thwroczium , & alios.
Campanarius , Cultos campanarii , qui campanas
pulfare folet: Camp an aio Joanni Villaneolib. 1 1,
c. 9 2.& Matth. Villaneo lib. io.c. 64. Occurrit
apud Caefarium lib. 2. c. 1 z. lib. 5 . c. 56. lib. 7.
c. 2 1 . lib.8.c. 2 5 . lib. 9. c.5 r . 60. 6 5. inSynodo
Sodorenfi to'. 1 . Monaft. A ngl. p. 7 1 6 . in Charta
Jacobi Archiepifcopi Upfalienfis an. 1280. apud
Joann. Schefferum ad Chronicon U pfalienfe,apud
Michaelem Scoturn lib. 4. Menfse Philofophicae
cap. 38. &c. Alias Joanni de Janua, Campanarius
eft is , qui facit campanas.
Campanarii ifti vulgo , in Ecclefiis maxime Cathe-
dralibus, ex ordine Cleri funt, ut in noftraEc-
clefiaAmbianenfi, ubi Clocmans , voce Germani¬
cae originis appellantur. Concilium Colonienfe
ann. 1260. can. 8. Ut Campanarii Ecclejiarum t
quorum fervitus Jive onus circa altare ver fatur , nun¬
quam abfque vefte camifiali compareant , firmiffme
prohibemus . Vide Excerpta Egberti Archiepifcopi
Eborac. c. 2.& Leges Prefbyterorum Northum-
brenfium c. 3 6 . Synodus Colonienfis an. 1300.
can. 7. Prohibemus item , ne deinceps Campanarii in
villis & Ecclefiis parochialibus ibidem ajfumantur , nifi
litterati , qui in defectu refpondentis ad altare cum ca-
mifiis lineis affijlant in Miffis defervientes Presbytero ,
ne miniftrator careat focio ftbi refpondente. Ita etiam
Concilium aliud Colonienfe an. 1 3 1 o.can. 1 6.
<f[ Campanaria , Uxor Campanarii , vel qua facit cam¬
panas , Joanni de Janua.
Campanator , Idem qui Campanarius , fi ve fuma¬
tur pro eo qui pulfat , five pro eo qui facit cam¬
panas. Diarium belli Huffitici apud Ludewig.
Reliq. MSS. tom. 6. pag. 157» Sacerdos quidam
Taborienjis , dittus W anci~ek^cum Hromadka quodam
Campanatore ... in Jilvis tempore carnifprivii pro ac¬
quirenda civitate Uftia latitant. A<ftaSS. April. tom.
2. pag. 71 o. in Miraculis B. Wernheri : fjoanne
TCmgkCampanatore , &c.
Campanista , in Vita S. Yvonis inter A&a SS.
Maii tom. 4. pag. 598. Dum Campanifta ad Matu¬
tinas pulfaret. Obituar. MS. Eccl. Morin. fol. 21.
Magiftro cantus , vicanis Ecclejia. .. 2 4.. fol. Cam¬
panifta 4. fol.
Campanulare , Pulfare campanulam , in Ordina-
nario Nivern. MS. annorum circiter 40 o .
% 3. CAMPANA , Domus Pauper. Papias MS. Lege
& vide Capanna.
^CAMPANEA, Campaneus. Vide Campania 1 .
1 . CAMPANIA , Campeftris locus , planus , Italis
Campagna , Gall. Campagne. Glolf. Lat. Graec.
Campania , 77 Innocentius Gromaticus de Ca-
fislitterar. Nigriores terras invenies , fi in Campantis
fuerit. Campanea loca , apud eumdem. Campanea
Placentina , apud Ruffinum Monachum Coeno¬
bii S. Sabini. Gregor. Turon. lib. 7. Hift. c. 3 5.
Omnifque phalanga in fuburbana urbis Campania ca-
ftrametata efl. Idem de Vitis Patrum cap. 7. In
Campania illa , qua d parte Aquilonis habetur haud
procul d caftro. Vifiofandti Baronti num. 1 8. De¬
fendimus in amoenam Campaniam. Otio Frifing. lib.
1. de Geft. Eridericicap. 3 1 . Maximam venatio¬
nis copiam habente , fed vomere ac raflro pane experte
Campania. Charta ann. 846. in Tabulario Abb.
Bejliloci in Lemovicib. num. 49. Cedimus quoque
Jimiliter in illa Campania campum unum , & habet fi¬
nes de uno latere , &c. [ Praeceptum Carlomanni
an. 884. apud Mabill. Diplom. p. 5 5 o . Sunt au-
CAM 100
tem nomina vel Jitus ipf arum rerum vel villarum adip-
fos fervos Dei pertinentium , tn primis manfella in gy¬
ro Monafterii ( S. Germani Autiffiod. )Jita , & om -
nes clauji , indominicati , fcilicet ille qui adharet Mo-
nafterio , & Campania , planta , b ab undanti a , &c.
Eadem habentur in Confirmatione bonorum,
ejufdem Monafterii ann. 874. apud Acherium
Spicii, tom. 2. pag. 588.]
Campani iE nomen Romani olim ifti Italia; regio¬
ni , quae Neapolim & Capuam habet, attribuere,
quod planafit & campeftris , uti feribunt Eufta-
thius ad Dionyf. Strabo lib. 5. vetus Interpres
Eloratii, Feftus, & alii. Sic in Gallia, ifti Belgi¬
cae parti, quae Remos & Catalaunum continet ,
Campania appellationem inditam conftat poft
Francorum adventum, eadem de caufa, ut <3c
aliis aliquot regionibus planis. Hinc
Campania Remensis , appellatur apud eumdem
Gregorium Turonenf. lib. 4. Hift. cap. 17. lib.
5 . cap. 1 9. Aimoinum lib. 3 . cap. 12. 15. 8 2. in
VitaS. SilviniEpifcopinum. 1 2. & in alia Char¬
ta Alcuini apud Mabillonium tom. 5. pag. 177.
inVita S. Bafoli cap. 2. &c. VideMarlotum in
Remenfi Metropoli lib. 2. cap. 34. Campus magnus
Remenfs , apud Theganum cap. 1 6.
Campania Tullensis , apud Fredegar. Scol. cap.
3 8 • Aimoin. lib. 3 . cap. 9 8 .
Campania Catalaunensis, apud eumdem Aimoi-
num lib. 4. cap. 1.
Campania VocLADENsts, in Colleft. Hift. apud Ca-*
nifium tom. 2 . Antiq. le<ft.
Campania Arciacensis, apud Fredeg. cap. 19.
Campania Maciacensis, apud Aimoinum lib. 3?
cap. 8 7.
Campania Cordubensis, apud Eulogium lib. 2. Me-»
morial. SS. cap. 9.
Campania , nude , Liguria dicitur a planitie cam¬
porum, apudEddium in Vita S. WilfridiEpifcJ
cap. 27. uti poft Valefium probat Mabillonius in
Atftis SS. Beneditft. fi»c. 4. part. 1. pag. 6 75.
& 69 1 .
Campanea, pro Campania , occurrit non femel in Hf-
ftoria Cortufiorum , [ & apud Albertinum Muf»
fatum. ]
2. CAMPANIA , Supremum navis tabulatum , ex
quo velut campo pugnatur, in Notis ad V itam S. Ray-
nerii, tom. 3 .Junii pag. 466.
% 3 . CAMPANIA. Inventarium Ecclefiae Noviom.
an. 1419. Item , duo panni pro par amento altaris ope¬
rati ad leones aureos , unde Campania rubea eft \ hoc
eft, pannus ipfe leonibus diftin&us ruber eft,
Galli diceremus, d’une etoffe d fond rouge .
5[ 4. CAMPANIA, Statera; fpecies. Vide Campanaid
CAMP ANILE, Campanillum , Campanista. Vi¬
de Campana 2 .
«J[ CAMPANIUM , Locus praelii , ut exponit V.CI.’
Eccard. in notis ad Leg. Salic. tit. 6 6 . n. 2 .Si quii
hominem ingenuum , qui Lege S alica vivit , inbofte in
Campanio de companei fuorum occiderit. . . in triplo com *>
ponat. Cangius nofter paulo aliter explicat, & pro
Campanium legit Companium.V ide in hac voce.
CAMPANULARE. Vide in Campana 2.
CAMP ARCIUM, [ Campardus. ] Vide Campipars.'
n CAMP ARE, Contendere , Modus purgandi fe d ca¬
lumnia feu /wyam.Hierolex. Macri. V ide Campiones.'
CAMPARIA, Munus Campani. Synodus Perga¬
mi an. 1 5 1 1 . rubrica 2. apud Murator, to. 9.C0I-
5 48 . Sancimus quod aliquis clericus ,Jive ecclejiafticx
perfona , abfque Dioecefani fui licentia officium publi¬
cum . .. exercere vel fufeipere de cetero non prafumat >
ioi CAM CAM 102
fcilicet confutatus , tabellionatus ,gaftald'u , Campana,
vicariatus , vicedominatus , &c .
CAMP ARIUS, Qui campos, feu agros fervat, & ne
vallentur, aut furtis pateant, invigilat: Antonio
Nebrilfenli, Campero. Campar ia, quod proeliatur
Campariis pro mercede. Charta an. 1345. Item
quod Poteftas teneatur omni anno facere colligi & colli¬
gere Campariam ufque per totum menfem Augufli , &
folvere Camparios medietatem in medio Augufli , &
aliam mediet atemin fine officii Campar 'u, & qui folvere
noluerint ad terminum Jibi datum , folvant pro poena pro
qualibet die po(l terminum folidum unum. Infra: Item
quod omnes Camp arii de Rocha poftquam fuerint eletli,
teneantur bona fide fine fraude falvare & cuftodire res
bona ditiorum dominorum, ... & quod non vendent
bufehum , vel ligna alicui extraneo fecreto , &c. De
ejufmodi Campariis vide Statuta Mediolan. part.
2. cap. 3 09. 310. 3 6 5. 3 97. & feqq. In Confue-
tud. Menetovii ad Carum amnem art. 2 5 . & Altoe
rupis cap. 2. Champaier , elt, cum licentia datur
pafcendi pecora in campis , feu arvis. Vide Jus Vi-
centin. lib. 1. & Contradi. Datior. Bergom. lib. 18 .
cap. 7. [Vide Camperius.~\
CAMP ARS, Campart, Campartagium, Campar-
tus, &c. Vi deCampipars.
CAMP ATGIUM. Charta Occitanica an. 1 305. in
Regeflo Philippi Regis Franc. an. 1 3 o 1 • ex Ta¬
bulario Regio n. 7 5 . Cum vendis, fubvendis , mutat-
glis, c ardis, obleis, & Campatgiis, & cum omnibus aliis
juribus , &c. Apud Odi. Ferrarium in Orig. Ital.
Campatico dicitur vedligal agro impolitum , live
campis : agrarium, Campipars. [ V ide in hac voce.]
% CAMPAYGNIA , pro Campania. Hift. Dalphin.
to. 2. pag. 306. coi. 2.fub finem, ex Computo
anni 1336. Item , tradidit eidem Guillelmo , qui ac-
c effit quajitum unum falconem perditum in Campajgnia
de Roma 11. flor en.
CAMPE, Gr. xa/a.7r», Vermis, qui herbas & arbo¬
rum frondes infeftat, Cbenille. Fragm.HiflLon-
gobardor. editum a Camillo Peregrino : Demum
Jequuta eft plaga Camparum, qua cunttas teneras fruges,
etiam & frondes arborum in quibufdam locis funditus ab -
fumpferant. Hirfuta Campe , apud Columell. lib. 10.
CAMPEATOR. Vide Campiator.
CAMPELLUS, Campicellus, Campulus, Gall.
Champeau. Concil. Aurelian. IV- can. 18 ■ InCam-
pellis , vel in vineolis. Charta Flugonis D. deOyfi ,
C altellani Cameracenlis , in Tabulario Abbatiae
Montis S. Martini : Campellos quoque quofdam, an¬
tequam cenfura ifia facta fuerat , emerat Jibi prafata
Ecclefia in territorio de Hargival ...in bis Campelhs
a quocunque culti Jint. Vita fandli Amati Abb. c. 7.
Abfcijfo nemore , Campellum fecit. Hinc locus ita di-
dlus Pariliis , ubi commune coemeterium fuit.
WiH- Brito lib. 1. Philipp.
Parijiis locus eft, Campellos nomine dicunt ,
In quo communi tumulantur corpora jure ,
Jftjgotquot defungi vita contingit in urbe.
[Occurrit apud Mabillonium to. 3 . Analedl. pag.
12 2.& inCod. MS. lrminonis Abb.San-German.
fol. 6o.verfo coi. 1. ] Vide Rigordum an. 1180.
1183. Prex. Champeaux , in Confuetud. Santon.
art. 15. Vide Probat. Hili. Breifenfispag. 231.
Campicellus, apud Innocentium Gromaticum da
Calis literar. Sub fe autem Campic ellum h ab ens.
CAMPENSES, Qui in campis & agris degunt. Adla
Proconfularia fub Zenophilo de Traditoribus ,
apud Baron. an. 303. num. 2 7. Nundinarius Dia¬
conus dixit : Campenfes & b arenarii fecerunt illum Epi-
fcopum. Ita etiam didliDonatiftae haeretici , S. Hie-
Tom. II.
ronymo Epill. 5 7. quos Campitas vocat fub finem
libri adverfus Luciferianos. Vide Campita.
^[CAMPERIUS , Cultos camporum , etiamnum
Campie , in quibufdam Provinciae locis. Privilegia
Raymundi de Agouto an. 1 3 48. concelfa Johan-
nide Mafalgis, ex Archivo D. de Mataugues. Con -
ftituit bannerios fuos Jivc Camperios , &c. Vide Cam¬
panus.
CAM P E S T R AT U S , Campellribus fuccindlus.
Sunt autem Campeflria fucciniloria, quibus ii , qui
in campo contendunt, genitalia tantum operiunt:
haec & 'srepi^djuaclcc dicuntur. S. Augullinus lib. 14.
de Civit. Dei cap. 17. Campeflria Latinum quidem
verbum eft , fed ex eo ditium , quod juvenes , qui nudi
exercebantur in campo , pudenda operiebant : unde, qui
ita fuccintli funt, Campeftratos vulgus appellat. Luith-
prandus lib. 6 . cap. 4. Addutti funt duo pueri nudi ,
fed Campeftratifid eft , fuccintloria habentes. ]oa.nnes
Sarifberienfis lib. 8 . Policrat. cap. 1 2 . Ille nunc uti¬
tur penula, nunc Campeftri, &c. Vide lib. 4. Mifcel-
laneorum Baluzii pag. 418.
% CAMPESTRE, Campestria. Vide Campeftratus :
CAMPESTRIS, Idem quod Campus vel Campel-
lus. Hili. Monallerii Novientenfis apud Marten.
tom. 3. Anecd. coi. 1147- Cuno quidam de familia
S. Mana tradidit S. Mauritio curtim unam , & fex
juger a vine arum in villa Odanbacb &fex Campefires .
V ide Campellus.
Campestre Bellum , in Charta Henrici Du«is Si-
lefiae an. 1337. apud Ludewig. Reliq. MSS. to. 6.
CAMPHIO , Camphius , Campio , ex Germanico
Kampff, certamen : occurrit in Lege Longobard.
lib. 2. tit. 5 5 . §. 11. & 24. [& in Legibus Caroli
M.apudMuratoriumto. 1. Scriptor. Ital. part. 2.
pag. 102. coi. 2 . Ut nemo furem Camphium de man¬
cipiis aut de qualibet caufa recipere pr&fumat. Hanc
legem fic explanat Murator. Quoties controverlia
ell de mancipiis aliifve caulis , obquas pugna fic
tentanda, nemini liceat Campionem recipere auc
fufeipere , qui furti fit arceffitus. Y ide Campiones.']
f CAMPI, Callra, Gall. Camp. Marten. to. 3 . Anecd.
coi. 71. in Epillola Roberti Regis ad Catalanos :
Datum in Campis in objidione Trapani fecundo Septem¬
bris xrii. Inditi.
CAMPIATOR , Hifpanis Campe ador , Vir genero-
fus , militia praeclarus : ita cognominatus apud
Hifpanos Rodericus Didaci , vulgo Cid etiam di-
&us. Rodericus Tolet. lib. 6. de Reb. Hifpan.
cap. 1 6. Erat autem cum Rege Sancio Miles ftrenuusj
ditius Rodericus Didaci Campiator. Adde cap. 19.
29. & in Hift. Arab. cap. ult. Charta Alfonli VI.
Imperatoris Hifpan. apud Antonium de Tepet, in
Chron. Ordinis S. Benedi&i tom. 3 . pag. 40 3.
Vobis Roderico Diaz. Campeatort , &c. Alia Exime-
nae ejufd. uxoris , aerae 1139. tom. 6. pag. 494.
Per remedium anima domini & viri mei RudericiCam -
pidatoris. Vetus Poeta apud Sandovallium :
DonNunno Rafura ome degrand valor.
Vino de fu linage el Conde batallador ,
EI otro dom Lapio el buen guerreador ,
Vino de aquefte el Cid Campeador.
f CAMPICELLUS. Vide Campellus.
CAMPIDATOR. Vide Campiator.
CAMPIDOCTORES, Qui fcientiam armorum *
& omnes armaturae numeros militibus tradunt.
Glolf. Graaco-Lat. Campidotlor , bTThoIitLxitbti;. Ve¬
tus Interpres Juvenalis Sat. 5 . Difcit ab hirfuta , a
fene Magiftro. Capella , Campidottore. Eucherius
Lugd. Epifc. in Adlis SS. Agaunenfium : Jjfuicum
Exuperio (jut m exercitu appellant ) Campidottore , &c,4
Gij
io3 CAM
Petrus Diae. lib. 4. Chronici Catini cap. 1 18.
Adveniente autem Brunone Campidodore Imperatoris
cum exercitu ingrejfus eft Monasterium. Adde cap.
1 24. Campidodorum meminerunt Vegetius lib. x.
cao. 3 . & Ammianus lib. 1 5 . ubi coniulendi prae¬
terea Lindenbrogius & Valefius ad eumdem Am-
mian. Cafaubonus ad Theophrafti Chara&eres
pag. 17. Scaligcr ad lib. 4. Manilii, & Salmafius
ad Lampridium pag. 2 3 2 . & feqq.
CAMPIDUCTOR. Breviloq. Camptdudor , id eft ,
Pugil ,Jiv e dudor , vel Capit aneus. VitaS.Erminol-
di Abb. lib. 1. cap. 9. Unus talium ( pravorum ho¬
minum ) Campidudor infelix , &c. Fiiftoria Epilco-
por. Frifingenfium fub an. 1381. in Metropoli
Salifburgenfi : Cum enim armata manu verfus Fri-
Jingham properaret , fuis quatuor Campidudor ibus vi¬
debatur , quod eorum hafta arderent. Palladius in Vi¬
ta Chryfoftomi : E^JintoWi' du]ctKciTci<r>ifuti^ovTWV , 01
«x vo-%ovcvlo Ka/a7r»cTcuxTopa? doni twv heocovw 7rpotiycu-
fjitvuf I1);»?, pag. 9. Edit. V. Cl. ac dodtifiimi
Emerici Bigotii. Vide Salmafium ad Lamprid.
CAMPIDUCTRIX , in Adis SS. Aprilis tom. 2.
p. 304. de B. Lidwina: Hanc quoji Campidudri -
cem primiceream . . . Deus eduxit in lucem gentis fua.
CAMPIGENARE , Poftrema vox Abbatis , qua
veneficum quemdam Campo nomine moriens af¬
fatus eft, ut ei veneficii crimen exprobraret. Gre-
gorii monachi Chron. Farfenfe, apud Murator,
tom. 2 . part. 2 . coi. 458. Sufpirans voce qua pote¬
rat , allocutus efi Camponem , dixitque : C ampigenans
Campo , male quam me C dmpigenafu ; ftatimque ex-
fpiravit. Allufio eft ad ipfum nomen Campo , ac
fortalfis ad , qui Vegetio lib. 2. cap. 7.
funt Antejignani , ideo Jic nominati , quia eorum opera
atque virtute exercitii genus crefcit in campo.
q[ CAMPINASII. Libertates Vilfie-franchae in Tra-
du Petrocoricenfi an. 1 3 5 8. Item, concedimus quod
homines dide Ville , licet extra claufuram dide Ville ,
in ejus tamen onore five territorio commorantes , duos
folidos & fex denarios monete Turonenjis tantum , Jic ut
ceteri ejufdem Ville municipes vel incole , pro clamore
folvere teneantur , Campinajiis tamen in territorio dide
Ville antiquitus conftitutis , exclujis ab omni libertate.
Forte legendum Capmajiis. Vide Caput manji.
CAMPIO , pro Cambio , Permutatio. Cambionis li¬
ber ,Jive eftimii , in Jure Vicentino lib. 1 . Debeat
bene & rediffime didos & afiimandos , & in libro C am~
pionis Jive eftimii civitatis Vic entia confcribi facere, &c.
CAMPIONES , Qui in campum, arenamve defeen-
dunt , & duello feu monomachia , vel , ut tunc
loquebantur , campo decertant : Pugiles , athletae.
GlofT. Ifidori : Campiones, gladiatores , pugnatores.
Joan. de Janua: Campio, gladiator , vel in campo
duellum exercens. Conftantinus Afric. lib. 5 . Pan-
techn. cap. 12. Venatorum & Campionum exercitia
refrigerant corpora. Guill. de Podio- Laurent. cap.
14. Dicens , quod defedu unius Campionis nequaquam
Dei negotium remaneret.
Campiones praefertim ita didi, qui pro aliis, qui
duellum inire ex lege jubebantur , & quapiam ex
iis, quas jus admittit, caufis excufabantur , cer¬
tamen & duellum fufeipiebant , cum reus , vel
ador, qui accufabatur , vel accufabat, ad id te¬
neretur. Leges Willelmi I. Angi. Regis cap. 62.
Si Francigena appellaverit Anglum de perjurio, aut
murdro , &c. fe defendat , per quod melius voluerit ,
aut judicio ferri aut duello. Si autem Anglus infirmus
fuerit , inveniat alium , qui pro eo faciat. Itaolim gla¬
diatores ad ludos fe vendebant, & audorabant:
unde Audoratus in GlolT. Latino-Graeco exponi-
CAM 104
tur M orofxaxcc. Ulpianus in Collat. Legis Mofai-
cae : Jgjii depugnandi caufa audoratus erit. Manilius :
Nunc caput in mortem vendunt & funus arena.
Vide Legem Bajwar. tit. 8. c. 2.§. 3. tit. 9. cap.
4. §. 4. tit. x i . cap. 5 . tit. 1 2 . cap 9 . §. 2 . tit. 1 5 .
cap. 11. §. 2. tit. 17. cap. 2.Leg. Longobard. lib.
i.tit. 1. §. 7. tit. 3«§. 6.Leg Anglior. tit. 14.
Burchardum in Lege familiae fub finem , Chron.
Ufperg. pag. 233. Edit. 1 540 Aitr.oinum lib.
4. de Mirae. S. Bened. cap. 11. Ejufmodi vero
pugiles, ut homicidae damnantur, cap. 2. de Cle-
ric. pugnant.
Camptones vero dare poterant , quos juvenilis aut
decrepita atas , feu infirmitas pugnare prohibebat, ut
efi; in Lege Longobard. lib. 2. tit. 5 6. C. 38. 39.
& lib. 1. tit. 10. §. 4. quod pluribus habetur
apud Philippum Bellomanerium cap. 6 1 . hifce
vernaculis: Se cil qui appelle , ou efi appelles , veut
avoir Avoiie , quifecombateporli , il doit monftrer fon
ejfoine , quant le bataille ferajugie. Et plufor efjoine
font , parlefquiex , ou par l\n defquiex on peut avotr
Avoe. Li premier des enfoines Jiefi ,fe cil , qui veut
avoir Avoe , montre , quii li faille aucun defesmem -
bres , par lequel il efi apperte cofe , que li cors en foit
plusfoibles. Li fecons ,Ji efi , s’on a pajfe C a age de lx.
ans. Li tiers enfoines ,Ji eft , s’tl eft accoufiumes de ma -
ladie , qui vient foudainement , come de goute , arteri -
que ou * dentin. Li quars , Ji efi , son eft malades de
quiniaine , de tierchame , ou d’autre maladie aperte -
ment , fens fraude. Li quins enfoines, Jt efi , fe fame
apele , ou efi apelee , car fame ne fe combat pas. Afii-
fiaeFlieroiolymitanae cap. 3 9. Se font lesgens , qui
fe peuvent dejfenare par Champion : f eme, horne mahai-
gne , horne , qui a pajfe aage de 6 o . ans , &c. Adde
Capit. Ludov. Pii ad Legem Salic. §. 1 . & Leges
Guillelmi Nothi cap. 6 2. Conliit. Sicul. lib 2.
cap. 3 7. De Campionibus mulierum agunt prae¬
terea Lex Longobard. lib. 1 .tit. 3. §. 6. tit. 16.
§. 2. & Flonoratus Bonnor 4 part. c. 15. Exem¬
pla vero habentur apud Fredegarium cap. 51. in
VitaLudovici Pii an. 831. apud Aimomum lib.
4. cap. 10. Ademarum in Chron. pag. 1 8 3 -to. 2.
Au&orem M. Chronici Belgici pag. 108. &c.
Campiones prxterea dare poterant Milites, feu
Magnates, cum aliquem de furto , aut raptu , aut
alio maleficio, per quod duellum poflet oriri,
impetebant, ut eft in Statutis DavidisII. Regis
Scotiae cap. 28. Vide Nicolaum Uptonum lib. 2.
deOffic. milit. cap. 7.
Campiones dabant etiam Monachi , Canonici ;
Clerici, &c. neque tamen inconfulto Epifcopo,
ut eft in Concilio Iflebonenfi cap. 19. Vide Atto-
nem Vercellenf. lib. de Prefturis Ecclefiaft. to. 8.
Spicilegii Acher.p. 5 1.& 5 5 . Duchefnium in No¬
tis ad Bibi. Cluniae, p. 1 60. Probat. Hift.Luxem-
burg. p. S.Perardum in Burgundic. pag. 76. &c„'
Campiones praeterea dare poterant, qui hocce
privilegio gaudebant ex induito Principis : verbi
gratia, Dux Auftriae, ut eft in Charta Friderici
I. Imp. an. 1156. apudMiraeum in Donat. Belg.
lib. 2. cap. 5 2.
Campionem denique generatim dare quivis po¬
terat, fi cafus , de quo ageretur , vitae amiflionem
aut membri mutilationem non inferret , ut eft
in Confilio Petri de Fontaines cap. 2 2.num. 6.
At Campiones dare non poterant parricidae , & alii
atrocioris criminis accufati , niji decrepita at as aut
juvenilis , aut infirmitas pugnare prohiberet , in Lege
Longobardor. lib. 1. tit. 9. §. 38. tit. 10. §. 4.
Praedones ac latrones , in Speculo Saxon, lib. 1 ,
io5 CAM
art. 48. apnd Honorat. Bonnor 4. parte cap,
1 16. Homines infimae conditionis , prae fer tim ,
fi de fiatu ac libertate controverfia edet , in Sta¬
tutis Davidis II. RegisScotiae cap. 28. §. 3. Prae¬
terea ii , qui a Lege non eximebantur , utell in
Wichbild Magdeburg. art- 82. §. 3. ubi ,Ji 'ille ,
contra quem duellum trarjit , oftendere & jufiifi care ,
ut juris e fl, poterit , quod duellator pugil, vel pro pe¬
cunia decertans ejl, duellum per fententiam juridicam
rectifarc poterit.
Erant enim Campiones ut plurimum mercede
condudli. [ Campio condullitius, in Charta commu¬
nias Ambianenfis an. 1 190. apud Blauziumto.
7. Mifcell. pag. 321.] Pugil conduclitius , in Charta
an. 1150. mox laudanda. LexFrifionum tit. 14.
§. 4. In hac tamen contentione , licet unicuique pro Je
Campionem mercede conducere. Speculum Saxon, lib.
I . art. 48 . §. 2 . Vel pugilem, quem [altem fuis poterit
ad hoc nummis comparare, habeat. Wichbild Mag¬
deburg. art. 3 5 .§. 4. art- 82. Duellator , Pugil pro
pecunia decertans. Vide Bradton. lib. 3. tradi. 2.
cap. 18- §• 4. cap. 3 2. §. 7. Fletam lib. 1 . c. 38.
§. 8. Edw. Biffeum adUptonum pag. 3 6. & Fo¬
tos Bigorrenfes art. 20. apud Maream in Hili.
Beneharn. lib. 9. cap. 6. Si vero campio condu-
dlus occideretur, tum qui eum conduxerat, prae¬
ter muldtam, quae ad Regem fpedlabat, leudem
occiji hominis exfolvere tenebatur, ex eadem Lege
Frifion. loco citato.
Cum igitur emptitii ac condudlitii edent Cam¬
piones , ideo inter perfonas infames habebantur.
Wichbild Magdeburg. art. 129. Percutiat Ji quis
hominem infamem , hoc ejl , luforem , vel Pugilem, aut
mulierem publicam abfque vulnere , &c. Adde Spe¬
cui. Saxon, lib. 1. art. 3 8 .§. 1 . Atque inde ftatuit
Lex Frifionum tit. 5 . cap. 1. Campionem & eum ,
qui in pr alio fuerit occifus, & adulterum & furem, &c.
aquibufvis polle occidi Jtne compojitione, aut mul-
dla : tametfi hoc loco occifus , pro victus fumi de¬
bere videtur.
Ea etiam lege Campiones interdum dominis
fuis fefe addicebant, ut fi pugilum opera indige¬
rent pro rebus fuis tutandis ac afferendis , hoc
munere fungerentur, <5c bellum vadiarc pro iis te¬
nerentur , accepta ab eifdem dominis certa , de
qua convenerat, pecuniae quantitate, in duelli
cafibus perfolvenda, ratione cujus Campiones ho-
magium faciebant. Exemplum hujufmodi Cam-
pionum homagii ex veteri Charta profert Edw.
Biffeus in Notis ad Nicol.Uptonum pag. 3 6.
Neque tamen femper per femet pugnare tene¬
bantur , fed pugiles dare poterant , qui hocce mu¬
nere fungerentur. Charta Caroli Comitis Flandr.
an. 1 1 2 1 . pro AbbatiaS. WinociBergenfis apud
Miraeumin Donat. Belg. hb. 2. cap. 3 5 .Pratered
noverit unufquifque , Ji opus fuerit , jam dicla Ecclejia ,
Ifaac de Formefellis , vel hares illius , cum fumptu
proprio pro ea pugnabit , vel Pugiles providebit , quos
defio nihilominus faciet pugnare , & hoc debet defeo-
do , quem ffoannes de Schotetha de eadem tenuit Ec-
clejia. Adde cap. 59. Ejufmodifeodum/m/b fer-
jantu accenfetur a Bradtono lib. 2 . tradi. 1 . c. 3 5 .
C 6. ubi ait, admitti quandoque , quod Campiones
faciunt homagium dominio fio , Jed hoc effe non debere,
niji tantum pro domino fio : nec valere homagium , Ji
redditus Jit annuus & de Camera , niji conflit uatur &
proveniat ex certo tenemento. Et Fleta lib. 3. c. 16.
§. 19. Campiones autem & fervientes quandoque ho¬
magium faciunt , hoc tamen ratione nudi dominii re¬
putatur.
CAM 1 06
Priufquam in arenam defeenderent Campiones ,
corporalia fubibant facr amenta, quod juxta probabilem
credulitatem eorum credebant dominos , pro quibus pu¬
gnam intrabant , veritatem fovere , & non per calum¬
niam , feu per aflum , ad accu f itionem propojitam , vel
defenjionem adhibitam procefflffe , & quod cum omni
virtute & potentia , ftudio & vigore partes , pro quibus
pugnaverint , adjuvabunt, ut eft in Conflit. Sicul.
lib. 2. tit. 37. §. 2. Et in Statutis MSS. Caroli I.
Regis Siciliae cap. 135. Sacramento praeterea fe
purgabant, nullis fe herbis aut maleficiis ufuros
in ipla pugna, in Lege Longobardor. lib. 2. tit.
5 5* §• 1 1 • in veteri Confuetudine Normanniae
cap. 68. &c.
Sed & priufquam in campum defeenderent,
capite tondebantur. Statutum Ricardi I. Regis
Angi, apud Rogerum Hoved. pag. 6 6 6 .& Brom-
ptonum pag. 1173. Latro de furto convittus , ton¬
deatur ad modum Campionis, & pix bulliens fuper ca¬
put ejus effundatur. Charta Anglicana a Byffeo de-
feripta in notis ad Uptonum pag. 36. qua qui¬
dem Henricus de Fernbureg fe in Campionem Ec-
clejh Glaftonienjis offert , pro 3 o . marcis ellerlin-
gorum : De quibus 3 o . marcis dittus dominus Ab¬
bas . . . mihi folverit in vadiatione didit duelli 10.
mare as , in tonjione mea 5 . mare as , & rejiduum fupra-
dittarum 3 o . marcarum , die amationis mea , &c.
Alfifiae Hierof. MSS. cap. 1 o 1 . Toutes manieres de
gens , autres que Chevaliers , pour quelque quarelle
que cefoit , fe doivent combattre a pied en bleaut, 011
en cotes rouges , & chauces d eftrier, & braies & braier ,
tel com efl ufe , que Champion a pied les ont , & eflre
rongnes d la reonde , & avoir chanevas , & baflons de
Champions , & qui avoir ne les peut ,Ji ait autres ba¬
flons , qui foient d un lon. Quod vero hic fbatuitur
deCampionibus , ut fupra aures , capillos rotun¬
de adaequatos , & in coronas figuram attonfos de¬
ferant , habetur praeterea in veteri Normanniae
Jure municipali cap. 68. Et cbafcun doit avoir les
cheveux rongnespar defjus les oreilles. Quin etiam
Miles homicidii, vel furti accufatus , duello pe-
dellri purgare fe tenebatur , & tonfus pariter ad
inflar Campionis in arenam defeendebat. E^dem
Affiliae : Les Chevaher , qui fe combate por nturtre ,
ou por homicide ,fe doive combatre dpie , &fans coiffe ,
6 eflre roignes d la reonde.
Campiones pedites pugnabant , nunquam equites.
Philippus de Beaumanoir cap. 61. Se li homme de
poefle appelle le Gentilhomme , il fe combat dpie dguife
de Campion. Et cap. 6 3 . £humt homme de poefle ap¬
pellent ! un l autre , il fe doivent prefenter aujor9
qui lor efl dffigne apres les gages receus , d pie & en
armes de Campion.
Quo vero expeditiores effent Campiones , cin-
dli in arenam defeendebant. LexBajwar. tit. 12.
§. 8. Etji negare voluerit , cum 1 2. facr ament alibus
juret , aut cum Campione cintto defendat fe , hoc efl ,
pugna duorum.
Campionum arma, erant fullis feu baculus , & cly-
peus. Capitula Ludovici Imp. ad Legem Salicam :
Eligantur duo ex ipjis ,id efl, ex utraque parte unus ,
qui fcutis &fuflibus in campo decertent. Lex Longo-
bard. lib. 2. tit. 51. C 10. Etilliduo difeernant cum
fcutis &fuflibus. Adde lib. 1. tit. 2 5.$. 7 6. tit. 5 5.
§.29. Capit. Caroli M. lib. 4. cap. 29. Conllitut.
Siculae lib. 2. tit. 3 7. §. 1. Statuimus prxterea, ut
amodo Campiones habeant clavas aquales , non fpino-
fas , nec cum agasonibus , nec habentes cornua , nec
ex parte fuflis ad modum unguis. Adde Statuta MSS»
Caroli I. Regis Siciliae cap. 120. Saxo Gramma-
io7 CAM CAM 108
ticus lib. 5. Hift. Dan.^iw autem quavis de re Pu¬
gilem popularis impeteret , ipfum armatus exciperet , cu¬
bitali duntaxat ftipit e pugnaturum. Charta an. 1244.
ex Tabulario S. Albini Andegav. de Duello per
Campionem : Et vidit Guillelmum. . . armatum co¬
rio unclo de oleo , & habentem cljpeum & baculum ,
prout moris ejl. Tabularium S. Sergii Andegavenf.
Cum nec Epifcopus , nec proceres , qui aderant , con¬
cordiam invenire potuijfent , duos Pugiles pojl Sacra¬
menti fidem , fcutis & baculis decertantes magna parte
diei , licet inviti conjpexerunt. T abular. Vindocinen-
feTh«ani Ch. 8 7. Fulbertus de LavarCmo , qui cen-
fum illam motatici , dum ejfet in fieculo , annis multis
reddiderat, & nunc nofter Monachus fattus erat , de¬
fendi fecit contra illum per quendamnofirum hominem
fcuto & baculo cum Campione ipjius Conftantii decer¬
tantem , pro palo illo cenfum nec fe unquam reddidijfe,
& omnem in perpetuum reclamationem illius palatici
fuperato in ipfa decertatione fuo Campione guerpivit.
Tabular. S. Stephani Lemovicenf. Et convenientia
inter I clcrium Epifiopum ,& Aymericum fuit , ut am¬
bo venijfent in burgo S. Juniani caufa amicitia inter
ipfos , & per auttoritatem antiquorum hominum de
ipfa villa, vel de parochia perquijijjent ; &Ji ipfos cre¬
dere noluijfent, bellum inter duos homines cum fcuto &
baculo firmajfent Jine ira, & fine deceptione: & ipfa
lege in Lemovic a civitate , aut in burgoS. Juniani,
vel in cafiro Niolio , ubicunque Epifcopo de iftis tribus
locis placitum fuijfet , Jirie ira , & Jine ulla contraria ,
vel Jine deceptione bellum peractum fuijfet. Et de ipjis
caujis ,Ji mijfus Aimerici vicius fuerit , pro ipjis con¬
ventis amiffionem tenuijfet Aimericus contra Epifco -
pum , vel contra Ecclejiam fandi Juniani , omnibus die¬
bus vita fua per fidem , &c. Britto de Jure Angli-
cano fol. 4 x . Puis voifent combattre armes fans fer ,
& fans longue arme , a tefies defeouvertes & d mains
nues , & pies , ovefque deux bafions cornus d’tm lon-
gueur ; & chafcun de eux d'un efcu de quatre corners
fauns autre arme , dont nui ne puijfe autre griever.
Vetus Confuetudo Normanniae cap. 68. Aujour ,
qui e fi afis d faire labat aille ,fe doivent les Champions
offrir d la Jufticc , ains que midy foit pajfee , tous ap-
pareillez. enleurs cunees , ou en leurs cotes , avec leurs
efcus & leurs bafions cornus , armet, Ji comme meftier
fera de drap , de cuir , de laine & d’efioupes. Es ef¬
cus ne es batons , ne es armeures des jambes ne dcit
avoir fors fufi ou cuir , ou ce , qui cfi par devantdit :
ne il ne peuvent avoir autre infirument d grever l’un
V autre ffors l'efcu & le bafion. Praeallatis addenda
Charta Philippi Phegis Franciae ex Libro Princi-
pum : Philippus D. G. Francor. Rex , dilecta & fi¬
deli fua B. Comitijfa Treceufi falutem & dilectionem.
Noveritis , quod nos conjilio bonorum virorum , & pro
communi omnium utilitate flatuimus , quod Campiones
non pugnent de catero cum baculis , qui excedant lon¬
gitudinem trium pedum ad pedem manus , fed cum ba¬
culis trium pedum , .... vel minoris longitudinis , li¬
ceat eis pugnare ,ji voluerint. Proinde vobis manda¬
mus per fidem , quam nobis debetis , d vobis requiri¬
mus , quatinusper totam terram vefiram id publice
publicari faciatis , & firmiter obferv ari. Ait. Parijius
an. D- 1115. menfe Auguflo. Adde lib. 2. Mira-
cul. S. Bertini cap. 1 5.Adrevaldum de Miracul.
S. Benediifti cap. z 5 . Rodulphum Tortarium in
Miraculis ejuldem S. Benedi&i n. 24. eumdem
lib. 5 . n. 11. Hift. Pontificum & Comitum En-
golifmenfium cap. 2 5 . Capitula Caroli Mag. lib.
4. cap. 29. CaTarium 1. 3. cap. 1 8. Nicol. Upto-
lium de Offic. rnilit. lib. 2. cap. 8.Sirmondunx
ad Gaufridum Vindocincnf. pag. 6 5. praeterea
veteres Notitias apud Charlonium in Notis ad
Hift. lnculifmenfem Corliaei pag. 41. 43. An¬
gelum Portenarium in Felicitate Patavina lib. 2 .
cap. 8. & c.
Campionis duello fuccurnbentis poena , varia fuit.
In Capitulo Ludov. Pii ad Legem Sal icam decer¬
nitur, ut Campioni, qui victus fuerit , propter perju¬
rium , quod ante pugnam commijit , dextra manus am¬
putetur. Eamdem poenam ftatuunt Lex Longo-
bard. lib. 2. tit. 5 1. §. 10. & Conftitut. Siculae
lib. 2. tit. 3 7. §. 3 . Philippus Bellomanerius MS.
cap. 6 1 . Cafcuns par le Coufiume de Clermont en
gages de meuble ou de catix , pot avoir Avee , s’il
le requiert ,foit qu ii ait enfoine , ou qu ii nen aitpoint:
& li Campions vaincus d le point cope : carce n’efioit
pour le mehaing, qu ii emporte aufques le barat , fe
porroit faindre por loier ,& fe clameroit vaincus ,par-
quoi fes maifires emporteroit la damage & le vilonnie ,
& cil emporteroit Pargent, & pour ce e fi bons li juge-
mens du mehaing. At in crimine capitali longe gra¬
vior fuit poena Campionis , capitis fcilicet , ut
eft in Conftitut. Sicul. lib. 2. tit. 3 7. §. 3. in
Wichbild Magdeb. art. 82. §. i.&c. Aftifiae
Hierofol. cap. 3 7. Si la bataille efi de chofe ,qu’on
a mort defervie , & le garant efi vatneu , il &
celui , pour qui il fait la bataille , feront pendas :
&fe legarent efi tel , que il puijfe mettre Champion
pour foi , & fon Champion efi vaincus , il feront tous
trois pendas. Et fe feme fait l'apeau , & fon garent
& fon Champion efi vaincu , elle fera arfe , & le ga¬
rent fe combat , & efi vaincu , fera pendus ; & fe il
met Champion pour foi, &il eft vaincu , il feront tous
deux pendus , & la feme arfe. Et fe l a bataille efi
pour la quarele tel , que l’on ne doit mort recevoir
qui en fera attaint , celui oucelle , pour qui il combatt
de qui le Champion eft vaincu , pert la quarelle , & vois
& refpons en Court , & le Champion doitefire pendus .
Et in cap. 98. ftatuitur, ut muliere per Cam-
pionein de quacumque querela decertante , <9e
Campione devifto , illa in ignem mittatur, Sc
Campio furcae addicatur. Praeterea fepultura
Ecclefiaftica carebat. Summula Raimundi Ord.
Praedic.
Pro mercede Pugil iniens cum fure duellum ,
Si cadit in pugna Pugil , extra nos tumuletur.
Id etiam obfervatur in eadem Summula de iis ’
qui in torneamentis lsefi interibant.
Campio £e mei devi&us ad monomachiam am¬
plius non admittebatur, nifi ipfeab alio impetitus
fuiftet, ex Conftitut. Sicul. lib. 2. tit. 37. §. 1.
[ & Statutis MSS. Caroli I. Reg. Siciliae c. 120.]
Sed & is , cujus Campio vi&us fuerat , fi de
capitali crimine non ageretur , re , pro qua pu¬
gnatum fuerat , non modo excidebat , fed & ma¬
nus abfeiflione mul<ftabatur. Ita Philipp. Bello¬
manerius cap. 6 7. Cil , qui combat , ou met Campion
por h , por autre cas , que por cas de crieme ,Ji comme
defaus jugement fans ajoufier vilain cas en 1'appel, ou
por debouter tefmoins de lor tefmoignage , ou por fon he-
ntage, s’il eft vaincus, il ne pert fors que le querelle , &
fon ceval , & les armes, que lifires a, & Vamende es ho-
mes, fe li apiaxfu de faujfer jugement: mes fe le bataille
fu de Campion , il pert le poing. At in Allifiis Hiero¬
fol. cap. 6 2. infamis habebatur , & iis accehfe-
batur , qui ne pouvoient porter garentie en la haute
Court ,& qui nont vois ne refpons en Court , uti Per¬
juri , Fidementiti, Proditores, Nothi, & Adul¬
teri. Id etiam habet idem Bellomanerius cap. 13.
Li S ires , qui fes Campions eft recreans , pert refpons en
Cour. Vide Wichbild Magd. art. 8 2. §. 1.
lop CAM
Sed Sc omnes Campiones condu&itii infames
quodammodo habebantur : unde inter Privilegia
indulta Rotomagenfibus ab Henrico II. Duce
Normanniae an. 1 1 50. in nova Conciliorum £c-
clefiae Rotomag. CoILdlione pag. 148. illud efl,
quod nullus eorum duellum faciat contra aliquem , qui
teftifi catus Jit Pugil conduchtius per [aeramentum de¬
cem legalium civium Rotom. 5 . intra civitatem & 5 .
de burgo: illi vero decem cives Jint inelettione fjuftitia.
Interim dum Campiones in arena decertabant ,
ii , pro quibus dimicabatur , in carcere detineban¬
tur, fi quidem de crimine capitali ageretur, ut
efl apud eumdem Bellomanerium : vel certe , ut
efl in Affifiis Hierofol. cap. 94. II doit efire en
une part doucbamp tout defeouvert ,& fe il y a homme
ou femme , qui ait fait Pappe au par Champion , il doit
efire dele les corps en tel manter e , que il ne nuife ne
aide a nui des z. parties , ne en dit , ne en fait , ne en
contenance , fors de Dieuproier , en tele manter e , que
les Champions. ne le puijfent oir. Vide Legem Ba-
jwar. tit. 2. cap. 1 2. §. 1. & Gregor. Turon. lib.
io.Hiftor. cap. 1 o.
In Regeflo Joannis de S. Julio , Camerae Com-
put. Parif. hxc leguntur, inScacarioPafch. 1218.
< Judicatum efl , quod Campio cruce jignatus vadtans
duellum de c at alio , non potefl illud facere , petens ca-
tallum amittit. In Scacario Pafchae 1221. Prace-
ptum efl , quod Pugiles de duello de catero veniant in¬
fra meridiem ad dies JibipoJitas, alioquin Jintin defettu.
Campionum Oblationes, in Charta Manafhs Epifc.
Lingonenfisan. 1185. quas ii , priufquam in are¬
nam defeenderent , Ecclefiis offerebant , quo in
duellis Deum Ubi propitium conciliarent. Vide
GeflaConfulum Andegav. cap. 3. n. Notas
ad Alexiadem pag. 563.
Atque haec obiter de Campionibus perflrin-
ximus. Sed cum univerfam hanc materiam ac¬
curate omnino exequantur vetera urbis Ambia-
nenf. Ufatica MSS. ex iis fequentia decerpere
operae pretium vifum efl, etfi forte prolixiora,
ut mores noflros veteres & jam obtoletos inde
Le&ori addifeere liceat : Derekief quiconqties ait
jour de loi de bataille 'a venir ,Jt comme il doit venir a
fon jour dedens miedi , ou il perd fa querelle ,Ji na con-
tremande ; & fedoit prefenter d fon avotie & fon tef
moing pour tant , comme il doit d cbelui jour contre
fon averfaire , & contre fon avoiie ,fe cbil aavoue ,&
fe doit le teflmoing d fon avoiie & d fon averfaire nou-
mer par nom & par feur nom , & cbil, qui a le tef¬
moings leve, fe doit ainffy prefenter , & li , sen avoiie ,
sil a avoiie pqurtant , car il doit d chu jour contre fon
averfaire &encontre fon teflmoing & fon avoiie , fe ctl
a avoiie , & doit autreji fon adverfaire & fon teflmoing
&fon avoiie par nom & par feurnom nommer , & puent
les parties retenir au prefenter amendement d’ avoiie &
d’ armes , & d' aparelleurs , & de tous aaijfemens , &
de toutes cofes , kil convient d jours de plait , & d
loi de bataille , & ainffy tous aaiflemens & tous amen-
demens porroit avoir jufques d cbe , qu ii aront les
grans fair emens jures , & carcbie leur avouerie & leur
avoiie , & puis ne porroient avoir amendement ne d’a-
voir ne d’ armes ne d'autres cofes d cel jour , fe jours
n7eft par droit de juflice alongiez. & avant continues ,
& fe cbu jours eftoit alongiez. & avant continues ,
il porroient avoir tous amendemens plainement de tou¬
tes cofes , ki convient djour de plait, & d loi de ba¬
taille , puis kil requiffent au prefenter & au carcbier
leur avouerie. Et fe jours eftoit alongies , il aroient
amendement de can kil convient plainement d jour de
plait & d loi de bataille,Jil /’ avoient au prefenter re-
CAM 1 1 o
tenti, &Jil ainffl r eienu ne l’ avoient, il ne porroient
mie avoir au jour , qui flroit alongies ou continues d
avoir nui amendement fe retenu au prefenter ria-
voient ces cofes y il n aroient amendement , fors ainffl
comme il fe feroient pr e flente , ou avoir ne porroient
ams leur converoit ainji , comeil fe feroient prefente d
tendre loi , & parfuir loi & camp de bataille. De¬
rekief fe les parties , qui funt en loi & en camp de ba¬
taille , fe font pardevant fjuflice en droit prefentees
contre les autres ,&veulent aler avant en la querelle,
& floient ligage jttgie d bataille de chele querele ,leur
parties doivent jurer expreffeement enji come il iert
apres dit. Les deus parties & li teflmoing & li avoiie
d genoux vienront , li teflnomgs tout avant doit jurer ,
kjl aporte bons tefnoignages & loial , & Jil a contre-
mande , kil afais bons contrematis & loiaux , & doit
prendre cbil qui claime , fon avoiie par puing , & dire,
que par cbelui , qui eft fes avoiies , le monftrera & fon
droit , & s’ avouerie d fon avoiie baillera , & en foi le
baifera, & li avoiies 1’avoiierie de cbelui retenra,&puis
exprejfement juera , que fes maiflres a bon droit en le
querelle , & que sil a contremande kil afais bons con-
tremans & loiaus, & que fes tefmoings a tefmoignie pour
fon maiftre bien & loiaument , & bien envers cbelui
& envers fon avotie le monftrera , & par fen cors , &
par fes armes en eure de jor mort 011 recreant lerenderaj
fe par jour ou par paisfaifant ne demetire ,<& cil feur
qui on claime , juera , que cbil na droit en le querelle ,
& que il & fes tefmoings a tefmoingne faus , & porte
mauvais tefnoingnage & fairement mauvais & def-
loial , & quejil meimes a fait contrematis , kil ne font
ne bon ne loial , & prendera , dont cbil fen avoiie parle
poing,& dira que par cbelui le monftera & fon droit,
& fon. avouerie d fon avotie baillera , & fon avotie en
foi baifera , & li auoues adont juera , que fes maiflres
a droit en le querelle , & que il a fait bon fairement &
loial , & que cbil , qui claime feur fon maiftre, na droit
en le querelle , & qu ii & fes tefmoings & fen avoiie
a jure faus , & fait mauvais fairement & defloial , &
en prendra 1'avoue par le pomg deftre , & l’enlevera
comme par jures de dejloiaus & par fon corps &par fes
armes quiebi funt en pre flent , telle fera ou mort ou
recreant en une eure de jour le rendra , fe par refpit
de jour ou de juflice , oii par pais fatfant ne remaint.
Adone fe trairont les parties ariere , & demoueront
li avoiie fans leur confeil , & feront li avotie aillie &
delivre d la jufticbe pour fair e cbe ki doivent , ne
porrontli avoiie avoir confeil ne aide amendement d’ ar¬
mes ne d' autres cofes , fe cbu jours neft par droit de
jufticbe alongies. & continuez. , & fon vait avant en le
querelle le jufticbe fera jurer ad avo ties expreffeement,
& leur efclaiera qui nont brokes ne coutiaus feur aus
ne autre anneure ,fors les baftons & les efcus , quiebi
funt en prefent , & qui par droit & par loi doivent
avoir ,& kil nontyve ne autre berbe beue ne mangie,
ne nont herbes ne brief ne car audes fur aus , ne fait for
ne forcberie , nc art ne car audes , porcoi il puijfent efire
aides en aucune maniere , ne fen averfaire nuire. Apres
leur doit le fjuftich e quemander ki f 'acent cbe qui doi¬
vent , adont , feront le bataille. Derekief tant come
efpoufailles durent & con puet efpoufer , puet en
faire bataille d’iretage & de quelconques pojfefftons que
cbe foit , & de toutes autres cofes , qui ne funt de laide
euvre , de murdre , d’omechide, de rat , d' arfon , de trai-
fon , de toutes males euvres puet-on faire bataille fors
es haut jors principaus.
Praeallatis addere lubet,quae in hanc rem habet
alia vetus ac manufcriptaejufdem urbis Confue-
tudo : Selonc l’ ancicnne couflume d' Amens s' aucuns
demande catel pardevant le Prevoft , & cbil d qui le
V
in CAM
dete efi demandee , le fornte , & die qu ii tiorra nui
tefmoing fors par Ici de bataille, il convient , que cbil
qui le dete demande , l’ aramiffc a prouver , & qu ii por-
cbe fen Vpage en le main du Prevojl, & ke cbe foit fuis
en le prefencbe de 2 . Efquevins , & li Prevos afflgnee-
ra jour au demandem d’ amener fes prueves a le quam -
z.. aine , fe plus brefjom li demanderres ne veut avoir :
mai's fi bref jour quii vaurra avoir , il ara , & au kief
de le quainz,awe, il venra & amenra, fen tefmoing ,
& le tenra li avocas par le pan du fercot , & li avocas
auffi ; & fe taira tous cois cbil qui le dete donande , &
li tefmoins auffi , & li avocas parier a , & dira tous les
propres mos du claim & de le demande mot d mot , &
diraque ches propres mos li tefmoins quel pan il tenra le
tefmoigne , &l’offre li tefmoins d prouver par fen fai-
rement que chefi verites , & devera li tefmoins tendre
famain as S ains pour jurer. Et fi tofi come li tefmoins
fera agenouillies pour jurer , & ara fe main feur les
Sains , cbil d qui on demande le dete , ou fes avocas ,
devera aler avant , & prendre le tefmoingpar la main
quii ara rnife feur les S ains , & lever , & dire quii efi
faus tefmoins , & qu ii ne fu onques veus ne ois en lieu
ne en efire debe faire quii tefmoigne , & quii veut ju¬
rer contre lui , & l’ en puet lever comme faux tefmoing ,
& en doit porter fon ve age en le main du Prevofi ,. &
effrir d monfirer fes par olle s contre le tefmoings par li &
par bome , &retenir avoiie & amendement d’ armes, &
de dire & de faire , & de quanques il ap artient d loy de
bataille pour cors d'oume voarder , fauver & deffendre.
Et li demanderres ches parolles oies & faites , doit
ploier fen vpage , & porter en le main du Prevofi , &
dira quii fera fen tefmoing boen & loial par li & par
horne & doit retenir avoiie & amandement & retenan-
cbes d' armes , & quanques il ap artient d la loi de ba¬
taille pour cors d’oume fauver , voarder & deffendre. Et
li Prevofi doit les wages recbevoir , & prendre feurte
des parties d porfievir droit & loi : & doit li Prevos
faire noumer d cafcune partie une maifon dedans les
murs de le vile ou il feront leur oflel. Id oupuifl faire les
contremans. Et ches cbofes faites , li Prevos leur doit
affigner jour d quint.aine d ches parties. Et pueent les
parties contremander lejour folel luifant , & venir len-
demain d leur jour dedens midi.Et fe cbil qui contreman-
deroit ,eftoitveus bors de fe maifon, puis le contremant
faitdefques d lendemain que le Cours fut departie , il
perdroitfe querele: fe cbil s1 en aidoit contre cui il aroit
contremande , mais qu ilsen aidaft d le premiere jour-
nee apres enfievant. Et fe adonc ne s’en aidoit , jam ais
tii recouvenroit. Et quant les parties aroient f ais tous
leurs contremans , ou tantqui leur plairoit, ilvenroient
encourt orne d' armes de cuir & d’efioupes & de feutre
& de toile , & les gambes afielees & vearnies de cau-
ches de balaine ou de fufi , & leur efcu de cuir & de
fufi & de ners , & fen bafion auffi : mais point de fer ne
d'achter , ne broques , ne de fufi , ne d’os , ne de nule
autre defpoife ne puet feur li avoir , fe nefi le blouque de
fen braieul , & cele blouque come on a acoufiume d avoir
d braies , fi come autre gent les portent : & s' autre cofe
avoir feur li, il per droit fe querelle. Et convient que
cbil qui apelle feprefente avant par devant le ffufiicbe,
& tenra li avocas C apeleur par le pan du fercot , & le
Campionpar l’efcu, dira li avocas, Sire, acui fapoion
ch aiens dejufiicbe ; & li Prevos doitrefpondre , ou il ou
cbil qui le jufiicbe cenra , fjetienglejuftiche de parle
Xoj. Et luee il atendra tantque li deffenderes foit venus
ou camp , & tenra li avocas le deffendeur par le pan du
fercot. &Udeffenderres tenra fen tefmoing par le pan du
fercot & tenra li deffenderes fe main d l' efcu du Camp ion.
Et quant avocas d L’ apeleur verra que le partie iert de¬
vant le jufiicbe , il nmera fen mafire & dira , que
. CAM m
tnaifires avoit jour die jour ne e contre fen av er faire &
contre fon tefmoing , & les nomerapar non &parfeur-
non , d prouver par li & par boume , que le demande que
fes adverfair es f ait , nefi bocne ne loiaus , neli tefmoi-
gnages, & recorder a lesparoles du claim, & le maniere
de 1'appel & du lever qu ii afait ,fi come il efi par def-
feure dit,& requerra auCampion qu ii recboive /’ avoiie-
rie du camp & de le bataille, quant ele iertjugte d faire,
& li appelleres doma /’ avouerie au Campion , & li Cam-
pions le recbevera. Et puis fi fe pr e fenter a li Alaifires
& li Campions d faire fe bataille par l’ Jvocat. Et apres
li deffenderres fe prefentera , & li , & fen tefmoing , &
fen Campion , & recorder a les propres mos de fen claim,
& le tefinoignaige de fen tefmoing, & offerra par li ou
par fen avoiie fen tefmoing d faire boen , & requerra au
Campion qu ii prenge l' avouerie de faire le bataille, pour
li & pour fen tefmoing , & li Campions le recbevera , &
puis fe prefenteront d faire le bataille , s’ele efi jngie, &
tout cbe fera fait par avocat. Et adonc demander a le
jufiicbe as parties s'ilvoelentoir droit , & il refponde-
ront , Ouail : & adonc les parties fe trairont d/une part
par le congie de le jufiicbe en fon camp, & li Prevos con-
juerra asjugeurs , foient Efquevin, ou bome de Fieffeur
leur ferment , quii jugent le bataille. Et la doivent li
jugeur faire jugement de le bataille sele efi, ou s' ele
nefi nue. Etfe li jugeur ne voelent faire leur jugement ,
il puent prendre leur refpit d quim-aine , & ainfipuent -
tl avoir trois quin^aines de refpit , & une quarant aine ,
& j.jours y & apres trois jour s , & d le deerr aine jour-
nee des trois jour s il convient quii jugent , ou qutl de¬
mearent en court. Et quant il prendent leur refpit , il
doivent apeler les parties, &metrejour d quim.aine,&
ainfi d tous les refpis que li jugeur prenderont , fi come il
efi par deffeure dit. Et toutes les fois que les parties fe
partiront de court , il puent 3 .fois contremander , fe fo-
me il efi par deffeure dit. Etfe li jugeur jugent le batail¬
le, on doit apeler les parties devant aus,& devant le Pre¬
vofi, & doivent defploir leur jugement ,fe hjugemens efi
tels par les parolles du deffendeur quii ara propofe d
deffaire les I Vages , qu tl n i ait nui rvage. Se chefi de
c atel , cbil qui a deffendu les i vages , & qui a demande
le demande , ara fe demande : & fc chefi a autre cofe , fi
aura- il Je demande de quel cbofeque cbe foit , & fera ab-
fols des 1 vages , & fera contrains cbil qui les i vages
aporie , d le demande con afait feur li, & fi demourra en
60. f d’ amende envers le Roy de Franche. Et fi leju-
gemens efi , que le bataille foit , & qit tly eftvoages , li
Prevos comandera as parties qu ii fe traient arriere , &
fera li Prevos aperter les Sains, & feront mis par devant
Ii,ouil les tenra en fe main fil veut,& fera apeler les par¬
ties, & fera jurer a cbeli qui demande, feur Sains, qiCil
a loial caufe en cbe quii demande , ne que dfen tefmoin
on na done ne promis pour porter en le querele autre te f-
moignage que boen , & puis li fera les Sains baifier , &
puis fera jurer au tefmoing qutl a porte loyal tefmoigna -
ge, & quii na eu don ne prome ffe pour porter le , & li fe¬
ra les S ains baifier. Et apres il fera jurer le Campion ,
que il loiaument d fen pooirfera le bataille pour fen mai -
fire & pour le tefmoing, & loiaument a recbut l’ avouerie,
& li fera les S ains baifier. Et venra li Campions luee en-
droit as Sains fans efcu & fans bafion , & les lairra en
lieu dedans le camp, & tout cbifi fair emens feront f ais x
genous ,&fe chefi de cas de cr terne , il ni a point de tef¬
moing. Apres li Prevos appeller a Cappelleur , &liferx
jurer qu ii a loial caufe en fen apel , & baifera les Sains,
&puis apres s apeler a le Campion , & li fera jurer feur
Sains, quii fera le bataille d s’enpooir pour fon mafire,
& que loiaument il a recbeut iavotierie. Et fera li Cam¬
pions f <tns efcu & fans bafion , auffi comme li autre s , &
puis les fera li Prevos traire arriere. Et apres li Prevos
1 1 3 C AM
fera crier pa7 S er j antas par le Roy de Franche , & nom¬
iner a-ton le nom du Roy , &dira li crierres , Oies , oies
de par le Roy de Franche le banle Roy , que cafiuns &
cafcune fe traie arriere , defques adont que li Prevos ait
fait che quii appartient d li de s ofiche de la bataille
qui efi jugie de ches parties ,Ji les nominer a par non &
par fur non , le demandent , le tefmoing, fe te fmoing i a ,
& Vavoiie, & l' apeleur & Vavoue. Et chu crifait ,
li Prevos rapelera les parties , & leur fera derektef
les parties jurer feur Sains , quii ont droit cafcuns en
fe caufe , & quii atendrontle droit par bataille> fi co¬
me il efcarra ; & pius les doit faire aler arriere , &
apres li Prevos doit aler avec pluifeurs des jugeurs d
chelui qui les ve ages a donnes , & doit refiearder les
armes d fen Campion qu ii n i ait nient de fer ne d’a-
chier , & doit refwarder que li baftons ne li efcus ne
foientne quajfe ne depichie , ne que li denianderres ne
ante de fe part n’ait armes nules qu ii puifi baillier au
Campion ; & auffi doit-on faire d Vautre partte. Et
apres che fait, li Prevos doit faire crier de parle Roy,le
camp le Roy &le bataille , & qui ne foit tius des ligna-
ges as partiesqui ait nule arme, & doit prendre h Pre¬
vos boene feurte des parties qiCil atendront le droit de
la Court. Et che fait li Prevos doit rapeler les parties ,
& mettre les deux Campions Vun de cofie Vautre , &
fe doivent entretenir par les mains & agenouillier en-
Janle devant les Sains , & jurer feur Sains, premiere -
tnent li Campions dei apeleur , car il ne fet armes ne
feur li cofe qui foientne defer , ne d’acier , & quii n’a
ames fors de cuir & defujt, & quii na feur li nule
broke, & quii ne fet ne car audes ne forcherie qui doie
fen compagnon nuire , fors le for che de fen cors & fes
armes. Et aihjile jura li apeleres, & au tel ferment
fait li Campions dudeffendeur , & li deffenderres & li
tefmoins , s'il i, efi , & li Prevos les fait aler ariere, &
apres li Prevos doit faire le pare & faire ajfeirgens en -
tour le pare , & doit prendre warde qu'il n i ait arme
des lignaiges as parties. Et fe le bataille efi de murdre
eu des cas de crieme , li Prevos doit envoier les parties
en prifon , &li Campion doivent demourer , & doivent
les parties latffter gent pour aus performes a cui on puife
parier de pais & de concordanche, & doivent recognoi-
fir e par devant les jugeurs qu ii aront ferme & efiaule
che qu’il en fer ont. Et che fait li Prevos doit prendre
les Campions warnis de toutes leurs armes , & les doit
mettre ou pare Vun contre Vautre, cafcuns au res du
pare, &doit cafcuns avoir partiedu pare & dufolel,
Ji que li uns n ait nient plus davantage que li autres.
Et che fait li Prevos doitfa.tr e crier, & doit dire li Ser-
janspar 3 . fois,Oies ,tout de route,de par le roy de Fran¬
che , & nommera le nom du Roy , qui ne foit Ji h ardis
horne , ne f eme, ne du lignage de Vune partie ne de Vau¬
tre qui ne demeure au pare , ne entour , qui ait armes
deffendaules , fe ne font les wardes qui font efwarde d
che faire , & qui ne foit Ji bardis ne Ji hardie , Ite hom
de le Court , ne jugerres, ne ve arde , ne ferjans qui
entre dedans le pare , ne qui die mot, ne fache Jignes
por cofe qu’il voie , ne qit il oie,fe n’efi li Prevos qui tient
le juftich e, & lijugeur qui fer ont efwarde pour le pare
Vearder. Et fe nus entreprenoit en ches cofes , ou en au-
cunes d' ic belles , il feroiten le merchi le Roy de cors &
de catel & d' iret age. Et che fait li Prevos doit ejwar-
der parle confeil des jugeurs qui demourra avoecliou
pare pour warder le , & doivent efire nomme , ne ni
en doit nient mains avoir de quatre. Et doit li Prevos,
ou chil qui tient le jufiiche , & li efwardeur aler au
Campion dei appelleur , & demander s*il aquanques
mefiiers li efi , d' armes , d'eintures , & de roigneure ;
car ilnc fe fera mie oindre, ne reoigner s'il ne veut.
Et fe li Campions difi , Oieje fuis lien , & ai quanqnes
Tome II.
CAM 1 14
mefiier m efi , m s’il difi , fje me veutlle alaskier , ou
efiraindre , ou oindre, ou reoigner, li Prevos doit foujfrir
tam qu il ait fait. AI ais fe li Campions & fes appeller—
res font fage, toutes ches chofes font faites , ams que le
jufiiche ne li efwardeur i viengnent. Et che fait li Pre¬
vos doit commander a V dparelleur , qu’il voifi hors du
pare , & ne ledoit mie feir au pare. Mais Ji enfus outre
les gens, qu'il ne puifi faire Jignes , ne cofe nule dont li
Campions fe puifi aidier d’armes , car li apareillierres
en fet plus Vautre gent: &ainfi doit-on faire au Campion
& a V appareilleur du deffendeur. Et che fait li pre¬
vos doit vemrenmi moilon des z . Campions, & doit nom-
mer cafcun par nom, & doit dire Ji haut, que les wardes
du pare Volent, faites cafcuns che que vous deves . , &fe
doivent li Prevos & les Wardes traire ariere , & li
Champion doivent aler enfanle,& faire cafcuns fen de -
voir. Et quant il font ale enfanle , comlienqueche foit
un efiour ou pluifeurs, li Prevos &les Wardes en Ve fiat
qif ils les volent , les putent prendre fans mouvoir , &
commander qvdils ne fe muevent : mais iis ne doivent
nient plus laskier Vun come Vautre , ne faire avantage ,
& puet-on & doit on qui veut parier de le pais ; & fe
pais efi,on doit les Campions traire Vun enfus de Vautre,
& doit li Prevos de par le Roy les cans le Roy,& doit li
Prevos ofier as Campions leur gros baflons , & leur doit
baillier cafcun une vergue,qui ait de lonc cafcune 3 . pies
& demyjfx tout d’ une grojfeur & d'unelargeur, & cVun
bos , & auffi ounie Vune come Vautre, Ji Con les pourroit
onniement efiimer. Et doit li Prevos comander as Cam¬
pions & deffendre le broke & le dent, & comander qidil
fachent leur devoir. Et chil qui kietdes Campions, efi i
6 o.fols envers le Roy pour le camp , &fes efcus & fes
gros baftons demeure au Roy, convient queli unskieche
& envers: & s'il votent feur cofte, ou d deus, toudisles
feroit-on raler enfanle: & s’il getoient jus leus efcus par
cautele,li Prevos leur feroitreprendre. Alais Ji uns li
per doit anchois que li autres, on ne li rendroit mie, ne fe
vergue auffi. Et fe pais eftoit fait e, ams kfele fufi jugie t
ongeteroit les cans le Roy,Ji come il efi par dejfeure dit ,
& en aroit li Rois de drotture ,Ji come il efi par dejfeure
exprejfe. Et fe pais nefi , les wardes qui tiennent les
Campions en Vefiat , s’il efi eure dejour con puifi veir ,
fe doivent traire arriere , & laiffier les Campions conve •
nir ; & s il efi nuis, con ne voie goute, on doit les Cam¬
pions en Vefiat con les treuve, mener en prifon, & cafcun
mettre d par li fans def armer, & fans boire & fans men -
ger,ne fansplaie qu'il aie tenter, ne iniere baillier. Alais
fe le plaie efi Ji crueus qu’il i ait perii de mort, ouqidl
fe peufi effaner, on li puet bien bender , & Ji lon puet -
on biendonner d couvrir pour che qiCil ne refroident, &
les doit-on Uijfier coukier & dormir s ilvoielent , & len¬
dem ain on les doit ramener ou pare , & doit li pars fais
& li deerains eris cries,Ji come il efi par dejfeure dit,&
doivent aler enfanle. Et s’il efi Jigrantjours quant le
pais ne puet efire con puifi veir,on ne les doit pas mener en
prifon, ne faire les cofes dejfus dites, ains les doit-on-laijier
aler enfanle, & refwarder che qu'ilferont Vun d Vautre',
& quant il font enfanle, chil qui efi recreans, doit efire
jufiichies. Alais il efi recreans par dsuxmameres,Vunt
par dire, fjeme rench recreans & coupaules & atains
dufait , ai tort , je &mes maiftres en le querelle. Et
Vautre maniere de recreans efire , s'efi de mort , que
chil foit qui recreans efi: & chil cui le camp a waigne
doit apeler le jufiiche , & les efwardeur s du camp , &
doivent oir lereconnoijf ance dejfeure dite,ou veir le mort
du recreant , & doit chil qui a vencu , prendre d fen
bafion , oudfesbras ou xfeforche, le mort recreant, &
trainer jufques feur leur du parc,& le doit metre bors du
pare ; mais il ne doit mie ijfir bors du pare. Alais s’il
efi vis recreans ,il le doit mener par le poing defques feur
1 1 5 CAM
leur du pare, & mettrehors duparc, & ledoit delivrer
'ale jufitehe ,foit mort ou vis, & puis doit demander d
lejufiicbe s il a lien fait che qu ii dut , & le juftiche
& li jugeur doivent dire , Oiiail, & li Campions doit de¬
mander congie d' aler fent, & d’ avoir fen efcu & fen ba-
fion,& con li renge fen maifire & fes pleges quite s & de-
livres , & fen tefmoing , sil i efi , & la jufiiche le doit
rendre quites & delivres , & fenpueent aler Id ou il
voelent fans mejfaire. Et le bataille outree , li Prevos
ne doit riens avoir du eamp , fors les armes du recreant ,
fecheftdemurdre , oud'cmechide , ou de traifon, ou de
rat , ou de cofe ou il apartiegne mort. Et fe chejl de ches
cofesoud’aucunes, it Prevos doitjufiichier cheli, cui les
Campions efi recreans , & le Campion , dependre & de
trainer enfale. Et fe ch' efioit de larrecbin , il ne feroit
point traine , mailil feroient pendu. Et fe cbefi de ca-
tel ou d’ iret age , li Prevos doit confitraindre laperfonne
dont li Campions efi re creans, d che quii delivre d fen
averfaire toute fe demande) & doit li Prevos avoir 6 o.
fols di cheli cui le Campions efi recreans , & s’il na
dontpaier,il ledoittenir es Aniaux tantqu il ait aempli
la demande , & pate iamende , & le doit delivrer d
ifttti, quifaitle demande, &lidoitli Prevos ballierles
Aniaus , & chil, qui a fait le demande , doitpaier au
Prevos 6 o. fols , oufaire feur , qu’il li rendera avant
qiSil li efcape s’il veut. Et s il ne veut rendre les 6 o .
folsfii Prevos le wardera s’il veut pour fes 6o.fols,oule
laira aler fans rien rendre audemandeur de fe deman-
de , ne fans li mejfaire ; & doit li Prevos le Campion ,
qui efi recreans,s’il li plaifi & asjugeursjaire defarmer
& mener pendre , & s'il ne plaifi d le jufiic e ne asju-
geurs, quii ne foit pendus ,& il reftvardentle caufe dele
petite querelle ou dele grande, il lepuent punir par tolir
membre quel qu’il leur plaifi, & d banir de la ebite & de
le banlieue feur le bart, pour cbe que li jugemens en ap-
p artient au Majeur & as E fquevins, pour che que cbefi
de catel ou d’yretage,mais que li yr et ages foit par dedens
le banlieue ; & fe liyretages efioit dehors le banlieue, le
juftiche & li horne le Roy, lepourroient banir du Royau -
me feur le bart , ou tolir membre , ou pendre, s il leur
plaifoit. Et en chefie maniere doit faire li Rois ou fes
Comans le juftiche, enle prefenchedcsjugeurs: &tele
efi la coufiume anchiene des voages de bataille,quiiveut
& puetvenir & pour cbou que memore d’ omne ne puet
mie bien retenir tout , & que chefie Lois neft mie fou -
ventusee,la-on chi notee & mife eneferit. Praeallatis
adjungenda omnino quae habet vetus Confuetu-
do Normanniae cap. 6 8.
Campio Regis. Charta Henricil. Regis Anglor. in
Monaft. Angi. tom. 2. pag. 973. lubferibitur a
Roberto de Bajocis Campione Regis. Ita autem appel¬
latur in Anglia Miles , qui coronato Rege , dum
ille menfae cum proceribus accumbit, admono-
machiam provocat, quotquot Regem illum elTe
negant : quam quidem ceremoniam ita deferibit
Thomas Walfinghamus , ubi agit de coronatio¬
ne Ricardill. pag. 191. Interea prap aravit fe qui¬
dam Miles Dominus fjoannes cognomento Dimmeck [,
qui clamabat fe habere jus ad defendendum jura Re¬
gis illo die , & etiamji opus effet duello configendum,
Ji aliquis prafumeret affirmare Regem non habere jus
in regno Anglia. Froiffartes 4. vol. cap. 1 1 4. ubi
de inauguratione & coronatione Henrici Lanca-
ftrenfis : En lamoitie dece dtfner vint unCbevalier,
qui fe nommoit Diuretb , tout arme , monte fur un che-
val tout couvert de mailles de vermeil , Chevalier &
cheval , & eftoit arme pour gage de bataille , & avoit
unCbevalier devant lui, quiportoit fa lance, & avoit
ledit Chevalier d foncofie l’efpee toute nue , & fada-
gne d fautrecofie & bailla ledit Chevalier un libelle
CAM 1 1 6
ait Roy , quifut leu : lequel libelle contenoit , que s'il
efioit Chevalier , Efcuier , ouGentilbomme , qui vou-
Jift dire ne maintentr , que le Roy Henry nefufi vray
Roy , il efioit tout pr efi dele combattre prefent le Roy ,
quand il plairoit au Roy affignerjournee: & Id fit le Roy
crier par un beraud d’ armes par Jix lieux en ladite vil¬
le , & auffi en la fale. Thomas Milies lib. de No-
bil. Polit, vel Civili pag. 109. deferibens ceremo¬
niam coronationis Edwardi VI. Regis Angliae:
Poft fecundum ferculorum apparatum. Regius Agonifix
( Dimmocus cognomine ) eques auratus undique arma¬
tus, equo infidens bellico , pannis aureis phalerato, pa¬
ludato feciali comitatus ingre/fus efi , qui primo grejftt
glomerante fuperbo ad Regem fe contulit ipfumque fum-
ma obfervantia adoratus efi. Deinde equum concitando
ovantem quater per aulam clangente tuba ad duellum
provocavit , Ji quis nimirum Edveardum ejus nominis
VI. Anglia, Erancint, & Hibernia verum, indubita¬
tum , legitimumque Regem negaret : totiefque chiro-
thecam militarem arrham projecit humi , quam quum
nemo attolleret, fecialis ipji reddidit. Videtur autem
Miles ille patriam repraefentare, quia , inquit Bra-
tton. lib. 3. tradi. 2. cap. 21. §. 11. Rex non pu¬
gnat , nec alium habet Campionem, quam patriam. Id
porro muneris Marmionorum familia competiit,
a qua per filiam in Dimocorum gentem in agro
Lincolnienfi tranfiifle feribit Camdenus in De-
feript. Staffordenfis Comitatus.
Campio S. Ecclesia RoMANiE , Id efi , defenfor &
advocatus. Joan. Villaneus lib. 6. cap. 90. Pro-
pofe che Carlo Conte di Angio e di Proventa fojfe
Campione di ftntta Chiez.a. Adde lib. 7. cap. 2 3.
CAMPIP ARS,Frudluum fundi, quam colonus par¬
tiarius folvit domino , pars & portio : Agrarium^
vedtigal agro impofitum. Sugerius de Admini-
flrat. fua cap. 2 . In introitu villanovam curiam, cum
granebia nova erigi fecimus , ut in ea Campipars uni-
ver falis ... & decima terrarum reponerentur. Cap. xo.
Totius terr a Campipartem. . . nobis retinuimus .[Char¬
ta Godefridi & Milonis Officialium M. Belva-
cenfis eledli ann. 12 2 o. ex Tabulario Corbeienfi:
Terras vero , ficut prius ad Campipartem tenuerat de
Ecclejta Corbeienji , tenebit .] Vetus Franciae Con-
fuetudo : Par les ufeiges & couftumes des terres te¬
nues a Champart , le Seigneur d qui efi deu le Cham-
t part , ne doit avoir los ne ventes des terres, qui lui doi¬
vent Champart, quand elles font vendues, fe celui Sei¬
gneur nefi chief Seigneur , c'eft d dire , Seigneur fon-
cier ; mais les aura le chief Seigneur foncier. Et ou
cas , qui ny auroit autre chief Seigneur , c’efi d dire ,
Seigneur foncier , celui d qui le Champart efi deu ,
auroit lots & ventes.
Campars. Charta Walteri abb. Corbeienfi ann.
1 20 2. ex Tabulario ejufd.loci: Reddidit & in fa-
tisfattionera unum modium bladi annuatim recipiendum
in quadam terra fua de Nourafi . . . & Camp artem ,
& cenfus fuos de Mainencourt nobis in fatisfaclionem
legavit .
«![ Campipartum. Charta anni 12 3 5. inter In (Irum,
tomi 4. novae Gal. Chrifi. coi. 9 6 . Item omnes ter¬
ras ganapii villa de Mani cum pratis meis ... & om¬
nes cenfus & Campipartum parochia ejufdem villa de
Mani.
Camp arcium. Charta Bartholomaei Epifcopi Bello-
vacenfi apud Loifellum : Abfque ulla retentione do¬
minii Camp arcti , Jive cujuflibet exadionis.
% Campartum , apud Marten. tom. 4. Anecd. coi.
1 7 6. Solutionem campariorum pracedat folutio deci¬
marum , vel faltem qui Camparta percipiunt ea deci¬
mare cogantur.
1 1 7 CAM CAM 1 1 8
Campart, in Charta anni 1 1 8 1 . ex Archivo Ee-
cleliae Dolenfis : Fcudum Badoas reddebat unam mi¬
nam frumenti & xn. den. & decimam , & Campart.
Campartagium , in ChartaHugonis deGornaio to.
2. Monaft. Angi. pag. 9 7 9. Alia an. 1253. in
Hiftoria Durdancnfi pag. 5 5 . Saifines , amende ,
cbampart , & Cbampartages , mefurages , & boura-
ges , & les courfes , qui appartiennent audit cbampart,
&c. [ Charta anni 1264.« Tabulario Monafterii
Portus Regii : Campipartis & Campartagii , dominii,
cenfus , &c. Polyptych. Fifcamn. an. 1 2 3 5 . Reddit
de qualibet aera terra unum [extarium frumenti de
decima & Campartagio. Occurrit etiam in Char¬
tulario SS. Trinit. Cadom. fol. 61.83. ]
Campipartitia. Charta anni 1193. Hift. Har-
cur. tom. 4. pag. 1637. Contulit . . . . dimidium
bladii in Campipartitia fua apud Boijfemontem.. . omnes
terras arabiles emptas ab eo & earum Campipartitias ,
terras etiam ab aliis eidem Ecclefia in eleemofynam
datas & earum Campipartitias , terram etiam ejf orto¬
rum ( elfartorum ) cum ejus Campipartitia.
CAMPARDUs.Chartular. S. Vandregefili to. 2. pag.
1 5 9 5 . ex Charta anni 1261. Venuidi iterum Cam-
pardum cujufdam pecbia terra . . . in qua terra difii
Religiofi Campardum percipiunt, & unum caponem, &c.
Campipertagium , in Charta anni 1 2 2 5 . ex Ar¬
chivis B. M. de Argentolio.
Campartus. Ordericus Vitalis lib. 5 . Refervato tan¬
tummodo fibi Campartof Polyptych. Fifcamn. ann.
1235. Radulfus de IVidemare tenet unam mafuram
cum duabus acris terre ad decimam & Campartum ,
& reddit duo quarteria braifis. ] Campartum Crajfi
pifeis , in veteri Charta Normannica apud Colum¬
bum in Blancalanda , pag. 550.
Campiperho. Charta anni 1 205. in Tabulario
Calenfi pag. 54. Nihil pojfet reclamare vel heredes
fui neque in agricultura , neque inCampipertione , ne¬
que in decima , &c.
Campipartiri ; Campipartis jurefrui. T abular. Mo¬
nafterii S. Vidoris Parif. Charta 20. Campipartiri
vero , aut metas figere , vel aliam jurifdifiionem exer¬
cere , pars una fine confenfu alterius non poterit. Cham-
parter , in Confuetudine Stampenfi & Aurelian.
Champartir , inNivernenfi tit. 1 i.art. 2.Montis-
argi cap. 3 . art. 3 . Terra Campipartibilis , Cam-
piparti obnoxia , in Charta Ifembardi Abbatis
S. Mauri Foflat. an. 1274.
^[ Campi p artare , Eodem ienfu, in Chartulario S.
Vandregefili tom. 1 . pag. 1151.
CAMPARTATOR,Qui eo jure gaudet. Charta anni
1 1 80 .Unius cujufque partis Campart ator fine alterius
Campartatore Campartare non audeat.
^[ Campartura. Vi de Crafpifcis.
Campipartitor , [Cujusofficium eft mergites Cam¬
pipartis numerare. ] Vide Numeratores.
CAMPIPARTICEPS, vel Cambiparticeps , & ad
Campipartem capere dicitur per metaphoram , in
re forenfi , judex fordibus corruptus, qui quotam
partem litis a litigatore, five adore, live reo, accipit
vel qui lites alienas fuis fumptibus promovet , ut
padam rei , ceu campi evidi , quotam lucretur ,
quafi campum cum alio partiatur. Prima Statuta
Roberti I. Regis Scotice cap. 2 2 . §. 2 . Nec terram
feu aliquam rem aliam capiat, ad Champarte , ad de¬
fendendum, differendum , [eu prolongandum jus alte¬
rius extra formam juris. Statutum de Confpiratio-
nibus an. 33. Edward. III. Cambiparticipes funt ,
qui per fe , vel per alios , placita movent , vel moveri
faciunt , & ea fuis fumptibus profequuntur , ad Cam¬
pipartem , vel pro parte lucri habendam. Ubi Spel-
Tom. II.
mannus obfervat in veteri Codice legi Campipar-
ticipes , fed aliam ledionem paflim recipi. Vide
Statutum primum Weftmonafterienfe cap. 25.
Statut. 2. Weftmon. cap. 49 .& Articulos fuper
Chartas editos an. 2 8 . Edw. I. cap. 1 1 .
^[ CAMPIPARTIRI, Campipartitor, Campiper-
tio. Vide Campipars.
CAMPIRE. Vide Campus.
CAMPITiE , didi Donatiftac haeretici, quod in
campis fu os colligerent , qui poftmodum quod in
montibus conventus agerent ac rupibus, Alonten-
fes , 8c Rup^ itant appellati funt. VideHieron. ad-
verf. Luciferianos in fine.
% CAMPITER , Fundus qui in campo efl. Glolfar,.
San-German. MS. num. 501. Idem habet Papias
MS. Bituric. editus vero Campitum , ut mox dice¬
tur in hac voce.
CAMPITOR Equus , Curfor , ftradiodromus
equus, Cheval de manege, deCourfe. GlolfaeMSS.
Campo , verto : hinc Campitor , equus vertibilis. Dudo
de Morib. & adisNorman. lib. 3 . pag. 94. Conce¬
dam vobis. . . armillas & balteos , loricas , & galeas,
atque Campitores Equos , fecures enfefque , &c. Per¬
peram editum Cambitores. Redius pag. 1 24. His
difiis torquens Campitorem Equum , & irruens fuper
Regem Ludovicum, per habenas freni cepit eum. Vide
Differt. 8 . ad Toinvillam pag. 185.
C AMPITUM, Papiae, Fundus, qui in campo eft. [Vide
Campiter. ]
IT CAMPMANSIONILIS, Campmasium. Vide Ca¬
put manfi.
^1 CAMPOF1NIS , Finis , terminus campi. Vide lo¬
cum in Rivora.
CAMPOLUS, pro Campulus. Hift. Epifc. Autifiod.
cap. 20. Item fcutellam anafieam penfantem lib. 2.
habet in medio homuncionem , & Campolum cum arbo¬
re. Gregor. Magn. lib. 1 o. Epift. 12 .Id eftfundost
Campulos , cum conduma una , &c.
H CAMPOMA1US. Vide Campus 9.
CAMPONES.Charta an. 1 2 28. in parvo Chartu¬
lario Gemeticenli : Vendidit & concejfit duos Campo-
nes ad Natale Domini annuatim. Legendum Capones.
^[CAMPORA , Vox Italica , Campus. Charta anni
1177. apud Murator, to. 2. part. 2. coi. 1012.
Donamus etiam falinam unam in Pantanello S. Ni¬
colai . . . cum cocitcis , Camporis & vallone.
^1 CAMPS. Vide Canevarius in Canava 1 .
CAMPSA, Campsarius. Glolf. Gr. Lat. K«/xw7pet,
Campfa , Kct/Lt7r\%o7roio( ,Campfarius. lnMS. xa
nctfHpo7rcio(. Glolf. Lat. Graec. Arca & Arcella ,
xiGwloc , rapee , xufA7f\yct, A«pv«? Hefychius: xd/ue^ctj
Jtnui , y\u<r<rcKoixov. Alibi : Aetyva. , xd/u7r\p*, KtCoo]c(.
, in Menaeis ad 2 3.Januar. in S. Mayfi-
ma. Glolfar. S. Benedidi cap. de Supelledile :
Capfa, Ktljulpix. Ubi legendum Ka^7r)f«,utinGlolf.
Graeco-Lat. Eft igitur Campfa , idem quod capfa.
Atque ex iis locis conjicere eft, quid vox xdfx7r\u. ,
feu m/x7T5-pa, uti interdum feribitur, nefeio an
mendofe,fonet invita S. Eudociae Martyr, cap. 8.
n. 2 4. ubi xd/U7r\^ai i rtignais , hrG«Vec
fxoo-yu l 'vFikh, &c. nihil aliud funt quam arcae
& capfae hifcae mercimoniis refertae : nos Caijfes
vulgo dicimus. Apud Hefychium xa/2 4«, eft ^x«<r-
trox.ofJ.ucv. Vide leg. 3 . in fine D. de Offic. Praef.
Vigil. [ & Glolf. mediaeGraecit. in
1. CAMPSARE, Flettere , Joanni de Janua, ex
Graec , KcI/ulvIuv , fledere , defledere. Glolf. Ifid.
Campfat , flettit. Regula Magiftri cap. 56. Cum
fratres fpiritales fine laico ambulant junlti ad fe , Cam-
pfantes modice devia , fte fiant genua. Vide ibi Me-
Hij
1 1 9 CAM
nardum. Hinc Canflare , pro cedere , locum dare
flecftere , defledlere , apud Dantem Infer, can. 1 2 .
inPurgat. can. 1 5 . & Matth. Villaneum lib. 1. c. r.
2. CAMPSARE, Frequenter permutare. Vide
C ambire , poft Cambiare.
f CAMPSAR1US. Vide Campfla.
CAMPSILIS. Vide Camijile poft Camifa.
CAMPSOR , Campsoria. Vide in Cambiare.
fl CAMPTAULES , a Grtec. , fledto & «uXoc,
tibia vox effidta , Graecis tamen iplis ignota : quod
haud prorfus infolens. Efl ergo Camptaules , qui
tibia canit inflexa. Si plura cupis adi Martinium
in Lexico. Vide Cerataula.
CAMPULUS, Navis fluviatilis fpecies. Ebrardus
in Graecifmo cap. 1 o.
Campulus , & lembus, feu linter , cimba , carabus.
Sed legendum Caupulus. Gloflse Ifldori : Caupilus ,
navicula brevis. Caupulus , navis. Vide Campolus.
s. CAMPUS, Bellum , praelium. Joannes Biclarien-
lis in Chronico : Cunicmundus Rex Campo occubuit.
Gregorius Turonenf. lib. 5. Hift. cap. i^.^uod
Ji differret , Campum prapararet ad bellum. Fortuna¬
tus lib. 9. Poem. 1.
Omnibus his datus efl timor illo judice Campo.
2. CAMPUS , Caftra , Gall. Camp. Diarium belli
Huflitici apudLudewig. Reliq. MSS. to. 6. pag.
156. Dominus autem Bohuflaus de Svoambergff ipfos
die quadam invadere volens , de Campo cum fluis efl
depulfus , non Jine fluorum damnis. Vide Hringus.
Campum Obtinere , noftris , Eflre maiire du champ
de bataille. Valerius Flaccus :
Dux Campi Martiflque potens , &c.
Sidonius Carm. 5.
Cum (poliis Campum retinent , & Marte f 'ruuntur.
Item paulo ante:
H<(libus expuljis, Campum qui maximus extat ,
fljam luflrare vacat.
Campum Tenere, noftris , Tenir la Camp agne. Will*
Brito lib. 8. Philipp.
Jffufli cum majorem jam partem exifle vadojis
Ijiorum vidiffet aquis , Campumque tenere , &c.
[ Paulo di verfa notione fumitur in Breviario Hift.
Pifanae ad annum 1173- apud Murator, tom. 6.
coi. 188. fcilicet pro certaminis locum immoto
gradu defendere : Per totam diem Piflani & Lucani
flunt invicem pr aliati , & utrique certantes viriliter
Campum tenuerunt egregie , & neutra pars fluccubuit ,
quamvis plures hinc inde occifi fuiffent. 1
^ Campum Levare , Caftra movere , Gall. Lever le
Camp. Parifius in Chron. Veronenfi ad an. 1 2 1 5 .
Eodem anno Veronenfles iverunt in auxilium Mantua¬
norum ad caftrum Gow-aga obfleffum per Cremonenfles
& Reginos , & per fluccurflum Veronenjium Levave¬
runt Campum ad recuperationem ditti caftri , quod efl
recuperatum per Mantuanos. Deinde Veronam reverji
flunt cum honore & vittoria.
3. CAMPUS, Duellum ipfum , quod in campo feu
arena initur. Charta Robc-rti Regis Francioe in
Tabulario Monafterii S. Dionyfii : hoc efl b annum
hominis vulnerati vel interfetti , & infracturam intra
vel extra caftellum ipjius Coenobii , duellum & legem
duelli , quod vulgo dicitur Campus , &c. Baldricus
Noviom. lib. i.cap. 10. Ad Jingulare certamen,
quod ruflice dicimus Campum , provocaverunt. Re¬
gino lib. 2.deEccl. difcipl. 77. De pugna duorum ,
quod noflri Campum vocant. Charta Willelmi Co¬
mitis Lutzemburg. an. 1122. Si pugna Campi ,
id efl , duelli , adjudicata fuerit , &c. Gregorius
Turon. lib. 10. Hift. cap. 10. Cumque uter que in
praflentia Regis intenderent , & Cbundo diceret , nun-
CAM 120
quam d fle hac prafumpta , qua objiciebantur , Rex
Campum dijudicat. Et mox : In Campo uterque fle-
terunt. Adde lib. 2. cap. 27. Charta Caroli Magni
pro divifione Imperii cap. 9. Tunc volumus , ut ad
declarationem rei dubia, judicio Crucis Dei voluntas ,
& rerum veritas inquiratur ,-nec unquam pro tali
caufla, cujuflibet generis pugna, vel Campus ad exa¬
minationem judicetur. Chronicon S. Benigni : Ad
hoc denique ventum efl , ut reflpectum caperent utraque
pars fluper ipflam Jilvam , indeque Campum feri decre¬
verunt. Charta Alfonli Imperatoris Hifpaniae an.
1086. apud Antonium de Tepet, tom. 6. Homi¬
cidium de notte fattum , qui negaverit , Ji accuflatus
fuerit , litiget cum illo , qui dixerit : Jffjia ego vidi :
& Ji ceciderit , petet centum flolidos , & quod ultra ex¬
pendit in armis & operariis , & 60. flolidos de Campo.
Tabularium Brivatenfe Ch. 19. Sane Ji quis mu¬
tare voluntates noflras elaboraverit , feu hares , feu
qualibet alia perflona , auri libras 1 o . perfolvat , &
affirmatio Campi permaneat. Occurrit paffim hac no¬
tione , in Capit. Ludov. lmp. ad Legem Salicam
§. 1 . in Lege Bajwar. tit. 2. §. 2. in LegeAnglior.
tit. 7. §. 4. tit. 14. 1 5 . in Lege Saxon, tit. 1 5 .
in Lege Longobard. lib. 2. tit. 2. §.28. tit. 5 5.
§.23. tit. 46. in Capitul. Caroli Mag. 1. 3 . c. 4 6,
1. 4. c. 2 7. Append. cap. 3 3 . apud Baldricum in
Chron. 1. 3.C. 5 7. in Ch irta Bald. Comit. Flandr.
an. 103 8. apud Buzelinum lib. 3. Gallo-Flandr.
cap. 20. in Charta Roberti Regis Franc. apud
Doubletum in Hift. Sandion. pag. 826. &c.
Duellum autem Campus dicitur , quod in area
ampliori & undique claufa , quam Campumv o a-
bant, iniretur. Hinc in Campo decertare, in Capitul.
1. an. 8.9. c. 1 o. & 1. 4. Capitul. cap. 2 3. Aflifiae
Hierofolym. MSS. cap. 96. Et ains que laquaran -
taine floit , le Seignor doit avoir fait faire le Champ de
40. c annes de careure, &bienjgale , & clos de fojfe
& de palis , qui flont entour p affle & lajfe de cordes ,
Ji que aucuh des chevaus ne porte flon Seignor hors de
Champ, eu qu’il n en floit gette,tant que pais en floit faite.
Campum Duelli Tenere, dicitur dejudice Duello
pnefidcnte, in quadam inquefta fadta audtoritate
Domini Regis Philippi ex Archivo B. Mariae de
Bono Nuncio Rotomag. Guillelmus de S. Audoeno
haberis annos circa feptuaginta . . . dicit , quod vidit
quoddam duellum de felonia in terra dittoruni Reli -
gioflorum . . . & quod Sene fle alius dictorum Religiofo-r.
rum tenebat Campum duelli , & plures milites & ar¬
migeri & alii fuerint ibidem.
Campo Coniendere, Singulare certamen inire,
apud Muratorium to. 1. Scriptor. Ital. part. 2. pag.
1 o 1 . coi. 2 . B.
Campire , Duellum inire , in campo & arena mono-
machia decertare. Chronicon Befuenfe : Fidelium
fluorum fattus efl conventus , influper etiam Campiendi
efl dies flatutus.
4. CAMPUS , Ager , modus agri , noftris Champ ,
Italis Campo. Origenes in Cantica Cantic.Homil.
3. Campus planities terra dicitur , cui cultura adhi¬
betur, & qua excolitur ab agricolis. Tabularium S.
Remigii Remenlis : Sunt ibi Campi 1 7. ubi femi¬
nantur frumenti modii Jigili 3 o . Alibi : Sunt ibi aflpi-
eientes inter majores & minores Campi 4 6. continentes
mapp. centum , ubi pojfunt feminari de frumento mo¬
dii 24. de Jtgilo modii 30.^ flentis , de flpelta modii
8 3 . Occurrit ibi pluries. Charta an. 1153. apud
Ughellum inEpifconis Patavinis : Offero illud feu-
dum ve (irum antiquum Camporum triginta fex. Infra:
Secunda pecia Camporum undecim. Adde eumd.to. 5.
p. 742. Occurrit paflim in Chartis.VideCo/^e.
ia i CAM
5. CAMPUS, Mercatus, nundina:; quia in Campo ,
&loco publico fiebant. .Charta Ecclefise Narbo-
neniis an. 1250. Idem Amalricus m diminutionem
junfdicHonis nojlra fecit bis teneri Campum de Sarace¬
nis venalibus , & aliis quibufdam rebus , de quo Cam¬
po habuit 15. millia [olidorum , & amplius : qui Cam¬
pus debet ejfe comquinis.
Campus arvus. Vide Foffinagar.
CAMPUS, Circulus,/-/^. Vid e Hringus.
7. CAMPUS, Locus juxta urbem , in quo rei ulti¬
mo fupplicio multabantur. S. Augullinus lib. 1.
contra Epift. Parmeniani cap. 8. J^idnetiam au¬
det conqueri P armentarius , quod vos Conjlantinus ad
Campum , tU ejl , ad fupplicum duci jujfit.V ide Cam¬
pus Martii.
f 8. CAMPUS, infcutis gentilitiis , Gall. Champ ;
in pannis vero Fond , ut cum dicimus Etoffe dfond
d’ argent , d fond d’or , Pannus argenteus aureufve
figuris diftindlus , apud Rymer. to. 7. pag. 577.
Unum lectum de panno aureo de rubeo Campo cum fo¬
liis aureis operatis in quodam frecto albo. Inventar.
Ecclefite Noviom. an. 1415. Item unus altus pan¬
nus aureus novus ad Campum afureum. Inventar.
Ecclefite Anicienf. an. 1444- Item pannus aureus
in Campo feminatus cum magnis compas , &c.
9. CAMPUS Martii, &Madii, vel Magi , Co¬
mitia publica , feu generales Conventus , quos
folebant primi Francorum Reges quotannis cir¬
ca anni principium & Martio menfe indicere,
qui in patenti campo , & fub dio peragebantur ,
ex quo Campi Martii vulgo appellantur a Scri¬
ptoribus. Gregorius Turonenf. lib.2.Hifl. Franc.
cap. 2 7. & ex eo Flodoard. lib. 1 . Flifl. Rem. cap.
1 3 . Aimoin. lib. 1 . cap. 12. Audior Vitae S. Re¬
migii , & Gelta Francor. cap. 10. de Clodoveo
Rege: Tranfacto vero anno jujfit omnem cum armo¬
rum apparatu advenire phalangam , ojlenjuram in
Campo Martio fuorum armorum nitorem. A Marte ,
quem Pagani Deum belli credebant, didlos ejuf-
modi Conventus lcripfit Flodoardus loco lauda¬
to, & AudlorVitaeS. Remigii Epifcopi.Sed potior
videtur eorum fententia , qui a Martio menfe ,
quo peragebantur , didlum volunt. Chron. Fre-
deg. juliu Nibclungi feriptum , dePipmo: Evo¬
luto anno prafatus Rex d Kal. Mart. omnes Francos ,
Jient mos Francorum ejl , Bernaco villa ad fe venire
pracepit. Charta Qagoberti Regis in Chron. Fon-
tanell. cap. 1. Die Calendarum Maniarum , in Com¬
pendio Palatio. Nec fcio, an ab hoc die annos fuos
aufpicarentur Franci , quod certe teflari videtur
Decretum Talfilonis Bajwar. Ducis cap. 2.§. 12.
Nec in publico mallo tranfattis tribus Kal. Marius pojl
hac ancilla permaneat. Vide Decretionem Childe-
berti Regis cap. 8.
Quod vero publicum mallum dicitur. Placitum
appellatura Fredegario an. 7 66. Conventus ab Ai-
moino lib. 4. deGeftis Franc. cap. 67. Bituricam
veniens , Conventum , more Francico , in Campo egit.
Conventus generalis , ab eodem cap. 68. 70. 71.
8 5. Conventus maximus , in Chron. Moifiiac. ann.
777. Curia Gallorum , in Diplom. Caroli Cralli.
Sed id obtinuit prima flante Regum flirpe :
poflmodum enim , qui Kl. Martiis indicebatur
Conventus , ad diem Kl. Maiarum relatus efl a
Pipino. Fredegar. an. 7 66. Ibi placitum futim Cam¬
po Madio , quod ipfe primus pro Campo Martio , pro
utilitate Francorum inftituit tenens, multis muneribus
d Francis & Proceribus fuis ditatus ejl. Annum , quo
haec primum fadla mutatio , notant Annales Fran¬
cor. veteres tom. 2. Duchefnii pag. 7. ApudLab-
CAM 122
beum to. 2. Biblioth. pag. 734. Anno 75 5 .venit
Fajftlo ad Martis Campum , & mutaverunt Martis
Campum in menfe Mato. Unde poflmodum paifim
appellatur MagiiCampus , in Chron. Moidiac. an.
777.790. in Chron; Monafl. S.Gall. ann. 775.
776. 77 n. 781. & Campus Madii apud Frede¬
gar. an. 761. 7 66. Mutationis vero caufam af¬
fert Audior Vitae S. Remigii Epifc. quod videli¬
cet hac anni tempeflate potiffimum bellorum ex¬
peditiones fierent : JjFiem Conventum pojleriores
Franci Mah Campum , quando Reges ad bella folent
procedere , vocari injlitucrunt. In his enim publicis
Conventibus Reges milites fuos recenfebant.Gre-
gorius T uronenf. loco citato : fjujjit omnem cum ar¬
morum apparatu advenire phalangam , ojienfuram in
Campo Martio fuorum armorum nitorem. Fredegar.
an. 7 66. de Pipino : Ufjue ad Nievernum urbem
cum omni exercitu veniens , ibique cum Francis & Pro¬
ceribus fuis placitum fuum Campo Madio tenens. Re-
ccnfebant , inquam , Reges milites fuos , quos
nonnifi provedla tempeflate in expeditiones edu¬
cebant, cum ut plurimum a: fjulio menfe fumerent
Gallicani procinctus exordia , ut efl apud Ammia¬
num lib. i 7. In iis etiam tradlabatur de rebus pu¬
blicis , & quae ad Regum & regni flatum fpedla-
bant. Fredegar. an. 76 1. Omnes optimates Franco¬
rum ad Dura in pago Riguerinfe ad Campo Madio
pro falute patria & utilitate Francorum tr ali and a pla¬
cito injlituto , ad fe venire pracepit. Reges ipfi a pro¬
ceribus & fdbditis dona & xenia accipiebant.
Marianus Scot. an. 7 5 o . Reges quippe fMerovingi,)
dicebantur ; fed poteflas Regni tota apud Majorem do¬
mus habebatur , excepto quod charta & privilegia Re¬
gis nomine feribebantur , & ad Martis Campum , qui
Rex dicebatur , plauftruni bubus trahentibus vettus, at¬
que in loco eminenti fedens , femcl in anno d populis vi-
fus , publica dona folenniter Jtbi oblata fufeipiebat, flan¬
te coram Majore domus , & qua deinceps eo anno agen¬
da ejfent , populis annuntiante. Chron. Hildeshei-
menfe eodem an. In die autem Martis Campo fe¬
cundus antiquam conftetUdincm dona illis Regibus d
p pulo l ferebantur , &c. Eadem habent Annal.FuId.
fed errant Theophanes pag. 337. Andreas Syl-
vius an. 662. & audior Chron. Turonenf. ann.
670. qui dum id ipfum narrant, CampumMaii ,
pro Campo Manii habent.
Tranfierunt poflmodum ejufmodiConventus
a Francis ad Anglos. Leges Edvyardi ConfefT. cap.
3 5. Statutum ejl , quod ibi debent populi omnes &
gentes univerfa Jtngulis annis , femel in anno fcilicet
convenire , fcilicet in capite Kal. Maii, & fe fide &
facr amento non fracto ibi in unum , & Jtnful confoede¬
rare & confolidare , Jicut conjurati fratres , ad de¬
fendendum regnum contra alienigenas , & contra ini¬
micos , una cum domino fuo Rege , & terras , & hono¬
res illius omni fidelitate cum eo fervar e , & quod illi
ut domino fuo Regi intra & extra regnum univerfum
Britannia fideles ejfe volunt. Cui quidem Conven¬
tui , etfi Kl. Maii iniretur, manfit tamen Campi
Martii appellatio. Simeon Dunelm. de Geflis
Angi. ann. 1094. Denuo in Campo Marcii conve¬
nere , ubi illi , qui facr amentis inter illos pacem confir¬
mavere , Regi omnem culpam impofuere. Eadem ha¬
bet Bromptonus.
1 o. CAMPUS Martius , ita didla amplior planities
juxta majora oppida , in qua incolae armorum
exercitationi operam dabant , inflar Camporum
Mardorum juxta Romam, (nam odo habuiffc au¬
dior efl P. Vidlor ) quod pluribus probant Mar-
lianus lib. 6.Topog. Rora. Rofinus lib. 6, Antiq.
123 C AM
Rom. cap. 1 1. &alii. Vetus Infcriptio : Jj^ua in
arcem eitur , Campum ubi ludunt , &c. [Mauritius
lib. 6. Strateg. cap. z. ov rpsVov lv tw Mapl/w <vrcrt o/
jwCaXXetp/o» eVct/^ot' tv tc?? 'srctpa^ej^wacT/o»? , ubi viden¬
dus Scnefferus. Ladtant. de Mortibus Perfecut.
num. 32. Adaximinus poflmodum fcribtt quaji nun¬
tians , »w Campo Martio proxime celebrato Auguflum
fe ab exercitu nuncupatum.] Trevircnjis Campi Mar¬
tii meminere Golfcherus Monachus lib. 1 . de Ge-
ftisTrevirorum cap. 4. Campus autem longitudine
& latitudine fpatiofus Martis vocabatur , ubi tyrones
inflruebantur. De eo etiam agunt Nizo Abbas in
Vita S. Bafini Archiepifcopi Trevir. num. 5. &
Joannes Even in Medulla Geftor. Trevir. fol. 51.
Veronevjis , Hieronymus d' alia Corte , in Hiftor.
Veron. lib. 7. pag. 41 5. & Polycarpus Palermus
lib. 1. de Patria Plinii cap. 5. Tomae enjis , Vita
S. Eleutherii Epifcopi Tornacenf. cap. 2. §. 5.
Nicienjis in Provincia , Joffredus in ejufdem ur¬
bis Notitia cap. 4.
Neque porro aliud fuit vafta illa & patens pla¬
nities juxta Conftantinop. verfus Hebdomum, in
qua eredum olim fublime T ribunal , ubi inaugu¬
rabantur & coronabantur Imperatores, quam xct/x-
'bgv nude vocant Theodorus Le&or Eclog. 1. pag.
i8i.Zonaras & Cedrenus, ubideBafilifco, idem
Cedrenus p. 3 66. & 385. Chronicon Alexandr.
Pag. 738. Paulus Diae. lib. 14. & 16. & aliquot
alii : quippe Conftantinus Mag. novam Romam
condens , non modo eadem , quae Roma vetus ha¬
buit , aedificia in ea extruxit , fed & Campum ad¬
didit. Vide Velferum lib. 5 . Rerum Vindelic. &
Diflertationem noftram de Hebdomo Conftanti-
nopolit^no num. 7.
% Campum Facere, Spolia dividere ; hinc forte du-
«fta locutio , quod hujufmodi divifiones in cam¬
pis fieri folerent. Caffari Annal. Genuenf. lib. 1.
apud Murator, tom. 6. coi. 2 5 3. A. Poftea vero
( depraedata civitate ) Januenfies cum galeis & toto
exercitu juxta Sulinum in plagia S. Pailerii venerunt ,
& Campum fecerunt, &de pecuniaCampi decimam &
quintam galearum primum extraxerunt ( f. extruxe-
runt. ) Aliud vero quod remanjit inter viros de Tomi -
lia diviferunt , & unicuique per partem fiolid. xlviii.
de pittaumis,&lib. 1 1 . piperis dederunt. Lanfrancus
Pignolus ad an. 1266. eodem tom. coi. 5 40. Et
quum applicuijfet Mejfanam , fecit ibi Campum fieri de
rebus captis in pranominata civitate, quam ceperat &
defirui fecerat. Jjfuo Campo facio partemG aleottis affi-
gnavit, & aliis de galeis eis contingentem , & partem
retinuit Communi Janua.
^[CAMPUTA. Vid eCambuta.
CAMSARE. Vi de Campfare.
^JCAMSELLUS, Camsila , Camsile > Camsilis ,
Camsilus. Vide in Camifia.
^ CAMTUS. Vide Cantus 2.
CAMUCUM. Vide Camoca.
CAMVIATIO , pro Cambiatio , Permutatio, apud
Baluzium tom. 2. Hift. Arverniae p. 14. ex Char¬
tulario Abb. S. Hilarii Carcaffon. V ide Cambiare.
51 CAMUM, Species potionis ex hordeo & aliis fru¬
gibus confe&ae. Ulpian. 1. 9. ff.de trit. vin. ol.
S i quis vinum legaverit . . . nec Camum , nec cerevifia
continebitur , nec hydromeli. Cujacius Obfervat.lib.
24. cap. 39. adducit Simeonem Januenfem qui
doceat, Camum fieri ex hordeo & aliis frugibus &
Tueam Arabice vocari, vulgo in Gracia Phocadium,
&effe cerevijiafpeciem. Verba haec allegat : Cerevi-
Jia, Camum , Foca. Item : Camum, Sicera, Potus fa-
ttus ex hordeo & aliis rebus calidis , ut fiunt z.inz*ibcr
CAN . 124
& Jimilia, qua ponuntur in tefiaceis parvis bene obtu¬
ratis, & cum aperiuntur , fialit in altum , & vocatur
Cerevifia.
CAMUZZUM , Genus panni. Index Onomafl. ad
calcem tomi 3. Adt.SS. Junii.
^ CAMYRUS , Curvus. Humbert. Card. lib. 3.’
adv. Simoniacos cap. 6. apud Marten. Anecdot.'
tom. 5 . coi. 779. JjFfid enm ad lateas pertinet per-
fionas Sacramenta ecclejiaflica, & pontificalem feupte-
ftoralem gratiam diftribuere , Camyros ficilicet bacculos
& anulos quibus pracipue perficitur, militat & inniti¬
tur tota Epifcopalis confiecratio ? Eli pro Camurus ,
quodhabetVirgil.Georg. 3 .ubi vult, uteligendi
bovis fit :
T um longo nullus lateri modus , omnia magna.
Pes etiam , & Camuris hirta fiub cornibus aures.
Vide ibi Servium.
CAN. Vide Leonardum Fuchfium lib. 1. Paradox,
medecin. cap. 3 5 . praeterea Caganus.
i . CANA , Menlura. Vide Canna.
2. CAN A, Canum, in infeodationibus terrarum,
praefertim abEcclefia polfeffarum, eft plerumque
inufu, pro debito aut reditu, qui folvitur fupe-
riori aut domino terrae , & fpeciatim Epifcopis &
Ecclefiafticis , five id fit frumentum , zytum, five
aliud quippiam genus cibi , fal, aut quaedam pe¬
cuniae fumma. Joannes Skenaeus de Verborum fi-
gnificationepag. 3 4.
CANA Mellis. V ide Caname lia .
H 1 . CANABA, Penus,cellavinaria.VitaS. Colum¬
bae Abb. tom. 2. Junii pag. 2 1 1 . Unde in eodem
loco ante januam Canaba crux infixa e fi. Vide Ca-
nava 1 .
2 . CANABA , Cannabis , Gall. Chanvre. Hift. MS.
S. Cypriani Piftav. fol. 189. Decima totius pano -
chia, annona, leguminum, lini, Canaba, &c. Charta
anni 1239. apud Stephanotium tom. 3 . Antiq.
Pi&av. MSS. pag. 905. Decima vini . . . Canabarum ;
&c. Vide Canav a 2.
f Canabacius, Eadem notione , T eia cannabi¬
na, Gall. Canevas. Charta Communiae Balneoli
an. 1208. Centenarius de Canabaciis 111. denar. Sta¬
tuta Maffil. pag. 391. Confiituimus . . •. quod nullus
qui Canabacios crudos vel albos in Majfilia vendendos
attulerit , pojfit vel audeat illos Canabacios vendere niji
per centenaria, niji forfian eofdem Canabacios vende¬
ret ad minutum . . . addentes pr ater e a huic capitulo , ut
centenaria Canabaciorum alborum, nigrorum , & bru -
norum intelligantur de centum cannis centenariorum.
Canabasium, vel Canabajius , apud Rymer.
to. 1 5. p. 3 . coi. z.CanabaJio vocato Canvas . Vide
Canevajium in Canava 2.
Canabaria, Locus in quo feritur Cannabum ,
Gall. Cheneviere. Polyptych. Fifcam. an. 1235.
Guillebertus . . . tenet duas Canabarias , unde reddit
xii. den. Vid eCanevaria in Canava 2,
«[[Canabum Batutum , Cannabum tritum, Gall.
Broye, Stamen cannabi a cortice feparatum. Ex¬
tenta jurium Comitis Sabaudiae an. 1309. Hift.
Dalphin. tom. 1 . pag. 98. coi. 1 . Qualibet beftia
onerata telis.. . pelliceria aptata, lana lavata , Cana-
bo Batuto , & jfimilibus debet pro pedagio duodecim
denarios.
CANABIJLA , Vox Agrimenforum , quae apud
Frontinum non femel occurrit : Finitur arcarum ,
riparum , Canabularum,Jive novercarum, muris , ma-
cerii :, eh:.[Canabulae,Joca funtafpera& inculta.
VideRigaltiiGloffarium Agrim.aGoefio editum
pag. 29 2. & Antiquarium Jani Guill.Lauremb.J
^1 CANACHENUS, Fur, Gsdl.Toleur.Obfierata pan-
12 5 CAN
dentes Canacheni, apud Arnobium lib. 6. p. 2,08.
^ CAN A DA, Vas, lagena, poculum. Teftamen-
tumManigundis Langobardae an. 742. apud Ma-
billon. tom. 2. Annal. Benedid. pag. 704. Ut pro
omni anno per ferias de Domini Nativitate debeant
dare illa Abbatijfa , qui pro tempore in ipfo Alonafterio
praordinata erat , perpetuis temporibus ufque in perpe¬
tuum , candelas duas, valente denarios quatitor , Cana -
das duas de vinum, feu & oblatas duas, &c. Vide
Canna 3.
<J[ Canadella , Parva Canada. Leges Palatinae Jaco-
bi II. Regis Majoric. inter AdaSS. Junii tom. 3 .
pag. lxxii. Tres calices cum Canadellis Juis Jint de
auro , hoc eft, urceolis ad Miffam ufurpandis, quos
Alii Ampullulas vocant, Gall. Burettes.
^ CANAG IUM, Idem quod inferius Canaria, Gall.
Chienage. Charta Walteri de Avenis in Hannonia
an. 1311. Concedens ei pro villa qua dicitur de Ma¬
lignes , quidquid tenui in villa qua dicitur Bayres , vi¬
delicet fanguinem & burinam & altam juftitiam , Ca -
nagium & panagium.
CANALATUS , Striatus, canalium dudibus in-
ftrudus , Gall. Canele. Vita S. Ifidori Hifpalenlis
Epifcopi num. 4. In ore putei erat quoddam lignum
continuis cordarum fettionibus in aquis hauriendis Ca-
nalatum. Infra : Ut mihi digneris differ er e , rogo , quis,
vel ad quid.. . ifiius ligni Canales facti fuerunt. Mox :
Lignum frequenti cordarum duftu in aquis hauriendis
Canalatum.
^ CANALLTUM, Parvus canalis, aquaedudus,Ital.
Canaletto. Memoriale Potellatum Regienf. ad an.
1282. apudMuratorium to. 8- coi. 1153. ^tem
eodem anno & tempore futium fuit & muratum unum
Canaletum aqua per mediam plateam communis , &
ducebatur ad cameras palatii novi capitanei populi Re¬
ginorum, & conductura fuit per firatam Regalem ante
domos Dominorum de Lupicinis , & duttum fuit in
canale de Cantatio, equi vadit ad fanttum N aka¬
rium.
CANALIS, Via publica, afuyos, in GlolT.
Lat. Graecis. Lex x 5 . Cod. Theod. de Curfu pubi.
Neque tamen Jit cujufquam tam injignis audacia , qui
parangarias , aut paraveredos in civitatibus ad Cana¬
lem audeat commovere , quo minus marmora privato¬
rum vehiculis provincialium transferantur. Id eft, ne¬
mo audeat paraveredos , qui ad tranfverfas vias
deftinati funt, ad vias publicas commovere , feu , ut
vulgo loquimur, faire marcher, ( ita enim haeevox
rurlum hac notione ufurpatur in leg.i4.Cod.)quo
minus privati marmoribus convehendis aedium
fuarum cultui confulere non poftint. Is enim fen-
fus eft legis iftius, fi non fallor : neque aliter ac¬
cipiendi Canales publici , in leg. 2. eodem Cod. de
Curiofis , quidquid reclamet vir dodiflimus his
locis Canales intelligi TrapocTa?, feu vias tranfverfa-
rias , quae in regias feu bafilicas influunt. Ita pari¬
ter accipienda haec vox in Concilio Sardie, can.
2 1 . E «v sWg-cc vuttv tuv Iv toic, mayoloic, , b~oi y.ctva\lu>,
fictcretfjiivoe tTrltntc&ov , i7ri^tnoin
riiv ctlrlctv th -arapc/H, &C. Id eft , Ut Epifcopi , qui
in viis publicis, ( ev , dans les pajfages ) &
qua ceteri Epifcopi , qui ad Comitatum veniunt,
tranfire folent , eos ,• fi forte per fuas dioecefes
tranfire contingat, de itineris caufa interrogent.
Nos diceremus , les Evefques quifont fur le chemin
delaCour. Quo fenfu Athanafius Apol. 2. quofi-
dam Epifcopos, qui ad Sardicenfem Synodum
convenerant , ait f uiflfe ev t« xavax/tc t«? EraA/a? ,
id eft , ex parte Italiae , feu qui ex Italicis viis huc
pervenerant. Vocem hanc in Concilio Sardicenli
' CAN 126
a Veteribus haud intelledam arguunt interroga¬
tiones aliquot in veteri Codice Canonum Bibi.
Regis , qui fuit S. Petri Pidavenfis : Illud etiam
omnino dinofeere dejidero... qualiter illud intelligen-
dumjjt j quod in S ardicenji Concilio cap. XI. legitur
ut qui in Canali funt Epifcopi. Scribit Conftantinus
Porphyrogen. lib. de Admin. Imp. cap. 34. Re¬
gionem in Dalmatia, Canalem appellatam, fic di¬
dam Sclavorum lingua, i/ua^iav, feu viam plau-
ftralem , diu TO tival t oV Tcttrov 67 Tinredcv , nrdtrai dtjjuv
ra; dvXuuc eHeXvnv. Sed Latinae vocis vim haud
percepit eruditus Princeps. Necfcio, an Canalis
vox capi debeat pro via publica in Charta anni
1000. apudUghellum in Epifcopis Bergomenfi-
bus : Jffuicquid decimum exinde annue dominus dede¬
nt , excepiis illis , qua in Canale ad Rr&pojitatum &
ad alias Capellas pertinent. Vide Cujacium lib. 19.
Obferv. cap. 19. & infra in Via vicinalis.
Canales , ubi Monachi pedes lavant. Bernardus
Mon. in Confuet. Cluniae. MSS. c. 77. Adjignum
majoris MiJJa in Clauflro nos difcalc eamus prope Cana¬
les , ut lavaturis Jint in promptu.
H CAN AMALA, id eft , Gidomalia. Papias MS. Vide
CanamelU.
CANAMELLiE, Scriptoribus, Arundines, unde eli¬
citur z.acharum , feu nucearum , vel , uti aplerif-
que nuncupatur, mei Jilveftre ; unde a canna &
meile didam Canamellam putant Fulcherius Car-
not. lib. 1. c. 21. Audor Hift. Hierof. 2.part»
Pag* 5 9 5- Jacobus de Vitriaco lib. 1 . cap. 5 3.
& 8 4. Brokardus in Defer ipt. Terrae Sandae , &c.'
Canna mellis dicitur Conftantino Africano lib. 5.
Commun. locorum medie, cap. 1 8. McAi t okuXoI-
/xHvcv to Xeyo/xevov o-diixapi , apud Arrianum in Peri¬
plo maris Erythraei. Eli autem Canna , quod Grs-
cis <rv?iy% dicitur, undenoftriC4w<?//r effinxerunt,
cajiam Indicam ita vocantes, quod ex cannis erua¬
tur , Graecis Scriptoribus > txuwa. Kcthuuou xvdizou
dida.
Cannamella , vero eft caudex nodofus , fpon-
giofa plenus materia, cortice tenui, dulci luceo,
qui fic exprimitur. Caudex totus fruftatim minu-
timque conciditur deinde torculari appreflusfuc-
cum reddit , qui in cacabum mundiffimum di-
miftus, igni fuppofito concoquitur & expurga¬
tur. Purgatus vero in figulinis vafis reconditur,
ubi , cum refrixerit , in faccharum laudatiffimum
coalefcit. Albertus Aquenfis lib. 5. cap. 37. Ca -
lamellos ibidem mellitos per camporum planitiem abun¬
danter repertos , quos vocant Zucra , fuxit populus , il¬
lorum fucco & vix ad f at urit at em pr a dulcedine expleri
hoc guft at 0 volebant. Hoc enim genus herba fummo la¬
bore agricolarum per fmgulos excolitur annos: deinde
tempore mejfts maturum mortariolis indigena contun¬
dunt, fuccum colatum in vafis fuis reponentes , quouf-
que coagulatus indurefeat fub fpecie nivis vel Jalis al¬
bi , &c. Occurrit praeterea vox haec Zucra lib. xo.
cap. 3 5 . Willelmus T yrius lib. 1 3 . cap. 3 . Cana-
mellas , unde pretiofiffima ujibus , & faluti mortalium
necejfaria maxime conficitur t-achar a. ObfervatSanu-
tuslib. 1. part. i.cap. 2.ejufmodi Canamellas &
mucear a nafei in terris Sultano fubjedis, de qui¬
bus ipfe magna percipiebat pedagia , praeterea in Cy¬
pro , Rhodo , Morea , & Sicilia De Cannamellis ,
quae in agro Panormi tano in Sicilia nalcuntur, fic
Hugo Falcandus in Praefat. ad Hift. de Calamit.
Sicil. Occurret tibi mirandarum (eges arundinum , qua
Canna mellis ab incolis nuncupantur , nomen hoc ab in¬
terioris fucci dulcedine fortientes. Harum fuccus dili¬
genter & moderate decottus , in fpeciem mellis traduci -
127 CAN
tur ; Jivero perfettius excottus fuerit , in faccari fub-
ftantiam condenfatur. Molendina porro ad ejufmodi
cannas confringendasSicuIi voce Saracenica Maf-
fara vocabant. Charta Guillelmi Regis Sicil. an.
1176. apudRocchum Pirrum in Archiep. Mon-
tis-Regalis: Molendinum unum ad molendas Camas
■mellis , quod Saracenice dicitur M affar a.
Qui faccharum hodie nominari audit, inquit
Salmafius lib. de Saccharo , hanc eamdem appel¬
lationem in antiquorum fcriptis legit , non ex-
quilito, an res antiqua eadem fit cum nova. Sac-
charum veterum illud eft, quod hodie vocatur
apud Indos S acar manbu , quod in arundine Indi¬
ca arboreae ac vaffoe proceritatis fponte concrefcit.
Qupd faccharo hodierno prorfius difconvenit ,
quod effe fattitium conflat fucco expreflo ex
arundine parva & molita , qui fuccus poflea co¬
quitur ac cogitur in eam , quam videmus, duri¬
tiem. Neque aliud eft faccharum ab eo , quod
Achmes C. 243. VOCat tra^etfmmuov , r 0 A tyo/xtvov
waAsJV, quod in paludibus ejufmodi arundines
nafcantur. Vide [LeonardumFuchfium lib. 1. Pa¬
radox. Medicin. cap. 3 7. &] Salmafium ad Soli-
num p. 1 3 1 2. & in libro de Manna & Saccharo.
Cannetta , feu Cannetum , in laudata Charta ann.
1 176. & aliis Siculis , locus eft , ubi crefcunt ejuf¬
modi CanamelU.
% CAN AMENTUM, Species cantici. Atta SS. Junii
tom. 3 . pag. 5 8 4. de S. Potentino : Cum hymnis &,
canticis & cum Canamentis.
5J" CANANA, pro Canava, Cella vinaria. AttaS. Au-
ftregifili , tom. S • Maii pag. 230.* Cuftos Canant
illius , cum introijfet in cellarium conjiderare ,Jifalvx
effent vafa cum mufto.
CAN AP ATIUM, Canaperium. Vide in Canava 1.
^CANAPEUM , Umbraculum, a Graeco Kuwvtlev,
Genus retis ad excludendos culices inletto jacen¬
tium obtendi folitum ; unde Anglicum Canapy ,
non parum deflexo fenfu , inquit Skinner , letti
ii^tfniTuo-fau, feu Praetentum , umbella , umbra¬
culum , coelum aut c£pc mo-kcv , imminens princi-
pum capitibus in pompis, ipfiufque Chrifti cor¬
pori , cum defertur folemniter, Gall. Dais . Apud
Rymer. to. 9. p. 2.73* Etiam unum Canapeum de
nigro & rubeo tartaryn depittutn cum leonibus &cignis,
cum omni apparatu ad portandum in Dominica in Ra¬
mis Palmarum fupra Corpus Chrifti. Noftris Canape ,
Biflellium eft, vel ut alii exponunt, Scimpodium.
«([ CANAPINA, Canapinea. Vide in Canava 2.
CAN APIS, pro Canabis, Gall. Chanvre , legitur in
Praecepto Philippi IV. Franc. Regis an. 1 3 04.
Charta anni 1380. apud Ludewig. tom. 1. Re-
liq. MSS. Mandato Philippi Goupil an. 1482.
ex Archivo B.M. de Bono Nuntio Rotomag. In¬
ventario Eccl. Anic. an. 1444- Charta Confulum
Tolofae an. 1192. Confuetud. MSS. ejufd. urbis
fol. 29. v°. e Bibi. D. de Crocat , & alibi.
CAN APIUM , Tela cannabina, Gall. Canevas.
AttaS. Yvonis, to. 4. Maii p. 547. Cum quodam
coopertorio parvi valoris de Canapio. Vide Canava 2.
CAN APTURA , Avxvu-fl* , Accenfio lychni. Sup-
plem. Antiquarii. Mendofe apud Martinium Ca-
v.aplura. Scaliger in Moretum opinatur Canaptu-
ram dici , quod ex cannabis ftupa accenderetur
ignis ; pro quo Martinius mallet Carpturam, quod
lucubrum fieret ex carptis linamentis. Hujus, fi
tanti eft , Lexicon confule.
q CAN APUM , pro Cannabum , apud Papiam , & fu¬
pra in voce Buringi. Canaputn brifatum feu tritum , in
Confuetud. Lemovic. art. 7 1 .
CAN j 2 8
1 . CANAPUS , Funis, rudens, Ital. Canape, Gall.
Cable. Boncompagnus de Obfidione Anconse cap.
4. apud Murator, tom. 6. coi. 931. Intravit qui¬
dem repente mare , venienfque natando cum quadam
bipede in manu , capit abfcindere maximum Canapum ,
qui ex una parte ligatus erat in prora navis.
2. CANAPUS, Species leguminis , ut videtur.
Ufus Fuldenfes : Cellerarius in refettorio omni die
quadragejimali Canapum cum rapis vel cepis , aut fa¬
bas cumpifa contufa miniftrabit.
CANARDUS, Majoris navigii fpecies. Ordericus
Vitalis lib. 8. pag. 703 . £)uatuor naves magna ,
quas Canar dos vocant , de Nortyvegia in Angliam ap -
pulfez funt.
CANARIA, Jus , quod domini in vaffallorum prse-
diis habebant , ratione cujus iidem vaflalli & fub-
diti canes dominorum excipere & alere teneban¬
tur. Charta Rainaldi Comitis Burgundioe ann.
1050. in to. 9. Spicilegii Acheriani : Dimitto . . .
confuetudinem , quam pater meus & ego accipiebamus
ritu temerario in quadam poteftate eorum , qua dicitur
Cuffiacus , ad equos noftros ,Jive ad canes , quam vulgo
Marefcalciam & Canariam appellant. Manjio Canum
dicitur in Charta Amalrici Comitis Ebroicenfis,
in Tabui. S. Maglorii Parif. De cervorum infuper
& cervarum omnium venatione , dextros armos y fi pr a -
cedenti notte fuerit Manjio Canum in Montefortipvel in
5. Leodegario jfrc . [Adde Algid. Gelenium in Co¬
lonia, pag* 6 8-] In Confuetudine Hannonienfi
cap. 99. §. 1. ubi Chienejfe dicitur canum agmen,
quod nos Meute de cbiens appellamus, ejufmodi
Canaria interdicuntur. Vide Brennaticum. Plinio
lib. 25. cap. %. Canaria , herbse fpecies eft.
CANASTELLUS , Caniftrum , corbis , Ital. Ca -
neftroy Canaftrello, Gz.ll. Panier, petit panier. Statuta
Arelat. MSS. art. 3 4. Pro quolibet panerio vel Cana -
ftello 5. fol. Sententia Senefcalli Provinciae an.
1434. in Statutis MSS. Pifcatorum Maflil. Ordi¬
namus quod pifcatores poffint reponere & reponi Jinant
pifces in vafculis quibuflibet , cujufcumque forma & ca¬
pacitatis exiftant ,Jive Jint banaftoni, Canaftelli , &c.
CANASTER , mi^ottoXicc , in Gloff. Graec. Lat. [ &
in Supplemento Antiquarii , ubi rette exponitur
Cane fc ens.]
CANATGE, Idem, ut puto, quod Canaria.
Chartular. Aurei, in Lemovicibus : I(ie m an fu s dat
duas gallinas & duos panes & unum fextarium filigi-
nis Canatge.
CANATIGLIA , Vox Italica, Gall. Cannetille, Fi¬
lum aureum vel argenteum levius. Hiftor. T ranf-
lat. S. Antonini : Planeta ex Ermtfino rubeo fimiliter
confecta , & peniculamentis aureis cum ricamis Cana -
tiglia aureis & argenteis intertexta.
CAN ATOR. Charta Ludovici Regis Franc. an.
1 160. apud D.BruJfel tom. 1. de Ufu feudorum
pag. 536. Conceftimus ex nunc in pofterum Theci uxori
Tjvoni la Choe & ejus heredibus , magifterium Cavato¬
rum , baudreorum , fueorum , mefgey eorum & bur feno¬
rum in villa noftra Parifienji, cum toto jure ipfius ma-
gifterii quod habebamus , &c. Laudatus meritoque
laudandus.Editor Canatores Gallice reddit Cana -
tiers ; fed quinam fuerint illi artifices non indicat.
Fere crediderim pro Canatores legendum Tanato-
res, Coriarii , Gall. Tanneurs. Huic lettioni voces
fequentium artificum ex corio operantium quam
plurimum favent. Vid &T annare.
1 . CANAVA, Cannava , Cella penaria, vel vina¬
ria, Gall. Cave , Ital. Canava, vel Canova, ut ha¬
bet Joan. Villaneus lib. 10. cap. 22. Ifidor. in
Gloff. Canava , carnea , (vel Cavea ) poft ccenaculum.
$. Auguftin.
1 29 CAN
S. Augullin. ferm. 61. de Tempore: Multa fiunt
qua de horreo , Canava , vel cellam aliquoties proferre
non pojfumus. Ennodius Epigr. 4 3 . de Inficriptio-
ne , Ante Canavam :
Sobria cella cadis vinum quod fervat onuftis
Corpora confirmat prejfibus acta fuis.
[ Infundunt multis irarum pocula flammas :
Alite funt nofitro bellica corda mefad]
Regula S. Csefarii Arelat. ad Virgines cap. 30.
cellario ,Jive Canava ,Jive veflibus praponuntur.
Adde Regulam S. Aureliani ad Monachos c. 21.
ad Virgines cap. 17. Notas Tyronis pag. 149.
&c. ApudViUorem Uticenf. lib. 2. de Pcrfecut.
Vandal. p. 18. Cannava fumitur pro ergatiulo ,
feu cavea : Artabatur multitudo ad currendum , vel
ubi Cannava erat praparata , laboriofiam caperet man-
Jionem .
Canavaria , Qune Canava curam habet, apud cumd.
Csefarium Arelat. in Regula ad Virgines' c. 28.
Caneva. Vetus Charta Dalmatica an. io69-apud
Joan. Lucium lib. 2. de Regno Dahn.cap. 16.
Jflmbus in primis ad auxilium & Jolatium , inferiorem
pavimentum cum Caneva turris S. Petri omnibus e ju fi¬
dem Ecclefia creditanis confientientibus , conceffbnus.
Vide Feuditm de Caneva.
.Canevarius , Cuftos canevae. Adla an. 1333. Bri-
minius de Subtus-ripa . . . Canevarius & Camps com¬
munis Cumarum furgens in pariatori 0 confiuluit , quod
propter labores & expenfias, &c. Sic in MS. [Alta
SS. Junii tom. 1 . pag. 76 9 . de S. Gerardo : Jfiui
Canevarius erat . . . dicens turbido animo increpando :
Jn cellario modium grani , in vegete fiariumvini, nec
plus in hofpitali efi.~\Caneparius dicitur in Statutis
Mediolan. part. 2. cap. 1 o 3 . eltque cullos arcae
publica*. Canevarius , feu thefitur artus , in 1 . part.
cap. 343. 350. Canevaros hodieque itali vocant
Pincernas, vel Canavata praepofitos. [Synodus Per¬
gami an. 1 2 i 1 . apud Murator, to. 9. coi. 552.
Et hanc poenam extendimus ad pr alatos & rettores Ec -
clejiarum non folventes pro ipjis Ecclejiis in totum , ubi
ad ipfos pertinere talium fio l ut io confiuevit , fi ipfosjufl a
caufia fiveimpoffibilitas non excufat , de qua infra duos
menfes plenaria fiat fides , & ad illorum maflarios &
Canevarios difpenfatores reddituum qui poteftatem ha¬
buerint plenariam hac folvendr, fcilicet collellas Ec-
clefiis impolitas. ]
Canepa, Idem quo dCanava. Statuta urbis Medio-
lanenf. part. 2. cap. 7. Poteflas Mediolan. pofijit te¬
nere Cancpam , & vendi facere vinum ad minutum.
2. CANAVA , pro Canabi, feu tela canabina, no-
ftris Canevas , Ital. Canapa. Capitulare de Villis
cap. 6 2 . Jfiuid de lana , lino , & Canava , &c. Ca¬
naba , ini. 1 . D. deExercit. abi.
Canapina , Eadem notione, in Bulla Honorii III.
PP. apudUghell. to. 1 . Ital. Sacr. pag. 821. [ <Sc
in Chronico Farfenfi apud Murator, to. 2. part.
2. coi. 420.]
^[Canapinea , ibidem coi. 612.
Canevaria , Noftris, une Chenevicre , Ager, ubi ca¬
nabis crefcit, in Charta an. 1029. apud Perar-
dum p. 1 77. Ita enim lcg°, pro C avenaria, [Vide
Chenevarid. ]
Canaperium, Eadem fignificatione , in Adverfa-
riis D. Aubret Dumbenlis Hiftoriographi.
CANAVAciUM,apud Will. Thorn. Bulla Honorii III.
PP. apud Ughcllum tom. 1 . Ital. facr. pag. 823.
^utcunque erit textor vel textrix Canapatii (1. cana-
vacii) in civitate fiolvat , &c. Sub appellatione ve¬
ro Canevacerisa ( de la Cbanevacerie ) comprehen¬
ditur univerfa lintearia fupcllex, in Computo
Tom. II.
CAN" 130
Stephani de laFontaine Argentarii Regii an.i 3 5 1.
*[f Canevacium. Cordas , Canevacia , ftapulas , &c. in
Litteris anni 1338. apud Rymerum to. 5 . p. 6.
CAN BIS, pro Canabis. Loci referuntur ini Cerrus,
Paupada & Afanada poft Manata. Hoc in poltre-
mo vocabulo pro Canbe legitur Canbet eadem no¬
tione.
CANCALUS. Anaftafius Bibi, in S. Hadriano PP.
pag. 1 1 o. Abjidam ipjitis Ecclejxa cernens idem bea¬
tus Pontifex jam ruina vicinam exifientem , Cancalis
ferreis eandem abjidam confirmari fecit. Forte Cancel¬
lis , nili expreficrit Graecum myulxcic.
CANCELLARE , Joanni de Janua, Brachia exten¬
dere. [Jurifcon fultis & Scriptoribus aevi medii.
Scripturam induciis cancellatim lineis obliterare
& delere. ] Unde Ebrardus Bethunienlis :
E fi Cancellare , qua fiunt damna notificare
Nomina per medium quafignat linea ducla.
In cruce Cancellat pro nobis brachia Chrifius.
JJhnmala f cripta linit, hic Cancellarius exit.
[Ulpianus in Dig. lib. 28. tit. 4.I. 2 .Cancellave¬
rat quis lefiamentum, vel induxerat. Marcellus 1. 3.
Si omnem feript uram teftamenti Cancellaffet. Et lib. 2 .
tit. 14. 1. 47. Propter illa verba epiftola , quibus ,
omnes cautiones ex quocumque contrattu vana & pro
Cancellato ut haberentur , cautum efi. Formula fre¬
quens in veteribus inltruifientis : Non Cancellata ,
non abolita , nec aliqua fi ui parte vitiata. V ide Spicii .
Acher. tom. 9. pag. 127. Ludewig. Reliq. MSS.
tom. 6. pag. 502. Marten. Aneca. tom. 3 . coi.
1848. Formulare Anglic. pag. 8. Miracula S. Zi-
tae, tom. 3. April. pag. 523. &c. Glolf. Uid.
Cancellat , Concidit , batuit. Pro quo vir eruditus
fufpicatur legendum , Cancellat , inducit , expun¬
git. Huic fufpicioni favent Glolfoe Cyrilli : x<x-
pdo-o-co , Induco , Cancello ; retineri tamen polfe Con¬
cidit , fuadet duplex Cancellandi modus : primus
indutilis cancellatim lineis; alter fcilfuris in de-
culfem fcapello fallis. Hinc fortean WiHelmus
Britto :
Cancello , ficribo , Cancello grammata findo.
Italis Cancellare , Gallis Canceler , Germanis Can~
celieren , Delere elt & expungere , quod ad limi-
litudinem cancellorum fieri foleant liturae. ]
^ Cancellare , Brachia decuffare , tranfverfim po¬
nere. Capitulum Cillere, an. 1481. apud Mar¬
ten. tom. 4. Anecd. coi. 1137- vero cucul¬
las ferre & habere confueverunt , utantur cucullis albis
per totum fiatis latis Jine cauda, cum manicis largis
& ufiqtie circa genua longis ad Cancellandum more or¬
dinis J edendo & inclinando.
•ff Cancellare Manus in lignum reverentiae. Epilto-
la Panormitanorum ad MarinumIV. Papam apud
Marten. tom. 3 . Anecd. coi. 3 4. Santtijfimo patri
eorum & D. D. M. fiancla P. E. fiummo Pontifici ,
D. N. gf. C. in terra vero Vicario, Petri Apofiolorum
principis fucceffori , ac totius Chriftiana religionis auti-
(liti generali ,UniverJitas Siculorum terra oficulum ante
pedes & flexis poplitibus ac Manibus Cancellatis. I)u-
dum Ad’. Pater , &c.
CANCELLARES. Charta Jacobi Regis Aragonum
an. 1230. apud Guefnaium in Annalib. Mafii-
lienfib. Hoc totum vobis damus ratione trecentarum
triginta fex Cancellarium , quas in nefiro exercitu no-
btficum honorifice cum veftro navigio habuifiis , & quia
extitiftis, in captione civitatis Ala joric arum.
CANCELLARIUS. Joan de Janua : Cancellus di¬
citur interfinium muralium. Et fuit hoc trabium a Pa-
Ujlina regione , ubi tecla defuper cacuminata non erant ,
fied jacebant in planum profirata. Elevantur vero parie-
I
i3i CAN
tes circumquaque ad modum muralium , illa vero in¬
ter fiitia , qua funt inter propugnacula , dicuntur proprie
Cancelli. Jjhfi vero Epiftolas mijfas recitare volebant
populo in regione Palajlina antiquitus , afeendebant fu-
fer teStum > & de cancellis recitabant , & inde inole¬
vit afus, ut qui litteras Principibus mijfas habent ex¬
ponere , Cancellarii , ufitato nomine , dicantur.
^Cancellarii didi potiflimum , qui ad Cancellos fo-
renfes , feu judicum, flabant. Papias: Cancella¬
rius , qui in Cancellis primus efi. Tertullianus •: Ja¬
nuarum Cancellorumque potejlates. Hinc apud Sena¬
torem lib 1 1 . Epift. 6 . Cancellorum decus , lib. 1 2 .
Epift. 1. Cancellorum pompa, dignitas Cancellarii
indigitatur, ut Cancellos agere , Cancellarii mu¬
nus obire, dixit, eadem Epift. 1. Ita Minifler d
Cancellis , eft Cancellarius Herrico lib. 6. deVita
S. Germani. Ii fupplicantes introducebant ad ju¬
dicem. Idem Senator: Per fe prafehtandus accedat ,
per te nojlris auribus dejiderium fupplicis innotefeat.
Juflaeorumdem explebant. Idem : Jujfa nojlra Jine
Jludio vanalitatis expedias , ... qui talem unufquifque
ad refponfa fua videtur eligere , qualem fe cunelis de¬
crevit aflimari. Rcfpice , quo nomine nuncuperis , la¬
tere non potes , quod inter Cancellos egeris. Tenes quip¬
pe lucidas fores , clauftr a patentia , fenefir at as januas ;
& quamvis ftudiofe claudas , necejjc ejl , ut te eundis
aperias. Nam jl foris feteris , meis emendaris obtuti¬
bus ;Ji intus ingrediaris , obfervantium non potes decli¬
nare confpeclus. Ex quibus patet , Cancellarios ai-
dos , quod a d Cancellos judicum flarent, eorum-
que juifa ac mandata exequerentur , proindeque
eofdem fuifte quodammodo oftiarioS. Qua certe
notione Cancellarius accipi videtur inTnfcript.
apud Grut. 647. 6. Commodis omnibus & prada
damnata , quam Tribunus , Officium , Cancellarius &
Scriba de pecuariis capere confueverunt. Ubi 'Tribu¬
nus , judicis vice eft , Officium, Apparitoris , Can¬
cellarius, Ofliarii, & Scriba , Notarii. [ Cancellariis
dicitur in Infcriptione de Nonio Maurilio apud
Montefalconium in Diar. Ital. pag. 1 1 4. Jjfujfuit
Cancellarus primi joci campi Boari annis xxvi. in pa¬
ce.'] De ejufmodi Cancellariis copiofe egitjaco-
bus Gothofredus adleg. 3 . Cod. Theod. de Af-
feffor. Atque hxc quidem ita in Italia obtinuere,
fecus vero apud noflros. Nam
Cancellarii Notariorum munus obiere. Un¬
de inLegeRipuar. tit. 5 <?.§. 2. 3.4. 5.6. & tit.
88. funt ii , qui teflamenta & ada publica con-
fcribunt. Itactiam accipiuntur in LegeLongob.
iib. 2. tit. 3 4. §. 1 2. tit. 41. §. 1.6. inCapitul.
Caroli M. lib. '3 . c. 4 3 . in Capitulari 3 . an. 8 o 3 .
Capitul. 1 . an. 812. cap. 8. in Capitul. Ludovici
Pii an. 8 24. cap. 1 1 . apudHolflenium in Con-
cil. Cabilonenfi II. an. 8 1 3 . cap. 44. &c. [Jj>ui
Scriba erat Jive Cancellarius , in Epiflola Roberti
Comitis Cayaciae an. 1477. apud Marten. to. 1.
Anecd. coi. 1844- Vide Capellam 1 .]
Cancellarii in Regum noflrorum Palatiis idem
munus obiere , & eorum Chartas ac praecepta de-
fcripfere. Monachus Egolifmenfis in Vita Caroli
M. an. 769. Jtfuod praceptum Cancellarius ejus feri-
pjit. Concilium Duziacenfe I. cap. 3 3 . Ego autem
jujfi Odonem ire ad Cancellarium Regis , & accipere
ab illo pergamenam & atramentum , ut feriber et illum
cito , &c. Jofeph Sacerdos , qui fcripfit Hifloriam
TranfiationisSS. Ragnoberti & Zenonis cap. 1 8.
ita de fe loquitur: Ego Jofeph peccator Sacerdos om-
niuntque fervorum Chrijii ultimus , quondam autem
Aquitanorum Regis Cancellarius , nunc inclyti Regis
Hludovici (Balbi) liberalium liter arum etji immeritus
CAN 132
praceptor , atque ejufdem fieri Palatii Cancellariorum
minifierio f unitus , &c. Cancellariorum Regiorum , feu
Palatii , uti vocantur in Capitul. an. 8 2 3 . c. 24.
& ab Hi nem aro in Quatern. p. 3 8 t. Edit. Cel-
Jotii, mentio eft in Capitulis CaroliM. lib. 2. tit.
2 3 . in Capitul. Caroli C. tit. 1 2. cap. 1 1 . & tit.
28. & in veteribus Tabulis paffim. Vide Archi-
cancellarius, Sc Referendarius.
CCT Hoc pofleriori nomine , regnantibus Merovin-
gicis , appellabantur fummi Cancellarii feu Cu-
llodcs figillorum regiorum , ut dicetur in eadem
voce, ubi & recenfebuntur quotquot nobis noti
funt, illuftres viri qui eam obtinuerunt dignita¬
tem. Hic autem placet exhibere feriem Cancella¬
riorum , qui regnantibus Carlovingis Sc Capevin-
gis , ad noflram ufque statem floruerunt ; ut ve¬
terum inftrumentorum fludiofis eorum virorum
nomina femper fint in promtu , qui praecipuam
habuerunt partem in Diplomatibus conficiendis,
fubfcribendis , & figillo regio , cujus cuftodes
erant , communiendis. Hunc indicem ab eis mu¬
tuabimur Scriptoribus , qui hac de re diligentius
fcripferunt, Labbxo,Chefnio, Mabillonio,P. An-
felmo , &c. omiffis tamen audoritatibus, quibus
utuntur , ut fententias confirment fuas, ne in im-
menfum crefcat feries noflra.
«[[CANCELLARII FRANCIiB
fub fecunda flirpe Regum noflrorum.
Sub Pipptno.
Chrodingus anno ejus primo.
Egius annis 20. & 40. ejufdem regni.
Widmarus annis 20. 3 °. •& 90.
S. Bonifacius Archiepifc. Mogant. Sc Mar¬
tyr , Archicancellarius an. 752.
Franco an. 754.
V olfardus an. 90. Pippini Regis.
Adalolfus an. 1 40. ejufdem Regis.
Beddilo an. i°. apud Schannatum in Probat.
Dioec. Fuld. an. 90. apudeumd. in Tradit. Fuld.
Sc an. 1 •). apud Duchefnium. Ubique Hitherius
Notarius.
Hitherius annis 1 7. 8c 19. Prceter nomina¬
tos Regis Pippini Cancellarios Duchefnius me¬
minit Egidii , qui Mijfas dicitur an. regni ejufd.
20. Egidius Miffus recognovit. Ita , inquit, fortaffis
didus Chrodingi vel Egii Notarius.
Sub Carlomanno Pippini filio.
Maginarius an. i°. regni ejus.
Sub Car olo Ad agno.
Ludebertus vel Luitbertus annis i°. Sc 40.
regni ejus. Notarii Vttigavo 8c Rado.
Hitherius , qui jam Cancellarii munus obie¬
rat fub Pippino , ab anno i°. ejufd. Caroli ad
annum faltem 23™. Notarii Rado , IVigbaldus ,
Optatus Sc Wigbadits : hic forte idem eft ac IVig¬
baldus.
Lutherius apud Schannatum Dioec. Fuld. p.
2 3 6. Notarius Erado ; fed hi duo forfitan iidefn
funt qui Hitherius Sc Rado.
BartholomjEus an. 769. in Charta Launo In-
culifinenfi Epifcopo conceffa.
Rado Abbas Vedaftinus ab anno- 1 1°. faltem
ad 40™. Caroli regnantis. Notarii Optatus , PVtc-
baldus j Gilbertus, Erkambaldus , Jacob Sc IVido-
laicus.
Erkembaldus vel Archfmbai.dus ab anno cir¬
citer 30°. Caroli M. Notarii Gene flas Sc Amal-
bertus. DeAmalberto quafi dubius loquitur Ma-
billonius ex Diplomate fibi fufpedo ; fed alia
duo Diplomata ab eodem recognita fuilfe nos
1 3 3 CAN
docet Martenius nofter Praefat. in to. T.ColIccft.
Amplilf. n. i 5. Tertium nomine Suavium indi-
gitat Schannatus Trad. Fuld. pag. 107.
Engelramnus Arcliicapellanus , Archiepifco-
pusMettenlis ( fic eo tempore didi funt tresEpi-
lcopiMettenfes , lingulari privilegio pallio deco¬
rati ) & Cancellarius.
Hieremias an. 1 30. imperii Caroli M. poftea
Archiepilcopus Senon. Notarius PVitberias .
Hildebaldus vel Hildeboldus Archicapella-
nus & Colonienf. Archiepifc. ann. 788. obiit
ann. 818. s
Eginhardus Caroli M. ‘vitae fcriptor recenfc-
tur etiam inter ejus Cancellarios, ut &
Autpertus Abbas. Neuter fatis valido funda¬
mento juxta Mabillonium.
Liuigradius vel Lutw ardus an. i°. imperii
Carolini. Notarii Inquirimus & Hsrnufius.
Sub Ludovico Pio.
Helizacar Abbas Centulenfis ad annum fal-
tem 8.3 7. Notarii Durandus , Adalulfus , Arnaldus
& Albo.
Mileardus an. 50. regni Ludovici. Notarius
Audacer.
Ludovicus an. 6°. ejufd. regni. Notarii Aneas
<3c Durandus.
Fridbgisus vel Frtdugisus an. 70. faltem ad
an. 1 8. imperii ejufdem. Notarii Durandus , Hir-
mimnaris , Simeon , Adalulfus , Sigibertus & Me¬
gmarius.
Regemfridus Vienn Archiep. & Archicancel-
larius in Diplomate fibi concelfo an. 50. imperii
Ludoviciani.
THEODofeuTHEUDo,TEOTOve an. 18.& feqq.
Ludovici Aug. Notarii Hirminmaris & Megmarius.
Hugo Abbas ab an. 22. ejufd. Notarios ha¬
buit Hirmlnmarim , Meginarium , Gloriam <5c Da-
nielem : quibus Mcrcarum addit Diploma rela¬
tum in Hiffc. Trenorchienfi pag. 195.fi tamen
eo loco , inquit Mabill. pro Mercbario legendus
non eft Megmarius.
Irmingerus Cancellarius recognovit Diploma
Ludovicianum an. 839. apud Scliannatum Tra¬
dit. Fuld. pag. 178.
Sub Lotbario Imperatore.
Hilduinus Abbas San-German. Archicapell.
Ludovici Pii an. imperii Lotharii in Italia 18. in
Francia 6. faltem ad annum ejufdem imperii in
Italia 26. in Francia 14. Notarii Rainaldus, Re-
migius , Frotb mundus , Daniel , & Rudmundus.
Agilmarus an. i°. & feqq. Lotharii regnantis
in Francia. Notarii Remigius , Tiibamius , Er-
camboldus Sc Luitbarus: quibus addendi Firman¬
dus ex Martenio Praefat. in to. 1 . Colleil. Amplilf.
n. 1 5. & Eicbardus ex Prxcepto Fuldenfibus in¬
duito , apud Schannatum Trad. Fuld. pag. 183.
Sub Ptppino Rege Aquitania.
Hilduinus, idem qui fuprafub Lothario. No¬
tarios habuit Nicolaum , Jovium &c Petrum Sub-
diaconos.
Aldricus , cujus Notarii fuere J oh annes , Si-
gebertus , Sc Safbodas, Diaconi.
Dodo Notarium habuit Ifaac Clericum , apud
Martenium Praefat. in tom. 1. Colleft. AmpliiF.
nuin. 1 5 .
FIermoldus vel Ermoldus, Ifaac habuit No¬
tarium.
Sub Ludovico Germanico.
Grimaldus vel Grimoldus. Notarios habuit
Otgariitm <5c Hebatb ardum,
Tom. II.
CAN 134
Ratlareus. Notarius Hubertus : cui addendus
Comeatus ex Schannato Tradit. Fuld. pag. 180.
REGiNBERTUs,apud eund. Schannatum p. 1 94*
Adalbertus ibidem pag. z 06. Dubitari poteft,
an hi duo pofieriores Cancellarii feerint, anNo-
tarii inferiores: Cancellariis accenfemus, quod
ad nullius alterius vicem Praecepta recognofcant
Ludoviciana.
Luitbertus Arcliicapellanus. Notarius Ele-
hardus. Schannatus Tradit. Fuld. pag. 208.
Hugberius Arcliicapellanus eodem ufus eft
Notario, qui Hcburkardus fcribitur apud Schan¬
natum Dioec. Fuld. pag. 2^0. His Cancellariis
Ludovicum adjungit fylartenius Praef. in to. 1, Col-
lecl. Amplilf. num. 1 5.
Sub Ludovico II. Imperatore filio Lotharii.
Tractemirus. Notarios habuit S imperium &
Druclenimm.
Sub Cardo Calvo.
Ebroinus de quo non fatis confiat apud eru¬
ditos , licet fuerit Arcliicapellanus , ut dicetur
in Capellani 1 .
Ludovicus ab an. 1. Caroli Calvi ad 27. No¬
tariis ufus eft Jona , Alnea , Luca , Bartbolom&o ,
Ragenfredo ,Gilleberto ,Sigebert<r, GauAeno, Hilde •
bolclo , Scjlelo, Meginario , Deormaro, Rotfredo ,Il~
drico , Adalgario , Folcalco, Adalfario, Gonchario,
vel Concbario , Eilifrido Sc GaiiTcelino. Hic
Gauzeunus fcu Gauzlinus, vel Gozlenus,
Ludovici frater , ei fucceffit, atque Notarios ha¬
buit Adalgarium , Hildeboldum , Mandonem , Gam-
monem , Ebbonem , Audacbrum , Garinum , Adalgri -
num, Siffredutn & Wlphradtim. Vide feriem Ar-
chicapellanorum in Capellani 1 .
Sub Ludovico Balbo.
Gauzlinus Cancellarii munus obire perfeve-
ravit toto hujus Regis tempore, hoc eft , 'biennio.
Notarii IVlphardus & Wigbaldus: quibus Mabil-
lonius addit Audacbrum ex Chronico Centulenfi.
Sub Carlomanno Ludovici Balbi filio.
Wulfardus , cujus Notarii Albertus & Nor-
bertus.
Sub Carolo Craffo.
Liutwardus Epifcopus Vercellenfis &
Liutperius Epifcopus Moguntiacenfis : ho¬
rum Notarii Amalbertus , Segoinus , Salomon & /«-
guirinus.
Sub Odone.
Ebolus Notarium habuit Troannum.
Gualterus Notario ufus eflcHerveo.
Adalgarius , cujus Notarius fuit Ernulfus.
Sub Carolo Simplice.
FuLcoRemenfis Archiep. ab initio Caroli Re¬
gis ad an. 900. Notarius Heriveus.
Ernustus eodem tempore cum Benjamino No¬
tario.
Machutus Epifcopus , cujus Notarius erat Pro¬
geritis.
Anschericus , vel Askericus. Notarii Ernu-
Jlus Sc Herveus.
Herveus feu Heriveus in utraque dignitate
Cancellarii & Archiepifcopi Remenfis Fulconi
fucceftit ad annum 9 2 2. Notarii Hugo Sc Goflinus.
Rogerius , Archiep. Trevir. Notarii Gojlintis ,
Ratbaudus Sc Hagano.
Luitwardus , Epifcopus Vercell. poft Ro-
gerium.
Sub Arnulfo Imperatore.
Teotmarus Arcliicapellanus. Notarii Afdelgus,
Afpertus , St.pVicbindus.
I ij
135 C AN
Sub Zuenteboldo Lotbaringia Rege.
RatfotUs Archiep.Notario ufus eVtlValdegero.
Hermannus Archicapellanus Notarium habuit
Egilbertum.
Rutgerus Archiep. Arcbiquecapellanus , cujus
Notarius IValkems.
Sub Ludovico fecundogenito Arnulfi filio.
Ratfoius idem qui fupra. Notarii Ernuldus &
Tbeodulpbtis.
Sub Rodulpbo.
Carolo Simplico in carcere detento.
Abbo Epifc. Sueffion. cum Notariis Rainaldo ,
Heriberto , Hic bardo Sc Rotberto.
AnsusUs feu Ansegisus Epifc. Tricaffin. cum
Hugone & Raimundo Notariis.
Theodoricus Archiep. cum Berengario. Notario.
Sub Ludovico Cocco Bofonis Regii filio.
Ragenfrelus Notarium habuit Arnulfum.
Alfxander Archiep. Vicnn. Notarios habuit
Bernerium , Garneriurn , Elium & Uboldum.
Sub Ludovico Ultramarino.
Ericus Epifc. ad annum 6. didi Ludovici ,
Notarium habuit Odilonem.
Hugo Remenfis Antides an. ejufd. Regis p°.
cujus Notarius Rorico.
Artaldus Archiepifc. Remenfis Notariis ufus
ed G er ardo , Rorico <Sc Odilone.
Sub Lotb urio fuper toris Ludovici filio.
Artaldus jam didus Notariis ufus cd Widone
& Gelone.
Odolricus in utraque dignitate Artaldi fuc-
cefior eumdem habuit Gsjitnei n pro Notario.
Obiit an. 971.
Ad .Lbero , & ipfe Rem. Archiep. Notarios
habuit Adalberonem & Arnulfum feu Ermlfum. I le
Adalbero Cancellari i munus obiit etiam fub Lu¬
dovico V. pollremo Rege ftirpis Carolinse.
CANCELLARII FRANCI^
fub tertia LlirpeRegum nodrorum.
Sub Hugone.
Adalbero Rem. Archicancellarii officium pro-
fecutus ell cum Reginoldo Notario, podea Epi-
fcopo Parifienfi.
Gerbertus Rem. Archiprxful Notarium ha¬
buit Rainoldum , qui idem videtur cum Reginoldo
fub Adalberone.
Renaldus Epifc. Parif. Cancellarius etiam di¬
citur in Diplomate Monad. FolTatenfi concedo.
Roigerius Epifc. Belvac. Prothocancellarius Hu¬
gone & Roberto Regibus anno 8 .
Sub Roberto.
Abbo Epifcopus. Notarius Reginaldus , aliis Ra-
genardus.
FRANCo,ante acceptum Pariliorum prxfulatum
Cancellarius fummus , feu , ut aliis videtur , No¬
tarius fuit, qui per Arnulfi Remenfis cum Rot-
berto Rege limultates Cancellarii officium inte-
rim exercuerit cum Rotgeno Notario.
Arnulfus Archiep. Remenfis , cui Notarius
ejus.
Balduinus fuccelfit in officio Cancellarii po-
dremis annis Rotberti. Sunt qui Fulberto Car-
notenfi eamdem dignitatem tribuant ; fcd eum
potius Ecclefiae Carnotenfis quam Regis Cancel¬
larium fuiffe exidimatMabillonius : contra Du-
chefnius eum credit verum fuille Regis Can¬
cellarium ex Annal. S. Vidoris Parif. & ex Chro¬
nico Roberti Monachi Pnemondratenfis p. 7 4.
Sub Henrico /.
Balduinus idem qui fupra. Notarii Signinus,
E Aco & fVUlclmus.
C AN 136
Elie obfervare juvat cum Mabillonio extre¬
mis Elenrici Regis annis adfcribi regiis litteris
coepiiTe quatuor primarios Palatii Officiales cum
Cancellario & aliis optimatibus. Id colligitur ex
Elenrici Diplomate apudDuchefniuiriHid.Mon-
morenc. pag. 2 1. relato, cui lubfcripti funt ad
annum 1060. Balduinus Cancellarius , Rainaldus
Camerarius , Albericus Cone fabularius , IV illelmus
Sinifchalcus , Hugo B uticul arius , Rotbcrtus Coctis.
Idem ritus invaluit regnante Philippo : at fub
principatu Ludovici Grulfi , fubfcribentium nu¬
merus redadus ad quatuor principes viros
cum Cancellario , fcilicet ad Dapiferum , qui
idem cum Sencfcalco ; Camerarium , Condabu-
larium & Buticularium. Idem mos perfeveravit
fub Ludovico VI!. & tribus fubfequentibus Re¬
gibus ; mortuo S. Ludovico fub ejus filiis peni¬
tus exdindus. His igitur Regibus Diplomata
confici dicebantur, A fi antibus 'tn palatio quorum no¬
mina fubtitulata funt &Jtgna : Signum N. Camerarii ,
&c. Inquibufdam tamen litteris extraordinariis
fubfcripta funt Epifcoporum & Abbatum no¬
mina, etiam ante illos minidros. Exempla Ma-
billonius apponit , quae praetermittimus citius
nodram feriem profecuturi.
Sub Philippo /.
Gervasius Archiep. Rem. quem die fuae un-
dionis an. 1059. Philippus ftimmum Cancella¬
rium conflit uit ,Jicut antec effores fuos fecerant , ut le¬
gitur in Adis Conventus Remenfis.
Balduinus , qui ad vicem Gervafii litteras pro
S.Nicafio Rem. recognovit an. 1061. podmo-
dum Cancellarius, faltem ad annum 9. Philippi
Regis. Hic fere delinunt Notarii Recognitores ad
vicem Cancellariorum.
Petrus Abbas S Germani prope Parifios an¬
nis 1067. & quatuor fequentibus. Podid tem¬
pus indrumenta promifeue conficiunt
Gu illelmus , annis 1 07 3. & 1 074.
Gofridus Pariliorum Epifcopus an. 1 07 j.ad
annum 1092.
Rogcrius Belvacenfis Antides annis 1074.
1079. & 1 o .
Ursio Silvanedcnfis Praefui an. 1090.
EIubertus annis 1091. & 1092. His adjun¬
gendi Hambaldus Vicecanc ell arius an. 1095. Ar-
nulfus Cancellarius an. 1097.
Gislv-gekivs Cancellarius an. 1105. juxtaDu-
chefnium.
Siephanus Silvanedenfis Parif. Epifc. an. 110 6 .
ad obitum Philippi; & pod ejus obitum
Sub Ludovico Grojfo.
StephAnus idem Cancellarius ede perfeveravit
ad annum 1 1 1 6. quo dignitatem luam ceffit
Stephano de Garlanda. Hic Cancellarii offir-
cium ab an. 1 1 2 5. intermidum , denuo recepit
an. 1133- Medio autem intervallo primum va¬
cavit Cancellaria, deinde '
Simon Cancellarii munere fundus ed.
Algrinus , ab anno 1 1 3 4. ad an. 1139.
Sub Ludovico fj uniore.
Natalis Abbas Refbaccnfis an. 1 139.& 1140.
Cadurcus, ab an. 1 1 40 . ad 1 147.
Bartholom^eus , an. 1 1 47.
Balduinus : hic inter Cancellarios rccenfetur
a Duchefnio.
Sjmon , annis 1150. 1151. 1152. &1153.
Hugo de Campo Florido Epifcopus Sueffion.
an. 1 1 5 1 . &c. Obiit an. 1175. Sed ante obitum
fuerat in ofifcnfa apud Regem, tumque vacavit
137. CAN
Cancellaria, annis fcil. 1 1 70. & 1 1 73 . & feqq.
adannum 1 177. quibus annis Petrus Notarius
•Cancellarii vices egit. Superioribus Cancellariis
adjungitur
Balduinus qui eum Ludovico ad expeditio¬
nem T. S. profcdtus ell.
Hugo Puteolensis poliremus fuit Ludovici
Cancellarius an. 1178. & 1179. Hoctamen polte-
riori anno litterae videntur abs Rege ipfo datae,
quafi vacante Cancellaria.
Sub Philippo Auguftoi
Idem Hugo ad annum 1185.
Hugo de Bethisy an. i i 86. Cancellaria va¬
cavit ad annum 1223. Cancellarii vices agente
Hugotie (CAthies ann. 1 201. & deinceps Fratre
Guarino Hofpitali S. Johannis & Epifcopo Sil-
vane&enli.
Sub Ludovico VIII .
Idem Guartnus Cancellarius renunciatus Can¬
cellarii dignitatem ampliavit , cum obtinuit, ut
Cancellarius locum haberet inter Pares Franciae,
primufque omnium nominaretur. Is etiam dici¬
tur regia diplomata in archivum fixum ac flabile,
cum antea mobile efiet , conjecilfe. Abdicavit
an. circiter 1227. quo feceffit in monalterium.
Qbiit an. 123 o.
Sub S. Ludovico.
Idem Guarinus initio regni ; deinde vacavit
Cancellaria : pollmodum
Philippus ^Antongny Cullos magnijigilli fuit.
Vide infra lin. De vadiis Cancellariorum &c.
Johannes Allegrinus Cancellarius circiter
an. x 240.
Nicolaus Palatii Capellanus , Sigilli Cullos
an. i 249.
Acidius Tyri Archiep. Sigillum gerebat in
Palaeftina an. 1253.
Johannes de Curia d’AuBERGENviiXE Epifc.
Ebroicenfis, obiit Cancellarius an. 1256.
Radulphus Grospari.iy Cullos Sigilli annis
1258. & 1260. Fuit Epilc. Ebroicenfis & Car¬
dinalis.
Simon Brionensis Cullos Sigilli poli Radul-
phum ad an. 1261. quo creatus ell Cardinalis:
pollea ad Summum Pontificatum eve&us ell &
Alartinus IV. appellatus.
Matthaeus V indocinen'1% Abb. S. Diony fii &
S mon Claromontensis Dominus de Nesle
peculiare Sigillum a S. Ludovico an. 1270. ite¬
rum in Palaeltinam proficifcente acceperunt, quo
uterentur in iis, quae adcommilfam libi regni
adminiltrationem pertinebant.
Sub Philippo Audace.
Petrus Barbette Archiep. Rem. Cancella¬
rius an 1270. dcfeqq. Vacavit tamen Cancella¬
ria annis 1273. 1274. & 1279. quamvis Petrus
folum obierit an. 1300.
Henricus de Vezeliaco Archidiac. Bajocenfis
Cancellarius an. 127 9. quo tamen anno Cancel-
lariam vacalfe probatur ex quibufdam Chartis ,
ut jam di&um ell.
Petrus Challon , Decanus S. MartiniTuron.
Cancellarius annis 12 81. 1282. & 1283. ac f.
etiam feqq.
Sub Philippo Pulcro.
Joannes de Vassonia Cancellarius an. 1292.
fed an. feq. eledlus Tornacenfis Epifcopus Sigil¬
lis privatur, iifque donatur iterum. (Sigilla jam
habuerat an. 1291.)
Stephanus de Suisiaco Archidiac. Brugenfis
CAN 138
Cancellarius quoque fuit an. 13 02. ad 1304.
Cardinalis obiit an. 13 1 1.
Guillelmus de Crispeio Archidiac. Parif.
Cancellarius an. 1293. Abdicavit,annuente Re¬
ge, an. 1296.
Petrus Flotte, Miles Arvernus, aban. 1300.
ad an. 1 3 o 2. quo interiit in prselioCortracenfi.
Petrus de Mornayo Epifcop. Autiihd. ad an.
1306. quo obiit.
Petrus de Bellapertica Epifc. Autilfiod. k
menfe Odobri anni 1306. ad Januarium ann.
1307. quo interiit venando. Huic fuccefht in.
utraque dignitate ex Hili. MS. Epifc Autilfiod.
Petrus de Gressibus , qui haud diu potitus
ell Cancellariatu.
Guillrlmus de Nogareto Cullos Sigilli an.
1307. Cancellarius an. 1308. ad menfem Mar¬
tium an. 1 3 09.
Aigidius Aycelinus Archiep. Narbon. deinde
Rotomag. Cullos Sigilli a 27. Februarii anni
1309. ad Aprilem 13 1 3 . Litterae tamen iifdein.
annis datae leguntur vacante Cancellaria.
Petrus de La iliaco Cancellarius ab Aprili
, 1 3 1 3 . ad Decembrem 1 3 14. quo factus ell Epifc.
Catalau neniis.
Sub Ludovico X.
Stephanus de Mornayo Cancellarius ab initio
1314. ad Felium SS.Trinitatis 131 6. Obiit ann.
1332.
Sub Philippo V.
Petrus de Arableyo 2 2. Julii 13 16. ad Janua¬
rium anni fequentis , quo creatus ell Cardinalis.
Petrus de Capis ad 24. Januarii 1321. quo
fattus ell F.pifc. Atrebat. deinde Carnutenf. ac
demum Cardinalis.
Johannes de Cherchf.mont ad obitum Phi¬
lippi V.
Sub Car olo IV.
Petrus Roderii ad 19. Novembris i3 2 3 .quo
refiitutus ell
Johannes de Cherchemont ad obitum 25»
Odob. 1328.
Sub Philippo VI.'
MatthjEus Ferrandi primo a 1. Novemb.
13 28. ad 20. April. 1 3 29. fecundo a 6. Julii
fubfequentis ad7.Septemb. ejuid. anni.
Petrus de Marigny Archiep. Rotomag. Cu¬
ltos Sigillorum intervallo , quo iis fpoliatus ell
AI. Ferrandi , & iterum a 7. Septemb. 1 3 29. ad
felium S. Martini ejufd. anni.
Guillrlmus de S. Maura Canonicus S. Mar¬
tini Turon. Novembrio 1329. Obiit Januario
1 3 34-
Petrus Rogfrtus Cullos Sigillorum ad an.. .
quo ele&useft Archiep. Senon. Summus Pontifex
fuit nomine Clemens VI.
GuiDo Baudetus, Epifc. Lingon. Cancellarius
1 6 . Martii 1334. obiit 1337. vel 1338.
Stephanus de Vissac qui haud diu Cancella¬
rius fuit, nam
Guillrlmus Flotte jam fungebatur Cancel¬
larii officio an 1339. illudque exercuit ad an¬
num 1347. qL1° abdicavit fponte.
Firminus Coc^uerll Epifc. Noviodun. ad an¬
num 1349.
Petrus de Foresta Cardinalis ad annum 1317.
quo
Sub gj oh anne Bono,
congregatis totius regni Proceribus abdicare
coalis ell a menfe Martio 1 3 57. ad Maimu
i39 C AN
anni i 3 5 9. Hoc quidem an. refiitutus eft, fed
Cancellarii 'officium deinceps parum curavit
aut exercuit. Cancellario fpoliato Cancellariae cu¬
ram egit Fouquettus Bardeus Senator Parifienfis.
Acidius Aycelinus hoc nomine II. interval¬
lo quo Petrus de Forefia fpoliatus eft, & iterum
anno 1360.
Johannes de Dormano Epifc. Bellovac. Car¬
dinalis Cancellarii dignitate decoratus eft 28.
Septemb. 1361. fuumque officium reliquis an¬
nis Philippi VI. primum , ac deinde
Sub Cur olo V.
exercuit ad 2 1 . Febr. 1371. quo Cancellaria-
tum cedit fratri fuo Guillelmo. Hic
Guillelmus de Dormano tempore ceffionis
fratris fui , hoc eft , a 21. Febr. adn. Julii 13 7 3 .
quo obiit. Ab hac dic ff oh annes iterum exercuit
ad obitum, qui contigit 7. Nov. 1373-
Petrus d’ORGEMONTad 1 . Odtobr. 1380. quo
abdicavit.
Sub Cardo VI.
Miles vel Milo de Dormano Epifc. Belvac.
Abdicavit mcnfe Julio 1383.
Petrus de Giaco. Abdicavit an. 1388.
Arnaldus de Corbeio ab an. 1388. ad 1398.
quo deflitutus fuit. Rellitutus an 1400. ad No¬
vembrium 1405. quo iterum deflitutus eft , feu
privatus tigillis , qua; tertio refumlit 17. Junii
1409. Abdicavit tandem ultima Augufti 1412.
annos natus 88. Obiit 24. Martii 141 3. Hujus
Cancellarii tempore quidam inferunt
Iterium de Martrolio ( de Adartrevil ) quem
volunt funde Cuftodem Sigillorum regalium. Le¬
viora videntur id afferentium argumenta.
Nicolaus de Bosco Epifc. Bajoc. Sigilla fer-
vavit ab an. 13 98. ad 1400. tempore prirnse
fpoliationis Arnaldi de Corbeio.
Johannes de MonteacuEo Archiep. Senon.
poft alteram fpoliationem ejufdem Arnaldi.
Carolus de Savoisy neque inter Cancellarios
neque inter Cullodes Sigilli regii recenfetur a
PP. Labbco & Anfelmo: hunc tamen Cancellarii
Arnaldi vices egilfe ab an. 1409. contendit Du-
chefnius , nullo fatis firmo , ut nobis videtur,
argumento.
Eustachius de Laistre a i 4. Junii 1 41 3 . ad
8. Augufti fubfequentis : dein a 4. Junii 1418.
ad 1420. quo obiit defignatus Epifcopus Bel-
vacenfis.
Henricus ee Corgne di£tus de Alarie 8. Au-
gulti 1413. Trucidatus fuit 1 2. Junii 141 8.
Joannes le Clerc 16. Novembris 1420. ad
6. Februarii 1424. qua dieabdicavit.
Sub Carolo VII.
Ludovicus Luxemburg. Epifcop. Tervanenfis
litteris Henrici VI. Regis Anglioe, qui fe quo¬
que Regem Franciae didlitabat, renunciatus eft
Cancellarius Parifiis 7. Februarii i424.Cancel-
lariam exercuit ad an- 1435. Fuit Archiep. Ro-
tomag. & Cardinalis. Obiit an. 1443.
Thomas Hoo, Eques Anglus beneficio Regis
Angliae Cancellarii dignitate potitus eft ab ann.
1 43 5 . ad 1 449.
Alii hifce turbarum temporibus veri Cancel¬
larii fuere noftrorum Regum auddoritate pro¬
moti, nimirum
Robertus le Ma^on an. 14 1 8. Eod. anno de-
flitutus & ar.no fequenti refiitutus, exercuit ad
an. 1421.
Martinus Gouges de^CuARPAiGNES, Epifcop.
CAN 140
Carnutenfis primum , dein Claromontenfis , ab
an. 1 4 2 1 . ad 6 . Apr il. 1 4 2 5 . & iterum a 6 . Au-
gufli anni ejufd. ad 8. Nov. 1428. quo fecundo
fpoliatus fuit.
Renaldus de Chartres, Archiep. Rem. 3c
Cardinalis a 2 8 . Martii 1 4 2 4.. ad 6. Augufti an.
infequentis, dein ab 8. Novembr. 1428. ad 4.
April. 1445.
Guillelmus Juvf.nal des Ursins Archiepifc.
Rem. a 6. Junii 1 445* ad an. 1461. quo abdi**
care coa&us eft.
Sub Ludovico XI.
Petrus de MorviLLier an. 1461. ad an,
1465. quo Cancellariatum refumfit 9. Novemb.
Guillelmus Juvenal ad obitum, qui contigic
2 3 . Junii 1472.
(Petrus dORioLLE fpoliatus? eft ann. 1483,
Quinque poftremis annis hujus Cancellarii
Adamus Fumeus Sigillorum Cuftos fuit ex Du-
chefnio , quem confule.
Sub Carolo VIII.
Guillelmus de Rupeforti ab an. 148 3. ad 12;
Augufti 149 2. Aliquot menfibus ante obitum
Ludovici XI. renuntiatu^ fuerat Cancellarius.
Adamus Fumeus, de quojam fupra, abobitu
Guillelmi de Rupeforti ad annum 1494.
Robertus Brijonnet Archiep. Rem. cui Si¬
gilla jam credita fuerant an. 1491. Cancellarius
fuit a 30. Augufti 149 5; ad 3. Junii 149 7. quo
migravit ex hac vita.
Guido de Rupeforti ad obitum Caroli VIII. 3;
Sub Ludovico XII.
ad annum 15 o 7.
Joannes de Gannay ad annum 1512.
Stephanus Poncher Epifc. Aurelianenfis Si~
gillorum Cuftos ad an. 15 12. ad 1515.
Sub Francifco I.
Antonius de Prato Archiep. Senon. Cardi¬
nalis 3c Cancellarius ab initio regni ad an. 15 3 $.
quo obiit.
Antonius de Burgo ab an. i 5 3 5 . ad obitum^
qui contigit an. 1 5 3 8 •
Matthaeus deLoNGUEjoup Epifc. Sueffion. Cu¬
ltos Sigilli an. 1 5 38. ante Cancellariatum G.PoyetJ
& iterum an. 1 5 44. poft fpoliationem Francifci
Errault.
Guillelmus Poyet Cancellarius an. 1538. int
carcerem ob iniquas exaftiones conjectus eft an.
1 5 41. mul&aque impofitaCancellariatu depulfus
ann. 1542.
FRANCiscusde Montholon Cuftos Sigillorum
a fpoliatione G. Poyet ad 1 o. Junii 1543. quo ex
hoc faeculo migravit.
Franciscus Errault Sigillorum Cuftos ab
obitu decefioris ad ann. 1544. quo fpoliatus eft
hac dignitate.
Franciscus Olivier Cancellarius a 18» April,
1 5 4 5 . ad obitum, qui contigit an. 1 5 6 o.
Sub Henrico II.
Franciscus Olivier, de quo jam di&um eft.
Johannes BertRand Archiep. Senon. & Car¬
dinalis , in cujus gratiam an. 1551. inflituta eft
dignitas Cuflodis Sigillorum , quae ad hoc ufque
tempus non fuerat a Cancellariatu diftinda; licet
exercitium fuiffet aliquando feparatum , ut ex
noftra ferie fatis patet. Recens creatam dignita¬
tem fervavit ad annum 1559. quo
Sub Francifco II.
Franciscus Olivier refiitutus eft in integrum,’
& Sigillis regiis iterum donatus.
i4i CAN
Sub Car olo IX.
MiCHAeLdei/HopiTAL Cancellarius &Cultos ti¬
gillorum 30. Junii i5 6o.adan.i568.quopoftu-
ianti Regi Sigilla reddidit, refervatis fibi Cancel¬
larii honoribus ad obitum, qui contigit an. 1573.
Joannes dcMoRviLLiER Epifc. Aurelian. Cu¬
ltos Sigillorum an. 1 568. ad 15 71. cujus initio
abdicavit, Rege vix annuente.
Renatus de Birague Italus, Cultos Sigillorum
primo , deinde Cancellarius poli obitum M. de
1‘Hopital ad annum j 5 78. Creatus fuerat Cardi¬
nalis an. x 57-.
Sub Hernico III.
Philipfus Hurault Sigillorum Cultos & an.
1583. poli mortem R. de Birague Cancellarius.
Sigillis privatus cfb Augulto menfe anni 1588.
Franciscus de Moniholon Cultos Sigillorum
ab an. 1 5 8 8. ad 1 . Augulti anni 1589. a qua die
Carolus Boreonius Cardinalis de Vendbme di-
dluqutpotc Praefes Conliliorum regiorum Sigilla
retinuit ad menfem Decembrium ejufdem anni.
Sub Henrico IV.
•Cardinalis Boreonius ad Decembrium anni
1 5 89. ut mox didtum elt , tum rex ipfe Sigilla
tenuit ad Augultum anni 1590. quo
Philippus Hurault in integrum rellitutus elt
ad annum 1599. quo obiit.
Pomponius deBELLiEVRE Cancellarius 2. Aug.
1 5 99. ad 9.Septemb. 1607. Ipfo confentiente,
novum, de quojam fupra fub Henrico II. crea¬
tum elt Officium Cultodis Sigillorum : quo
Nicolaus Brulart de Silleky donatus fuit
menfe Decemb. 160 5. Poli obitum Pomponii au¬
ctus Cancellariatu ad annum 1616. quo
Sub Ludovico XIII.
redditis Sigillis ab Aula recellit. Revocatus haud
multo poli regiis Confiliis praefedit ad 2,3. Ja¬
nuarii 1623. line Sigillis , & iterum cum Sigillis
ab hoc menfe ad eumd. anni fcquentis , quo Aula
denuo relidta, leceilit in praedium deSillery in
Campania, ubi mortuus elt 1 . O&ob. 1624.
GuiLLELMUsduVAiRCultosSigillorum amenfe
Maio 16 1 6. ad Novembrem ejufd. anni ; deinde
a 2 5 . April. 1 6 1 7. ad 3 . Aug. 1621. quo obiit.
Claudius Mangot Cultos Sigillorum a 25.
> ovemb. 1 6 1 6. ad 24. April. 1 6 1 7.
Carolus d’ALEERT Dux de Luynes , ut Praefes
Confiliorum Sigilla tenuit poli mortem G. dti
Vair ad 1 5 . Decemb. 1621. quo obiit.
Medericus de Vic d’Ermenonville Cultos
Sigillorum a 24. Decemb. ad obitum, qui conti¬
git 2. Septemb. ^6zz.
Ludovicusle Fevre de Caumartin Cultos Si¬
gillorum a 2 3 . Septemb. 1622. ad 21. J anuar ii
1623. quo obiit.
Stefhanus d’ALiGRE Cultos Sigillorum Janua¬
rio 1624. Cancellarim polt obitum N. Brulart.
Spoliatus elt Sigillis 1. Junii 1626. quo iifdem
donatus elt
Michael detvlARiLLAcad 1 2.Novemb. 163 o.
Carolus de l’Aubi spine Marchio de Caltro-
novo bis habuit Sigilla, primum a 14. Novemb.
1 6 3 o. ad 25. Febr. 1 <5 3 3 . Iterum a 2. Martii
*6fo.ad 5. April. 1651.
Petrus Sfguier Cultos Sigillorum ult. Febr.
1 6 3 3 . Cancellarius 1 9. Decemb. 1635. Sigillis
privatus elt 1 . Martii 1650. Iterum donatus 14.
April.i <$5 1. ac denuo fpoliatus 7. Septemb. in-
fequentis. Tertio donatus 4. Januarii 165 6. ad
obitum , qui contigit 24. Januar. 1672.
CAN 142
Sub Ludovico XIV.
Matthaeus Mole* Praefes Senatus Parif. bis Si¬
gilla tenuit. Primum a 3. April. 1651. ad 1 3 0
ejufd. menfis. Iterum a 9. Septemb. 1651. adi.
Januarii 16 5 6. quo obiit.
Stephanus dfALiGRE II. hoc nomine Cultos
Sigillorum menfe Aprili 1672. Cancellarim Ja¬
nuario 1674. ad obitum, qui contigit 2 5<Odtob*
1 677 - Rex ipfe polt mortem P. Seguier aliquan-
diu Sigilla penes fe habuit.
Michael le Tellier polt obitum S.diAligre
ad 3 o. Odtob. quoex hac vita migravit aetat. i 5 .
Ludovicus Boucherat a 1. Novemb. 1 68 j.
ad 2. Septemb. 1699. quo obiit aetat. 84.
LudovicU' Phelypeaux de Pvnicharirain a
5 . Septemb. 1 699. ad 2. Julii 1714. quo abdi¬
cans confugit in otii portum , ut uni neceffitrio
tutius vacaret. Obiit 22. Decembris an. 1727.
Daniel Franciscus Voisin a menfe Julio 1714.
ad 2 . Februarii 1717. quo obiit.
Sub Ludovico XV.
Henricus Franciscus Dacuessau a 2. Februa¬
rii ad .* ’.*?■.
Marcus Renatus de Voyer d’ARGEN<ON Si-
gillf regiis donatus elt fub finem Januarii ann.
1718. ad 8. Junii 1720. quo rellituta funt H. F.
JDaguejpeau Cancellario.
JoStFHUS JoHAN. Ba.PT. d’ARMFNONVILLE Cu-
flos Sigillorum renunciatus elt 2 8. Februarii an.
1 72 2. ad 1 o.Sept. 1727. Obiit 27. Nov. 1728.
Germanus Ludovicus Chauvelin , Cultos Si-
giltarn^^egtei njjris an. i727.ad PJ*
Cancellariorum Angliaeferiem contexuit Spel-
mannu in GIolTario.
De vadiis Cancellariorum fub tertia Regum
ftirpe haec habentur in 1 .Regelto Memorial. Ca¬
merae Comput. Parif. fol. 1 5 1 . Nous avons trottve
unecedule, qui ejloit eferite de la main feu Afaiflre
Saince de laCbarmoye , parlaquelle il pria feu Mai-
ftre P.de Conde a fon vivant puis quii fu entre en re-
ligton, que il li refcrijtjl , ou Jignifiafl , quiex gages
avoit aecouftume a prendre celtii , qui porre le grant
Se au da Roj. Et ledit Frereli recrijifl de fa main pro-
pre en l adite cedale, que du tertips Monf. S. Loys Mai -
flre Pbilippes d’ Antongny portoit fon grant Seau , &
prenoit pour foy & fes cbevaux & vallet, a cheval y.f.
Par. par jour , pour avaine & pour t otites atitrescbofes,
& excepte fon elere & fon vallet , qui le fervoit en fa
chambre,qui menjoient a court, & ejioient doublet leurs
gages es 4. Feftes AnnuexenPan, & quant li Roy pre¬
noit gijles. Item il avoit fes mantiax , Ji comme les au -
tres eleres du Roy , & hvree de Cbandoille t ani, comme
il en convcnoit pour fa Chambre & pour les Notaires
a eferirei & quant li Rois voluit, il lidonnoit palefroy
pour foy , & cheval pour fon elere , & fotnmier pour le
Rcgijlre. Et dit que depuis le temps Monf S. Loys
ceus qui ont pone le Seau du Roy fefont en ce cas por¬
tet. en moidt de manieres ,Ji comme il ont voulu , & l'en
lenr d fuffert. liem il dit en ladite Cedule , que des
lettres quidotvent 6o.folsde Seau , le faclour prenoit
dix fol s pour foy , & faporcion de la commune Chat: -
cellerie ,Jt comme les autres eleres du Roy. Et quant il
ejioit en Abbeyes , ou , en lien ou is ne dependoit riens
pour chevaus , ce lui ejicit rabatu des fes gages. His
addere Iubct quae habentur in Reg. Ncfler fol.
416. Li Cbanceliers fouloit prendre d Court y.f. 6.
den. par jour, & livroifonde Court , & d Paris en Par-
lemcnt 20 .f. par jour , avec les droiz. de la Cb ancel-
lerie; & il prent orendroit pour tout zooo.ll. Par. de
gages par an , & un des Notaires fouloit rendre les
1 43 CAN
Lettres a 1’Audience [ens autresgages ; & cil qui oren-
droit les reus , prend zoo.ll. Par. degages -par an, fens
cinq fols Eour. de gages par jour , qidl prent pour da
Cartalcrie de Alontohfen Carca/fonnois , quii [ait de -
fervir par autruy. Et foit memoire de favoir , quiregott
l’ e molunt ent du Regifiredes Lettres de la Cbancellerie,
quidoit valoir au Roy grant ch’ofe.
Simili modo Salaria Cancellarii Dalphinatus in¬
dicat Humbertus II. Ordinatione anni i 3 40. ubi
de variis officiis Domus Dalphinalis, ex Hifl. Dal-
phin. tom. z. pag. 397. Item, inquit , pro Jigilla-
tione liter arum jufiitia & gratia , & aliis ad officiunt
Cancellarii pertinentibus , unum Cancellarium ordina¬
mus ad [alarium ducentorum fiorenorum per annum ,
computatis inter eos viginti florenis auri pro [alario unius
notarii, quinque florenis pro [alario unius [cutiferi ,
tribus florenis pro [alario unius [ommelerii , duobus flo¬
renis pro duobus valletis peditibus per annum. Item ,
habeat unum equum pro [e , unum equum pro notario y
alium equum pro [cutifero , & alium pro [ommelerio ,
& percipiat die qualibet pro gagiis cujuflibet ipforum
equorum unum groffum. Subfequitur accurata vario¬
rum Cancellarii munium defcriptio, quam Le-
dtor, fi opus efl, poteflibidemconfulere.
<§ Cancellaris, pro Cancellarius , in Diplom. Henri-
ci IV. Imper. an. 1073. apud Ludewig. Reliq.
MSS. tom. 2. pag. 178. Signum D. Henrici IV.
Regis illufirijfimi & mvictijfmi , & Adelgero Cancel¬
laris , vice Sigfridi Archicancellaris.
Cancellariorum munus etiam Ecclefiafli-
cum fuit , ut ex Anaftafio colligitur in Vita
S. Joannis Eleemofynar. cap. 1. num. 6. cap. 2.
num. 7. cap. 8. num. 4 6. In VI. Synodo Adi. 8.
& 9. fit mentio Stephani & Dionyfii Diacono¬
rum & Cancellariorum.
Cancellakii Ecclesiae Romana quanta fuerit in
Romana Curia audloritas , docet S. Bernardus
Epift. 313. Siquidem cum nullum ferme fi at in orbe
bonum , quod per manus quodammodo Romani Cancella¬
rii tranjire non habeat, ut vixvel bonum judicetur , quod
ejus prius non fuerit examinatum judicio , moderatum
confilio , ftudio roboratum , & confirmatum adjuto¬
rio , &c.
Vicecancellarius EccLfsiiE Romanae. Vide Bi-
bliotkecarius , & Waddingum an. 1 3 o 3 . n. 6 . 7.
Cancellarius, in Ecclefiis Cathedralibus , digni¬
tas , cujus munus fic defcribitur in Statutis Lei-
chefeldenfis Ecclefiae in Monadico Anglic. to. 3 .
pag. 24. Officium Cancellarii efi Jive rejidens , Jive
non extiterit , lectiones legendas in Ecclejia per [e , vel
per fuum Vicarium aufcultare, male legentes emendare,
fcbolas conferre , Jigilla ad caufas & negotia conferre,
liter as Capituli facere & confignare , libros fervare,
quotiefeumque v oh. eiit pradicatienes in Ecclejia vel
extra Ecclejiam pradic are , & cui voluerit prstdicatio-
vis officium aflignarc , &c. Adde Statuta Ecclefiae
Londinenfis , ibidem pag. 339. [Minor fuit Can¬
cellarii dignitas in Hifpania , uti conflat ex Con¬
cilio Mexicano anni 1 5 8 5. §. xvn. ubi haec le¬
guntur : Officium infiper (creamus ) Cancellarii Jive
Notarii Ecclejia & Capituli , qui quofeumque contra¬
ctus inter Ecclejiam , Epifcopum & Capitulum & quof¬
eumque alios , in protocollo & notis fuis recipere , altus
capitulares [cribere , donationes , poffeffiones , cenfus,
feudos , precaria , per eofdem Epifcopum & Capitulum
& Ecclejiam , vel eifdem [altas , vel in poflerim fa¬
ciendas , annotet & [cubat, & infirumenta cuftodiati
partes reddituum beneficiatis diftribuat. ]
'<([ Cancellarii Monasteriorum etiam memorantur
in Annalibus Benedidt. to. 1. pag. 6z 7. Spicii.
CAN 1 44
Acheriano to. 6. pag. 5 1 1. & Chronico Mellic.
pag. 804. coi. 2. ubi Cancellarius Patrum appel¬
latur : Per Patres Congregationis idoneus aliquis ,
fidus , integer ac peritus ex Congregatione eligatur , ac
Cancellarius Patrum vocetur, habeatque curam regi-
Jlrandiacla, infirumenta. . . necnon feribendi ac refpon-
dendi quibus opus fuerit.
Cancellarii Academiarum didti , qui m
quodammodo prsefunt, penes quos totius rei li-
terarise regimen, ac moderatio efl, qui, fi res
poflulat, in focietatem profeffionis fuae idoneos
Magiflros advocant, cafligant , fi quid in dodtore
collega fit dignum poena aut reprehenfione, &
meliores fubrogant, cathedrifque praeficiunt, Bac-
calaureos adDodloralem apicem promovent, no-.,
vas leges condunt, veteres abrogant, fcholarum
difciplinam reformant, &c. Quae quidem digni¬
tas femper alicui iliuflri perfonae a Pontificibus
demandata efl, interdum iplis Epilcopis. Vide
Gretzerum lib. 1. Obfervat. ad Philippum Eyfle-
tenfem cap. 21. Hemeraeum de Academ. Pari-
fienfi cap. 7. & feqq- Cruceum in Epifcopis Ca-
durcenf. num. 227. 228. 229. &c. Stephanum
Pafchafium inDifquifit. Francicislib. 9.C.21.&C.
Cancellarius Communire , Cui fuberat
Scriptor, in ChartaCommuniaeMeldenfisan.1179.
idem qui hodie le Greffier cie la Ville.
Sub cancellarius , in Subfcriptione Chartae Lotha-
rii Imp. apud Ughell. to. 2. pag. 251. Dra.-.ius
Subcancellarius atque Notarius ad vicem Egilmani
recognovi & fubfcripji.
Cancellarius Inferior, in Geflis Trevir. Ar-i
chiepifcoporum , apud Marten. to. 4. Colleft.
AmplifT. coi. 395.
Cancellaria, apud Anglos dicitur fummum An-j
gliae tribunal , fi univerfalem illum Conventum
excipias , quem P arlamentum dicunt : in quo Can¬
cellarius fingulis , qui rigore juris communis fe Ise-
fos queruntur, ex regula aequitatis fubvenit. Ita^
Cowellus.
Nos vero Cancellarium appellamus locum inPa-’
latio , in quo Regia ac publica infirumenta olin*
affervabantur, (nam hodie vix ejufce appellatio¬
nis hac notione fuperefl vefligium) de qua qui¬
dem intelligendum eflEdidlum in Carifiaco an.
861. Propterea necejfarium duximus , ut commenda¬
tionem nofiram ex boc [cribere rogaremus , qua ex more
in nofiro Palatio apud Cancellanam retineatur , &c.
Cancellarium , Gall. Cbancelerie , hodie dicimus
Prsetorium Cancellarii, vel locum, ubi diploma¬
ta regia feu litterae , quae figilJo regio communiit
debent, obfignantur , hacque notione iegiturnon
femel vo xCancellaria ab annis fialtem trecentis &
amplius.
Cancellariatus , Officium feu dignitas Cancel¬
larii. Palfim occurrit poflremis faeculis.
CANCELLATIO , V ox agrimenfqrum , Limitatio,
centuriatio , typus , forma. Siculus Flaccus : Et
quamvis una res Jit , forma ; alii dicunt perticam , alii
centuriationem , alii metationem , alii limitationem ,
aliiCancellationem. Frontinus : Ager fefiertianus af-
Jignatus in Cancellatione limitibus maritimis.
CANCELLATURA, Oblitteratio, lineae in Charta
cancellatim du&ae. Saifimentum Comitatus Tolo-
fae apudLafallium to. 1 . Annal. Tolof. Inflrum.
pag. 2 8 . Produxerunt quoddam infirumentum autenti -
cumJigillo,cum Jtgillo pendenti Confulum urbis & burgi
Tolcfe.. .fine vitio & Cancellatura. Vide Cancellare.
^1 CANCELLULUS, Junior oftiarius. EpiflolaMar-
tini Papae apud Baron. ad annum 650. Eaaem
nolle
(
i4 5 CAN
node . . . tulerunt me de palatio ... & nonnift cum fex
puerulis &uno Cancell ulo duxerunt nos ex urbe. Vide
Cancellarius i. notione.
i.CANCELLUS. Papias : Cancelli, ligna fubtilia intra-
verfum fatta , vel de ferro inmodum retis , nunc vero &
de lapidibus fiunt. Audor Mamotredi ad 4. Reg.
cap. 1. Cancellus , fenefirareticulata , ad palatii , &
parvum foramen parieti : inter (litium inter propugna¬
cula: dicitur etiam paries, qui claudit chorum. Adde
UgUtionem. «/ATrpotrflfv rm Jv%wv 'tg-a.ufvctt ,
apud Scholuftem Ariftopnanis. Lexicon Grjec.
MS. Reg. Cod. 2062. mysclxa. , tirls Jg-i Kxfu eXcQvfi;.
Aliud : cT/alu&iT» , xxyxe Amt» , ttoAuttAoco?. VideEu-
feb. lib. 1 o. Hiftor. Eccl. cap. 4. Papias : Cancel¬
lus , Cantorum excellens locus , inde Cancellarius.
Cancelli Forenses, in Collat. Carthag. I. cap. 70.
qui Cancelli Fori, Tullio in Orat, pro Sextio, <3c
3. in Verrem, lib. 1 . de Orat, unde Cancellarii , qui
hos fervabant , uti fupra indicatum. Intra Can¬
cellorum fepta , de foro dixit Ammianus lib. 30.
Ita KiyKAifx , & xdUxihov tk dixa^nfia , Scholiaftes
Ariftoph. & Pollux, lib. 8 . ufurpant. Atque etiam
inde noftri Barreau , forum litigatium vocant,
quod Cancellis pariter muniatur. Vide Jacobum
Gothofredumad 1. 1. Cod. Th. deOffic Redor.
provinc.
Cancelli Sepulcrorum , Quibus hominum vita?
innocentia & fanditate illuftrium monumenta
6c tumuli muniebantur. De iis paffiin Scriptores ,
S. Auguft. Serm. de Diverfis. 3 1 . Cyrillus Abb. in
Vita S Edthymii Magni Abb. cap. ult. Pauhnus
Natali 7- pag. 578. Gregor. Turonenf. lib. i.de
Mirae, cap. 6 9. lib. 2. cap. 20. 46. 47. de Glor.
Conf. cap. 22. 30. 45. lib. 1 . Mirae. S. Martini
cap. 3 5. Fortunatus lib. 2. Vitae S. Hilarii.c. 7.
VitaS. Boniti num. 3 6. &c. Sed & omnium pro-
mifcuefepulcra cancellis vallari folita docet idem
Gregorius Turonenf. lib. 6. Hiftor. cap. io. Vide
Cata i acta.
Cancelli Altaris , Quibus altaris feptum vel lo¬
cus munitur; quibus Bema a Choro difp aratur. Cy¬
prianus in Vita S. Caefarii Arelat. Hoc autem fan¬
dum opus ita proficutus efi , ut etiam ab illis , qua ad
divini minifterii difpenfationem pertinent, non abfune-
ret, thuribulis , calicibus, pateris pro eorum redemptio¬
ne datis , excuffifqtte d Cancellorum columnis ornamen¬
tis argenteis. Capitulare Heitonis Epifcopi Bafi-
leenfis cap. 1 6. ffupd Ji palla altaris lavanda funt, d
Clericis abfirahantur , & ad Cancello* feminis tradan¬
tur , & ibidem repetantur. Paulus Warnefridus de
Epifcopis Metenfib. in Chrodegango : Hic fabri¬
care juffit . . . fidem S. d1 tephani Protomartyris , & al¬
tare ipjtus , atque Cancellos , prefbyterium , arcufque
per gyrum. Obfervat porro Durandus lib. i.Ra-
tion.cap. 3. num. 3 5. In primitiva Ecclejt a peribo¬
lum , feu parietem , qui Circuit chorum j non elevatum
fuijfe nifi ufque ad appodiationem , idque fua atate ad¬
huc in quibufdam Ecclejiis obfervatum ; quod ideo fie¬
bat , ut populus videns Clerum p fallentem , inde fume-
r et bonum exemplum. Verumtamen (fubditille ) hoc
tempore quafi communiter fufpenditur ,jtve interponitur
velum . aut murus inter Clerum & populum , ne mutuo
fe cenfpicere pojfint , &c. Vide Defcriptionem no-
ftram aedis Sophianaenum. 71.72.
Can c ellu s , Locus altaris cancellis feptus. Bs/ra
Graecis, vel uIvtcv , Prefbyterium Latinis, noltris
le Cancel. Synodus Romana an. 853. can. 3 3.
Saculares ... nec inter facrcs Cancellos ordinibus de¬
litos , nifi permittente Eptfcopo , adtentent accedere.
Concilium Nannetenfe an. 89 5. can. 3. Ut ntilla
T om. II.
CAN 1 46
femina ad altare pr a fumat accedere , aut Prefbytero
minifirare, aut infra Cancellos flare. Adde Capitula
Herardi Turonenf. cap. 82. Quod igitur eft inter
6c infra Cancellos , Cancellus poftmodum nudedi-
dum eft. Ada Epifcoporum Cenomanenfium in
Arnaldo c. 3 3 . Demo ipfam Ecclejiam . . . confiruere
capit , & parti fuperiori , qua vulgo Cancellum nomi¬
natur , etiam te itum impofuit : membrorum quoque , qua.
Cruces vocantur , atque turrium folidijfima fundamen¬
ta antequam moreretur iv.fiituens. InHoellocap. 34.
Sed & Cancellum , quod ejus antecejfor conftruxerat ,
pavimento decoravit. Ordericus Vitalis lib. 1 1 . pag.
832. Cancellum veteris EcCleJla dejecit , & eximia
pulcritudinis opere in melius renovavit , atque in longi¬
tudine & latitudine decenter augmentavit. Et lib. 1 2.
Cancellum Ecclejiacum domibus monafiicis renovavit.
Statuta Ordinis Hofpitalariorum S. Joannis Bie-
rolol. tit. 3 . ‘s. 7. Ne Fratres nojlri, cum divina cele¬
brantur , Cancellum , feu Chorum intrent, nec altari ad-
h areant. Joannes de Garlandia in Synonymis ;
Cancellus , templi pars intima dicitur ej/e.
Poeta MS. aevi infimi :
Inf a Cancellum Laicos compelle morari ,
Ne videant vinum cum facro Pane facrari.
Ita ufurpant Hariulfus lib. 2. cap. 7. Chronicon
Senonienfe lib. 4. cap. 36. Chronicon S. Trudo-
nislib. 8. pag. 447. Statuta WilleimiEpifc. Du-
nelmenfis & Agidii Epifcopi Sarilber. an. 1255.
Synodi Wigornienfis an. 1 240. can. 2. Exonicn-
fisan. 1287. can. 9.12. 21. eiceftrcnfis an. 1292.
can. 5. Mertonenfis an. 1 3 00. can. 4. Rotoma-
genfisan. 1335. cap. 8. Londinenfis an. 1342.
can. 1 i.ProvincialeEccIeliae Cantuarienfislib. i.
tit. 9. lib. 3. tit. 2 . &c. Ex noltris vero Hugo
Plagon interpres Gallicus Willelmi Tyrii: Le Pa-
tnarchepnt le Calijre, & Cemmena d cuer & le Chan-
ciel,pour bien voir apeitement la S aeternent. Le Choeur
ouChancel, in Confuet. Norman. art. 212.
2. CANCELLUS , pro Cancellatione. Senator : In¬
tra Tu ficu Cancellos. Eft autem Cancel latio , Agri-
menforibus , limes : unde Ager Cancellatus , limi¬
tatus. [Metaphorice fumitur in Compendiofa
beneficiorum expolitione fol. 36. verfo: Jfjari-
tur , cum Mandatorio ( apoftolico ) cui mandatur pro¬
videri de beneficio non facerdotali,poffit conferri facer-
dotale. Et placuit Bonifacio VIII. id fieri non poffe
cum Mandatum fuos habet Cancellos, id eft , limites.
Verum haec vox nota fuit ipfi Ciceroni, apud
quem lib. 1. de Orat. c. 12. Cancellis circum fcnpta
fcientia. Et pro Quintio cap. 10 .Si extra hos Can¬
cellos egrediar , quos mihi ipfe circumdedi. Quare vo¬
cem Ci«rf//«rpraetermifiiremus,ni primum fuif-
fet a Cangio relata. ]
*[[ ACancflus, Cancellarius, Gall. Chancelier.Vlei-
ricusinVita S. Germani lib. 6.
Volufanus erat , pracelfo nomine quidam
Urbis Patricius , toti dilettus & urbi,
Atque a Cancellis prifeo de more minifer.
VideChiflet. Anaft. Childer. pag. 135. Salmaf.
ad Vopifc. Carin. cap. 1 6. & fupra Cancellarius.
1. CANCER, Forceps. Glolf. Ilid. Papias MS.
cum veteri Glolfario Sangerman.n. 501. Cancer,
Forceps, vel Ulcus. Forcipes autem fic appellan¬
tur, quod lint ad inftar chelarum Cancri. GlolF.
apud Grtevium in notis ad Gloftar. Ilid. xoAxTwc,
xea , Forfex. Vide Lexicon Martinii.
2. CANCER, Arcus, fornix, quod cancri forci¬
pem referat. Adamnanus lib. 2. de Locis SS. cap.
1 6. Hac (Ecclefia) quatitor lapideis fujfulta Cancris ,
fiat fuper aquas inhabitabilis,&c. Mox: Inferius vero,
K
147 CAN
ut dici um efi , Cancris efi arcubus fuficntata. Et cap.
2 6 . Una ( Ecclefia ) i» medio civitatis loco fuper duos
fundata Cancros , &c.
3. CANCER. Papias: Cancri, Cancelli. [Feltus ha¬
bet: Cancri dicebantur ab antiquis , qui nunc per de¬
minutionem Cancelli , ex quo genere funt Calces , qui
per deminutionem appellantur Calculi.~\
4. CANCER , Machina bellica. Chronicon Colma-
rienle an. 1300. Expugnavit Rex banc civitatem
per duovafa ( inllrumenta) concava , qua faciebant
artifices fapientes. Unum vas Cattus vocabatur , aliud
Cancer. Erant hac vaf a longa, quadrata, ex omni parte
laterum claufa: ver fas terram nullum munimen habe¬
bant , fed verfus coelum de tabulis fortibus ac fpiffis te-
ftum , machinarum lapides minime metuebant , &c.
CA'NT 148
^ CANCILLUS, Vafis genus, cettavini , alteriuf-
ve liquoris menfura. Tranfadio inter Abbatem
& Monachos Craffenfes ann. 1351. ex libro vi¬
ridi fol. 5 3 .Tenetur dare & cenfuevit dictus D. Ab¬
bas fingulis hofpit ar/tibus dictorum Monachorum die
qua veniunt de extra Monafierium , unam libram pa¬
nis conventualem de frumento antiqui ponderis , &
unum Camillum boni vini, in quo fit tertia pars aqua,
videlicet unum C ancilium Prefbyteri , qua funt dua
partes Cancilli monachalis , (fi ifio c a fu datur purum.
Ibidem : Tres Cancillos vini. Pro Canalius femei
habetur Canttllus.
CANCRA, Domus cancri. Papiae.
CANCRAR1UM , quaf putrefcat , ipfum efi Cancer.
Papias.
Infra : Fuit Cancer infirumentum magnum , forte pa- CANCRENUM Vulnus , Cancer , Celfo & Latinis
riter & ponderofum. In eo erat trabs magna , pariter
longa , in una parte gr offa, in alter ap arva. In grojfiori
parte , fve in capite , fuit ferro forti circumdata , & tn
fronte ipfus Cancri fortijjime colligata. Trabs hac fu¬
per quadam infirumenta jacuit , quod faciliter movere¬
tur. Hic Cancer cum ad murum pervenijfet , efi odo in
circulos , qui in trabe erant , funes immijiffent , ex pau¬
cis idibus pro magna parte cadere coegerunt. Mox : Ex
parte terra fuerunt obfejfi per Cattum atque Cancrum :
'quia filus Cancer , quingentos homines occupabat. In
ConfuetudineBaionenfi, Efcrevtfie pro fpecie ar¬
morum ufurpatur. Ita noltri Cancros vocant, &c.
CANCFRAKE , In cancri naturam tranfire. Apu-
leius lib. de V irtutib. herbar. cap. 3 6. Ad vulnera ,
etiam fi Canceraverint.
Canceratus, Cancere depaftus. Pallio SS. Perpetuae
& Felicitatis : Facie Camerata male obiit, ita ut mors
ejus odio fuerit.
Cancerosi Sermones, apud Julianum Toletanum
Jib. 1 . contra Judaeos , initio , qui nempe ut can¬
cer ferpunt, inquit D. Paulus. [Cancerofus , Qui
exeditur cancere ,in Adis SS. Julii tom. i.pag.
420 . ubi de S. Ottone. ]
Ca‘n cerauma , pro Canceroma , Kapx/vw^a , Cancer.
Papias : Canceromata , apofiemata , retrogradienda ,
ut cancer. Adrevaldus lib. 1 . de Mirae. S. Benedi-
dicap. 28. Jjhiidam membrorum quorundam incen-
Gangrana. In Miracul. S. Cunigundis edit. aGret-
fero.
% CANCRIZARE , Rolandinus Patavin. de Fa-
dis inMarchia Tarvifina lib. 5. cap. 21. apud
Muratorium tom. 8. coi. 249. Et quia' f civit
( Fridericus II. imperator,) quod antiqui Magna¬
tes refpiciebant Afcendens , cum volebant condere ci¬
vitates , & faciebant ipfimet urvum cum aratro , quo
circumdabant civitates, unde ditta funt urbes ; incce-
pit efi ipfe defignare hanc fiam novam civitatem ( Vi-
doriam ) figno Arietis afeendente : tum quiafignum
efi Martis , qui dicitur Deus belli ; tum quia er at Libra
afeendenti contrarium inoccafum , quod efi fignum Ve¬
neris , quiplaneta Parma dicitur , efi effe fortuna ejus,
fi^uafi per hoc forfitan cogitaret , quod Parmenfium
fortuna , qui oppofiti erant ei tenderet in occafum : in
Afirologis namque efi iis qui fubtilitatem afirologicam
imitantur , primum operanti efi feptimum adverfario
datur. Sed puto quod non notavit quartum ab Afeen¬
dente fuijfe Cancrum : quartum enim xdificia , domos
& civitates defignat , & fic civitas fib tali Afeen¬
dente incoepta Cancrisuare debebat ; id efi , Retror-
fumiread inllar cancrorum , metaphorice, Mi¬
nui, in pejorem conditionem vel occafum ver*
gere : quod accidit novae urbi Vidorioe, quaenon
ita poli capta & fpoliata recejft more Canat, uti
narrat idem Rolandinus ibid. cap. 22.
dium male perpejfi , quodgenus morbi incurabile medici CANCRIZATUS, Gangraena , feu Cancere
derivato nomine d cancere , Cancer auma vocitant, efic.
Vide Celfumlib. 5. cap. 28. lib. 6. cap. 15. Apu-
leiumlib. deVirtut. herbar. cap. 3 i.&c.
CANCETUM, pro Calcetum , Via lirata, Gall.
Chauffee. Monallic. Anglic. tom. 1 . pag. 2. coi. 2.
Primo incipit ala Brufiache apud pontem de Strete , efi
hicfupraCancetum ultra Pinne alalke per medium ma¬
ri fe. V i de Calcea.
CANCEULI , f. pro Cancelli, Species retium ad
capiendas feras. Sire Raul de Geltis Friderici I.
Imp.apud Murator, tom. 6. coi. 1 190. Impera¬
tor vero menfe Novembri proximo ivit ultra montes ,
(fi Marquardum omnibus Longobardis prapoftit , qui
omnibus Mediolanenfibustam civibus quamque (fi ru-
fiicis venationem inturbavit ; id efi , ut nemo venaretur
cUmcane , aut neque pedaicam vel Canceulos poneret ,
neque f offam facerent.
CANCHAR. Bernardi de Breydenbachlx.ee Hiero-
fol. pag. 277. Pulices , cum herba qua dicitur Can¬
ebar in letto pofita fuerit , quafi ebrii ¶litici fiunt,
nec falire nec fe movere pojfunt.
CANCIJ5E , f. Narniae. AdaSS. Junii tom. 3 .pag.
929.F. ubi de B. Michelina : Tunc Alichelina ad
hac verbarefpcndit : Omnia ifia videntur tufa efiCan-
cu , & d per finis defperatis & rudibus. Galli dice¬
remus Chanfons , Logi, fabulae, nug*.
vitiatus, infedus. Ada SS. April. tom. 3. pag.
892. in VitaS. Catharinae Senenfis : Habebat enim
in pettore ulcus , juxta medicorum vocabulum Can-
crit,atumquod carnem circa fe corrodebat.
^1 CANCROSUS , Idem. Concil. Hifp. to. 2. pag.
5 44. Nos quoque huic vulneri Cancrofo ignitum, quod
fuper efi , adhuc injicimus ferrum.
CANCRUM, Intemigrum. PapiasMS. Editusha-
bexCanetum. Vetus Glolfar. Sangerm. MS. num.
501. Caneam. Vide Cane tum.
CANDA, Species telonii. Praeceptum Caroli
Simplicis anno 919. apud Mabillonium lib. 6.
de Re Diplomatica , Charta 129. De teloneo qui¬
dem mercati memorata, villa nonam ac dectmampartem ,
de cenfu quoque vini , quod accipitur de Compendio ac
Venetta , nonam partem ; & de moneta ejufdem pala¬
tii decimam & nonam partem. . . . fimiliter de carti¬
bis (fi tabernis vinariis , de tranfitu etiam navis in Ve¬
netta , nonam & decimam , feu de hoc quod dicitur
C arida, quam accepimus ex epifeopatu SuejJionenfi,& de
coenobio S. Aledardi nonam ac decimam ad capellam
S. Clementis ( Compendienfis) concedimus. Vide
Candes.
CANDATOR, a Candidare fic didus Fullo, ut
opinor, quia purgat pannos , & candidos facit.
Charta anni 1 240. ex parvo Chartulario S. Vido~
1 49 ' C AN
jis Maftil. fol. i 8 i . Nos R. Bereng. Comes & AI archio
JProktncu . . . afficiamus & fub guidagio & protectione
nojlra > ecipimus bona fide monafiettum S. Vietoris Alaf-
Jil. . . . ac omnia molendina paratoria & candorta ip ■
Jius monajlerii . . . affidamus eodem modo molendina¬
rios ,C and at ores , mulaterios & omnes homines ibi ne-
ceffarios , ac bejlias in eundo & redeundo.
JpANDELA, Lucerna olearia. Gloff.Graec. Lat.
K avIoXa. , Cicendela. Ada Proconfularia fub lu¬
natio Felice , apud Baronium ann. 3 o 3 . n. iz,
Lucerna argentea feptem , cerofala duo , Candela bre¬
ves anea cum lucernis fuis feptem ; item lucerna anea
undecim cum catenis fuis. Hiftoria Tranflationis
fandi Januarii apud Caracciolum : Coepit Candela
Jine admixtione olei redundare. Anadafius in S. Sil-
veftro PP. Ubi Candela ardent ex oleo nardino pi-
Jitco. I eo Oftienfis lib. 3 . cap. 30 .Ex oleo de Can¬
dela S. Sepulcri, qua videlicet per jingulos annos
modo valde mirabili accenditur. Candela olei , in Bul¬
la Bencdidi IX.PP.apudUghellum tom. i.pag.
1 1 4. Sed & Zacharias PP. in Dialogis S. Grego-
rii Lampade . kxv<P»x a? vertit, lib- 1. cap. 5. 7. Hac
pariter notione vocejn Candela ufurpat idem Gre-
goriusin Epift. 1 2. ad Bonifacium Moguntinum
Archiepifcopum , ut & Braulioin VitaS. iEmi-
lianicap. 29. apud Bivarium : unde conficitur in
Regula S. Benedidi cap. 29. Candelam nottu in
dormitorio ardentem , nihil aliud ede quam cicin-
dilem. Neque aliter fere vocem mvIoXa ufurpa-
runt Graeci recentiores. Vita S. Nili Junioris
pag. IOO. AXu-^ul Tt ^-otov Ia ala tvc, uA
avrcXitrou. Sophronius Patr. Hierofol. ToCtS? xxv-
<T»Aa? tXaiX ivu> 7rpd tSc rS tinovc? aoflofxtvrc; Xct-
Cdv. "Et infra :T«c Kuc.vfhxa.t; Xct/xCclin TctXaicv. Mira¬
culum S. Georgii Mart. de ejus imagine n. 5 5.
rigtla? «Te ytvofAtwc, IktS tXata C<pa$fil<r>ic t»? xctvehiXvs
. aXti-\dfXivc<; tmv <r»V yii^ct , tuma-ti^xnv lourtv. De
cjufmodi candelis videtur perinde intelligendus
Anonymus de locis SS. Avcdfiv m d.ym Tctcpx x^ifxcvv-
vaixxvI^Xui A?'. In i ra : KfttxcuvTcO Kuv<hixtcL.<P' . Apud
Codinum in Origin- KavcT»'A«« vxXivA , pag. r 00.
Aliter tamen jtuvthixeiv ul urpat Chronicon Alexan¬
drinum p 6 8 6. Vide Papyrus. ■
Candela projedae deextindaein excommunica¬
tionibus, cujus ritus meminerunt Regino lib. 2.
de Ecclef. dilcipl. cap. 409. Burchard. lib. 11.
cap. 3 . Concil. Lemo1 icenfe ann. 1301. felf. 1 .
fub finem , Romualdus Salernitanus in Chronico
MS. ann. 1167. Guillelmus Abbas S. Theodor.
lib. 2. Vitee S. Bernardi cap. 6. 035. HelfoScho-
laflicus pag. 358- Epidola 3. earum, quasTen-
gnagelius edidit poft ChroniconReicherfp. Ber-
tholdus Condant. an. io8$- 1095. Matthaeus
Weftmonaft. ann. 1253. pag. 353. Pachymer.
lib. 1 . Hidor. cap. 31. Perardus in Tabulis Bur-
gundicispag 13 o. Ada Alexandri III. PP. apud
Baronium ann. 1177. Matth. Paris pag. 442.
454. 5 76. Algidius Aureae vallis Mon.c. 103.
Tho/rociius ann. 1303. cap. 86.iEgid. Gele¬
mus in S. Engelberto pag. 3 7. &c.
Candelas accenfa* fub c injugatorum pedibus ponere,
fuperditionis fpecies, damnata ab Odone Legato
Apoftolico in Syria ann. 1254. in Conflitutione
contra Simoniacos : Item & 'a quibufdam inolevit
quoddam abominabile & horribile : videlicet quod ce¬
lebratis folemnitatibus nuptiarum , jlatim quidam Cle¬
ricus Ecclejia , in qua fo lemniscatum eft matrimonium,
portans aquam benedictam , cum pervenerit ad portam
domus , in qua debent fe recipere nubentes , tenens quan¬
doque Candelas accenfas in manibus , ponit eas fub
Tom. I.
CAN 150
conjugatorum pedibus , & accipit pro hujufmodi tam
improbo officio 1 2, denarios vel aliud pretium : quod
fortilegii vitio carere non dubitatur , &c.
Candf.LjE de Madio Mfnse , inter praedationes Ec-
clefiafticas , in veteri Charta ann. 1030. apud
Ughellum in EpifcopisNovarKnfibus.
II Candela , Idem quod infra Candelaria. Conven¬
tiones inter Francorum Regem & Comitem Mar-
chiae an. 1 1 2 7. apud Marten. tom. 1. AmpliflT.
Colled. coi. 1215. Prajatus comes Alarcbu habe¬
bit a nobis Jingulis annis tifque ad decem annos decem
millia & fexcentas libras Turonenfes annuatim in tri¬
bus terminis , tertium in Afcenjione Domini , tertium
in feflo S. Afartini & tertium in Candelis.
CANDELABRA , Xx/j.7ra;, Fax , in Supplemen¬
to Antiquarii. Johan. Longinus in Vita S. Sta-
nillai Epifc. lib. 3 num. 6%.Accenfa autem Can¬
delabra, & familiaribus qui fecum cubabant excita¬
tis , &c.
CANDELAIA. Vide Candelaria.
^CANDELAPTA , vox ibrida a Lat. Candela , &
Gr. a-rleo , Accendo: Qui candelas feu lucernas
accendit in Ecclefia. Ada SS. Julii to;n. 4. pag.
98. in Hid. Chronolog. Patriarch. Antiochen.
Ubi in templo Refurrectionis Candel apta factus , lucer¬
nas accenderit.
i« CANDELARIA , Fedum Purificationis B. Ma¬
riae, Durando lib. 7. cap. 7. n. 1 7. nodris olini
la Candeliere , hodie /a Chandeleur : Candeloralta. -
lis , Sancta Aia, ia Candelaia, Joanni Villaneolib.
6. cap. 34. lib. 10. cap. 7. Fejhm Candeloft ,
in Charta ann. 1286. in Probationib. Hidoriae
Cadi lionen fis pag. 71. & alibi paffim. Feflum
Candelarum , apud Ulug Begh. cap. 7. [ Feflum
S. Aiaria Candelaria , in Statutis MalTilienf. pag.
142. ] Feflum S. Alaria Candelarum , in Charta
Sicardi Epifcopi Cremonenfis ann. 1207. apud
Ughellum tom. 4. pag. 1297. Sicdidum a Can¬
delis ardentibus , quas hac die deferri a fidelibus
praecepit Gelafius PP. abrogatis Lupercalibus ,
quae menfe Februario agi folica tedatur Varro. Li¬
tanias publicas & procefilones huic folemnitati
addidit podmodum Sergius PP. nec enim ille
candelarum ufum in hoc fedo introduxit , uti
obfervat Baronius , licet nonnulli id fcripferint.
Beda de Ratione temp. cap. 1 o . deLudrationi-
bus veterum , quae fiebant menfe Februario : Sed
hanc lujlrandi confietudimm bene mutavit Cbriflianx
religio , cum in menfe eodem , die S. Alaria plebs uni-
verfa cum Sacerdotibus ac Alimjlris , hymnis modu¬
lata vocis per Ecclejias ,perque congrua urbis loca pro¬
cedit , datofjue a Pontifice cuncti cereos in manibus ge-
ftant ardentes, & augefeente bona confuetudine tdi -
pftim cateris quoque cjufdem B. Alatru & perpetua vir¬
ginis agere didicit , non utique in luflrationem terrefiris
Imperii quinquennem , fed in perennem regni ca',fii$
memoriam : quando juxta parabolam Virginum pru¬
dentium, omnes elecli lucentibus bonorum actuum lam¬
padibus , obviam Jponfo , ac regi fuo venientes , mox
cum eo ad nuptias civitatis intrabunt. Alcuinus in
ferm. in Hypapant. Alaxime autem eo loco , quo pri¬
matum Ecclejia Catholica in primo Paftore for cita e/l ,
in tanta reverentia habetur , ut ea die cuntta civita¬
tis turba, in unum colldta, immenjis cereorum lumi¬
nibus corufcans , Alijfarum folenmia deyotiffime cele¬
brent , nullufque aditum publica /lationis intret , fi lu¬
men manu non tenuerit , tanquam fcilicet D ominum m
templo oblaturi , imo etiam fufeepturi fidei lumen , quo
interliti fulget, exterius oblationis fu religione demon-
firent. Tradit Olaus Wornnus in Fedis Da,nicis
1 5 1 C AN
antiquis, quos edidit, ad diem Purificationis,'
quae ibi Kendelmeff dicitur , manum facem oflen-
tantem efle depidam. Germanis vero Liecht mejf ,
id efl , Mijfa luminum appellatur , ut efl apud
Gretferum in Muricibus Chriftianis pag. 177.
Vide S. Bligium Homil. 2. Rabanum lib. 2. de
Indit. Cleric.cap. 3 3.Rupert. lib. 3. de Divin.
Offic. cap. 2 5 . Honor. Augudod. lib. 3 . cap. 2 4.
Durand. lib. 7. c. 7. n. 16. Baronium ad Mar-
ty rol. &c. Adde Cyrillum Scythopolit. inV ita S.
Euthymii apud Allatium de Hebdomadis Gra:-
corum pag. 1 47.
f 2. CANDELARIA , pro Candelabrum, Gallice
Cbandelier , apudRymer. tom. 7. pag. 745.* L)uo
coclearia pro Candelaria.
CANDELARII , qui candelas in Ecclefia deferunt ,
in Charta an. 1 2 70. apud Ughell. to. 7. p. 20.
[Vide Chronicon Mellicenfe pag. 3 3 3 * c°b 1 •
& pag. 418. coi. 2. quo in poderiori loco Can-
delarii officium fiedeferibitur : Candelarius princi¬
paliter laternas neceffarias ad Matutinum apportat ,
candelas circa Jingula pulpita collocat , & in nottur-
110 efficio fuper altari fummo lumina ponit ; Jtgnurn ad
chorum ad Vigilias nocturnas & Laudes pulfat : hae¬
mali tempore ad refettorium lumen portat , f abbatbo la¬
ternas & candelabra mundat. ]
qi Candelarius, Qui facit vel vendit candelas , Gall.
Cbandelier. Charta Philippi VI. Franc. Regis ann.
1329. Item quod Candelam & venditores de cepo . . .
vendent bonas & legitimas Candelas de bono & legiti¬
mo cepo.
Canuelarii Faf.ri , in Condit. Siculis lib. 3 . tit.
3 6. §. 1 . Qui candelabra conficiunt.
CANDELAR1UM, Oblationes candelarum in Ec-
clefiis. Tabularium Monad. Longipontis in dice-
celi Parif. Concejjit illis ( Monachis ) qitandam par¬
tem ipjtus doni , [alie et unum arpennurn terra , medie¬
tatem Candelarii & fepultura , tertiam partem medie¬
tatis turi e llorum , atque offerenda .& omnis decima , &c.
f CANDELATORES, Qui deferunt Candelas,
apud Rymer. tom. 1 2 . pag. 2 8. coi. 1 .
qj” CANDELCISA, Fedum Purificationis B. Ma¬
riae. Litterae Philippi Regis Francis apud Rymer.
tom. 2 . pag 464. Lex ipfc Anglu mittet gentes fuas
apudPerpiniauumtn craflino inflantis Candelcift. Ibid.
pag. 46 5 . ubi de eod. negotio : (fluo craflino vide¬
licet die Sabbati poft dictum feftum Purificationis B.
Maria , &c. Vide Candelaria. 1 .
qfCANDELLUS, Cereus, Gall. Chandelle de cire>
AdaSS. April. tom. 3. pag. 524. in Miraculis S*
Zitoe V irg. Et vovit . . . quocl Jibi daret unum Candel-
lum libra, cera.
q[ CANDELOSA , pro Fedo Purificationis B. Ma¬
riae faepius occurrit, ut locis exlcribendis immo-
remur. Vide Candelaria.
qf CANDELOTTUS, Cereus, Candela. AdaSS.
Junii tom. 3 . p. 9 3 6. ubi de B. Michelinat^cce-
dere debeant Notarii . . . cum eorum pallio novo &
Candellotis.
CANDES, Vafafiftilia , in Gloffis Ifid. & apud Pa¬
piam. [ In Excerptis habetur Cw/rf.Martinius fic
dida putat vafa fidilia, quia fingantur ex terra
candente. In codice MS. annorum circiter 200.
legitur: Liber Sacerdotalis Jive Candes ad ufium Ec-
cleju Lingonenjis : ubi fortalfis a Cantu legendum
Cantes. V idc in hac voce. ]
CANDETUM, utait Coluinpllalib 5. cap. 1. &
1 ex eo Audor vetus de Limit. Ifidorus lib. 1 5.
• Orig. cap. 1 5 . & Papias , Calli in areis ufbanis fpa-
tium vocant centum pedum , quaji centetum , in agre-
C AN 152
ftibtts aittem 1 5 o.Camdenus hinc accerfit Britan¬
norum Cantroed. [ Cantet vel Candet Britannis ed
participium palfivum ab inufitato Canta , a.Cant ,
centum : juxta vim vocis idem edet atque Cen¬
tuplicatum. ] Vide Cantredus.
CANDIB ALUS, Candiculus. Jo. dejanua : Can-
dibalus , parum candidus : invenitur etiam Candico-
lus , candidus , vel Candiculus. Unde Marbodus in
lib. de lapid.
Tertia Candiculus tribus efl inferipta lituris.
CANDIDA, Veflis candida , alba. Padio SS. Per¬
petuae & Felicitatis : Jflui erat veftitus difcintfam
Candidam, habens multiplices calliculas. S. Hieronym.
Epift.9 .Jflju pullam tunicam nigrofque calceolos Can¬
dida veflis an aurati focci depojitione fumpfifti. Idem
Epifl. 3 4. Et dedicatio ojjium Martyris Candida tibi
veflimenta reddiderit. AddcSpartianum inSevero:
Prator dejignatus d Marco efl , non in Candida ,fed
in competitorum grege. Id efl , non inter candida¬
tos Principis. Nam magillratuum quidam defi-
gnabantur a Principe , feu commendabantur fine
repulfa & ambitu defignandi , ut loquitur Ta¬
citus lib. 1. Annal. VideHenric.Valefium ad2o.
Ammiani pag. 184. Dicitur etiam
Candida, Editio ludorum , quae fiebat a Magiflra^
tibus. Praetoribus fcilicet &Queftoribus candi¬
datis proprio fumptu. S. Ambrofius Serm. 8 1 .
Pr dtp aremus nova & praclariflima munera , edamus
primam Candidam in veftitu nudorum , fecundam vero
non minus nobilem, &c. AdaS. Bonifacii Martyr, de
Aglae matrona Romana: Hac ergo ter Candidam ege¬
rat apud urbem Romam ex Profectura. Vetus Ka-
lendar. Hervrarti M. Decemb. 1 3 . Kal. Jan. Mu¬
nus Kandida. Quae verba alii de munere, feu of¬
ficio candidatorum , nefeio an bene interpretan¬
tur. Pallio SS. Seraphiae & Sabinae: Filia Herodis
Metallarii cujufdam , qui fub Vefpajiano Augufto ter
in urbe Roma Candidam confefflonem dedit Romanis.
Ubi forte leg. editionem.
qr CANDIDARE , Abluere lintea, vel etiam telis
candorem inducere. Charta anni 1192. in Con-
luetud. MSS. Tolof. fol. 2 9werfo eBibliot. D.
de Crocat : Ubi Brajfolum fe conjungit cum Garona ,
& ipfum pratum &gravaria . . . erant publica , caufa
ingrediendi & extendi libere & flacandi naves . . .
caufa fcurandi & lavandi & Candidandi. Tertull.
adv. Gnofticos cap. 1 2. Johannis Evang. verba
Apocal. 7. exprimens: Laverunt veftimemum fuum,
. & Candidaverunt ipfum in fangume Agni. Vide Can¬
didatius.
qy Candidare Manus, apud Muratorium to. 2. pag.
3 3 7- coi. 1 . ex Camilli Peregrini Flifloria Prin¬
cipii m Longobardorum pro abluere.
CANDlDARIUS, Ugutioni & Joanni dejanua!?
Pelliparius , qui coria facit alba. Item qui lavat pan¬
nos. Idem Ugutio: Fullo, qui parat pannos ,& ex-
candidat, & eos fulgere facit. Mamotredus ad 3.
Regum cap. 18. Fullo qui Candidat pannos. GlofE
Lat. Gr. Candidus , xajape?. Cornelius Fronto : AB
bum natura , Candidum cura fit.
qy CANDIDATIO , Candor metaphoricus , id efl
Juflitia & fanditas. Lambertus Ardenfis apud Lu-
dewig. Reliq. MSS. tom. 8. pag. 596. Peperit &
Ardea Adclidem & fecundam Beatricem , quas Jimi-
liter conjignavimus , & ad veteris hominis expiationem^
in novi hominis Candidationem , Ciniflo mediante ■&
B apii fnii gratiam & [aeramentum confirmante , bapti-
z.avhnus. Haymo in Pfal. 7 r . Extolletur fuper Li¬
banum , id efl, Candidationem turpis mundi. Libanum,
albor , deducitur ab Hebraeo pV , Laban , albus.
153 CAN
CANDIDATRIX, noftris Blanchijfeufe , qua lavat
pannos , Joanni de Janua. Petrus Blefenfis Epift.
14. Barbatores , balatrones , hoc genus omne , &Can-
didatrices.
3. CANDIDATUS : inGlod". Lat. Gr. Di¬
gnitas Palatina, aeque ac militaris, indituta pri-
jnum a Gordiano feniore , quifeleddos ex Schola¬
rium clalTe quofdam ex valentioribus , quique
animo ac corporis robore exteris praedabant , in
peculiarem fcholam, feu cohortem conjecit , eof-
que Candidatos vocavit , quod fortaffis quidpiam
candidi in vedibus , vel armaturis deferrent. S.
Hieronymus ,ubi deNepotiano : JOujd, in Palatii
militia fub chlamyde , & Candenti lineo , corpus ejus
cilicio tritum Jit. Aufonius :
. . . Cum jam fuccinttus amictu
Per Ligurum populos f olito fuccinttior ires ,
Atque inter Niveas alte veherer e cohortes.
Ita Claudianus in 4. Conful. Honorii , Niveas co¬
hortes militum dixit. Duplex autem fuit Candi¬
datorum cohors : prior Seniorum difta , quia a
Gordiano feniore, altera juniorum , quia aGor-
dianojuniore inventa, uti difcere ed ex Chro¬
nico Alexandr. pag. 628. & 630. & Cedreno
pag- 2 5 7- . . .
Militabant vero Candidati m ipfo Palatio , at¬
que adeo ad Imperatoris cudodiam adhibiti ,
perinde ac Scholares , e quorum clade cenfeban-
tur : id enim colligi datur ex lib. 5. C.Qui mi¬
litare polf. lib. 1 2. adeo ut Candidatus , adhuc
edet Scholaris , & in eorum numero , qui binas
militias Jimul compojitas , & feciali nexas confortio re¬
tinere poterant. Unde diferte au<dor Chronici
Alexandr. ait Candidatos obtinuide fextam fcho¬
lam. Procopius lib. 3. de Bello Goth. Hv di cura
«tv»p B auri\lw<; [am I«g -iviuvS «Tcptlcpopo? , tml e; tci)? ttaXcv-
[xlvcvi; Ka.vdidd.Tovs TtXuviTv Corippus lib. 3. de
Laudib. Judini :
Ornata efi Augufta domus , jtiffuque regentis
Acciti proceres omnes , S colaque Palati efl
fjuffa fuis afiare locis : jamque ordine certo
Turba Decanorum , Cur forum , in Rebus agentum ,
Cumque Palatinis flans Candida turba Tribunis _,
Et Prot edorum numerus mandante Afagiflro , &c.
Luitprandus lib. 3 . Rerum in Europa gedarum
cap. 5 . T urba poft hos immenfa vocatur , Protof oa-
tbariorum, Spatb anorum. Candidatorum. Candida¬
tos Condantii S. Hieronymus in Vita S. Hilario-
nis, ut Juliani & Valentis Imperatorum adedas
& cudodes non femel habet Ammianus lib. 2 5.
& 3 1. Vide AlcuinumEpid. 1 1 1. &c.
Candidatorum vero cohors dammae fuit & praeci¬
puae in Palatio dignitatis, & praerogativae : nec in
eam admiffi , nid qui genere, opibus, & animo
caeteris praecellerent. Hinc padim legimus in ea
militade viros primarios. Vi&or Tunnenfis in
Chron. tradit , Judinianum Judini Imp. nepo¬
tem Candidati militia fundum. Nicephorus CP. in
Brev. pag. 20. 1. Edit. Vitulinum quemdam re¬
fert, hominem dignitate & opibus illudrem ,
Candidati pariter munere infignem fuide. Leo
Gd. lib. 2. Chr. Cafin.cap. 68. au<dor ed, Ar-
duinum nobilem Mediolanenfem , auro oblato non
modico , a DocaeanoPraefedo Italiae , feu potius ab
Imperatore CPol. Candidati honore donatum , & qui -
bufdam Apulia oppidis prafedumejfe. Ex eorum clade
deledlos copiarum & exercituum duces docent
Synaxaria ad 3 1 . Julii in Vita S. Eudocimi , ut
& Legatos ad Principes , Annales veteres Fran-
torum ann. 804. Joan. VIII. PP.Epid. 169. &
CAN 154.
Guillelm. Bibliot. in Hadriano II. p. 228. 22 9,
Adde Senatorem lib. i.Epift. 4. Ammianum lib.
1 5 . PalEonem S. Caloceri Mart. num. 1 1 . &c.
Sed dubitari poted , an Gordianus feniorCan-
didatorum nomen primus invenerit, vel certe co¬
hortem aut fcholam ; cum pro certo condet , Can¬
didatos in Palatio longeante militade, & a Vege¬
tio Candidatos Jimplares & duplares reCenferi , & in
Antiquis Infcriptionibus apud Gruterum , Can¬
didati Auguflorum , Cafarumjmperatorum occurrant.
Sane non defunt, qui ita univerdfn tunc dictos
milites cenfentapud Romanos , quod in praelium
ituri , aut pugnaturi album paludamentum aut
purpureum induere folerent: quod tedatur Va¬
lerius Maximus lib. 1 . ubi de Crado. T radit prae¬
terea Suetonius in Domitiano cap. 12. indigne
tulide eumdem Domitianum , generum fratris
habuide albatos minidros.
(gr Aliud fonare videtur vox Candidatus inVita
S. Athanafii Epifc. Neapol. apud Murator, to. 2.
part. 2 . coi. 1062. Si vult yut non perf squar eum ,
rejedo Candidatorum tegmine , monachicum indumen¬
tum ajfumat , mihique Ecclcjiam ad ordinandam fponte
relinquat. Verba funt Sergii Ducis Neapolitani S.
Athanafium perfequentis. Cl. Editori Candidato¬
rum tegmen fumi videtur pro vede aut dignitate
Epifcopali ; addit tamen , quod fi quis cum Baro-
nio legere malit Candidatorum regimine, per Can¬
didatos intelligi pode Clericos in miniderio fa-
cro candidis vedibus indutos, quos regebat S.
Athanadus , utpote eorum Epifcopus.
2. C ANDIDATUS, Petitor , rogator, metaphora
dudlaamagiftratuum Candidatis. Candidatus Dei ,
apud Tertullianum , quibaptifmum petit. Com¬
modianus indr. 6 5 .
Donafti de lacrimis , Candidatus ille ingratis
Oppreffus ufuris deplorat factus egenus.
% ?• CANDIDATUS , apud Cornelium Zantfliet
in Chronico: Unus ex gubernatoribus mini ft erit Can¬
didatorum , id efl . eorum qui telas dealbant , &c.
1. CANDIFICARE , Clarefi cere , xa^TrpuWflai , in Gl.
Graec. Lat.
2. CANDIFICARE, Candidum facere, dealbare.
Adla SS. Junii to. 2. pag. 288. in Vita S. Yvonis
Epifcopi: Gentemque . . . idololatria abfolvit errore ,
ac verius Candiflcavit Baptifnate' S. Augudin. in
Pfalm. 6 7. n. 21. Dealbabuntur in Selmm, gratia
Candificabuntur in protectione corporis Chrifli.
CANDiLI , Condimenta ciborum ex meile & lattc
concinnata. Vocab. Sudannxi.
CANDIRE , XivKailvuv. Glolf. Lat. Grxc. Dealbare .
CAND1US , Veflis regit, Papix.jGlolf. San-German.
MS. num. 501. legit Candis pro Candius. Vide
Candys. ]
CANDOMINA , nude occurrit in Glodls Idd. Vide
Ccndamina.
CANDOR, Officina albaria, Gall. Blanchijferie.
Charta pro Communia Balneoli an. 1300. inter
Schedas Lancelotii : Statuerunt quod aliqua perfona
non Jit aufa intrare Candores caufa ervejandi’,]ine vo¬
luntate illius quiCandorem conducet , fub poena vm.
denar. Turon. . . Item, ftatuerunt quod Ji aliqua perfona
fufpecia inventa fuerit de notte infra Candores de Bal¬
neolo, quod cuftodes telarum poffunt illam impunecapere.
^[CANDORIUM Molendinum, Officina fulloni¬
ca , ubi panni contunduntur & abluuntur fiunt-
que candidi. Vide locum in Candator.
CANDOSOCCUS , Gallis veteribus , Palmes vitis
terra obrutus ut propagetur, Latinis mergus. Ita
Columella lib. 5. cap. 5.
155 C AN'
51 CAN DULA , Parya candela. Epift. Petri de Con¬
cieto apud Acher. Spiciito. 2. p. 5 5 9. Summo mane
htibens Candulam,fup er addidi littera Jupr a fcripta,&c.
5JXANDUS. Will. Brico Philipp. apud Duchef-
nium tom. 5. pag. 8 8. Adultos erute Jignabant in¬
differenter , parvulos , fines , mulieres , Candos , c&cos.
furdos , leprofos , &c. Videtur legendum Claudos.
51 CANDYS , Indumentum Per licum totum purpureum
pro diademate. Subligaculum. Laurent.in Amalthea.
Vide Candius.
51 CANECIUM , f. Locus cannis oblitus , Ital. Ca¬
neto. Charta anni 1 370. cx Archivo Prioratus S.
Joannis Tolof. De omnibus ruris cultis & incultis in
& uno & inveftitum pratis ,pr ad aiibus , devejiis & ne¬
moribus , ortis , ort aiibus , canalibus & ayr aiibus , Ca -
neciis cum eorum libens juribus , exitibus & pertinen¬
dis fuis. Vide Canetum , & Cannicia.
51 CANELLA, Gall. C anelle. Calia, cinnamomum.
Rymer. to. 1 6. pag. 204. coi. 2 .Sed piperisgrana,
<trvafa macis , CanelU ac garicpbylorum , &c. Adla
SS. April. to. r. pag. 1 26. in VitaS. Francifci de
Paula : Et piper, Canellam , gariofolum , & Cingiber
contrita pani imponerent. Vide Ottobonum Scri¬
bam Annal. Genuenf. lib. 3. ad ann. 1 15)4. &
Hofmannum in Lexico.
51 CANELLUS, ( 'analis , Gall. Canal. Angi. Kennel,
Rivus plateae. Rymer. tom. 5. pag. 774- coi. 1.
De affenju 'centihi mjl> 1 ordinavimus , quod quilibet. . .
ante tenementum fuum d pariete Jivemuro ejufdem te -
nementi, ubi via fuerit lata , per feptem pedes ufque
Canellum, & ubi via Jhiclior extiterit per pauciores
pedes ... de proprio faciat paviar i ... & in auxi¬
lium reparationis & emendationis pavagii medii dicta
via inter Canellos , & c. Et mox : Inter eadem te-
nementa & C anellos , &c. Hili. Harcur. to. 4. pag.
2 1 6 1 . in Charta anni 1 21 6. In qua vetus cafirum
Rothomagenfe fidit cum toto porpnjio ufque inCanel-
lum Secane, hoc ed, alveum Sequanae.
5[ CANENTATUM. Rymer. to. 3. pag. 70. coi.
1 . Accedentes ad nos . . . monftraverunt , quod ipji nu¬
per quandam navem fuam. . .pannis laneis & lineis ,
ferro , Canentatis , cabulis , ac auro & argento ad
valentiam quadraginta librarum flerlingontm , ducen¬
dam in Artgliam morari fecijfent. Legendum opinor
Canevaciis , i. e. telis cannabinis.
51 CANEPA , Caneparius. \idc Canava & Cane -
varius 1.
5J CANEPiKUS , pro Canabinus. A£la SS. Julii to. 4.
pag. 6 6 6 . C. in Adis S. Petri Confefforis : Et de-
fpettiffimo induebatur veftimento , de panno Jtquidem
Cane pino , grcffijfimo ajperrimo atque durijfme. Vi¬
de Canava 2.
5fi. CANERE, Privatim recitare. Mabill. Liturg.
Gall. pag. 416. ex Concilio Nannetenli cap. 19.
Penfum fervimus fu a Canendo Primam , Tertiam ,
Sextani , Nonamque perfolvat. Ibidem infra cx Re¬
migio Autiffiodorenli Monacho : Venit confuetudo
in Ecclcjia , ut tacite obfecratio atque confecratio d
Sacerdote Cantetur , ne verba tam fur a vilefierent.
Vide Cantare 2. & Decantare 1.
5f 2. CANERE, dicitur de litteris quippiam conti¬
nentibus & indicantibus, qualiter etiamnum di¬
cimus : JjAff cbante ce livre , Jjfgid canit , hoc cd ,
quid compleditur hic liber ? Commentatio Foul-
cherii Canonici Lemovic. interFragm. Hili. Ste-
phanotii to. 2. Anno 1 5 1 9. die fabbati 1 i.Ottob.
Officiarii regii cum nuntiis venerunt , alias litteras re¬
gias deferentes , quibus Canebatur , quod non tenuer a-
jnus cotuputum mittendi privilegium eligendi , ex quo
idem Rex male conternabatur.
CAN- 1 56
CANESIUS. Vide Caganus.
5T-CANETA. Vide in Canna 4.
CANETUM , Inter nigrum, nitidumqtie colorem , Pa-
piae. [Idem MS. Bituric. Caneum &c.^ Codex MS.
Navarraei Collegii Parif. habet Caneum, interni-
flum , viridemque colorem. [Vide Cancrum. ]
CANE V A. V ide Canava 1 . & Feudum de Cancva.
51 CANEVACIUM , Canevaria , &c. Vide Canava
2. loco.
51 CANE VARIUS. Vide Canava 1.
CANEVERILLA. Tabularium S. Remigii Remen-
lis : Uno quoque anno folvunt fal ad minorem modium
quartam partem , & donant decimam de omni conlabo-
ratu , prater Caneverill , & prat. Vox , ut videtur ,
ex Cannabina. , feu Gallico Chenevicre , formata.
51 CANEUM. Vide Canetum.
5f CANFALO , Vexillum , Gall. Gonfalon feu Gon -
fanon. Ada SS. Maii to. 5 . pag. 2 1 7. de S. Lucife¬
ro : Dictis Regibus in perpetuum dedit , commendavit
& communicavit vexillum [eu Canfalonem Eccleji *
Romana. V ide G ttntfano.
51 CANFALONERIUS , Vexillifer , Gall. Gonfalon -
mer feu Gonfanonier. Deeod. S. Lucifero ibid. JjEff
tunc temporis. . . in prefinti Sardinia regno , nomine
exparte Regia majeftatis effet Canfalonerius.
CANFARA. Leges Athelftani Regis Angi. cap. 19.
apud Bromptonum : Si inculpatio jit, &fe purgare
velit , eat ad ferrum calidum , & adlegiet manum ai
Car.faram , quod nonfalfumfe.it. Ubi Canfaram , pro
candens interpretatur Somnerus.
i . CANG1UM , Pannus forte unius quidem coloris;
fed alio minus intenliore intermixtus , ita ut pro
diverfo afpedu fubinde mutetur , quomodo Taf-
fetas changeant dicimus. Necrologium Eccleliae
Parifienlis 1 7. Kl. Julii: Dedit . . . duas cappas de
Congio viridi. Vide Canetum.
51 z. CANGIUM , Cambium , permutatio, Gall.
Cbangr , Echange. Charta ann. 1 j 76. to. 3. novae
Gall. Chrid. Indrum. coi. 120. Dedi fratribus ibi¬
dem Deo firvientibus proCangio terra in prato Eoi qui-*
m , quam vivarium meum & exclufa occupat , &c.
5[ CANIBIUM. Charta Richardi Normanniae Du¬
cis & Roberti fratris ejus ex Tabulario Montis S.
Michaelis: Danulfo Abbati & AEonachis de S. Adi-
cbaele communitatem &Canibium dedi, & nundinas
duas & pedagium aliter pediaticum. Forte legendum
Cambium , hoc ed , menfa nummularia, cujus in-
dituendte ad utilitatem mercatorum ad nundi».
nas confluentium hic potedas traditur.
51 CANIB1US Panis. Vide in voce Panis.
51 CANIBUCA , apud Rymer. to. 6. pag. 41 7. coi.
1. Et jam dicta arte ( fagittandi ) quaji totaliter di-
tnijfa , idem populus ad jactus lapidum , lignorum , fer¬
ri : & quidam ad pilam manualem , pedivam & bu-
cularem , & ad Canibucam & gallorum pugnam ;
quidam etiam ad altos ludos inhonejlos , &c. Eadem
repetuntur & iifdem verbis coi. feq. necnon
etiam pag. 468. ejufdem tomi. Ferme credide¬
rim pro Canibuca legendum Cambuca. Perfacile ca¬
ligant oculi ledtoris , ubi tantulum ed diferimen.
Rarius edin indrumentis tantifper antiquis pun-
<dum literoe i fuperpofitum. Deinde omnibus no¬
tus ed ludus cambucce feu baculi incurvati , vel
luforii mallei, quo globulus ligneus protruditur.
CANICLINUS, Dignitas Palatina in Aula CP. qua
qui infignitus erat, 0 lori MvinXuov dicitur Scripto¬
ribus Byzantinis. Sic autem appellatus , uti cen-
fec AlemSnnus , quia penes eum effet vas , in qu<^
affervabatur facrum Encaudum , quo Imperato¬
res diplomata vel epidolas fubfcribebajit , Cani-
157 CAN
culus appellatum , quod caniculi formam , effi¬
giemque prae fe ferret. At Salmafius ad Solinum
Cuniculum a r.xvSv deducit , voce , quae in Gloffis
'rgvCxov & /xxyh vertitur , unde Canifirum didum.
Ab Alemanni fententia non omnino abludit
Anaflafius in Notis ad VIII. Synodum , dum ait,
illius curae demandatum fuiffe atramentum , feu
potius rubramcntum , ex quo Imperatores lite-
ras phoeniceas exararent fubfcribendo. Erat au¬
tem vas illud aureum , gemmis lapillifque diftin-
dum , tTo^sTii» IpuSgocTatvx «Ti^X/Ser Ireov , Uti delcri-
bitur a Niceta in Man. Jib. 3. num. 4. id efl.
Calamarium aureum margaritis & pretiofijfiniis gemmis
insignitum , ut verbis utar Petri Diaconi lib. 4.
Chr. Cafin. cap. 1 3 . tyvirifsAvov rueucf 11 $ t<*'; t/Aj-
xd? v7rcypx(pct$ , Annae Comnenae lib. 2. Alexiad.
K ctviHteiw dicitur Gregentio pag. 201. Camelinus
Tyrio 1. 22. c. 6. & Gunthero 1. 8. Ligurini. Sed
errat Guntherus, qui Camerarium interpretatur :
. Tempore fervas eodem
Argolici Regis (Gr aci cognominis ufu
Hic Caniclinus erat , nobis Camerarius idem
Ejfe potefl ) domino fecreta fraude parabat
Sanguinis injtdias.
Neque enim diverfus fuit 0 «w» ttciviKhdn a Logo-
theta , uti pluribus docuimus ad Alexiadem pag.
378. ubi aliquammulta de hac dignitate con-
geffimus. Vide Pachimer. 1.8 c. 3 2. 1. 9. c. 24.
CANtCT JE , Furfures , apud Papiam. Codex MS.
habet Canieta.
<J[ CANICULA annum fuum qui Cynicus dicitur , com¬
plet ante mcccclX. quater ccclxv. Papias in MS.
Ecclefiae Bituric. An verus fit Papiae calculus di¬
cant Aflronomi.
CANICULARES , dies funt 6 4. in quibus molefia funt
purgationes d tertio Idus Julii , ufque in Idus ^ epternb .
Papias. Vide Delrium ad Senecae Medeam p. 8 4.
j .CANICULARIU S,Cui canum venaticorum cu¬
ra incumbebat. Florentius Wigorn. an. 87 1 .Om¬
nem venandi artem agere .... Falconarios , Accipitra-
rios , Cunicularios quoque docere , . . . non dejinebut.
[TranflatioS. Athanafii Epifc.Neapol. apud Mu¬
rator. to. 2. part. 2. coi. x o 73 . Puerulus quidam ,.
cujufdam Cunicularii filius per menfes fepiem lumen ocu¬
lorum amiferat. ] Quibufdam Braconier. Vide Bracco.
2. CANICULARIUS, Qui canes expellit Eccle¬
fia. Concil. an. 1585. inter Hifpan. to. 4. pag.
386. Officium inftper ( creamus ) Cunicularii , qui
canes ab Ecclefia ejiciat, i n omnibus fabbatbis , & quo-
rumcumque vigilias habentium vigiliis & aliis , ubi &
quando per tbefaurarium fuerit inj undam , Ecclefiam
purgabit .
CANICULUS. Vide Caniclinus.
^1 CANICUNA , Catula canum. Teflam. Tellonis
Epifcopi , to. 2. Annal. Benedid. pag. 708. coi.
1 . Agrum Aloveno ( lego ) modiales triginta .... cum
cafa , cum duobus tabulatis , cum curte & introitu fuo ,
& cum Canicunis fuis.
CAN1ER , Levo , in Gloffis Ifid. Excerpta cum
Papia MS. Canier , Leno. Martinius legendum con¬
jicit Canis , Leno , propter impudentiam.
CANIFELLUS. Tradit. Fuldenfes lib. 2. cap. 38.
Ledana yfive villoji yfive manutergia ,fve Canifelli ,
five cujufcumque Jitit veflimenta , linea vel lanea. Puto
legendum Camfiles. Vide in hac voce pofl Camifa.
[Belgis Canifas efl noflrum Canevas , Tela can¬
nabina : hinc fufpicor retineri polfe Canifellus.
Quod utcumque confirmari potefl formula ho-
dieque apud plebeculam Autiifiod, in ufu : Chauf-
fons nos Canivelles .]
Tom. //.
CAN' 158
CANIFERI , Qui canibus venaticis praefunt. De¬
cretum Andreae Regis Hungariae cap. 16. Agavo-
nes , Caniferi , & falconarii non pr a fumant defendere
in villis fervientium. Idem Decretum apud Odori-
cum Raynaldum an. 1232. num. 13 . habet Cari -
feris perperam , ni fallor , pro Caniferi.
CANINI , Haeretici exorti in Alemanni* finibus , &
deleti fub ann. 1 2 3 4. apud Matth. Weflmona-
flerienfem.
CANIPA, [Promtiiarium.] JusVicentin. lib. 4.
Exonerare & collocare plaujtra vini in Canipa , &c.
[ AdaSS. Maii tom. 1 . pag. 159. ubi de S. Alde-
brando : Canipa aperta pro pauperibus flabat. Ada
SS. Junii tom. 2. pag. 3 74. in Vita B. Hernici
Baucenenfis : In ipfa Ecclefia d parte Jiniflrafuit or¬
dinata quadam Canipa , dr ad eam quidam boni viri per
Epifcopum & commune deputati , recolligentes panem
& vinum . . . pro fuftentatione pauperum. ] Contradi.
Datior. Bergom. lib. 6. cap. 2 .Canepam vocant,
ex Ital. Caneva. Vide in Canava 1 . [ Pro Atrario
fumitur apud Rolandinum Patavinum de Fadis
in Marchia Tarvifina lib. 5. cap. 1 2. Didum quo¬
que Galvanum Lanceam reflituere compulit quandam
magnam pecunia quantitatem , quam de Communis Pa¬
dua Canipa malo modo abflulerat .]
CANlPULUS , Enfis brevibr , vel Cultellus , Gallis
Canif Thomas Cantiprat. lib. 1. de Myfl. Apib.
cap. 16. §.4. Pradicantem falutis viam extradis en-
Jibus crudeliter occiderunt. Ubi Coi venerius monet,
in MSS. Cod. pro enjibus legi Canipulis , ut & lib.
2. cap. 29. [ Leges & Conluetud. Furnenfes ex
Archivo S. Audomari :Si quis Canipulum portave¬
rit , emendabit Comiti tres libras y fuper quem eum Bal-
livus invenerit , decem lib. Si fuper aliquem traxeris
xx. lib. & fi aliquem inde vulneraverit , manum amit¬
tet . .. Et qui aliquem bloetrefet fine Canipulo aut fan -
guinem traxerit emendabit Comiti tres lib. & lajo xx.
fol. Occurrit ibi non femel. Lambert. Ardeniis
apudLudewig. tom. 8.Rebq. fv SS. p. 42 6. Aliis
mortem comminantur , nonnullis etiam ablatis rebus ,
rumpheis & occulis yf patulis vel Canipulis jicut ficarii3
itnrno vere ficarii mortem ingerunt. J
Canipulum dixit Radulphus de Diceto ann. 1275’.
Ne quis viator Canipulum deferret , vel arcum. Ubi
Matth. Paris an. 127 6. Prohibuit ne quis gladium
ferret viator vel arcum. Veteribus Belgis ( inquit
KilianusJ ICnife efl culter vel gladius, acutus fci-
licet. Knivus , in Charta an. 1231. pro villa Ar-
kenfi , in Tabulario S. Bertini : Si de Chora , cul¬
tellum cum cufpide , qui vulgo Knivus dicitur , fuper fe
portaverit , 3. libras emendabit.
1 . CANIS, Dignitas de qua plura in voce Caganus»
2. CANIS , Vari* canum ipecies.
Canis Accpptoricius , Qui cum accipitre venatur,
cujufmodi funt, quos Spanicos vocamus. Ita in Le¬
ge Frifion. tit. 4. i. 3 . qui in Lege Baj war. tit. 19.
§. 6. Hapichunt appellatur : hapich enim , feu ba-
bich , Germanis eft accipiter : hund , canis. Editio
Heroidi cap. 2 7. §. 6. Habughunt praefert.
Canis Argutaritus. Lex Salica tit. 6. §. 2. Si quis
veltrem leporarium , qui & Argutaritus dicitur ...fu¬
ratus fuerit , &c. Padus Legis Salic* habet Argu¬
tanto : quidam Codd. MSS. Argutarid. Eft autem
Argutarius Canis , qui arguto fuo clamore feras in-
fequitur. Quo fenfu Servius ad 7. Aineid. argu¬
tum , garrulum , Itridulum , fonantem , interpre¬
tatur. Gloff. Graec. Lat. Xa?.e'c, Loquax , Argutus ,
Verbefus. GlofL Lat. MSS. ex Bibliot. Reg. Cod.
1197. Nidit , cum Argutae anis gannit. Seneca in
Hippolyto :
K iiij *
r
1 59 CAN
. ... En Diva fave ,
Signum Arguti mifere Canes ,
Vocor in filvas.
Quo loco Arguti funt , qui qfooQjoyyti vocantur
in Epigrammate apud Pollucem. [ Eccardo mi¬
nus placet li *c explicatio, prsfertque fententiam
Salmafii , de qua mox. ] Alii eofdem effe cenfent
cum inquifitoribus , qui praedam odoratu inqui¬
runt & arguunt. Gratius :
. .. Occultos & fignis Arguat hofteis.
De quibus Valerianus Cemelenlis homil. i o. Hic
in confictu amulis curfibus aurito lepori imminet , ille
Argutis naribus cervi vefigia latentis inquirit. His op¬
ponuntur , quos Tacitos vocat idemSeneca :
. ...At vos laxas
Canibus tacitis mittite habenas.
Salmafius ad Capitolinum Argutarios pro acuta-
rios di£tos vult in Lege Salica : ita ut acutarh fue¬
rint c^uVoePe? , veteribus Latinis acupedess eft enim,
inquit , VzuttAw , minuto citatoque gradu ire ,
& quali pedibus argutari. At in veteribus Glof-
iis iVlSS. Argutus , velox dicitur.
Canes Albania terra , ingentes funt , & tanta feritatis ,
ut tauros premant , & leones perimant. Papias. V ide
infra , Canes Scotici.
Canis Bibarhunt , feu Bibar-hundt , Qui cum
Viverra venatur , & cuniculos , cum hos e lubter-
raneis fuis cubilibus ille propulit , ftatim capit.
Lex B jwar. tit. i 9. §.4. De eo cane , quem bibar-
bunt vocant , qui fub terra venatur , qui occiderit , &c.
Canis Braco. Vide hracco.
•jf Canis de Chacia , Canis venaticus , Gall. Chien
deChafc. Statuta Vercell. lib.q-.fol. 69. v°. Nul¬
lus habitans ultra Sicidam , vel alibi extra diftriclum
Vercellarum , pr e fumat capere perdices vel faxanos in
diflriclu Vercellarum cum retibus & cane de Macia.
Sic legitur ; fed omnino legendum videtur de cha¬
cia. V ide Cadar e.
Canis Cursalis. Lex Aleman. tit. 8 2. Si quis Canem
feuftum primum Curfalem , qui primus currit , invola¬
verit , &c.
Canis Custos Curtis vel Domus. KiW dwxAc , in
Legibus Georgic. tit. 6 . §. 9. Artemidorus lib. 2.
Onirocrit. cap. 1 1 . de canib. o» IA <puXx> iy t«V
dHn/xctTUV , «5 oiy.npxc dir/aluc Ayo/asv. Idem llb. 3*
t m y.uvcdv /xlv 01 [uiv IA fvpa; rp e<pev7ai. De canibus
Catenariis egit Seneca lib. 3. de Ira. Lex Salica tit.
6. <$. 3 . Si quis Canem Cu fodem Domus ,five Curtis ,
qui in die ligari folet , ne damnum faciat. Edit.Herol-
di habet , Canem , qui ligamen noverit. Lex Aleman.
tit. %z.%. 6. & Lex Bajwar. tit. 19. §. 9. Si au¬
tem Canem , qui Curtem domini fui defendit , quem
Houaxvarth dicunt , occiderit , &c. Speculum Saxo-
nic. lib. 3 . art. 5 1 .§. 2. Canis cuf odiens curiam ,feu
canis fundi ,ftcut & is , qui ovile fequitur. Fragmen¬
tum Petronii : Ad fmifram intrantibus non longe ab
ofiiarii cella , Canis ingens catena vinctus in pariete erat
piftus ,fuperque quadrata Utera fcriptum : Cave canem.
Infra, Canis Catenarius. Petrus Damian lib. 2.
Epiif . 1 o . Velut egregius Canis aula regia Cuf os , no¬
cturnos fures claris baubatibus impetis. Canis Villaticus ,
Columellae lib. 7. cap. 1 2. Vide Foros Aragon.
tit. de Lege Aquilia fol. 1 5 .
Canis Custos Pecoris , in Lege Frifion. tit. 4. §. 6.
& apud Varronem lib. 2. de Re rufticacap. 9. qui
Cufos ovilis , in Speculo Saxon, lib. 3 . art. 5 1 .§. 2.
Cuflos ovium , in Foris Aragon. Paf oralis , in Lege
Salica tit. 6.§. 4. Kvui' atot/actlvu v , in Legib. Geor¬
gicis cap. 6.§. io. kvwv as-otfj ivnc , §. I I . xvvec oi twV
i7r/<j>vheutis j, apud Longum lib. t, Uoiy,tn^
CAN 160
um. Canes pecuarii , apud Columellam lib. 7. de Re
rufticacap. 1 2. Vide Joannem Caium in libello
de Canibus Britannicis pag. 6.
Canis in Dextro Armo Tonsus , in Capitulari 3.
an. 8 o 3 . cap.i 8 . Locus refertur infra coi. 1 6 3 . ex
libro 6. Capitularium cap. 236:
Canis Doctus, in Lege Aleman. tit. 79. §. 1. qui
Magifer , in Lege Salica tit. 6. §. 5 . un chien drejfe.
Canis Domesticus. Statuta Davidis II. Regis Sco¬
ti* cap. 1 5 . Si aliquis injufie , & contra legem , alte¬
rius Canem interfecerit , vigilabit & cuf odiet ejus fi ma¬
rium per annum & diem, &c.
Canis Ductor. Lex Alemannorum tit. 82. §. 2.’
Jftui illum Ductorem , qui hominem fequentem ducit y
quem Laitihunt dicunt ,furaverit. Idem videtur qui
Indu&or , in Gloflis antiquis : Canis inductor , uvwv
1 IxQiCaAs , id eft , qui per veftigia ducit , vel indu¬
cit inquifitorem : qui nempe, ut aitGratius :
.... lufirat per nota ferarum
Pafcua , per fontes , per quas trivere latebras f
Prima lucis opus , tum Jigna vapore ferino
Intemerata legens ,Ji qua eft qua fallitur ejus
Turba loci , majora fecatfpatia extera gyro.
Canes Franci, Venatici, Gallis Chiens Tranes. Jura
& Confuetudines Ducatus Normannise cap. 17.
de V erifeo : Et adhuc Dux Normannia fbi retinet
decurios , Francos Canes , & fr ancas aves , ebur ,rohan -
lum , lapides pretiofos. Ubi Gallica editio : Et les de-
ftriers & les Francs chiens & oifeaux , l’ivire , & le ro-
chal , & les pierres precieufes.
Canis Fugax , Venatorius, qui fugat , id eft, vena¬
tur , vel feras perfequendo fugat: Chien de chajfe.
Regiam Majeft. lib. 4. cap. 33 .Si quis cum Cane
Fugace , vel veftigabili veftigium latronis , aut anima¬
lis furati profequatur , non liceat ei intrare terram ali-
cujus domini fine illius domini licentia. Vide Fugare.
Canis Fundi. Vide Canis cufos curtis.
Canis Germanici agilitate & ferocia fngulares , qui¬
bus leones & tigrides propelluntur , apud Monachum
Sangall.lib. 2. de Carolo Magno cap. 14.
Canis, qui Anglis Greihund dicitur , in Leg.Forefta-
rum Canuti Regis c. 3 1. Canis veltris , leporarius.
Canis Hapichunt. Vide Canis Acceptoricius.
Canis Houa- wart , Idem qui Cuflos curtis , de quo
fupra , ubi vide : Houa enim Germanis eft curtis,
& voard , cuftodia : ut Saxon, hoy , tedes, aula :
& papt , -paptoe, cuflos.
Canis Index, fiftui odorifequa nare fpelaa ferarum & di¬
verticula deprehendit , ut ait WillelmusMalmefbu-
rienfis lib, 2 . de Geflis Angi. cap.6.Gloff. vetus:
Canis Index , y.vuv /j.mvriig.
Canis Inductor , in eodem GlofTario ,
Vide fupra Canis ducior.
Canis Jugum Transpassans. Lex Aleman. tit. 82;
§. 7. Si Canem, qui curtem defendit , aliquis occide¬
rit . . . donet alium Catellum , qui Jugum tranfpajfare
poffit. Id eft, qui jugum pati poffit , & alligari.
Canis, quem Angli feu Anglo-Saxones Langeran
appellant, vel potius lan^ le^ejiean , Canis vel¬
tris , feu leporarius , in Legibus Foreftarum Ca-’
nuti Regis cap. 32.
Canis Latrabilis , Qui bene latrare fcit , in Fleta
lib. 2. cap. 79. §. 2. cuiufmodi funt , quos Angli
Hovpndes vocant ab ululatu : habent enim ii canes
bellicofos , oculis lippis & detortis , labris & malis
adeo fordidi. & dependentibus , ut advenis mera
monftra videantur. At quanto deformiores , eo
meliores asftimandi: nam etfi & labra plurimum
propendeant, eo certius odorem quafi forbent,&
clariorem ululatum faventis veftigationis teftem
edunt :
i <5 1 CAN CAN i6z
edunt: unde& ab ululatu illo nomen adepti fiint.
Canis Leitihunt et Laitihunt. I.ex Bajwar.tit.19.
§, 1 .Si quis Canem faucem, quem Leitihunt vocant ,
furaverit , &c. Ubi Editio Heroidi cap. 27. §. 1 .
Leijlhund praefert. Canem Duttorem, vulgo inter¬
pretantur , a Germ. Lcite, duco, (fa hund , vel bunt,
canis. LcxAlamann. tit. 82 .. JjAu illum Duttorem ,
qui hominem fequentem ducit , quem Laitihunt dicunt ,
furaverit, (fac. Vid q Canis Duttor , ScSeguJius.
Canis Leporarius Leporalis : Ex illo Canum genere,
qui lepores ajfequuntur velocitate pedum , ut eft apud
Rodulphum T ortarium lib. 5 . Miraculorum fan¬
di Benedidi n. 2. Lex Salica tit. 6. §. 2. Veltrem
Leporarium , qui & Argutarius dicitur. Rade vicus
Jib. 3. cap. 2 6. Siquis per Canes Lepor anos feram
fugaverit, &c. LcxAlamann. tit. 8 2.§* 4. SiVel-
trem Lepor alem probatum aliquis occiderit , (fac. Lex
Bajwar. tit. 1 9. §» 5. De Canibus veltncibus , qui
unum occiderit , qui leporem non perfequitur , fed fua
velocitate comprehendit, (fac. Leporarius, nude ; quo¬
modo nos Levrier dicimus. Matth.Weftmonafter.
pag. 162. Nutrierat autem .... Leporarium quen-
dam , &c. Bromptonus : Leporariis , brachetis , (fa
accipitribus eodem die a Rege Anglia S aladino tnijfts.
Leporaria , Canis femina ejufdem fpeciei, in Vi¬
tis Abbatum S. Albani. Adde Fletam lib. 2. cap.
41. §. 21. Silveftr. Girald. in Itiner. Cambriae
lib. i.cap. 7. lib. 2. cap, 10. &c.
Canis , qui nondum cepit leporem , vel aliam befliam,
Saxonice ^ayhunto. ItaGlolT. Saxon, exaratum
fub Edw. III. Junior canis.
Canis Pastoralis, quipaftorcm pecoris (opilionem)
comitatur adverfus lupos & fures. Glolfae : Paflura-
lis Canis , 7rciixtvi)ifa num. Kvuh>i Toifxalvuv , in Legibus
Georgic. tit. 6. §. 1 o. Lex Alaman. tit. 8 2. §. 5 .
Si quis Canem Pajloralem, qui lupum mordet, & pecus
ex ore ejus tollit , (fa ad clamorem ad aliam vel ad ter¬
tiam villam currit, occiderit, (fac. Lex Bajwar. tit. 19.
§. 8 . £hii vero Pajloralem (Canem ) qui luputnmor-
det, occidit, (fac. Lex Aldiman. tit. 82.$. Jj)ui lace¬
rare lupum folet (fa non occidere, fdanis Pa floridus , in
Speculo Saxon, lib. 3. art. 51. §. 2.Hifpanis, Ma-
Jlino deganado. Varro lib. 2. de Rerullicac. 9. Ca¬
nis ita cujlos pecoris, ut ejus, quod eo comite indiget ad fa
defendendum. In quo genere funt maxime oves , deinde
capra : has enim lupus captare folet , cui opponimus Ca¬
nes Defenfores. Vide fupra, Canis Cujlos Pecoris.
Canis Petrunculus, qui Petronius , Gratio in Cy¬
negeticis :
. Ac te leve fi qua
Tangit opus , p avido fque juvat compellere dorcas ,
Aut verfuta fequi leporis veftigia parvi ,
Petronios (Jic fama) Canes , volucr e fque Sicambros,
Et pictam macula vertraham delige falf a.
Lex Burgundion. addit. 1. tit. 10. Si quis Canem
veltraum , aut fegutium , aut Petruncnlumprafump fe¬
rit involare , jubemus ut convittus coram omni populo
pofleriora ipjiys ofculetur. Didi autem Petrunculi Sc
Petronii, quia ita folidas calces habent, ut petras
Sc rupes illaefim percurrant, atque adeo ex iis fint,
quos eyWoeLx? vocat Xenophon de Venat. cap. 7.
Sic Feftus Petrones , rujlicos a petrarum afperitate (fa
duritie didos audor eft. Porro Canes Petronii ii
f«nt, quos vulgo Chiens courans, appellamus : Gra¬
tius enim reprehendit in Petroniis , quod taciti ac¬
cedere feras nolint, fed clangore nondum con-
fpedas citare foleant. Nam & illis convenit, qui
fimuhac in veftigia incidunt , unanimi & conti¬
nuo clangore ea decurrunt.
Canis Porcarios, Porcaritios , Qui porcos, feu
Toni. II.
apros venatur. Lex Alaman. tit. 8 2. §. 3 . Bonum
Canem Porcaritium , mfaritium , vel qui vaccam (fa
taurum' prendit , fi occiderit , (fac. Feltris Porcarius ,
in Lege Salica, tit. 6.§. 2.
Canis, qui Ramhunt vocatur. Leges Kanuti Regis
de lorellis §. 30. Item de Canibus , quos Ramhunt
vocamus.
Canis Sagarius. Vide Meurfium in luyfaiov.
Canes Scotici, apud Symmachum lib. 2 . Epift.77.
& Prudentium lib. contra Unionitas. Britannicos
vocat Strabo lib. 3.
Canis Segusius, Seusius, SeugiUs, Seucis. LexBur-
gund. addit. 1 . cap. 1 o. Si quis Canem veltraum *
aut Segutium vel fetrunculum prafump ferit involare ,
&c. Lex Salica tit. 6. §. 1. Si quis Canem Seujiuni
fur avent aut occiderit , qui magifter Jit , (fac. Si quis
vero Scujium reliquum, aut veltrem porcarium , (fac.
Lex Alamannorum tit. 8 2.§. 1. Si quis Canem Seu-
Jtutn primum curfalem, qui primus currit, involaverit ,
&c. Lex Bajwar. tit. 1 9. §. 1. Si quis Canem Seu-
cem , quem Leitihunt vocant , furaverit , (fac. §. 2. Si
autem Settcem dolium , quem Tripbunt vocant , fura-
verint , ( fac.%. 3. Si autem Seucem, qui in ligamine
vefiigium tenet, quem Spurihunt dicunt , (fac. Charta
Heccardi Comitis Auguftodunenfis ex Tabulario
Prioratus Perhenfis, apud Perardum pag. 26. 27.
Ricardo filio meo donate fpada fpanjigil , & Sigujios 2*
Terico filio . . . fpada Indica, (fa Sigujios 2. . . Ademaro
fratre fuo , fpeudo uno & Cano , & Sngios duos. Hec -
cardo... tabulas corneas , (fa patto faleco , & Sigulos
duos, & fparvario uno . Otgario, caballo uno, cum
fella meliora , & Sugios 4. . . . feniore nofiro donate .
falcones 2. (fa Seugios 2.
Canes Segutios , lyovo-lets didos , a Gallica gente
denominatos audor eft Xenophon junior, feu
Arrianus Athenienfis , lib. de V enat. cap. 3 . Certe
gentem hac appellatione in Gallia nullam hoc no¬
mine agnofeunt Geographi ; at Segufium in Alpi¬
bus urbem fat notam conftatextitilfe : fed vix eft
ut credam , inde didos canes iftos. Alii fegujios ,
quafi fecutios , appellatos volunt , & poftea, vocc
truncata, feucios & feugios : idque eruunt ex variis
appellationibus vernaculis Laitihunt Sc Spurihunt ,
quoe in citatis Legibus iis tribuuntur: eft enim
Laitihunt five Leith ibunt , idem quod FJandris Ley-
hont , Canis dudor; Spurihunt vero, qui feras in-
veftigat : fpoor quippe iifdem eft veftigium , Sc
fpeuren, inveftigare : fic Speurbont erit Canis in-
quifitor, quomodo Grseci ejufmodi Canes «VaxT/JT-
dicunt. Petrus de Crefcentiis lib. 1 o. de Agri¬
cultura cap. 29. eofdem efle cum brachetis in¬
nuit : Canes, quifeguji vel brachivocantur. Herman-
nus Nuerarius lib. de Orig. Francor. fegujios ca¬
nes , porcarios interpretatur , vel dodos ad inve-
ftigandos apros. Nec diffentit Wendelinus, qui
feufium canem aitclfe, qui aprorum venationi bonus
efi; a voce Seughen, quoe Hafbanis & Taxandris fies
notat. Ita Seufius Magifter ilii eft, quem Galli Ma-
Jlin vocant. [Eccardus caeteris felicius etymon ac-
cerlit a Germano Suchen, vel potius Saxonico Seu -
ken, Inveftigare ; unde , inquit , Sucher , Seuker ,
Inveftigator , & Latina terminatione data , pro¬
dit Sucinus ,feucius , feugius , fecujtus ,fegujius, (fac.]
Canis Trassans, Veftigium profequens ttracer enim,
eft perquirere veftigiis infiftendo: trace, feu trajfe,
veftigium. Regiam Majeft. lib. 4. c. 3 2. Nullus per¬
turbet aut impediat CanemTraffantem, aut homines traf
fantes cum ipfo adfequendum latrones, aut ad capiendum
malef altores. Scotis ane Jleuthound. Vide Trajfare.
Canis Vjeltris , Veltrahus , Vertragus , &c. Ger-
L
1 63 CAIST
manis JVelter , Canix Tagax, vel odorifequus , le-
porarius ; Veltro Italis , Viautre Gallis. Veltris lepo-
rarius , qui & argutar ius , in Lege Salica tit. 6 . §. 2 .
Veltris lepor alis probatus , in Lege Alem. tit. 82.
§. 4. Canes Veltrices , qui lepores fu a velocitate com¬
prehendunt, in Lege Bajwar. tit. 19. Monachus
Sangal. lib. 1. cap. 22. Affumpjit duas caniculas in
manu fua , quas Gallica lingua Veltres nuncupant ,
utilitate fua vulpes & cateras minores beftiotas facilli¬
me capientes, &c. Veltrahus, in Lege Burgund. add.
1. tit. 10. appellatur : Veltraga , in Notis Tyron is:
Vertraha , vel Veltraha , apud Gratianum in Cy-
negetic.
Et pictam macula Vertraham delige falfa.
Vertragus , apud Martialem lib. iq.Epigr. 200.
Non Jibi , fed domino venatur Vertragas acer ,
IlUfum leporem qui tibi dente ferit.
Ita in MSS. legi obfervant viri doCti. Vertagus ,
apud Julium Firmicum lib. 5 .Math. cap. 8. For¬
tes erunt , induftrii , fagaces , e quorum nutritor e s... Ji-
militer & canum , & molofforum , Vertagorum , & qui
funt ad venationes accommodati. Denique Viautres ,
Gallis. Le Roman du Renard MS.
j£ui deux Viautres enchaainez.
vivoit avec foi amenez..
Joann. de Condato MS.
Maftins &goucos & grans Viautres.
Jam vero de harum vocum etymo variae funt
fententiae. T radit Arrianus, feu Xenophon j unior
lib.deVenat. cap. 5. Vertragos Gallis dici a velo¬
citate : Ai cfs 'STodciuen; uvve; ai KfXnucit , j£«a£vt«/ /xsV
OuspTpafoi wjvcz , cfuvti' t« KsXl utri , . . . emo t»; ukv
Turnebus lib. 18- Adv. cap. t. a. feram trahendo
diCtos vertrahos cenfuit : Caiusa vertendo : Farna-
bius ab agiliter vertendo. Certe veltres Gallis pro¬
prios fuiffe conflat: unde Canes Gallici , Ovidio
& Martiali dicuntur. Proinde quidam veltres ap¬
pellatos putant a velt , campus , Theutonibus,
quia canes ifli per campeflria & plana vagantur,
ut qui in montanis & hlveflribus locis lepores lo-
lo vifu, non odoratu venentur : vel c xvelt-jaghere,
veltragos , appellatos , quali campejlres venatores ,
ex velt , campus , Scjaghere , venator.
Canis Vestigator , Vestigabius. GlofT. vet. Canis
Veftigator , wju v !%vevl>io. Alibi : l%viuhic , V efiigator ,
fagax. Ita apud Artemidorum lib. 2. Onirocrit.
cap. 1 1 . Canis Vefigabtlis ,-in Regiam Majell. lib.
4. cap. 3 3.
Canis qui Vigilat Foris in Pluvia, Saxonibus
Jaenhunt). Ita GlolF. Saxon, fub Edw. III. exa¬
ratum , ex jfien , pluvia , & hunt> , canis. Florum
canum mentio eft in Legibus Forellarum Canuti
Regis cap. 3 2. ubi Ramhund vocantur.
Canis Ursaritius , Qui urfos profequitur.Lex Ala-
mannor. tit. 82. §. 3. Bonum Canem porcaritium ,
Urfariiium , vel qui vaccam & taurum prendit , fi oc¬
ciderit. Lex Bajwar. tit. 15». §. 7. De his Canibus ,
qui Urfos , vel bubalos , id eft , majores feras , quod
Svpartzvpild dicimus perfequuntur , Ji de bis occide¬
rit , &c.
Canis Warset. Leges Forellarum Scotic. cap. 1. Cu-
flode prafente , ignem , cornu , vel Canem habente , qui
IVarfet appellatur.
Canes in Dextro Armo Tonsi, Regii, feu nota
regia lignati. Capitula Caroli Magni lib. 6. cap.
21 6. De Canibus , qui in Dextro Armo Tonji funt, ut
homo , qui eum habuerit, cum ipfo cane in prafentiam
Regis ventat.
Canum Expeditatio. Vide Expedit are.
Canem Ferre , Vetus Confuetudo pro lege apud
CAN 1 64
Francos & Suevos inoleverat , ut fi quis nobilis ,
minilterialis , vel colonus , coram Tuo judice quo¬
rumdam criminum , verbi gratia de] raedationis
aut incendii, reus inventus fuilTet , antequam
mortis fententia puniretur , ad confufionis fuae
ignominiam , nobilis canem , minifterialis feliam
de Comitatu in proximum Comitatum geftare
cogerentur. Haec Otto Frifing. lib. 2. de Geli.
Frid. c. 28. a quo haufit Guntherus quae habet in
eamdem fententiam lib. 5 . Ligurini quiadduno
Fridericum Imper. Hermannum Palatinum Co¬
mitem in caufam vocatum , quod Germaniam
praeda & incendio perturbaffet , cum decem Co¬
mitibus, complicibus fuis , canes per Teutoni¬
cum milliare portare coegiffe. Poenam hanc mi¬
litarem vocat Arnoldus Lubecenfis lib. 7 cap. 2.
quia Militibus, feu Nobilioribus infligifol taerat:
JPua prafimptio hoc modo multata efl , ut mille mar-
cas argenti injuriato per folveret , & de fetido fuo ad
centum mare as argenti Ecclejiamajori rejignaret , &
cum multis nobilibus hominium ei faceret, & cum quin¬
gentis Militibus Militarem ei poenam per folveret , id
eft, ut Jinguli Milites de loco perpetrati f celeris, ufque
ad fores majoris Ecclejia Caniculum Deferrent. Ex-
llat inligne aliud ejufmodi poenae Militaris exem¬
plum apud Witikindum lib. 2. & ex eo Conra-
dum Ufperg. ann. 937. Pro quaprafamptione con¬
demnavit eum centum talentis , omnefque Principes ,
qui ad hoc eum juvabant , dedecore Canum , quos Por¬
tabant ufque ad urbem regiam , qua dicitur Magde -
burg. Item apud Dodechinumann. 1155. Hen-
ricus Comes de Didijfen & alii ex parte praditti Her -
manni Canes Portaverunt , & Jic dominus Arnoldus
Epifcopus ab excommunicatione eos • abfolvit. Arnul-
fm Mediolanenlis in Chron. fub an. 1008. Hac
autem fuit pacis conditio , quod veniente Mediolanum ,
, tertio ab urbe militario , nudis incedendo veftigiis , Epi¬
fcopus Codicem , Marclno Canem Bajulans, ante fores
Ecclejia S. Ambrojii reatus proprios devotijfime funt
confejft. Confulendi in hanc rem praeterea Marti-
nus Crulius lib. > o.Hift. Sucvicae part. 2. cap.
1 4. & Browerus lib. 1 4. Annal. Trevir. p. 789.
1. Edit.
At cur canis nobilibus, fella minillerialibus,'
attribuantur, nemo, quod fciam , plane eftalTe-
cutus: vix enim eft, ut Andreoe Favini lib. 12.
Hili. Navar. p. 732. conjecturam probem , qui
cenfet canes Nobilibus dari ad nobilitatis notam*
cum canes & venatio folos fpeftent nobiles; mi-
nifterialibus vero cathedram , ut hocce diferi-
mine reorum natales quibufvis ftatim innotefee-
rent. Ubi perperam feliam cathedram effe exifti-
mavit. Sed & quod fubdit eo perinde cafu rufti-
cos & colonos geftafle aratri rotam, probo indi¬
get vade. Vide Harmifcara , Sella.
Inter Canem et Lupum, [Gall. Entre cbien& Loup,~j
Sub crepufculum, vel vefperum , cum lupus a
cane difeerni vix poteft : Aeuxc^w;, &. ut ait Wil-
lelmus Brito lib. 1 . Philipp.
Tempore quo neque nox, neque lux, fed utrumqs videtur.
Idem lib. 3 .
Poftea vix fummos aurora rubefeere montes
Fecerat, & valles nondum primordia lucis
Attigerant, inter que Canem difi are Lupumque
Nullus adhuc poterat aliquo difeernere vifu.
Vetus Charta apud Spelman. Infra horam vefperti-
narrni , inter Canem & Lupum, venerunt & interfece¬
runt dictum ffo annem.
Per Canfm Jurare. Litterae Juvanenlis Archiep.
editae a Gewoldo poft Chron. Reicherfperg-
1 6 5 C AN
.. Quod nos Prafati Sebi avi criminabantur cum Unga¬
ris pdcm Catholicam v/olajfe , & per Canem , feu lu¬
pum , ( £ lupum Jicet ita rurfum ediderit idem Ge-
woldusin Metrop. Saliiburg. ) ahafque ne f and i f-
Jimas & ethnicas res Sacramenta & pacem egijfe.
Haec lucem accipiunt ab Joinvilla inHift. S.Lu-
. doyici, dum foedera inter Imp. Joannem Vatat-
zem & Comanorum Principem inita recenfet,ea-
que firmata ebibito alterius invicem fanguine,
hacque adhibita ceremonia, quam fic enarrat :
Et encore firent-ils autre cbofe. Car iis firent pajferun
■ Chien entre nos gens & eux , & dscouperent tout le
Chien.d leurs efpecs , difans que ainfj fuffent-ils de-
couppez. , s’tls failloient Pun d l’ autre. Id ipfum de
Bulgaris refert Continuator Theophanis lib. i.
num. 20. Huc forte fpedant , quae habet Conra-
dus Abbas Ufpergenlis fuban. 920. ubi de Ava-
ribus, feu Ungaris: Legati Ungarorum pro fo litis
muneribus Regem adierunt , fed ab eo fpreti, in terram
fluam vacui reverji funt. Cum enim haberet militem
tquefin jam pralto probatum , contra hojlcs antiquos
prafumpjit inire certamen. Hac audientes Av ares , nil
morati , cumhoftili gr avique manu S axoni am fefiinant
intrare, & iter agentes per Dalmatiam , opem quafi
ab antiquis petunt amicis. Illi vero f 'cientes eos ad
S axoni am fefiinare , Saxonefque paratos cum eis pu¬
gnare , pinguifflmum pro munere eis projiciunt Canem.
Et ann non e/fet injuriam vindicandi locus , ad aliam
pugnam feflinantibus , cum ridiculo fa. fatis vociferatione
longius profequuntur amicos. Nimirum in ludibrium
canem Ungaris Dalmatae objiciebant , quod per
canem foedera fua fincirent , quali foederi cum
iis jam olim inito prorfus nuntium mitterent.
Atque haec forte Hunnorum etiam facramenta
intellexit Theophanes ann. 2. Juftini Thracis,
feribens, eos foedera fuafirmalle /ucefl oanuv 7rct1fla>v.
cf CAN IS ARE , Iter flectere. Papias in MS. Bituric.
^ CANiSATER, fj/flum. Papias MS. Forte legen¬
dum Canifler,F.flim. Caniflerenim Laurentio in
Amalthea F e flava virginum efl ferentium Canifirum
- in ad em Liberi. v
CAN1ST ELLUS, Idem quod Caniflrellus. Annal.
Bened. tom. 4. pag. 175. Plano congio pigmenti &
plena corbe C ani fl silorum & oblatarum & nebula¬
rum. Qmbufdam in locis Gallo-Flandrise Cane -
fli.tux dicuntur Crultula triquetra qu$ vulgo
vocamus Echauderu.
CAN.STRELLUS , Panis fpecies, in modumf<«-
niflri confedus. Charta Roberti Abbatis Majoris
Mcnaflerii an. 1176. in Tabulario Ecclefia: Car-
notenfis n. 29. In fefto S. Martini aflivatis potum
jiiniht.r ( praeparabant ) & quo fiam artificiales panes,
qii-r Caniflrellos vocant.
CANISTRUM, Vas Ecclefiaflicum , in quo diftri-
buebantur eulogia , feu panes benedicti. Epipha-
r.ius Prelbyter in Indiculo ad HormifdamPP. Si
■ b&reitci non funt, quomodo tanta facramenta confece¬
runt , ut Caniftra plena omnibus erogarent , ne immi¬
nente , ut dicebant , perfecutiene , communicare non
pojfent ?
Ita etiam appellant Scriptores Ecclefialtici dif-
■ cos, qui lampadibus lubflrati funt. Anaftafius
Bibi, in Hadriano I- pag. 1 1 8. Ante januas vero
argentea*-, fecit Caniflros argenteos 12. penf.lib. 3 6.
In Leone III. pag. 1 2 x . Caniftra z.penfant. lib. 3 .
Pag. 136.145. Camflrum ex argento puriffimo inibi
fecit cura catenulis fuis penf.lib. 1 5. Ibidem : Fecit
.... Pharum majorem in modum retis cum Camftris
20. pendentem fnb trabem majorem, &c. In Greg.
' IV. pag. 163. Obtulit etiam .... Caniftra Ennafo-
Tom. II.
CAN 1 66
dia 2. penf.lib. 1 5 . Em«<p«T/« , duodecim lumini¬
bus ac lucernis inftruda.
H CANNlVETUM,f.Cannabis,Gal. Chanvre. Hift.
Mediani Monaft. pag. 3 22. in Charta anni 12 5 2.
Contulit. . . medietatem decima Carniveti parochia Pu-
venjis , nec non & decimam pratorum.
1 . CANNA , Menfura, qua pannos metimur, [He¬
braeis na ; Keneb> unde Graecis xdnx vel Ita¬
lis , Canna, Occitanis Cano, Aulne & detnie , me-
fure de huit pans a me fur er -le drap, [hoc eft odo
palmorum.] Conflit. Siculae lib. 3. tit. 3 6. §. 4.
Alercatores corruptas merces & ventas , feu ad falfas
menfuras , Cannas & pondera diftrahentes , <&c. Oc¬
currit ibi pluries. Confuctud. Eccl. de Regula:
De Cannis , quibus panni venduntur. Vide Jo. Co¬
lumbum lib. 1. deEpifcop. Valentin^num. 54.
Fori Benehar. Lesdraps fe deben mefura a Canas ,
mieyas Canas , d paums, & no d annas. Hinc Can-
nare, ulna metiri , in Statutis MaflilienfibusMSS.
ann. 1 1 74. lib 1 . De duobus probis viris conflttuen-
dis ad pannos videndos & Cannandos . [ Occurrit in
editis pag. 135.305.425. & alibi non femel.
Hinc Cannatio in iifdem Statutis editis p. 1 36.]
2. CANNA, Menfura agri. [Chronicon Farfenfe,
apud-Murator. tom. 2. part. 2. coi. 513 .Domnus
Hugo Abbas fufeepit per concambium ad opus hujus
monafterii res ad modiaxxn.per unumquodque modium
habentia longitudine Cannas xx. & m latitudine in
omni loco Cannas x. ad Cannam pedum x. legitimi cu¬
bitalis. Pluries occurrit ibidem coi. 613. Ordi¬
natio Anderii & Remondi Aureilla de abevra-
toriis magni Rhodani an. 1 2 2 3 . e MS. D. Brunet
fol. 6 4 .Viam publicam , qua habe at in latitudine duo¬
decim Canas. Sententia Compromilforia an. : 3 3 9.
inter Schedas D. de M az.augv.es : quidem vix
in latitudine Canas continet 40. Epiflola Clementis
IV.PP.an. 1267. apudMarten. tom. 2. Anecd.
coi. 452 . Cum ab ecclejia eerumdem trecentarum
Cannarum fpatio non diftaret. ] Charta an. 1250.
apud Joffredum in Epifcopis Nicienfibus pag.
184. Tradidit quantitatem infra feriptam terra fua
.... taliter terminatam , videlicet d mari Cannas
3 5. d Septentrione Cannas 46. &c. Charta ann.
1 2 7 1 . in 3 o. Regefto Chartophyl. Regii Charta
221. Dabit tranjitum Jive viam decem Cannarum in
latitudine , &c. BullaClementis VI. PP.an 1349.
apud Wtidding. tom. 3. Afferentes eundem locum
vefturn d loco ip forum nonniji per 1 3 5 . Cannhs dtftare.
Adde LTghellum tom. 1 . Ital. facr. pag. 8 2 2. [ <5c
Aleandrum in Explicatione TabulseHeliacae p.
3 7. ubi Cannam hinc didam ait , quod in agro¬
rum aliarumque rerum metationibus arundo fue-
ritadhibita. Qui civitatem Dei metiebatur Apo-
calypfis 3 1 . menfuram arundineam habuifle di¬
citur, & apud Ezechielem 40. Calamus menfurae
nominatur, quo utebantur ad dimenfionem aedi¬
ficiorum : cujus calami fit mentio apudAudo-
res de limitibus agrorum, ac decem pedum fuifle
dicitur, ut in laudato jam loco Chron. Farfenfis.]
3. CANNA, Menfura Architedonica. Hift. Dal-
phin. to. 1 . p. 84. coi. 2. in Computo an, 1347.
Item dormitoriam longitudinis triginta Cannarum, al¬
titudinis vero quinque Cannarum , & latitudinis qua-
tuor cumfenefiris & pignonibus decentibus, videlicet
prunam Cannam in altum groffltudinis quatuor pedum,
& fupradiclam Cannam ufque ad pignones groffltudinis
trium pedum , &c.
4. CANNA, Kanna, Cantharus, poculum, vasftri-
dius , & oblongius, Germanis & Belgis Kan , &
Kanne , Gallis Canne. Gloff. Balilic k amx, c\ x.lv-
L ij
167 CAN
eTvXo/ ruv Y-aiKctfxm , xctt cl trub.mtc , ueu tcvtv Travree
o-oaXwciiJ» uyyi7a. Fortunatus in Vita S. Radegun-
dis cap. i 9. £Txx Jlbi renuntiante parata menfa,mif-
forium , cochleares , cultellos, Cannas, potum, & cali¬
ces , fola fubfequente , intromittebatur furtim , quo fe
nemo perciperet. Galbertus inVita Caroli Comitis
Flandr. num. Comes argenteam Kannam emerat
marcis z i . qua miro opere fabricata , fuis fpe flatori¬
bus potum , quem in fe continebat , furabatur. Et n.
ioi. Canna, argenteum vas vinarium dicitur. [Ve¬
tus Ceremoniale MS. B. M. Deauratae : De offertis
altaris & de vino Cane vel lagene , &c. ]
Canna Argentea, inter vafa Ecclefialtica recenfetur
apud Hariulfum lib. z. Chron. Centul. cap. i o.
& lib. 3. cap. 3. [& in teftamento Ermentrudis
illultris matronae , apud IVlabill. Liturg. Gallic.
p. 46 2. Erat autem Fiftula, qua fanguisChrifti
a communicantibus hauriebatur , uti liquet ex
hoc verfu :
Hic Domini fanguis nobis Jit vita perennis ,
exarato in illa Canna Argentea , quam Suppo Ab¬
bas Montis S. Michaelis fuae ecclefiae tradidifle
legitur in Annalibus Benedidb tom. 4. pag. 496.
ad ann. 1 040. & in Neuftria Pia pag. 385. B.
Rhenanus in Scholiis ad Tertullianum : Non pof-
fum celare (ludiofos antiquitatis Chrijlian a , laicos
olun Canna folitos haurire Dominicum fanguinem e ca¬
lice: quod pridem mihi indicavit Paulus Voljius Ab¬
bas Hugoniani coenobii ex libro Jignorum , qui frequens
■exjlat apud Benediflinos. Hac ratione poli commu¬
nionem corporis Domini , pretiofum fanguinem
etiamnum hauriunt , in Monaftcrio Sandiony-
liano Diaconus & Subdiaconus lingulis diebus
Dominicis & feftis. Vide Calamus .]
% Cannata. S. Willelmus lib. 1. Coniuetud. Hir-
faug. cap. 1 5. Projigno vajis quod vulgo Cannata
dicitur , gener ali pramiffo, hoc adde ut., .digitum in¬
curves, adjuncto vinijigno. Scramb. p.3 3 8. Chron.
Meljic. coi. 1. Dato Jigno campane ID per Abbatem,
fervitor teneat Carnatam cum vino in medio reveren¬
ter ambabus manibus.
Cannatella. Cone. Eegion. an. 1 o 1 2. can. 2 5 .
Jjhij; habuerit cafam in folare alieno & non habuerit
cavalium vel afinam, det femel in anno domino foli
decem panes frumenti & mediam Cannatellam vini.
Caneta, feu Canneta, Minor Canna, minus vafeu-
lum facrae Licurgiae idoneum, quod vulgo Burete
vocamus. Charta an. 1 3 44. apud Sammarthanos
in Abbatib. Lefatenf. n. 72. Calicem argenteum
cum patena deauratum & etiam amentatum , & duas
Canetas argenteas deauratas, &c. Alia an. 1 2 3 1 .
apud Catellum in Hid. Occitan. pag. 90 1. Tu¬
ribulum argenteum, & 2. b acini argentei , & z. Ca¬
neto, argentea , &c. [ Caneta de argento ufuales , in In¬
ventario Sacriftiae S. Vi&oris Malfil. Caneta Jive
vitiet aria argenti , inlnftrumento anni 1337. ex
Archivis ejufd. S. Vi&oris. Canetas argenteas &
duo candelabra argentea , in Charta anni 146 1. apud
Baluzium to. 2. Hid. Arvern. pag. 726.]
H 5. CANNA , Canalis , tubus. Ang. Rumpleri
Hid.MonaderiiFormbac. lib. 3. apud Bern.Pe-
zium tom. 3. Anecd.part. 3. coi. 469. Nam ad
coquinam quam extruxerat , aqua duci non poterat.
Deinde non multo tranfaflo tempore , quidam advenit
qui figtinas ( figlinas ) Jive fifliles Cannas inducere
voluit .... qualibet Canna quatuor lateres habuit &
nonnihil coementi.
•H 6* CANNA , Cannabis, Gall. Chanvre. Hid. MS.
Monaderii Beccenfis : Recognovit .... pertinere ad
monachos Beccenfes , exceptis linis & Cannis.
CAN 168
^ CANNABA , pro Cannabis , legitur in Tabulario
S. Vi&oris Malfil. & alibi.
^ CANNABER1UM , ut mox Cannabina. Charta
anni 1404. ex Archivo S. Viftoris Malfil. Reco¬
gnovit fe tenere pratum cum Cannaberio contiguo.
f CANNABINA , Ag er cannabe confitus , Gall.
Chenneviere, in Charta an. 1158. ex Chartulario
Cafaurienfi. Vide Canava 2.
% CANNABOSUM , Cannabis. Charta Willelmi
MontifpelTulani an. 1103. apud D. Brujfel. to. 2.
de Feudorum ufu pag. 728. Seftailaricum dono
vobis de omniblado , de omni legumine , de farina, de
limfo , de Cannabofo , &c.
C ANNALE , pro Canalis , Gall. Canal , Ital. Ca¬
nale , dixit Bern. de Brejdenbach pag. 211. Itine¬
rarii Hierofol.
1. CANNAMELLA,[Arundofacchari.]V.C<Mrf?«£//<i .
2. CANNAMELLA, Fidula. Vide Calamella.
CANNAPINA, Idem quod Cannabina. Chron.
Pifcar. apud Acherium tom. 5. Spicii, pag. 508.
Inter cetera qua dedit , fecit convenientiam de una
Cannapina in loco ubi Albe vocatur. Legitur & apud
Muratorium tom. 7. coi. 894.
CANNARE,Ulnafeucdw«4 metiri. VideCaMWrfi.
f CANNATA, Cannatella. Vide Canna 4 .
CANNAVA. Vide Canava z.
C ANN AVAC1US Color , Cannabinus. Fridericus
II. lib. 2. de Arte venandi cap. 20. Plumagium gi-
rof aleonum Jic fe habet : alii enim Junt grifei coloris ,
alii albi coloris aut fub albidi , maxime in pe flore , alii
funt medii inter album &grifeum , ab aliquibus dicun¬
tur Cannavacii. Adde cap. 2 1.
CANNAVUM , pro Cannabum, Gall. Chanvre. Lo¬
cum vide in Batentorium ipodBatatorium.
CANNERJA. Chron. Farfenfe apud Murator, to.
2.part. 2. coi. 409. Et in fundo Biviano modia xix.
cum cafa adificata,& vinea , & olivis, & Cannetum ad
cenfum rbddendum in curte noflra de Coperfeto. Item in
territorio Reatino , ubi dicitur Carfule feu Leonis, ter¬
ram & vineam & Canneriam ad falicetum. Si non
fintidem Cannetum & Canneria , per hanc vocem
intelligo agrum, in quo cannabis feritur.
1 . CANNETA, Minus vafculum. Vide in Canna 4.
2. CANNETA, vel Cannetum, locus ubi crefcunc
CanamelU. Vide in hac voce.
CANNETUM , Arundinetum. Papias. [Chron. Far¬
fenfe apud Murator, tom. 2. part. 2. coi. 544.
Excepta medietate oliveti & Canneti, &c. Utitur
Palladius lib. 3 . cap. 23.]
CANNEV ASIUM. Vide Canava 2.
CANNICANNA,[vel Caricanna, ut inMS. Siletico]
A&a S. ^EgidiiMinoritse n. 9. Faciebat domuncu¬
las & cophinos , & Cannic annas , ftrenue laborans ,
&c. [Quem in locum Henfchenius tom. 3 . SS.
Aprilis ait: Si caricas ferret Italia, fufpicarer Crf-
ricarias ede legendum. Nunc conjeddo Longobar-
dicam ede vocem ad fignificandum ICannas feu
fiafeones viminibus circumtextos.]
CANN1CIA & Cannucia , Juncina , locus palu-
Itris, apud Innocentium Gromaticum.
^CANNUS, Aremoricis Cann , Albus, candidus.
Tabularium Rothonenfe : Emptor dat pro preti a
caballum unum C annum.
^yCANO , fjanuarius menjis , apud Papiam MS.
CANOBUM , pro Cannabum, Gall. Chanvre. Char¬
tularium S. Vandregefili to. 1 . pag. 719. In de¬
cimis lini & Canobi ,&c. Vita B.Lidwinte, to. z.
Aprilis pag. 283. Habebat autem hac virgo virgam
quamdam de fiipula Canobi.
1 .CANOLA. A&a S. Chryfolii ; Eum fummus Pon 7
169 CAN
tifex. . . in tantum honoravit , ut ci Canolam S. Pe¬
tri Apofiolorum Principis , in Jtgnum amoris perpetui ,
tribuere dignaretur. Ubi Bollanduscapfulatn inter¬
pretatur reliquiis adornatam : [Macer in Hicro-
lexico , fiftulam , feu tubum argenteum , vel al¬
terius metalli, in quo confervabantur reliquiae,
praeferri m fcabs catenarum S. Petri. ] Apud Bzo-
viuman. 1 280. n. 5.recenfetur inter alia Nico¬
lai IV. PP. donaria, Canolum argenteum adobfer -
vandum corpus Cbrijli.
2. CANOLA. Pars colli, noftris Canole& Canale, Vi-
ftula fpiritus accipiendi ac reddendi. Guibertus
lib. 3. deVita fua cap. 9. In Jimulacro pugna dum
Militem quemdam equo vectus ludendo impeteret , ab
eodem equite conto pcrcuffus , fubjedam collo illud,
quod vocant Canolam , fregit ; & difquir entes nodum
cicatricis inveniunt. Utitur praeterea cap. 1 3.
^[3 . CANOLA , Codex adorum , Gall. Regitres.
Inftrum. anni 1405. tom. 2. novae Gall. Chrift.
coi. 244. Dominus fjo annes fj 'augent , condam Epi-
fcopus Anicienfis . . . fecit quamplurima legata , & cer¬
tas ordinationes , anniver farta , & difiributiones fieri
& difiribui fervitoribus ipjius Ecclejia , prout plenius
& clarius continetur in Canolis ipjius Ecclefia.
CANOLUS , Arundo. Miracula B. Henrici Bau-
cenenfis,to. 2. Junii pag. 382. Martba.. .dum
ejfet ‘parvula & ambularet fuper quodam Canolo ,
lafa fuit in ancha dextra. Vide Canola 1.
1. CANON , Penfitatio. Triapenfitationum gene¬
ra recenfetAfconius in 3 . Verrinam , Canonem ,
oblationem , &indidionem. KcCanon quidem,
leu canonici tituli , funt folennes & antiquae prae¬
dationes : Indictio , quidquid praeter canonem in¬
dicitur : Oblatio denique , aurum & argentum ,
quod Largitionibus inferebatur. De ejufmodi
penfitationibus multa habent Cujacius , Jacobus
Gothofredus, Henricus Valefius , & alii. Charta
Philippi Regis Franc. an. 1271. in 30. Regefto
Chartophy lacii Regii ch. 122. Sic quod pojfit fub-
feudare , & in acapnum a are , retento dicto Templo
laudimio , Canone , five fervitio.[ Chartaanni 1 2 1 8.
ex Archivo S. Vidoris Mallii, armar. Nemauf.
Dicec. n. 1 . Pro fupradidorum annuo Canone feu fer-
vitio (1 olam libram piperis dida Ealejia dabit. Charta
Guiil. Dalmatii Aptenfis Epifc an. 1247. inter
Inftrum. to. 1. novae Gall. Chrift. pag. 80. coi. 1.
De novo concedimus & donamus ipji nobili Bertrando
Rajbaudo didutn cajlrum infeudum. . . excepto quod
cenfum de ditio caflro ,Jive Canonem, qui erat unius
Jlerlingi , permutamus in unum multonem vivum , qui
• valeat odo folidos Vtllelmcnfes , quem ferviat didus
nobilis vir B. Rajbaudi annuatim in vigilia B. Mar-
tini. Confuetud. Lemovic. art. 99. Praterea em-
phiteota , & alii qui debent cenfus annuos ,Jt non fol-
vant ad diem flatutum cenfum , vel Canonem , vel
etiam penfionem , &c. Vide Acherium to. 6 . Spicii,
pag. 194. & Fredericum Schannatum Vindem.
Litter. pag. 138. Statuta Lolfenfia apud Joan.
Mantelium Hift. LolT. part. 3 . pag. 47. Si un lo -
(ataire renonce d fim fluit avant la S. Andre , il nejl
eblige qu’ aux Canens arrierez. ; mais s7il le fait apres
la S. Andre , il doit encore ce dernier Canon ; hoc
cfl: , pretium , vel faltem pretii partem locatio-
pis annuae ftatuto tempore folvendam. Pluries
occurrit ibi eadem fignificatione : fed & pradi-
cis noftris Canon emphiteotique etiamnum dicitur
vedigal annuum ex fundo emphyteutico fol-
vendurn. ]
1. Canonicum , Idem quod Canon , Penfio annua.
Agobardus lib. de Grandine cap. 1 5. Hi habent
CAN 1 70
flatutum quantum de frugibus fuis donent , & appellant
hoc Canonicum. Canonica inlatio , in 1. 40. C. Th.
deEpilcop. Kcivcvuov , in Nov. Ifaacii Comn.Ca-
nomea & Confueta dependere , in 1. 1 1 . eod. Cod.
de Extraord. five ford. [ Canonica & agraria folvere,
in Codice MS.Irminonis Abb.Sangerman. fol.86.
v°. coi. 2. Ibidem fol. 1 28. coi. 2. Crijlingaudus co¬
lonus folvit ad hoftem aut folidos iv. aut dimidium bo¬
vem ; de vino in Canonica modium 1. & denar. iv. ]
Canonicaru , Qui canones exigunt. Senator, lib.
6. Ep. 8. Canonicarios dirigis , poffeffores admones ,
&c. Adde lib. 1 1 . & 1 2. & Novell. 3 o. & 1 2 8.
Ganonicursus , Eadem notione , in leg final. Cod.
de Exad. tribut.
Canonicaria , Officium Canon icarii. Epift.Theo-
dorici Regis Venando Corredori Lucaniae , apud
Calfiodorum lib. 3 . Variar. Epift. 8. Unde te pra-
>. fentibus commonemus affatibus , ut fecundum Canoni -
Caria fidem tempora debeas conjlituta complere : ne
quidquid difipendii ajfis publicus fufiinuerit , de proprio
exolvere tu cogaris , d quo nec tanta jufftoni e(l habita
reverentia , nec fides fua promi ffionis impleta.
2. CANON Missae , Oratio , quae in Milta antecon-
fecrationem , & in ipla confecratione divinae ho-
ftiae recitatur a Sacerdote , quae ideo Canon vo¬
catur , quia in ea efi legitima & regularis [aeramen¬
torum confettio, inquit Walafridus Strabo deReb.
Eccl. cap. 22. ubi de canone haec fubdit: Pra-
fatio Actionis , qua populi affeRus ad gratiarum attio-
nes incitatur , ac deinde humana vocis fupplicatio cale-
fiium virtutum laudibus admitti depofeitur , vel ipfam
adunem, qua conficitur facrofandum corporis & [an¬
guinis dominici my flerium ( quam quoque Romani Cano¬
nem , ut in Pontificalibus fiapius invenitur , appellant7)
quis primus ordinaverit , nobis ignotum efi. Audam ta¬
men fui Jfe non femel ,fed fapius , ex partibus additis
intelligmus , &c. Quae autem Canoni fubinde
a Pontificibus inferta fint , deferibunt Berno Au-
gienfislib. de Milia cap. i.Micrologus cap. 12*.
Durandus lib. 4. cap. 3 5. 3 6. Belethus cap. 4 6,
Scc. Qm quidem canon in quatuor partes divi¬
ditur, fcilicet in Secretam , Prafationem , Canonem ,
& Orationem dominicam, de quibus fingulis agitur
fuo loco. De Canonis vero audore & partibus,
ex profefto fufe & dode differunt Durandus lib.
2. de Ritib. Eccl. cap. 3 2. & feq. Menardus in
Sacram. S. Gregorii PP. & noviffime Cardinalis
Bona in libris Rerum Liturgic. ad quos ledo-
rem remittimus.
3 . CANON , Officium Ecclefiafticum.Hariulfus 1. 4?
ChE Centul. cap. 2 6.Prater orationum munia ,
Pfalmorum dulcijfimam modulationem , hac attentiffi-
me olfervabat ,utde S.T rinitate , tum de Spiritu S . . •
poflque de S. Petro , vel omnibus Apoflolis , five omni¬
bus Sandis nodum alem & diurnalem Canonem , ex¬
cepto clauftrali Canone , cui nunquam pene deerat , quo¬
tidie Domino perfolveret. Infra : Nunquam certe cura
loci, aut necejfanafollicitudo , aut itineris occajio , aut
corporis nifi maxima agritudo , Pfalmorum ac Laudum
feu fupradtdorum Canonum, obtinere apud illum qui¬
verunt diminutionsm. Cap. 3 3 . Non tamen omitte¬
bat . . .genuflexionum continuationem, [aerarum adium
circuitionem , facrorumquc Canonum de S. Trinitate ,
de Spiritu S. deque S. Maria & de omnibus Sandis
expenjionem. Atque inde di&x Hora Canonica.
4. CANON, Liber Regulae Canonicorum , vel Mo¬
nachorum. Egbcrtus Eboracenfis Archiep. Cano¬
nes dicimus regulas , quas fandi Patres conftttuerunt t
in quibus feriptum efi , quomodo Canonici , id efi , Re*
gulares Clerici , vivere debent. Charta Henjici d»_
i 7 1 C A N)
Lafci Comicis Lincolnix an. 1285. in Momfti-
co Angi. to. 2. pag. 307. Et quod una Mijfajin-
gulis annis in fcjio Pafcha ibidem celebretur , & quod
nomen noftrtm, & nomen Alargareta uxoris nofira in
Adartyrologio & in Canone confcribantur in memoriam
Atomam. Charta Rainald i Comitis Burgundix an.
105 o .Tali tenore ut nomina nofira Jint [cripta m Ca¬
none. Vide Regula.
Canones Apostolorum , quos quidam e veteribus
S. Clementi adfcribunt , alii apocryphos cenfent.
De iis confulendus BernaldusPrefbyterConftan-
. tienfts lib. de Reconciliat, lapforum pag. 257.
& alii , quos laudat vir dodilfimus JoannesBa-
ptiftaCotelerius in Notis ad.eofdem Canones.
Canones Conciliorum didi, quod inftar regulx fint
Chriftianis,& iis rede vivendi normam prxbeant.
lfidor. 6. Orig. cap. 16. Leo IV. PP. in Epift. ad
Epifcopos Britanniae cap. 6. Jj)uamob caufam lu¬
culentius & magna voce pronuntiare non timeo , quia
qui illa qua diximus f anciorum Patrum fi at ut a , qua
apud nos Canones pratitulantur , Jive Jit Epifcopus ,
Jive Clericus , Jive L aiens , non indifferenter receperit,
ipfe [e convincit , nec catholicam & apofiolicam fidem ,
nec [ancla vera Chrifii Evangelia quatitor utiliter &
efiicaciter , & ad effectum fuum retinere vel credere.
AnfehnusHavelbergenfis Epifcopus lib. 1. Dial.
cap. 9 Radicata itaque fide Catholica ad informan¬
dam E cclejia difciphnam acc efferunt diverfa regula ,
quas quia [anili Patres J anxerant , digne Canones ap¬
pellata [unt , in quibus reperitur , quid Jint praceptiones,
prohibitiones , difpcnfiitiones , rigor, necejjitas , indili¬
gentia , remijfio , terror , admonitio , & c ater a , per qua
omnia ita iu hoc fiatu E cclejia crevit mirabili contra
J), creticos [apientia , Jient in priori fiatu in perfecutione
Aiartyrum , viiloriofa crevit patientia. Vide Baro-
nium an. 8 6 5. n. 6. & feqq.
Sub Ecclesiastico Canone Constituti, id eft, fub
Ecclefiaftica regula, Clerici, in Concilio F010-
julienfi an. 791. can. 6.
Canones Evangeliorui.i , per quos quis fcire & in¬
venire potefl , qui reliquorum Evangeliftarum ,
fi mi lia , aut propria dixerunt. Horum audor Eu-
febius Cxfarienfis. Vide S. Hieronymum de Scri-
.ptorib. F.cclef. & in Prxfat ad Evangel. <$c Ei¬
dorum lib. 6. Orig. cap. 1 5.
Cranonem , Vetus Teftamentum appellat S. Hiero¬
nymus Epift. 28. Canonem Hebraica veritatis , ex¬
cepto Heptateucho , quem nunc m manibus habeo , pue¬
ris tuis & Notariis dedi feribendum. Lib. 1. injovi-
. manum : Sed nunc nobis de Canone omne certamen
,■ e fi. Ita in Prologo Libror. Regum.
Canon Poenpi entialis , Idem qui Liber Pceniteniia-
lis. Vide Pcenitemiale Sc Regula.
In Canonem Incidere , in Speculo Saxon, lib. i.art.
5 3 . §. 4. dicitur , non qui contra Canones Ec-
_ clefiafticos peccavit , eoque ipfo judicis Ecclefia-
. dici cenfurx & judicio lubditus eft ; fed qui in
Canonem Posuit e ntialem , de quo paulo ante, inci¬
derat , hoc eft, qui legibus poenitentia: , ab Ec-
' clelia indidis obnoxius erat. Qua. loquendi for-
. mula utitur Chronicon Montis- Sereni an. 1208.
. Hoc facto permotus Archiepifcopus contra Prap.oJi.tuni, ,
tauquam pro violenta manus injectione in Clericum in
\ Canonem Incidiffet , denuntiationis gladium eduxit ,
&c. Et anno 1219. pag. 126. Volens intelligi eos
. in Cnuonepn Incidiffe.
CANONES , Machinx bellicx , noftris Canons , fic
didx, ut quidam volunt, quod Cannarum formam
referant, ita enim Canones fiphones vocant Italj.
T hom. W aliinghaa\. in.Henr, V. pag. 398. fit
C AN 172
illic figere gunnas fuas,quas Galli Canones vocant , qui¬
bus validius villam infejiare pojfet. Continuator Nan-
gii ann. 1356. Munientes turres baliflis , garrotis ,
Canonibus & machinis, &c. Chronie. MS.Bertrandi
d,u Gtiefelin :
Pour la ville affaillir ordonnerent Canons.
Georgius Caftellanus in Hift. Jacobi Lalanii cap.
81 .Et battirentde leurs bombardes , Canons , &veu-
glaires ladite ville. In Computo auxiliorum coa-
dorum pro liberatione Joannis Regis Franc. arn
1368. in Camera Computor. Parif. Guillatime
VEfcuier APaifire des Canons du Roy , que icelni Sei-
gneur lui a ordonne eftrebaille pdur querir cent livres
d’efioffe dfaire poudre pour quatre grans Canons , quii
doit faire pour mettre en la garnifen de Harefleu. Ca¬
nonum mentio eft non lcmel apud Scriptores no-
ftros paulo vetuftiores , FroiiTart. i.vol.cap. 158.
1 9 1 . 261. 268.311. 2. vol. cap. 21.97. 3 V
vol. cap. 52.4. vol. c. 1 8 . in Chron. Flandr. cap.
1 1 2. 1 1 3 . apudMonftrelletum 1. vol. pag 1 19.
121.141.293. 2. vol. pag. 130.3. vol. pag 3 2.
in Hiftoria Bucicaldi pag. 213. in Diario obfidio-
nis Aurelianenfis , pag. 2 . &c. 14.23. Guicciar-
din. lib. 1. Hift. Vide Gumia.
Canons Serpentjns , apud Monftrellet. 2. vol pag.
64. 3 . vol. pag. 3 2. Berrium pag. 2 1 1 . in Chro¬
nico Scandal. p. 40. in Collatione Ludovici XII.
pag. 1 8 .
CANONIA. Vide in Canonicus.
CANONIA Ligna , in navibus, qua c at aphratt avo¬
cantur , & catajlromata , id ejl , pavimenta [uperiora
habent , ligna /unt , quibus tabula incumbunt. Suflan-
nxus in Vocabulario.
CANONIC JE Literis , Epistol/e : K avovuid yfol/x-
/xciTct , Grxcis didx', juxta Zonaram ad Canon.
- 42. Synodi Laodicenx , quod juxta certos ac de-
, terminatos Canones, & regulas quafdam folennes
exararentur , xala Kctvovu yivlfjiivci : vel
' certe quod iis , qui ex Canone Eccleliaftico erant,
feu Canonicis peregve 6c in alienam dioecelim
proficilcentibus darentur. Nameafdetn cum Eor-
matis fuiffe teftatur Atticus Epifcop. Conftanti-
nop. fub finem Concilii Calchedonenfis : In fa¬
ciendis Epifiolis Canonicis , quas mos Latmus Forma¬
tas appellat. Et vetus interpres Synodi Laodic.
can. 42. Non oportet mnijirum ait aris, vel etiam
Clericum Jine Canonicis litteris , id ejl, Formata ^li¬
quo proficifci. Ubi Grxcus textus habet , mw kxvo-
vivmv ypxfx[xd.TOi)v. Incertum porro-, an de his Cano¬
nicis Epifiolis intelligendus Senator lib. 1 1. Ep.
2 3. ubi de eo agit, qui provehitur aPrincipe ad
curam Epiftolarum Canonicarum, cui proinde, ut
idem ait , fides publica committitur. Vide Concil.
Suehionenfe an. 853. art. 3. Ravennenfe ann.
9 9 7. can. 3 . BaldricumNoviom. lib. r.cap. 51.
Flodoard. lib. 2. Hift. Rem. cap. 2. 1 1 . & Ferra¬
rium de Literis Canonicis. Literarum Canonica-
nun formulx aliquot habentur apudSirmondum
ad calcem to. 2. Concilior. Gall. p. 6 5, 8. & 66 3 .
Regulares Epistola dicuntur Joanni VIII. PP.
Epift. 48. Sancti magnique Nicani Concilii pracepta
[e cuti , qua jubent , Regularem Epiftolam per unam¬
quamque provinciam obtineri , ne hi , qui abjicimStur ,
ab aliis recipiantur , &c. Lupus Ferrarienfis Epift.
122. Revcr endiffimis autem viris Remigio memorata
urbis APetropolitano , & H. Grati anop olit ano infanter
p ejulantibus , & converfationem memorati fratris lau¬
dantibus , quamquam olim meam verbis habuiffet li¬
centiam , etiam Regulares litteras accepijje , qua prola¬
ta , quid de eo fentiam , fideli relatiom fatebuntur.
173 CAN
CANONICARE. Vide in Canonicus.
«jfCANONICARIA , Canonicarius. Vide Canoni.
<51 CANONICUM , Domici ium , habitatio Canoni¬
corum. Concefliones Epifcopi Telonenfis Cano¬
nicis ejurdem Ecclefiae an. i z 2 3. Item petimus ,
quod illi Canonici , qui tenebant equitaturas , poffint
tenere trotarium & ficutiferum , qui comedant in Ca¬
nonico. Vide alia notione in Canon 1.
CANONICURSUS. Vide in Canon 1.
CANONICUS. Dudolib.3 . de Adis Norman. Cbri-
ftiana religionis fumma trimodo confiat ordine dt fimeta,
' munifico Laicorum , Canonicorumque , atque Monae ho¬
rum labore exercita : & quanquam tres ordines fint ad
excolendum cultum vera fidei , bicallis via efi ambivii
itineris , certa [pe vera credulitatis : quarum una wpa-
nomine laxius vehit , & Canonica dici meruit ,
fub cujus ditione Laicalis ordo moratur & vivit: al¬
tera vero nomine uIikh , limitibus hinc inde coattis
artata , non vehit per plana , fed fecejfu confixa , fe-
cretoque perenni lata , molitur femper ad ardua. Certe
primitus triplex tantum fuit in Ecclefia fidelium
ordo , Laicorum nempe , Clericorum , quos <5c
Canonicos vocabant , & Monachorum , ut hic in-
*
dicatur.
Clerici poftmodum , qui Ecclefiis defervie-
bant , Canonici appellati funt . quod ellent Iv -rlfi
xavcvi & tu tx kcivovo 5 , ut loquuntur Concilia , An-
tioch. can. 2 .6. 11. Calchedonenfe can. 2. &
Synodus Trullana can. 6. vel quod fub Canone Ec-
clejidfiico jacerent , ut Concilium Toletanum III.
can. 5. vel effent fub Canone confiituti , ut Conci¬
lium Forojulienfe ann 791. can. 1. Sub Canone
Ecclefiaftico confiituti , idem Concil. can. 6. Canonis
enim nomine Clerum intelligebant. Neque ali¬
ter hanc vocem ulurpavit S. Athanafius inVita
S. Antonii pag'. 89. Edit. Hoefchelii : tc/Sto? yd. p
, tcVte stavcVa t »c enK^no-lat; V7n^uu( trtfjia . k, <wav\oL
t « t i/jSj <srpo ytitrQctt llfeXev ictum. Cujus qui¬
dem vocis vim non intellexit idem Hoelchelius.
Hinc non femel Clerici fimul & Canonici dicuntur
conjundim. Capitula Caroli Magni 1. 5 . c. 5 . Ut
Canonici Clerici Canonice vivant. Etlib._i.cap. 7$.
Jfijitad Clericatum accedunt , quod nos nominamus Ca¬
nonicam vitam. Innocentius III. lib. 1. Epiflol.
pag. 298. Nec etiam aliquis Canonicorum feu Cle¬
ricorum Secularium , &c. Adde Concil. Aurelian.
III. can. 1 1 . & T uronenf. II. can. 19.
Canonicorum autem appellationem fua aetate
rotam fuiffe fatis innuit Gregorius Turon. lib.
10 fub finem , ubi ait , Baudinum Epifcopum
T uronenfem inftituiflfe menfam Canonicorum in ea¬
dem Ecclefia Turonen fi. [Idem patet exCharta
Chilperici Regis Franc. an. 580- vel 375. pro
Ecclefia Tornac. inter Mirati Diplomata Belg.
to. 2. pag. 1310. coi. 2. ubi ftatuitur, ut ipfie te -
loneus &jufiitia de teloneo omni tempore ad menfam
Canonicorum eju fidem Ecclefia proficiat.'] Jam vero
cur Clerus Canon Ecclefia , & Clerici , Canonici di¬
cantur , non omnino promptum eflaffequi Scio,
Hugonem Rotomag. Archiep. lib. 3. de Haeret,
cap. 2. Ivonem Carnotenfem Epifl. 69. & alios
cenfuilfe , Canonicos appellatos , quodcanonicas
regulas ardius obfervare teneantur. Papias: Ca¬
non, Gra.ce regula, confiuetudo comprbata; inde Ca¬
nonicus, id efi Regularis. Id fane videtur indicare
Capitulare 1 . Caroli Magni incerti anni cap. 3 2.
Ut Abbates Canonici Canones mtelhgant , & Canones
ob fervent , & Clerici Canonici fecundum Canones vi¬
vant. Et cap. feq. Ut Abbates Regulares & Alona-
chi regulam intelligant , & fiecundum regulam vivant.
CAN 1 74
Adde cap. 34. 35. Joannes Bordenavius, Henr.
V alefius ad Socrat. Hiftor. Ecclef. lib. 5. cap. 19.
& Marea in Hift. Beneharn. lib. 5. cap. io.n. 1.
fic nuncupatos volunt-, quod in Canonem , feu ma¬
triculam Ecclefiae relati funt. Alii , quibus fub-
feribo , didos volunt a Canone frumentario , feu
fportulis Ecclefiaflicis & ftipendiis annuis vel
menftruis, quae ex Ecclefiafticis redditibus acci¬
piebant : unde Sportulantes fratres, Clericos appel¬
lat S. Cyprianus Epifl:. 66. Nec molefttis & negotiis
fecularibus alligentur , fed in honore Sportulantium
fratrum , tanquam decimas ex fruttibus accipientes ,
ab altari & facrificiis non recedant. Idem Epifl. 33.
Caterum Prefbyteri honorem defignajfie nos illis jani
fciatis , ut & iS portulis ii filem cum Prefby teris hono¬
rentur , & divifiories menfuratas aquatis quantitatibus
partiantur. Eae autem Sportulae dicuntur confiueta
Clericorum ftipendia , in Concilio Valentino Hifp.
cap. 2. Agathenfi cap. 3 6. & Narbonenfi ann.
589. can.i 0.1 2. Nam univerfaEcclefiarumfub-
ftantia in 4. partes dividebatur , quarum unam
Epifcopusfibi retinebat, alteram Clerici pro officiorum
fuorum fedulitate obtinebant , tertia fub, icis & pere¬
grinis erogabatur , uteft inEpiltolaGelafiiiPP. ad
Epifcopos Lucaniae , in Canonibus Silveflri PP.
in Refp. S. Gregorii PP. ad Auguftinum Anglor.
Epifcop. in Epifl. 3. Simplicii PP. ad Florenti¬
num , apud Gregor. If. PP. Epifl y. & in Capi¬
tulari cap. 5. in Concil. Aurelianenfi I. can. y.
1 4. Carpentorat- cap. un. Aurelianenfi Ili. can.
5. Moguntino I.can. 1 o. Wormatienfican. 7. &
alibi paffim. Vid q Tertia.
Canonici Regulares ,Qui fecundum regulam vivunt,
ut efl in Lege Longobard. lib. 3 . tit. i.§. 8- id
eft , fecundum regulam iis propriam ac praeferi-
ptam, cum Saculares dicantur vivere fecundum Ca¬
nones, feu regulas Clericis omnibus indidas. Eae
autem Regulae erant , quas S Auguftini vulgo ap¬
pellant. Jacobusa Vitriaco in Hift. Occident, cap.
2 1 . Illi autem , qui Canonici Regulares dicuntur ,
> B. Auguftini Regulam pro fundamento Religionis ha¬
bentes , media & regia via incedentes , fecundum pri¬
mas Regularium inftitutionum cbfervantias , camifiis
& femoralibus , fuperpellitiis & pellibus, culcitis &
linteaminibus utuntur. Camifias & femoralia de notte
non deponunt : pofi Matutinas ad cubicula revertentes ,
caufa recreationis dormiunt. Novem lettionum nume¬
rum in N diurno officio non excedunt : tribus diebus in
hebdomada carnes edunt : pifces , ova, cafeum in
Refettorio diebus aliis manducant . fub unius Ab¬
batis vel Prioris obedientia continenter vivunt. Pro¬
prium autem eis habere non licet : animarum curas lici¬
tum eft eis fuficipere , & Ecclefias parochiales regere ,
&c. Idem capitibus feqq. agit de Canonicis Re¬
gularibus Praemonftratcnfis Ordinis , de Canoni¬
cis Aroafiae S. VidorisParif <3cc. Meminit etiam
Canonicorum Regularium Bononienfium , & de
Spatha , quorum origines apud hunc Scriptorem
& alios quifque legere poterit. Vide Cellotium
lib. 5. deEcclefiaft.Hierarchia cap. 3.
Canonici Saeculares , lidem Ecclefiarum Clerici
poftmodum didi , ad diferimen caeterorum Ca¬
nonicorum , qui regulae Aridius inhaerentes, Re¬
gulares vocantur , ut ait Trithemius in Chron.
Hirfaugienfi. Ugutio : Incongrue dicitur Canonicus
S acui aris , id eft enim Regularis S acularis , quod eft ,
aC fi diceretur album nigrum :nonenimeft Canonicus ,
fi non fit Regularis: ufius tamen quorumdam fic habet ,
qui magis noverunt ejfie in Canonica Saculares , quam
regulares in fitculo. Crantzius in Metropol. lib. 4«
175 C AN
cap. i . Si Canon ejl regula, , Canonici funt regulares,
'jjuid ergo fiet de Canonico jaculari , mji ut regularis
Jit irregularis , aut ,ji id malumus , regularis Jine re¬
gula , &c. Adde lib. 3 . cap. 1 5 . Wolcuinus Ab¬
bas inHomilia de Zizania : Rara avis in terris Ca¬
nonicus d Canone Vita. Unde ergo ! Audi me : ejl nam¬
que Canon vita , ut dictum ejl : & ejl Canon pecunia ,
videlicet alicujus penjionis certa, unde j 'olet dici : Solve
mihi Canonem meum. Eia ergofi Canonice, inveniamus
Canonem tuum , d quo derivaris , d Canone pecunia ,
non d Canone vita , id ejl , d Canone regionis , non d
'Canone religionis. Amulfus Lexovienfis Epifl. ad
Alexandr. PP. Ipfam ( Ecclefiam ) thej duris orna¬
tam , inflrudam adificiis , pojjefjionibus reddidit am¬
pliatam , adeo quod pro 13. Canonicis , quos Sacula-
res appellant , ipjifque pauperibus , ibidem 3 6. Canoni¬
cos Regulares cum omni adificiorum fufficientia , & red¬
dituum copia dereliquit. Hugo Rotomagenfis Ar-
chiepifcop. lib. 3 . contra Haeretic. cap. 2. Ex his
( Clericis ) aliqui propiietate rejetta , fua jimul ha¬
bent communi a in unitate canonica , tam Regulares Cle¬
rici , quam Coenobita Monachi. Aliqui vero Sacnlares
(perperam Edit. jingulares ) nuncupati , fervitio Ec -
clejia deputantur , & quia canonicas Jimul m Eccle -
jiis horis jlatutis laudes perfolvunt , etiam Canonici
nominantur : prabendas tamen fuas dividendo partiun¬
tur, &c. Hinc
Canonice Vivere, id efl , more Canonicorum, non
Vero Monachorum , vel Canonicorum Regula¬
rium, qui Regulariter vivere dicuntur, in Capi¬
tulis Caroli Magni lib. 1 . c. 73 . lib. 5. cap. 70.
& 1 1 5 . Canonico ordine vivere , in Lege Longobard.
lib. 5 . ' tit. 1 . §. 18. Secundum Canonicam regulam,
in Capitulis Caroli Calvi tit. 41. §. 8. Canonica ,
conftitutio , injlitutio , regulari opponitur in Capitul.
1 . Caroli Magni ann. 805. cap. 8. 9. Eadem Lex
Longobard. lib. 3 . tit. 1. §. 8. Volumus ut Ca¬
nonici fecundum canones , & Regulares fecundum re¬
gulam vivant. Capit. Caroli Mag. lib. 5. cap. 137.
Ut nullus in canonica aut regulari profejfione conflitutus,
&c. Vide Concil. Moguntiac. can. 9-Turon. III.
can. 2 ^.Ludovicum Pium in Epifl. adSicharium
Archiepifcop. Burdegal. &c. Porro
Canonici S^culares , perinde ac Regulares , in eo¬
dem clauflro manebant, in eodem dormitorio
dormiebant, in eodem refedorio reficiebantur,
& Epifcopus eorum regebat vitam , jient Abba Mona¬
chorum , ut eft in Capitulis Caroli Magni lib. 1 .
cap. 7 3 . quod de Clericis fuae aetatis tellatur Au-
guflinusSerm. 1 . de Communi vita Clericor. &
in Pfal. 99. Unde Monafteria Canonicorum appel¬
lantur illorum aedes ac habitationes. Jacob. de Vi-
triacoin Hifl. Occident, c. 3 o. Cathedr alium Ec-
clejiarum Minifiri , quos nunc Canonicos Sacnlares ap¬
pellamus fub eadem regula ( S. Auguflini) communi¬
ter d prima eorum injlitutione Domino fervierunt in hu¬
militate , paupertate , divinis officiis , lettionibus &
orationibus vacando , in cajlris Domini militantes , Ji-
mul in refettorio fobrium cibum fumentes , in eodem
etiam dormitorio cajfis cubilibus node quiefeentes. Sede
autem Pontijicali vacante , . . . unum , quem dignic-
rem credebant, caput Jibi prafi ciebant, &c. Id etiam
ferius obtinuifle , & fua aetate in Ecclefia Re-
rhenfi defiifTe, dolet Stephanus Epifcopus Tor-
nacen fis Epifl. 1 60. quaRemenfem Decanum ,
ad quem feripta eft, urget, ne patiatur hanc
Ecclefiaflicam , ac diu iervatam , difciplinam
aboleri, neque tam facile juventuti Jingulanter , ne
dicam , inquit ille ,faculariter vivere volenti obedtat. '
Sic autem idem Epifcopus de EccleJia Remenfi ;
CAN 1 76
Singulari quodam privilegio fedes Remenjis inter alias
Ecclejias eminebat j perjeverans cum Apofiolis in com¬
munione panis & oratione , & in fociali communione ja-
cr ament alem praferens , majoribus erat fpedaculum ,
minoribus documentum. Ex reliquiis regularium injli-
tutionum duo Jibi loca detinuerant , Ccenaculum refe¬
ctionis , & domum fomni : in altero caftigatam fe-
quentes abfinentiam , in altero candidatam continen¬
tiam obfervantes , procedentibus unanimiter de Mij -
faad Miffam , de fpintuali refe Itione ad corporalem f
praniijfa invocatione Dominica , & jigno benedidionis
fuper cibum extenfo , reficiebant conviva Domini minus
ventrem quam mentem , fonante eis per minifienum Le-
doris divino eloquio , nunc admonendo praceptis , nunc
prohibitionibus cohercendo , interdum adigendo minis &
terroribus , nonnunquam blandiendo confolationibus
& promijfs. O felices epula, qua non crapulam pro¬
vocant , fed fobrietati deferviunt , & pcflquam fum-
pta fuerint, gratiarum attione clauduntur , derelinquen¬
tes alimoniam corporalem , & convivis fuis fpiritua-
lemfruttum fervantes. In his & altis obfervantiis re¬
gularibus incedebat Remenjis Ecclejia , terribilis ut
cajirorum acies ordinata, amabilis fuis , admirabilis
alienis. Sed & id etiam tum obtinuifie in Ecclefia
fua Tornacenfi innuit Epifl. 193- Hanc porro
Canonicorum Saecularium vitam communem paf-
fim obfervareeft in Capitul. Caroli Magni lib. 5.
cap. 1 1 5. in Capit. Caroli Calvi tit. 2. cap. 5.
tit. 6. cap. 14. tit. i 3 .cap. 8 • tit. 3 2. cap. 9. apud
Innocent. III. PP. lib. 1. Epifl. pag. 298* &c.
Unde non defunt, qui putavere , Canonicos appel¬
latos quafi Hcivuvuihi; , quod communem vitam age¬
rent. Vide Patriarchium Bituricenfe cap. 66. <Sc
Cognatum in Hiflor. Tornacenfi lib. 1. cap. 69.
Petrum Mariam Campum in Regeflo part. 2.
Hifl. Placentinae Ch. 12. 60. De canonicis regu¬
laribus facularitLatis , agit Chopinus lib. I. de Sa¬
cra politia tit. 3 . num. 7.
Canonicos Cardinales Romae memorat Ordericus
Vitalis lib. 4. pag. 516. Canonicos Cardinales fe-
ptem in Ecclefia S. Stephani Bifontina inflituit
ann. 1051. S. Leo IX. PP. qui cum dalmatica , mi¬
tra , fandalis , chirothecis ad altare illud ordinati ,
Mijjas ibi facerent : quorum unus loci illius Decanus ,
annulo etiam ad Mijfarum folemnia uteretur. Bullam
defcripfitChiffletius inTornutio, pag. 3 57. &
361. Alexander III. PP. Epifl. 52. ad Philip¬
pum Colonienfem Archiepifc. Concedimus etiam &
apojiolica auRoritate fiatuimus , ut majus altare Ec -
clejia tua uni & vero Deo in memoriam B. Maria Vir¬
ginis , & alterum in memoriam B. Petri Apojlolorum
Principis dedicatum , reverenter miniftrando procurent
feptem Canonici Cardinales Prefbjteri , induti dal-
tnaticis , & mitris ornati , &c. Tradit Scriptor Hi-
Itoriaj fundationis Archiepifcopatus Magdebur-
genfis, editae ab Henr. Meibomio, id jus attri¬
butum Archiepifcopo ejufdem Ecclefiae, ut inter
Cardinales Epifcopos Romana fedis confortium habe¬
ret : praterea 12. Prefbjteros , 7. Diaconos , 24.
SubdiaconosCardinales ad morem fanda Romana Ec¬
clejia ordinare pojjet ; qui ad principale altare mini-
fir antes quotidie , excepto jejunio , dalmaticis , fejlis
vero fandaliis uterentur , &c. Charta BernardiEpi-
fcopi Compoflellani aerae 1190. Damus eidem Ec¬
clejia in Ecclejia B. fjacobi Canonicatum & portio¬
nem , & hebdomadam , & Cardinariam, & prajlimo-
monium , jicut unicuique Cardinalium Ecclejia no fir a
Canonica collatum ejl , &c. Id etiam nominis & pri¬
vilegii habere Canonicos Ecclefiae Salernitanae
auftor efl Ughellus to. 7. pag. 550. 569. 570.
> 572.
177 CAN
5 7 z . In San&uario Capuario pag. 5 7 5 . Cardina¬
les Prefbjteri [ancla Capuana Ecclefia aliquot Char¬
tam Gerberti Epifcopi Capuani fubfcribunt ,
quos Canonicos fuifle par eft credere. Id etiam
obtinuiflein Beneventana, Aquileienfi , Raven-
nenfi , Mediolanenfi , Pifana , Neapolitana ,
Compoftellana , & aliis , obfervant Antonius
Caracciolus lib. i.de Sacris Ecclefice Ncapolit.
monumentis fe<ft. 1 i.& Ughellus to. 4-p. 29.
to. 6. p. 148. 1 5 1. de aliis Mariana lib. xo. de
Reb. Hifp. c. 6. Beroldus lib. de Ritib. German.
lib. 3 .de facr. immunit, c. 6. &c. lnEcclefiaRa-
venn. abrogatum Cardinalium nomen a Paulo
III. PP. an. 1 543 . feribit Paulus Sarpi in Trad.
de Materia beneficiali pag. 52. Sed primitus vi¬
detur ea attributa Canonicis iftis nomenclatio ,
quod ad hafce Ecclcliasincardinati eftent Cano¬
nici , ut Prefbyteri ad Ecclefias Parochialcs. Nu¬
de interdum Cardinales dicuntur. Charta Franco-
Eis Epifcopi Nivernenfis in Tabular. Ecclcf. S.
Cyrici Nivernenf. Per confilium noft rorum fidelium
Canonicorum fcilicet , Cardinalium , & yircbiprefbytc-
rnrum , atque for enjium Sacerdotum , amicorum etiam
6 fidelium Laicorum , &c.
% Canonicus Curatus, Qui fimul Canonicus eft
& Curatus feu Parochus. Charta anni 1 200. in¬
ter Inftrum. Hift. Mela. tom. 2 . pag. 8 5 . Ita ta¬
men quod Canonicus Curatus didi loci curam anima¬
rum recipiet d nobis.
Cakonici Nobiles. Qui ut ad Canonicatum perve¬
niant, genere nobiles eife debent. Vide cap. 3 7.
Extra de Praebendis, Innocentium Cironum in
. quinta C ompilat. Decretal. pag. 40 . & Molanum
lib. 2. de Canonicis cap. 29.
Canonici Dcmicillari s, Juniores Canonici, qui
necdum gradus Ecclefiafticos adepti, jus Capi¬
tuli non habent. Juniores autem Magnatum fi¬
lios Domicellos appellabant. Synodus Mogunt. fub
Paulo III. can. 8 6. Hadenus inEcclejiis Catbedr ali¬
ius & Collegiatis ,faltem in ea parte , qua majores no-
firi,nonfine magna r itione , Juniores Canonicos , quos
Domicillares vccantpnor.fi at imyit beneficia acceperint ,
ad Capitula admitti ; fedad tempus fub jugo Pedato¬
rum detineri voluerunt , fatis negligenter advigilatum
effe , non fine Ecclefiarum pernicie fentimus, &c. [Vi¬
de novam Gall. Chrift. tom. 3. coi. 687. B. &
ResMoguntiacas Georgii Helwich. tom. 2. edit.
1722. pagg. 238. 241 . 2.47- 250. 256. 3 38.
347. 349T411.& 41 3.]
^[Canonici Capitulares , Seniores Domicellaribus
oppofiti , quod jus habent Capituli. Res Mo¬
gunt. tom. 2. pag. 547. ubi de Canonicorum
Collegio: Conflat id ex Pnpojito , Decano , Scbo-
laftico & Cantore , qui Pr datorum infigniti futtt axio¬
mate 5 &pnter eos undecim adhuc Canonicis Capitula¬
ribus : domicellaribus ( e quibus Capitularium quopiam
fatis fundo , quem ordo tangit , in Capitulum adfcendit ,
ceteris interim eandem fortem expedantibus ) feptem ,
Vicariis quindecim , &c. Videibid. p. 407.
Canonici Mitrati. Obfervat Ughellus to. 1. Italiae
facrae Canonicis Ecclefiae Lucenfis jus mitrae de¬
ferendae a fummis Pontificibus indultum, firma-
tumque a Gregorio IX. ann. 1237. bulla quam
deferibit. Vide Canonici Cardinales.
Canonici Forensis, Qui in Canonia fua , feu Ec¬
clefia non refident , quibus opponuntur AAanfio-
narii , feu reddentes , in Charta Simonis Novio-
menfis Epifcopi , apud Vaflorium pag. 878. Fo-
ranci dicuntur in Charta Gaufridi Ambian. Epi¬
fcopi ann. 1233. tom. 1 3. Spicilegii Acheriani
Tom. II.
CAN 178
png. 340. Stationarios Scnonftationarios Canonicos
utrofquc vocat Lambertus Ardenfis p. 153.155.
In Monadico Anglic. tom. 2. pag. 46 3-Magifter
Thomasde Segr ave, dicitur Canonicus Stadiarius Ec¬
clefia S. Pauli , id ed , fiationarius ; Stadium e nim
pro flagium ufurpatum arecentioribus.
Canonici Expf.ctantes , Qui in Ecclefiis Cathedra-
libus Canonici dignitatem fub Expedattone Pra-
benda habebant, & in Capitulo vocem , & fi alium
in choro : quod obtinuificin Infula Cypro colligi¬
tur ex Conditutione Heliae Archicpifcopi Nico-
fim lis fub an. 1252. qua cosomnino tollit ; & ex
Concilio Nimocienfi ann. 1 3 40. cap. 6. quo per¬
inde aboliti , repugnante tamen Odone Paphen fi
Epifcopo pro Ecclefia fua.
Canonici Minores, in Ecclefia Londinenfi didi ,
qui loce majorum Canonicorum viciffim & funt fucceffi-
ve ad magnum altare , Aliffas celebrant, quod debent
facere , &c. Hi amidu ex calcbro utuntur , &r. Vide
Statuta cjufdem Ecclefia? in Monadico Anglic.
tom. 3. pag. 3 44. Alii Canonicos Vicanos vocant.
Canonici Tfrtiarii in Ecclefia Mcfianend. qui fru-
<duum praebendae tertia parte tantum fruuntur.
VideRocchumPirrum to. 1 .Notit. Sicil. p. 3 g 6.
Ca nonici Paupertatis, Gail. Cbanoines de la Pau -
vrete, de quibus Odo Gefieius in Hid. Aniciend
lib. 1. cap. 24.
C/ nonici 1 5. Marcarum , sr u Librarum, non fe-
mel in Ordinario Ecclefise Rotomagcnfis MS. for¬
te quorum praebendae reditus annui tot mar ca¬
rum argenti funt.
Canonicus ad Succurrendum, [Qu; indante mor¬
tis periculo Canonicam vedem induit. Donatio
Ecclefiae S. Medardi de Dolon facfta Monachis
Majoris-Monafterii an. 1 1 10. apud Maiten. to.
1. Anecd. coi. 320. De illo etiam qui fadus fuerit
Canonicus ad Succurrendum propter timorem mortis ,
C rc. Occurrit rurfus apud eumdem Marten. tom.
6. AmplilT. Colled. coi. 2 24. & in Inftrumento
anni 1 23 4. to. 2. Hid. Meld. pag. 133. ] Vide
Jllonacbus ad Succurrendum.
Canonici df. Stallo, de Terra. Vi de Clerici.
Canonici Honorarii, feu laici, qui ex quodam pri¬
vilegio , hac dignitate in Ecclefiis Canonicalibus
gaudebant. Id enim juris interdum fibi referva-
runt Principes in iis Ecclefiis, quas aut a funda¬
mentis erexerant, aut amplis dotaverant rediti¬
bus aut praediis , ut in tefleram & notam quam¬
dam patronatus , Canonicorum catalogis adferi-
berentur, & , cum ifihuc proficifccrentur, faecu-
laribus depofitisinfignibus, lineum fupparum feu
fu perpcllicium induti , cum aliis Collegis funge¬
rentur Ecclefiadico munere. Interdum etiam ab
ipfis Ecclefiis donabantur ejufmodi praebendis ,
ut edent , qui earum bonaac praedia tutarentur.
Scribit audor Cercmonialis Romani Jib. 1.
feft. y. Imperatorem fumpta Romae corona ad
Lateranum cum fuis progredi , ibique recipi in
Canonicum & in fratrem Ecclejta Later anenfis. Idem
tradit Petrus de Andlo lib. 2. cap. 6.additque
Marquardus Freherus, eamdem dignitatem obti¬
nere in Ecclefiis Aquifgranenfi , Colonienfi «5c
Bambcrgenfi. Defcripfit Joan. Noppius in Cliro-
nico Aquifgran. lib. 1. cap. i 2. pag. 70. jura¬
mentum , quod Imperator tanquam Canonicus
ejufdem Ecclefise facere folet.
Hoc juje Comites Andegavenfcs in Ecclefia
S. Martini Turoncnfis olim gaudebant. Chroni-
con Turonenfe : Jfima tempore Ingclgerii Comitis ,
Ecclefia S. Alartini carebat Tbefaurario & Aid itu 0 ,
M
179 CAN
Confutem Ingelgerium inthronit-averunt , '& ThefaU «
r an uni confiituerunt , & Dcfenfcrem Ecclejia fecerunt,
& tutorem omnium poffejfionum ejus , ubicunque ejfet ,
delegaverunt , qui fedem Thefaurarii & domos cum
redditibus, quandiu advixit, obtinuit. Joan. Mona¬
chus lib. i . Hift. Gaufr. Ducis Norm. & Comicis
Andeg. Gaufredum dc loquentem inducit : Ego
autem & Canonicus fum S. Martini, & Monachus
Majoris-Monafierii. Radulfus de Diceto an. 960.
Fulco Bonus tertius Comes Andegavenjium in Ecclejia
S. Martini in Cafiello novo Canonicus afcriptus fuit.
In fefio S anili ejufdem in Choro inter p fallentes Cleri¬
cos cum vefte clericali , & fub difciplina eorum afiabat,
&c. Chronicon-Turon.an. 1200. In Pafchali Ar-
turus puer Turonis veniens , more debito, in Ecclejia
B. Martini in Canonicum efi electus , & in fi alium De*
cani invefiibus Chori ,Jicut Canonicus infiallatus. Ad¬
de Gefta Confulum Andegav. cap. 5. n. 5. 6. 8.
Atque id quidem jus ad Regem Franciae podmo-
dum tranfiit tanquam Comitem Andegav. Sta¬
tuta Ecclef. S. Martini Turon. cap. de Poteftate
Abbatis Pegis Francia: Abbas B. Martini , fcilicet
Rex Francia , efi Canonicus de confuetudine , & habet
parvam prabendam , quam habet S. Venandus , & de¬
bet federe in fede Thefaurarii. Anno 1614. 25. Ju¬
lii Rex Ludovicus XIII. eamdem ingreflus Eccle-
fiam , in Canonicum Honorarium , tanquam Abbas fa¬
cul aris & Protettor ejufdem Ecclejia receptus efi , ra¬
tione fua corona, & juramentum, quod Reges Francia in
ejufmodi prima receptione facere confueverunt,praflitit.
In eadem S. Martini T uronenfis Ecclefia , Do¬
minus de Prulliaco efi propugnator & Canonicus de con-
fuetudine> & habet prabendam in blado,vino , & num -
j- mis , & ipfe debet portare vexillum B. Martini cum
Comite Andegavenjiin bellis , & facere per fe , vel per
alium bella Capituli B. Martini , ut efi in lib. Statu¬
torum ejufdem Ecclefiae.
Scribit Coquillius in Hifloria Nivernenfi pag.
158. Herveum Comitem Nivernenfem in Cano¬
nicum ejufdem Ecclefiae S. Martini Turonenfis
admilfum ann. x 2 1 6. idemque juris concedum
polleris Comitibus Nivernenlibus , & firmatum
deinceps literis an. 1 2 70. & 1 3 00. & Ludovi-
cumGonzagam Ducem Nivernenfem in eadem
Ecclefia ut Canonicum fedilfean. 1588.
Sed & Canonici S. Martini T uronenfis eamdem
Canonici in fua Ecclefia dignitatem Comiti Du-
nenfi & poderis ultro concefferunt. Veteres Sche¬
dae apud Majorem in Antiquitatib. Aurelian. 2.
part. pag. 71. Die Martis 11. Sept. an. 1464.
Dom. Comitem Dunenfem , & fuccejfores fuos in Ca¬
nonicos ejufdem Ecclejia , more aliorum dominorum
Principum Regalis profapia Canonicorum ejufdem , de
qua traxit originem , ajfumpjimus , ita quod dictus Co¬
mes Dur.enjis, quam citius poterit , fuique fuccejfores
Comites Dunenfes, quifque fuo tempore , in fuis receptio¬
nibus in hac Ecclejia fiendis , praftare corporaliter te¬
nentur juramentum per alios Principes , Duces , & Co¬
mites , ejufdem Ecclejia Canonicos fieri folitum.
Ex Adis Capitularibus ejufdem S. Martini no¬
tum ell , Petrum Britanniae Ducem cupiifle , ut
ipfe fuique fuccelfores in ordinem Canonicorum
ejufdem Ecclefiae cooptarentur an. 1455. quare
die 2. Septembris ejufdem anni Canonici datue-
runt, Prafatum Dominum Ducem ad hujufmodi Cano-
nicatum recipere cum folemnitatibus decentibus. Et die
12. Novemb. an. 1457- Dominus Gravicarius
jubetur adire Dominum Ducem Britanniae fuper
cappa & nonnullis ornamentis tcclejtafiicis , qua de¬
finitus Dominus Petrus, nuper & immediate dum vi-
CAN 1 80
veret, Britannia Dux pradecejfor fuus , in fua receptio¬
ne in Canonicum hujus Ecclejia promiferat ei dare.
Legitur in quodam Regedo Camerae Comput.
Parii. Carolum VII. Regem Francorum urbem
Andegavenfein ingrefifum 1 <?.Cdlob. an. 1 424.
a Canonicis exceptum fuperpellicio & cappa auro
texta indutum tanquam Canonicum : Etfut receit
en 1’Eglife comme Chanoine dJicelle en furplis & en
(happe de drap d’or.
Hemeraeus in Auguda Viromand. an. 121 4.
audor ed , Regi Franciae venienti in Ecclefiam
S. Qujntini , & in Cudodis loco fedenti , Deca¬
num almuciam offerre , dante pro aulae confue¬
tudine in fubfelliis Eleemofynario. Ita
Joannes Ferraldus de Jurib. & Privileg. Regni
Franc. cap. 7. refert , Regem Franciae ede Cano¬
nicum Ecclefiae S. Hilarii Pidavenfis : in Ecclefia
Cenomanenfi habere praebendam , cujus reditus
remittit fervientibus , feu bajulis, ut & in Ec¬
clef. Andegav. & S. Martini T uron. & cum prae-
fens cd , didributiones percipere. Quo fpcdarit,
quae habet Gaufredus Vofienf. in I . parte Chron.
e. 6 7. Tempore illo Rex Henricus fenior filio Ric bardo
ex voluntate matris Aquitanorum tradidit Ducatum.
Pofi hac, apud S. HilariumPittavis Dominica pcfi Pen*
tecofien, juxta confuetudinemfm Abbatis fedem eleva¬
tur ; fed dBertrannoBurdegalenJi & fjoanne Piclaven-
Ji Prafulibus , lancea ei cum vexillo prabetur, &c.
Id praeterea juris obtinet Franciae Rex in Ec¬
clefia Cabillonen fi, ut audor ed Sanjulianus in
Antiq. Cabillon. ubi refert, Carolum VIII. Ca¬
billonum ingredientem , ab Epifcopo in ipfa ur¬
bis porta fuperpellicio <5c almucia exornatum , eo
habitu in Ecclefiam venide.
Eo perinde modo Carolus V. Imper. diadema
fufcepturus Aquifgrani , Trajedum adiit & in
majori S. Servatii Ecclefia fuperpellicio & almu¬
cia indutus cum caeteris Canonicis Ecclefiadica
obiit officia, tanquam Brabantiae Dux , ut audor
ed Jo. Placent, in Catal. Epifc. Trajedenfium.
Tradit ptaeterea Jacobus Severtius in Chronol.
Archiepifc. Lugdun. Ducem Bituricenfem obti-
nuide a Canonicis Lugdunenfis Ecclefiae, ut ad
modum Philippi fratris Ducis Burgundia , ac fundato¬
ris ejufdem Ecclejia, impetratis ad id litteris Apo-
dolicis, in album Canonicorum referretur, ve-
nideque in Ecclefiam cum frochia & aumucia ann.
1 3 8 8. Ita an. 1 5 1 1 . eodem tedeSevertio , Ca¬
rolum Ducem Sabaudiae iidem Canonici Lugdu-
nenfes , in Canonicum Ecclejia receperunt , habitum¬
que Jibi contulerunt, ipfum induendo fuperpellicio & cap¬
pa, ut produnt Ada, quae vocant , Capitularia.
Id etiam privilegii habere Dominum Turno-
nenfem in Ecclefia S. Judi Lugdunenfis prodit
vetus Scheda apud Paradinum in Fiid. Lugdun.
lib. 2. cap. 102. Vir illuftris & potens Dom. Guil-
lermus Dominus de Turnone Miles , trahens originem
de genere eximii Confefforis & Pontificis S. fjufii Lug¬
duni venerati reverentijfime , & Ecclejia Lugdunenjis
Prafulis ,Jic que in ejus honore & nomine Ecclejia fun¬
data & nominata. Et exinde ditta Ecclejia S. fjufii
perpetuus Canonicus prabendatus & hareditarius, prout
refert venerabilium & difcretorum virorum Domino¬
rum Obedientiarii & Capituli ditta Ecclejia concors
confejfio , & antiquorum relatio. Exdat quoque in
Tabulario Eccl. Autifidor. Charta Decani & Ca¬
pituli ejufdem Ecclefiae an. 1 42 3 . qua Claudio
de Beauvnir Militi, Domino de Chafielux, tanquam
Ecclejiafiica rei indefejfo protettori & augmentatori in-
dufirio concedit , quod amodo & deinceps perpetuis tem-
1 8 1 CAN CAN i8z
foribus , & fui fuccejfores haredes nui [culi domini tem •
for des dicti loci de Cbaftelux fuccejfive habeant , &
. fercifiant fruftus & reditus unius prabenda ejufdem
Ecclijia , Jxcut & cateri Canonici ejufdem Ecclejia ,
dum & quoties idem Dominus Claudius , & fui poft ip-
'fum , ut prafertur , fuccejfores ad ipf <tm Ecclejiam per-
fonaliter accejfermt , & in eadem Ecclejia interfuerint
■ alteri horarum didta Ecclejia decantando : quam intra¬
re licebit eifdem cum fuperpellicio , vel abfque fuper-
pellicio , autjtatu quo maluerint pro fua libito voluntatis.
Ex hac {latus , quem maluerint , eligendi licen¬
tia , fadum eft , ut D. de Cbaftelux, qui aetatis prae¬
rogativa hanc honorarii Canonici dignitatem pb-
tinet, pompalibus Alti iliodorenfis Eccleliae cere¬
moniis, cumlubet, adfit inter Canonicos, ocreis
& calcaribus indutus , ornatus fuperpelliceo , &
almucia, iniuper baltheo cindus & gladio , cum
pileo pennis decoro & accipitre ( alias primae no¬
bilitatis indicio) fuprapugnum ledente. Hoc ha¬
bitu Caefar Philippus de Beauvoir Comes de Chaft-
telux , V icecomes Aballonis , &c. ordine fuo , pri¬
mus fcilicet poft Decanum & Cantorem , adfuit
3o.Maii an.168 3 . haud fine fpedantium plaufu,
cum Ludouicus Magnus, Altiffiodoro tranfiens ,
abEpifcopo& Canonicis honorifice falutatus eft,
& altera die in Ecclefia Cathcdrali , ubi facris in¬
terfuit, ab iifdem exceptus. Haec quidem in fo-
lemnioribus ceremoniis ; in aliis enim minori ap¬
paratu , li velit , divinis interefl D. de Chaflelux ,
fuseque prsefentiae majorem , quam alii Canonici,
mercedem ferine recipit, nummum ad minus
aureum, quem ftatimfolet pauperibus diftribue-
re. Privilegii hujus tanti, quo hodie jure heredi¬
tario gaudet D. Guillelmus Antonius de Chafle¬
lux , Caelaris Philippi filius, Agminis Dudor &
Flandricae cohortis Equitum armatorum , Gall.
Gendarmes , Praefedus , caufam declarant Cano¬
nici in Charta concefiionis jam laudata : Sane rc-
colemes , inquiunt , & pia meditatione revolventes m
animis quanto qualive diferimme atque periculo Vir
nobilis ac potens Dominus de Beauvoir, Miles, Dominus
de Cbaftelux feipfum corporaliter , fuaque bona univer-
fa, fu os etiam cum non modica conf inguine orum aho-
rumque nobilium comitiva expofuit ob Dei honorem ,
gloriojifftmaque ejus Genitricis Maria & beatifftmi pro-
tomartyris Stephani , ( Patroni Ecclefiae Autiliiod.)
quorum res acta eft, dimicaverit & militaverit , Jingu -
lorumque vita curifque omnibus temporalibus quantum¬
libet frucluojis aut utilibus poftpojitis , nonjine magna
& ingenti rerum fuarum confumptione & exhauftu , ob
recuperationem villa noftra de Crebanno per pradones &
tyrannos Ecclejia, Regis & regni inimicos , furtive nu¬
per occupata <& violenter detenta , quam omnipotenti
J)eo , qui fuorum manus docet ad pr alium, caufam
fuam protegente ac tuente , non tam vici oriofe quam mi¬
raculo fe , ut pie creditur , ab eifdem hoftibus Deo ,Ji
fas efl dicere , & toti orbi odibilibus liberavit penitus
cJ fubftraxit : in qua quidem villa, licet quinque heb¬
domadarum & amplius ipfe D. Claudius cum prafata
fua nobili comitiva per pradiclos inimicos obfejfus fue¬
rit, infui tu fque plurimos atque mirabiles , non abfque
grandi vittualium aliorumque necejfariorum penuria, &
ufque ad equorum fuorum pro majori parte aliarumque
ejus beftiarum (efum,) & pluribus etiam infulttbus
ab inimicis, ut referunt , perpejfus fuerit & fuftinuent ,
nihilominus villam noftram pradiclam cum omni domi¬
nio & jure , quod ante habebamus in eadem , pure , pla¬
ne ac Jimpitcitsr fuagratia nobis & Ecclejia noftr a pra-
dicla reftituit , liberavit & tradidit. Nos igitur ea moti
conjider atione , &c. Poft haec inferitur eidem Char-
Tm. II-
tae juramentum Gallice pronunciatum, quod prae-
ftitit, ad facrof antta Dei Evangeltaidem D. Clau¬
dius de Cbaftelux , quodque praeibant ejus fuccef-
fores cum primum veniunt in poflefiionem fui
Canonicatus ; promittunt ergo, quils fteront bous
& loyauls aux Doien & Chapitre de l’ Eglifte d’ Au-
xerre ; item aideront de leurs pouvoirs a garder les
droits , terres & poffeffions , & autres revenus apparte -
nant aufdits Doien & Chapitre dc ladite Eglifte ; item
pourchajferont le bien, honneur & prouffit des fuf dites
Egiife , Doien & Chapitre a Auxcrr e , & eviieront
leurs dommages de tout leur loyal pouvoir.
Tradit denique Leurius inHift. Viennenfis Ec¬
clefiae cap. 5 2. Huinbertum Delphinum Vien-
nenfem in Majori Ecclefia donatum Canonicatu
29. Aug. an. 1 3 3 8. cujus p ftefiionem iniit fu¬
perpellicio indutus & almucia , quam alias Militi
deferendam brachioqueaptandam, cum templum
ingrederetur, dare poterat. [ In Hift. Dalph. to.
2 . p. 5 8 6 . exftat Injtrumentum r£fr/>fiow.f(ejufdem)
Humberti in Canonicum per Capitulum Anicienjis Ec¬
clejia an. 1 3 3 9. ex quo Inllrumento patet jus Ca¬
nonici in Anicienfi Ecclef. commune fuifle om¬
nium fucceffive Dalpliinorum ; hinc eodem tom.
.25. refertur aliud Inftrumentum , quo Hum-
ertus I. an. 1282. notum facit, fe & anteceiTo-
res fuos tenere ab Epifc. Anicienfi Canoniam Ec¬
clejia B. Maria Anicienjis, de qua nosDalphinus & an-
tecejfores noftri fumus & fuerunt Canonici , &c. ] Ad¬
de Aigid. Gclenium in Colon. Aggripina p. 245.
CanomicjE, primis Ecclefiae faeculis, videntur ap¬
pellatae Diaconiflae , quod perinde ac Clerici , ful>
Canone Ecclejiaftico lonftituta ejfent. Nam Diaco-
niftce quemdam in Ecclefia ordinem confecere,
& in aedibus facris certae ac peculi .res ftationes
iis aliignatae , w? tMiXimafcva-uiq , ut eft in Novella 3.
Juftiniani, & alia Heraclii Imp. Proinde jure di-
ftinguuntur Canonica a Santftimonialibus in Or¬
dine Romano : Inter virginem & feminam, inter Ca¬
nonicam & Santtimonialem, &c. Keevcmxi etiam ha¬
bet S. Antiochus homil. 18. ut & S. Chryfoft. qui
homiliam fcripfit V7ref tS nuvovixac //« <rvvoua7v
dvc Tg«Vi. Et Menaea 20. Martii in S. Niceta, & 2 7.
Sept. in S. Ignatio Hegumeno, quae non aliae vi¬
dentur a Diaconiffis. At
S anclimoniales , quae fe Canonicas vocant, ut eft
in Concilio Cabillonenfi II. an. 8 1 3 . cap. 5 3 . vi¬
dentur eae quae regulam S. Auguftini profiteban¬
tur. Decreta EugeniiPP. II. cap. 3 . & Concilium
Remenfe an. 1148. cap. 4. Statuimus , ut Sancti¬
moniales & mulieres qua Canonica nominantur, & ir-
regulariter vivunt , juxta beatorum Benedicti & Au¬
guftini regulam vitam fuam m melius corrigant. Cano
verocjulmodimentioeftin Addit. 2. Ca-
pitul. Caroli M. cap. 1 6. in Concilio Parif. VI.
cap. 46. ubi Monafteriorum ejufmodi Canonica¬
rum pariter mentio fit, & in Concilio Remenfi
an. 1148. cap. 4. apud Bedam de Remed. pec¬
cator. cap. 8. In Vita Aldrici Epifcopi Cenoman.
n. 44. &c. VidedocftifiimumMabillon.in Praefat.
ad tom. 2. Ador. SS. Ordinis S. Benedidi n. 3 2.
Sed de Sandimonialibus , quae hodie Canonica
appellantut, audiendus omnino Jacobus de Vi-
triaco in Hift. Occident, cap. 31 .Ad imitationem
& exemplum pradittorumCanonic orum, (fecularium)
in partibus Hannonia & Brabantia, & in quibufdam
Theutonicorum & Alemannorum provinciis funt mulie¬
res , quas Canonicas faculares , feu Domicellas a[fpel-
lant. Non enim Moni ales nominari volunt , Jicut Ca¬
nonici faculares Monachi non dicuntur. Ha Jiquidem
183 CAN
adeo per fonas accipiunt , quod non niji filias Militum
& nobilium in fiso Collegio volunt recipere , religioni &
morum nobilitati , Joculi nobilitatem proferentes. Pur¬
pura autem , & byjfo, & pellibus grifeis, & aliis jocun-
ditatis fuo vefiibus induuntur , circumdato varietatibus ,
cum tortis crinibus , & ornatu pretiofo circum amitto,
.... pellibus autem agninis quantumcunque Jubtihbus
& delicatis utuntur . Clericorum autem & puella¬
rum & juvenum fervorum etiam Jibi minifir antium cin-
ttaobfequio, in domibus propriis honorifice & fplendide
epulantur , nec defiunt menjis eorum confanguinei , in
primo gradu Jibi propinqui , quos cognatos fuos appel¬
lant. In dormitorio autem juxta Ecclejiam fiuam deno -
ile quiejcunt.. .. Sunt autem ineifidem Ecctejiis pari¬
ter Canonici Joculares in diebus feftis & folennibus ex
altera parte Chori cum prodittis Domicelhs canentes , &
earum modulationibus oquipollenter rejpondere finden¬
tes. . . . Similiter & in procejjionibus compofiito & or¬
nato , Canonici ex una parte , & Domino ex alia, par te
concinentes procedunt. Jjhudam autem ex ipjis , poft-
quam diebus plurimis de Chrifii patrimonio vixerunt ,
relittis prabendis & Ecclejits , carioribus Jibi perjonis
matrimonio copulantur , &c. Vetus Epitaphium apud
Browerum lib. 1 1. Annal. Trevir. num. 64.
Manjit Jub Jacro JpecioJa Canonica velo ,
Sed tamen in vita ver afuit Monacha.
Vide Gobelinum Perfonam in Cofmodromio seta-
ted.cap. 5 2. & 90. Molanum in Martyrol. 17.
Mart. & Gafp. Brufchium de Monafteriis Ger¬
maniae pag. 1 7. i 8. 45. 132.
Canonia , Canonicatus, praebenda Canonici , apud
Petrum CeJJenfemlib. 8. Epift. Innocentium III.
lib. 14. Epift. 82. in Jure Canonico , & apud
alios non femel.
Canonia, Praebenda , vel reditus Canonici. Greg.
VII. PP. lib. 3 . Epift. 1 7. Benedittus quoque Cano-
niam Juam Jub eadem pacis tranquillitate interim ha¬
beat. Magnum Chronicum Belgicum : Pojuit eum
in Ecclejia Jine Canonia, hoc efi Jjine probenda. Vide
Cantipratanumlib. 2.cap. 3 9. num. 2. [& tom.
3 . novae Gall. Chrift. coi. 870.]
Canonia , Collegium Canonicorum. Chronie. Mo-
fomenfe : Efi enim ibi Canonia 1 2 . Clericorum Re-
menjis parochia, &c. Gervafius Dorobernenfis in
Henrico II. Rege Angi. & ex eo Bromptonus :
Dicens Jibi per opimum efife propojitum , ut extra civi¬
tatem Cantuaria , Jocularium Clericorum Canoniam
faceret , & in nomine S. Thoma Martyris novam Ec¬
clejiam fabricaret. Occurrit eadem notione infra ,
apud Gregorium VII. FP. 1. 9. Ep. 2 9. Canti -
pratanuml. i.c. 17. extremo, Joann.Signenfem
Epifc. in VitaS. Beraldi Epifc. Marforum , &c.
Canonica , Canonici dignitas. Hincmarus Laudu-
nenfis Epifcopus : Igitur pro vefira interventione fuo
Canonico locum , ac Jibi prius a me concejfam permitto
manjionem. Joan. Sarifber. lib. 2. de Nugis curial.
cap. 28. JjEfi fpecular iorum videntes plagam , effuge¬
runt , alter ad Jinum Canonico, alter ad portum Cel¬
lula Cluniacenjis , facris vefiibus injigniti. Hildeber-
tus Epifcopus Cenomanenfis Epift. 5 5. Audivi¬
mus ... . in vefira matre Ecclejia horeditario jure Ca¬
nonicas obtineri. Guibertus lib. 1. de Vitafuac. 7.
Canonica, quam probendam vocant. Charta an. 1061.
«x Tabulario Ecclefiae Abrincatenfis: Canonici om¬
nes Jub Epijcopi Priore funt : & Canonicas , id efi , pro¬
tendas , cum vacuo fuerint , difiribuere debet , &c.
Utuntur Gregorius VII. lib. 5. Epift. 1. Joannes
Monach. lib. 1 . Vitae S. Odonis Abbatis Clunia-
cenf. Petrus Venerab. lib. 4. Epift. 8. Vita fandi
Willelmi Abbat. Rofchildenfis n. 3. Gervafius
CAN 184
Dorobern. in Imaginat, pag. 1308. Adelbertus
Abbas Heidenhemenfis p. 138 - Concilium Cla-
romontanum an. 1095. can. 9. Chronie. Abbat#
S. Trudonis lib. 5 . pag. 593. vetus Notitia an.
1 1 o 3 . in Probat. Hifi.Cafiilion. pag. 1 7. [ Vita
Guidonis Epilcopi Anicienfis inter AdaSS. Be-
nedid. faec. 5 . p. 8 3 8. Chartarium Ecclefiae Au-
xitanaeMS. cap. 77. Annal. Benedid. to. 3. pag.
661. Mabillon. Analed. tom. 3 . pag. 473.] &c.
Canonica, Canonicorum Collegium, fieu potius Ec¬
clefia Coilegiata , ut vocant. Joan. de Janua : Ca¬
nonica, Ecclejia ubi regulares morantur . [Conven¬
tus Epifcoporum an. 1 040. inter Concil. Hifp.
tom. 3. pag. 204 .Jfiui locus rette appellatur Cano¬
nica , quia ibi ecclejiajtica atque divina ob fervatur re¬
gula.] Charta Ludov. Pii in Tabulario Lemovi-
cenfi : Ex Canonica proditto urbis quoefi conftruttain
honore S. Stepham. Tabularium S. Salvatoris Re-
donenfis : Ebulus autem Comes direxit eos ad Eccle¬
jiam B. Virg. Mario in Canonica B. Petri , ubi menta
coluntur in nomine Chrifii & beatorum Innocentium.
Arnulfus Epifcopus Lexovienfis in Epift. pag. 8 3 .
Provinciam nojiram frequentibus Monajteriis , ipjifque
nobilibus , certum efi abundare , Canonicas Regulares
paucas habet, &c. Gervafius Dorobernenfis : In di-
minutionem nofiram & omnium Juorum projuaicium Juc-
cejforum de Ecclejiis Juis Jimul & nofiris probendas fe¬
cit , vel Canonicas. Guiilelmus Abbas S. Theode-
rici in Vita S. Bernardi lib. 2. cap. 1. Ufque ad
B. Mario Canonicam Dom. Papa cum comitatu fuo
glorioje deductus efi. Vide Petrum Damian. lib. 3.
Epift. 8. lib. 4. Epift. 3. Joan. Sarifberienfem
Epift. 7 6. Stephanum Tornacenf. Epift. 1. Chro-
nicon Rcfcherfperg. 228. Monafticum Anglic.
to. 2 . p. 45. Blancam in Comment. Rer. Ara-
gon. pag. 579. Cruceum in Epifcopis Cadurcen-
fibus p. 6 5 . 6 7. Francifcum Mariam in Mathildi
Comitifta lib. 3. p. 1 00. Guichenonum in Pro¬
bat. Hiftor. Sabaud. pag. 3 4. &c. Chanotnie , ea¬
dem notione, in Charta an. 1277. apud eum*
dem Guichenonum pag. 8 4.
Canonica Recolaris, Monafterium, ut videtur.
Charta Joannis Epifc. Siftaricenfis an. 8 1 2. apud
Mabill. de Re Diplom. lib. 6. pag. 614. Interea
ajcendit in corde meo , ut inter alia bona perpetr affem
optima , id efi, Jacra Monafieria Jeu Regulares Cano¬
nicas, tum etiam & religio fas E ccleji as. Dixi Cano¬
nicam & Monafterium hic unum videri, nonaf-
ferui; quiapoITet& hoc in loco intelligi Ecclefia
coilegiata , ut in fuperiori articulo.
^ Canonica , Advocatia , protedio Ecclefiae Cano¬
nicorum , feu praebenda Canonici concelfa pro
advocatione & tuitione alicujus Ecclefiae. Charta
Ulrici Comitis pro Ecclefia Beronenfian. 1036.
inter Vindemias Litter. Fred. Schannati p. 173.
Cogitavi de quadam Canonica mea, quo efi in loco qui
dicitur Ber onis- Monafterium, qualiter pofi obitum meum
eadem Canonica liber aliter Deo Jervire valeat : rega¬
lem nolui facere niji coattus . . . rurfus nolui eandem
Canonicam nepotibus meis in commune dimittere , ne...
divideretur. Tandem inveni conjiliam, ut eligerem unum
de nepotibus meis ...Ji autem ipfe ... locum prodictum
non bene defendat .... licentiam do , ut Je reclament
( Canonici ) ad Epifcopum Conftantienfem . . . Tunc
idem Epifcopus . . . pravaricantem Advocatum abjiciat ,
& ipfe locum ejus Jubeat.
«[[ Canonica Portio, Quae canone tribuitur Ecclefi»
paroehiali de rebus relidis a parochiano defundo
illi Ecclefiae , ubi fuam elegit fepulturam , cum
alibi quam in paroehiali fepelitur. Porw® hzec
1 8 5 CAN
varia eft variis in dioecefibus : in quibufdam media
pars, in aliis tertia , vel quarta pars attribuitur.
Statuta Augerii II. Epifc. Conferan. an. 1280.
Quanquam unufquifque , qui certam non elegerit fe-
pulturam cum fuis parentibus Jit de jure fepeltendus, li¬
berum tamen ejl cuilibet , ubicunque voluerit , difcre-
tione pr avia , eligere fepulturam ; ita dumtaxat quod
de iis qua occajione fepultura ipjius ad illam penene-
rint, habeat parochialis ecclejia Canonicam Portionem
fecundum jus & confuetudinem dioecejis Confer anenjis,
illis exceptis cajibus , in quibus de jure portio Canonica
non efl danda . Vox nota Jurifconfultis.
Canonica, Cenfus annuus. Vide Canonicum in
Canon 1.
«JT Canonica Institutio, Regularis, Monaftica. Ma-
bill. in Adis SS. Benedid. faec. 5. pag. 348. ubi
de S. Mathilde Regina, ex Chronico Saxonico:
Igitur Regina coenobium in monte £)uindelingeburcb
fanfta devotione conftruere coepit i tngejima die con¬
gregationem ibi fiatuit ; non viles perfonas , fed fumma
iwenuitatis tirunculas Canonica Inftitutioni defervitu-
ras collegit. Illud ipfum narravit Ditmarus his ver¬
bis : Congregationem quoque fanftimoni alium in die
tricejima in fupra memorata urbe j latuit .
«J[ Canonicale, Codex canonum, ut conj edo. Dedit
fanftuario S. Vmcentii .... unam Bibliothecam per
partes divifam , Canonicale unum,fmaragdum, p afflo -
nale, apudMabill. to. 4. Annal. Benedid. p. 441.
Canoni calis et Episcopalis Sepultura, ibidem,
Locus, ut puto, ubi Epifcopi & Canonici inhu¬
mantur.
Canonicare, Canonicum facere. Innocent. III. PP.
lib. 1 3 . Epift. 1 3 . £)iii eum Canonicare pojlulaverat.
VitaS. Martini Premyteri Saurienfis num.9. Et in
numero Canonicorum puerulum. . . . AI auritius Canoni-
mdf .Thierricus V allis-coloris in U rbano IV . PP.
.... Poft illum Canonicavit ,
UrbsTreca , natalis qua (ibi terra fuit.
Charta ManafTis Epifcop. Aurelian. an. 1210.
Nullus Canonicetur aut recipiatur infra 2 1 . annum .
[Chartularium Eccl. Auxitansecap. 86. Noverit
tam prafens at as quam futura pofteritas , quod ego A ne¬
fandus de Idrag Aliles , pro filio meo Canonicando
& proremifflone peccatorum meorum , concejfi Deo &
B. Alaria Au fcienjt quartam partem Ecclejia de Sat-
fano tam in decimis, quam in ecclejiaftico , quambare-
ditario jure pcffidebam. Occurrit ibidem cap. 77.
apud Stephanotium tom. 2. Fragm. Hifl. MSS.
Martenium tom. 4. Anecd. coi. 1 74. & tom. 6.
AmpliiT. Coli. coi. 1026. &c. Petrus Blefenfis Ser¬
mone 3 2. Super paupertatem fpiritus offerenda eft vo¬
luntas Canonicari volentis ; hoc efl: , ut exponit Ca-
rolus Macer in Hierolexico , Regulariter vivere,
vel fumere habitum regularem.]
Excanonicare dixit HildebertusTuron. Epift. 36.
ubi meminit cujufdam Canonici Andegavenfis ,
quife excanonicari petebat ab Epifcopo fuo , prae¬
bendamque fuam dari ex fratre nepoti , quod ab¬
nuit Epifcopus: unde conjiciunt viri dodi, non¬
dum hocce faeculo indudum morem recurrendi
ad Ecclefiam Romanam.
f CANONIS ATORIA Sententia, Quaquippiam
jam ftatutum iterum approbatur & confirmatur,
apud Georgium Chriftianum to. 2. Rerum Mo-
gunt. pag. 7 9 3 . Vide Canonizare 2 .
% CANONISATUS, Infcriptusin canone ku cata¬
logo Clericorum alicujus ecclefias, apud Lude-
Wig. tom. 2 . Reliq. MSS. pag. 256. Cuilibet foeto¬
rum chor alium Canonifatorum , qui diftts horis inter¬
fuerit, o bolus moneta pr adiit a , '& cuilibet fcolarium
CAN 1 86
fuperpelliciatorum in fumma Alijfa exifientium levem
denarium.
CAN ONISS A!, Eaedem quae fupra Canonica.C hro-
nicon Trivetti apud Acher. tom. 8. Spicii, pag.
579. Fundavit abbatiam Canonijfarum.
1. CANONIZARE, In album &catalog. Sandorum
referre, Canoni Miftas adferibere ; quippe longe
antequam conderentur Martyrologia, in Canone
Miflae primitus fada eft commemoratio Sando¬
rum , non quo pro iis oraretur , fed potius ut ii
pro populo orarent , ut ait S. AuguftinUs Trad.
in Joannem. Quem morem vetuftilfimum effe
alferit, probatque variis fandorum Patrum locis
Stephanus Durandus de Ritibus Eccl. lib. 2 . cap.
3 5. Burchardus de Cafibus fandi Galli cap. 6.
Obtinuit etiam ammimculante Hernico Imperatore &
conjuge ejus Agnete apud Dom. Apoficticum Clemen¬
tem II. recitata VitaB. IViborada ejufque miraculis,
& de tam diu neglefta re ab ipfo Papa redargutus, qua¬
tenus ipfam prafente Theodorico Conftantienji Epifcopo
Canonizaret , & pro fanfta haberi praciperet) & anni-
verfarium ipjius diei folennizandum inftitueret. Pallio
SS. Wlfadi & Rufini tom. 2 . Monaftici Angi. pag.
115. Studebant plures religiofa devotione patria fua
fanftos exaltare , pia follicitudine vitas illorum inve-
fiigare , fummiqtte Pontificis auftoritate illos Canoni¬
zare. Alexander III. PP. Epift. 3 . Canonizatio-
nes nonniji infolenmbus Conciliis de more fieri folitas
feribit. Vide Capitulare Francofordienfe ann.
794.C. 40. Capitul. ann. 789. cap. 41. Conci¬
lium Romanum an. 993. Epiftolam Joannis de
Burnino Archiepifcopi Viennenfis & fuffraga-
neorum ad Gregor. IX. PP. de canonizatione Ste-
phani Epifcopi Dienfis , apud Joan. Columbum,
&c. Ex allatis locis plus fatis patet , non jure Va-
dianum haereticum fcripfifle , Canonizaticnes folos
Epifcopos (in Germania praefertim) fpedafle, &
facultatem in canonem SS. referendi , pro more
veteri Francorum in Ecclefiis libi fubjedis iis
competiilfe, quod Pontifex Romanus pofteafoli
libi afleruerit , etfi id videatur quodammodo in¬
dicare Baldricus lib. 1 . Chron. Cameracenf. cap.
3 •) . Conftat quippe infinitis propemodum exem¬
plis, autfummos Pontifices hanc fibi provinciam
fumpfilfe, autEpifcopis demandafle,proindeque
ejulmodi canonizationes Apoftolicae fedisaudo-
ritate femper peradas. Formam autem canoni-
zationis exhibent Ceremoniale Roman. lib. 1.
fed. 6. Browerus lib. 3 . Antiq. Fuld. cap. 9. &
Bivarius inS. Joanne Eremita vindicato n. 2.3.
5. & ad Pfeudochronicon Maximi. Vide Dipty¬
cha , & Baron. ad Martyrolog. 2. Aprilis. & in
Annalibus Eccl. ad an. 1027. Morinum lib. 10.
dePoenit. cap. i9.num. ii.&c.
1. CANONIZARE , Approbare. Anonymus de
Berengarii damnatione : Jfiuorum (Conciliorum)
nullum Romani Pontifices per Je , fed per Legatos fuos
Canonizaverunt. Decreta S. Staniflai Regis Flun-
gariae lib. 1 . cap. 3 7. In hac fanfta Synodo d vene¬
rabili Rege Ladiftao ftatutum eft, &univerjis Epifco -
pis collaudatum & Canonizatum , ut Vigilia celebren¬
tur B. Stephani Regis , &c. Eckeardus Minimus
de Vita NotkeriBalbuli cap. 16. Eas ,quafocii &
fratres ejus in eodem Alonafieno S. Galli compofue-
rant , omnia Canonizavit , videlicet hymnos , fequen -
tias , tropos , &c. & totum autenticavit.Vita. S. Ger-
laci Eremitas cap. 8. Grandia edidit volumina , qua
ab Eugenio Papa .... Canonizata , & inter facras
Scripturas funt commemorata. Ita Beletus de Divin.
Offic. c. 12 3. & Durandus lib. 5. Ration. cap. 2.
1 8 7 CAN
n. 2. hanc vocem ufurpant. Quod inde ortum
videtur, quod facrilibri, vel certe facroe Synodi,
in Canonem , feu Ecclefiaftica diptycha refer¬
rentur. Nam in V. Synodo legimus quatuor Syn¬
odos oecumenicas in facra Ecclefioe diptycha,
qua: inter Midae facrificia legebantur, relatas, vel
certe eorum appellationes , quo univerfis inno-
tefceret Eccleliam illas amplexari. Sic t« xamvi-
Zjofjcivct @i£xict dixit AtlianafjUSlTB ko.to.t2 iva.yylx.icv
«xp iCila. xccvcvl^eiv thv 7roXntlciv , BafiliusMagn. Scho-
liaft. ad lib. 6. Synopf. Bafil. t* wapa tmV 7ra.Xa.wv
xavovio-JfVTa > tai oixovc/joijenec tcV 7raTgutg%ytv J u <fi«-
xpneiv.
3 . CANONIZARE , Canonicum facere. Charta
1 9. Tabularii Ecclefiae Carnotenfis: Duximus fta-
tticndum , ut qui in Ecclejia veftra de cetero Canoni¬
zandi f ierint., & ibidem manjionarii n»n extitetint ,
40. /olidos tantum de prabenda fua Jingulis annis per¬
cipiant. Vide Canonicare inCanonicus.
*4- CANONIZARE, Dirigere, Gall. Regler ^Canoni¬
zamus & regulamus omnes noftras ultiones , voluptate
& dolore , apud Interpretem Ethic. Ariflotelis.
VideGoclenii Lexicon Philofoph. pag. 293 .
CANOPEUM , pro Conopeum. Necrologium Eccle-
ft ae Parif. 2 .Non Sepr. Eodem die obiit Philippus fra¬
ter Regis Concanomcus nofter & Archidiaconus,qtu de¬
dit nobis pallium unum , & cappam unam , & 2. tu¬
nicas , & Canopeum , quod fufpenditur fuper altare ,
& 20. libras ad /lationem 4. ferculorum, [apud Pa¬
piam MS. legitur Canopum pro Conopeum.]
I. CANOPUS, Aledianus cortex Jambuci, inGlollisMSS.
ad Alexandr. Iatrofophift. cx Gr. mlvuTuv , apud
Alginetam & alios.
Item fpecies uvae rubeae, de qua Petrus de Cre-
fcentiis lib. 4. cap. 4.
f 2. CANOPUS, Canopus, pro Cannabis, in VitaB.
Lidwinat’ Virg. tom. 2. April. pag. 283. Vide
Canapum & Canava 2 .
CANSIL. V ide Camjilis in Cami/a.
CANTABRARII. Vide Cantabrum 1 .
f CANTABRIS , Similis pajfio, infirmitas. PapiasMS.
I. CANTABRUM, Vexilli fpecies apud Imperato¬
res Romanos , cujus mentio eft apud Minutium
Felicem in Odavio,& Tertullianum in Apol.cap.
1 6. & lib. ad Nation. cap. 1 2. quod quidem no¬
minis unde hauferint Romani , addubitant viri
dodi. Turnebus lib. 1 5. Adv. c. 16. legendum
cenfet Cantabrum , a conto : Baronius ann. 312.
n. 3 3 . a Cantabris Hifpaniae populis , a quibus
debellatis id genus vexilli habuerint: JacobusGo-
thofredus aliter, nefcio an vere , hariolatur.
Cantabrarii , inter vexilliferos recenfentur in leg.
2. Cod. Th. deCollegiat.
z. CANTABRUM, Furfur. Papias: Cantabrum, fur¬
fur caninum, quo canes pafcuntur, purgamenta tritici.
£choliaftcs Juvedal. ad illud Sat. 5. Fanis mordere
canini. Cantabri, Panis fordidus canum eft. Caelius
Aurelianus Siccenf. lib. 3-Tardar. paftion. cap.
2. Sive latte , aut decottione Cantabri , aut fuccopti-
fana &c. Lib. 4. cap. 3 . Apponenda rurfum fefftoni
vaporatio ftymmatum , aut Cantabri conligati, vel in
aceto decofti. A da S. Eutychetis : fjuffttque eos ter¬
ram fodere per totam diem , ad vefperumvero Canta¬
brum manducare. Ada SS. Nerei & Achillei n. 19.
fjuffitque eos interramfodere per totum diem, ad vvfpe-
rum vero Cantabrum manducare.
CantAbrus Panis, vel Cantabricus. JoannesLau-
denfis in VitaPetri Damiani n. /yo. Jftuptidicpr re¬
ter dies feftos jejunando , Cantabro pane cum hefterna
aqua vefcendo* Idem Petrus Opufc. 1 5. cap. 14.
CAN 1 8 8
ait , quemdam Cantabiicii panis quadra vixijfe de
die. Et in VitaS. RodulphiEpifc. Eugubini,ait,
hunc edere foler c panem, qui vel puro hordeo feret,
vel ex Cantabro potius , quod projiciendum canibus de
puerorum manibus remanjiftet. [Vide Ada SS. Febr.
tom. 2. pag. 1 3 7. 6c Junii tom. 5. pag. 496-]
H 3 • CANT A BRUM , f. pro Cantharus, Species po¬
culi. Elift. Monaflerii Novient. apudMarten. to.
3 . Anecd. coi. 1 1 41 . Aqua , qua ingurgitatus fue¬
rat , ftatim per os ipjius quaji de Cantabro erupit , &
puer redditus vita palpitate c cepit.
CANTABULUM , Stabulum , in Gloff. lfidori ; fed
legendum Catabulum. Vide in hoc verbo.
CANTAGlUM,f. pro Calcagium, Tributum quod
pro calceis reficiendis a praetereuntibus exigitur.
Bulla Sixti IV. PP. inter Privilegia Ordinis 'S.
Johannis Hierofol. pag. 135. Neque aliquibus fol-
v er ent aliquam gab ellam , pajfagium , pedagium,Can-
tagium fontium , pontium vel viarum , &c. Lauren¬
tius in Amalthea Cantacium exponit per Scrinium.
CAN TALE, Anni verfaria facra pro mortuo, Gall.
Anniverfaire. Teftamentum ann. 1286. Volo . . .
qued in quolibet Carnali expendantur triginta [olidi de
pradittis quinque millibus /olidis. Vi dee Cantare 3.
51CANTALLUM. Vide Catullum.
«[ CANTAMEN , Canticum. Agno Cantamcnmodu-
lando perenniter , amen, in Adis SS. Junii tom. 5.
pag. 212. Apuleius & Propertius Cantamen di¬
xere pro Incantamento ; quod incantamenta ple-*
rumque fiebant magico cantu.
CANT AMISSAE , Obventiones ex cantatione MiJ/a.'
Vetus Charta apudUghellum in Epifcopis Bovi-
nenfibus : Jyh/i quidem Canonici habere debent totam
decimam, totum mortuarum , omnes oblationes f e florum
dierum & aliorum, omnes Cantamijfas , poenitentias,
patror/antias. Vide in Afijfa.
H CANT ARA. Vide Cantharum.
1 . CANT ARE in EccLt.siA, dicitur Prelbyter , cui
Ecclefia alteri majori fubdita, regenda commifla,
uti eft Capellania, feu cui C antaria demandata eft.
Hincmarus Remenfis Epift. 7. exLabbeanis: Ipfe
Cttcricsis, dum ipfam Ecclejiam teneret , Cantavit in
Noviante & in Landricurte , & in Boeris c titulus au-
t em ipjius , in quo & rejiduus erat , fuit in Follana -
br aio. Infra : Interea ante ordinationem tuam Canta¬
vit ibidem Haimeradus Prefbyter in Codiciaco, ordina¬
tus a Simeone Epifcopo , & reclamante ipfo Haime-
rado apud me * & ante te , quia ipfx Ecclejia fubjettx
efte deberet Ecclejixde Codiciaco, &c. Rurfum:/»^
Jient ipji homines dicunt , per tuum confenfum Bertfri-
dus Prefbyter in eadem Ecclejia , & in Ecclejia tua
apud Broeras, per quinque annos Cantavit. Infra, pro
Cantavit , habetur miniftr avit : In ipfa Ecclejia, ut
pradixi , idem Bertfridus per annos quinque per tuam
licentiam miniftr avit. Denique : Grimo Prefbyter tua
parochia in ipfa Ecclejia Cantavit : deinde ipforum
conjenjione Heimericns Prefbyter tua parochia per duos
& dimidium annos ibidem officium facerdotale exhi¬
buit, <jrc. Tenementum datum pro Cantare, vel Can¬
tatione , in primis Statutis Roberti I. Regis Sco¬
tiae cap. 1. §. 7. 8.
2. CANTARE, Recitare. Beda lib. 2. Hift. Ab¬
batum Monafterii fui ad an. 690. Ex die quo de
Monafterio fuo profectus abiit (Ceolfridus) ufque ai
diem quo defunctus eft , quotidie Alijfa Cantata /flu¬
taris bofti a Deo munus offerebat. Idem Beda inEpi-
ftola ad Egbertum Epifc. a Ware edita : S. Anti -
ftes Ambrojius hoc de Fide, loquens admonet , ut verba
Symboli matutinis femper horis fideles quique Decan¬
tent. Remigius AutilTiod. in Explicatione Cano»
1 89 CAN
nis Mi Are: Idcirco , ut fertur , venit c en fu et udo in Ec¬
clefia , ut tacite ipfa obfiecratio atque confectam a Sa¬
cerdote Cantetur , ne verba tam fiacra vilefierent. S.
Wilhelmus lib. i. Confuetud. Hirfaug. c. 186.
Sacerdos fi privatam Ad fiam Cantare voluerit , innuit
Converfo cum figno crucis , quod efl figntm Cantanda
ALiffa. Vita S. Benedidi Anian. inter Ada SS. Be-
nedid. fiec. 4. part. 1 . pag. 216. I filem vero vene¬
rabilis vir omne officium fuum de quinque annis & duo¬
bus menfibus ante obitum fuum, ficut in ipfis tabulis
' poftejus deceffum reperimus , & ipfie vivens quibufdam
dixit , Cantatum per femetipfum reliquit ; id eft, reci¬
tatum , inquitMabillonius : haudfcio an melius,
notis muficis exceptum. Charta Guidonis Abb.
Clarcevallis , apud Marten. tom. 1. Anccd. coi.
821. Pr ater e a dedit idem Balduinus eidem domiti Cla-
revallis in eleemofynam xx. libras blancorum pro uno
calice , in quo ad majus altare Cantatur; id ell , Of¬
fertur facrofandum Miflae facrilicium. Vide De¬
cantare x .
3. CANTARE, fubftant. Anniverfarium pro
defundis. Capitula general. MSS. S. Vidoris Maf-
fil. Item flatuimus & ordinahus , quod illi qui facere
faciunt Cantaria five Anniverfaria teneantur die
Cantaris facere feri Cantare , & quod de fumma le¬
gata pro Cantari , illud teneantur expendere in pitan-
ciis Conventus. Pluries ibidem legitur. Nova Gal.
Chrilt. to. 3. coi. 1126. ex Necrologio Eccleliae
Dinienfis : Eodem die obiit Dominus Nicolaus Epi-
fcopus. . . . ideo ditta die fiendum eft Cantare pro anima
fua. Statuta Eccleliae Aquenfis MSS. fjfnando man¬
datum efl Cantare . ... fi pro illo Cantari debeat de
fero officium mortuorum celebrari , quod illi qui non in¬
terfuerint in illo officio, medietatem perdant eleemofjna
eis fienda , nec tantum (f. totum) habere fperent , ne
detur laicis materia Cantaria non faciendi : in crafli-
num vero fi in Cantari fuerint , medietatem eleemofjna
habeant, & non ultra. Judicium anni 1441. inter
Canonicos & Clericos beneficiatos Eccl. Aquen¬
fis ex Archivis ejufdem : Item ordinamus ut fupra ,
quod diflributiones pecuniarum pro Cantaribus intabui a
anniver fartorum de f criptis non dentur Canonicis fiu
Clericis , qui non interfuerint eifdem , fid filum illis ,
qui die flatuta in dicta tabula Adiffas pro animabas
illorum , qui ditta Cantaria reliquerunt , celebraverint ,
miniflrentur. Etiamnurn Provinciales Cantat vo¬
cant MilTam quae cantatur die obitus quotannis
recurrente. Vi de Cantale Sc Cantariolum.
CANTAREDUS. Vide Cantredus.
CANTARIA, Cantuaria, Beneficium Ecclefiafti-
cum , Milfis deCantandisaddidum , & cui defer-
viunt, quialias Capellani dicuntur. Will. Thorn.
c. 2 o . §. 5 . Conceffum efl etiam .... uxori fu a habere
Cantariam in Capella manerii fid. Idem c. 24. §. 3 .
Ordinavit Cantariam pro anima parentum filorum.
Charta Edwardi III. Regis Angi. to. 1 . Monalt.
Angi. In villadeAshe unam perpetuam Cantariam 5 .
Capellanorum fundaverat. Alia tom. 2. pag. 104.
Si Prior & Conventus perfecerint , & manutenuerint
quandam Cantariam 6. Capellanorum in Ecclefia de
Harefvpode. Charta JoannisEboracenfis Archiepi-
fcopi in Monalt. Angi. tom. 3. pag. 164. Ut de
bonis fiis eorum adminifir ationi commiffis C antarias per¬
petuas pro Adiffis celebrandis, prout melius ordinare po¬
terunt , fieri procurarent. Henr. Knyghton. ann.
1326. Ifle Rogerus fundavit Cantariam fACularium
Sacerdotum .... quant pc (l multos annos uxor ejufdem
in ufus Canonicorum Regularium infiituit. Adde pag.
27 3 8- Charta ann. 1264. apud Guichenonum
in Probat. Hilt. Sabaud. Volo , ordino & difpono ,
CAN 190
quod in Ecclefia , in qua corpus meum contigerit fipe-
liri, Cantaria fiat, & conftituatur ad celebrandum fin-
gulis diebus pro falute anima mea, parentum , &c. &
omnium fidelium defunctorum. Capellani Carnariarum,
in Statutis EcclefiaeLeichefeldenfis inMonaltico
Anglic. tom. 3. pag. 248. 2 5 1 . & Londinenfis
ib. pag. 344. Vide tom. 1. Monalt. Angi. p. 47.
48. Litdetonem fed. 530. Statutum 2. Welt-»
monalter. cap. 45 .[ Thomoe Adadox Formulare
Anglic. pag. 165. Martenii Anecdota to. 1 . coi.
1508. & 1 5 o 9-Kennet. Antiquit. Ambrofden.
in GlolTario ad calcem, «ScLibrum Nigrum Scacca-
rii pag. 529. &c.]
Cantarim Libera. Charta Henrici III. Reg.
Angi. apudPrynrteum inLibertat. Angi. tom. 2.
pag. 1038. Cum ex privilegio Regibus Angit a prade-
cejforibus ncflris & nobis in ipfis d prima inflitutione
Chrijliana religionis conceffo , Libera femper Cantaria
in fingulis domibus ncflris & noftra fundationis , & ma¬
xime in propriis dominicis noflris hattenus habita fint ac
obtenta, &c. Vide Capella.
Cantaria Presbyteratus, infra in voce Guarba.
Cantaria Parva , Munus eorum canendorum,
quae minora habentur in officio divino. Elilt. In-
gulfi pag. 48. to. 1. Script-Angl. Monachi Croy-
landenfes , qui viginti quatuor annos a conver-
fione fua compleverint fiunt abfoluti ab officiis Par¬
va Cantaria , Epifiola , Ev angelli & d cateris mino¬
ribus laboribus.
Apud Leguleios Anglos, elt Breve , quod Ceffa-
vit de Cantaria vocant , concediturque ei , qui
praedia, refve alias JEd i religiofae concdlfit , fub
conditione divini alicujus fervidi annui , aut
lampadas accendendi , aut pauperes pafcendi.
Tunc enim fi ejufmodi conditiones non adim¬
pleat Domus rcligiofa, breve iltud donator im¬
petrat. Vide Statutum Weltmonalt. 2. cap. 41*
^1 Cantuaria. Chartul. S. Vandregelili to. i. pag.
1842. Concedimus etiam eis in dominium poffden -
dam illam panem Cantuaria ejufd. Ecclefia , quam
habebat Gervafius.
Cantu arium. Charta an. 120 5 .[in Tabulario
S. Bertini : Et mandato D. Papa apud Peterfe &
Calais perfonatum d Cantuario divifimus. [ Inven-
tar. Ecclef. Noviom.an. 1419. Item quadam ca -
fula . . . qua fuit de Cantuario. Item unum altare Be -
neditium de ditto Cantuario. Charta Harpini Mel-
denfis Ecclefise Decani , de fundatione Abbatiae
B. Mariae de Cagia anno 1135. Cantuarium etiam
S. Stepbani quod Capellaniam aptius dicere poffumus >
eifdem concejfmus. Epiltola Innocentii Papae adi
Heliam Abbatem B. Mariae de Cagia anno 1136.
Confirmo etiam vobis Cantuarium S. Stephani quod
Capellania vocatur. Occurrit rurfus apud Heme-
raeum Hili. Viromand. pag. 182. &c.]
CANTARINUM, Genus ordei , i. exatticum. Papias
MS. & Edit. [In editione Veneta anni 1496.
quam unam vidi, legitur : Ordeum &c. tria fiunt
genera,Exaticum , quod fex ordines habeat , quod qui¬
dam Catharnicum dicunt , quoniam animalia melius:
quam triticum paficat. MS. Bituric. habet etiam
Exaticum & praeterea Cantariam. Vet. Glolfar.*
San - German. MS. num. 501. Canterinum , qui¬
dam appellant genus hordei, quoniam animali a melius ,
quam triticum paficit & homines falubrius. Idem di¬
citur & Exaticum. ]
f CANTARINUS. Vid c Cant artus.
^[CANTARIOLUM , Anniverfarium , Miffa pro
defundo celebranda. Galfendi Notitia Ecclcliae
Dinienfis pag. 161. edit. 1654. ex Tabulari®
19 1 CAN
Capituli ejufdem : Solvijfe ipji Capitulo an. 1477.
fummam z 00 ■ ducatorum aureorum ,quos illi tradide¬
rat Dominus Guill e Imus Epifc. Ofiicnjis , Cardinalis
de Eftoteville , Archiep. Rothomag. pro fundatione ati-
niverfarit /eu Cantarioli meata die cujufque menjis ,
aut fequente proxime fefti folemnitate non impedita.
Vide Cantare 3'.
CANT ARISTA & Cantharista,!’. Capellanus,
qui C antaria defervit. In quadam Canonicorum
Londinenfium ferie 31. Cantahfi a numerantur
apud Rymer. to. t 4. pag. 45)4.
1. CANT ARIUM, Cantaro , Italis & Neapolitanis,
apud quos ita appellatur pondus 2 5. librarum ,
quod apud Genuenfes elt 150. Occurrit apud
Ricardum de S. Germano in Chron. pag. 1019.
Sanutum lib. 2. part. 4. cap. 10.& alibi palfun.
Charta Friderici III. Regis Sicil. an. 1305. pro
Mercatoribus Majoricenl.Z)^ ponderatura vero mer¬
cium , qua venduntur ad C antarium , folvere debent
ufque ad er ana dno & medium, & non plus. Vide
Probat. Hiftor. noftrse Gallo-Byzantinx pag. 1 2.
% 2. CANT ARIUM Cantorum pluteus, analogium.
Eckeardus Minimus to. i.April. p. 5 82. in Vita
B. Notkeri Balbuli : Erat Roma infirumentum quod¬
dam & theca adrepojituram Antiphsnarii authentici &
publicam omnibus adventantibus infpecltonem , quod i
cantu dicebatur Cantarium. Paulo aliter hunc lo¬
cum refert Eckehardus Jun. infra mCantatorium.
f C ANTARIUS, Cantarinus , Equus cafiratus.Va,-
pias MS.Catoni &V artomCantherius.Y .Canterinus.
CANTARULUS. Vide Cantharum.
CANTARUM, Camera dommim. Papias.
i. CANTARUS , Pelvis qua tonlores utuntur
ad lavandam barbam , Gal. Baffin.WiR.. Dalphin.
to. 2. p. 274. Barberio pro emendo uno fncco , pro
faciendo lefavio pro Domino duabus quarterhs & uno
Cantaro. Vide Cantharum.
«[[ 2. CANTARUS, vel Cantarum., Pondus idem ,
quod fupra Cantarium. Occurrit apud Baluzium
to. 6 . Mifcell. pag. 347. & inVita S.Francifci de
Paulainter Ada SS. April.pag. 1 30. Unde quidam
lapis pondo trium Canturorum deturbabatur.
CANT AT A, Cantus Ecclefiaflictis,[ vel potius
Mi fla quas cantatur. ] Charta Sweeica an. 1 3 1 4.
apud Schefferum ad Chronicon Archiepifcop.
Upfalienfium pag. a 5 2. Ut Vicarius perpetuus . . .
prxfentibus 4. Vicariis , & 4. parvulis chor altius , an¬
nis Jtngulis Cantat as dicere teneatur , videlicet primam
de B. Virgine in craflino Nativitatis ejufdem , fecun-
dum de omnibus Santtis , &c. [V ide Cantare 3 . ]
^fCANTATlM , Cantando. Index Onomafl. ad
calcem to. 3. Adorum SS. Maii.
CANTATORES, Incantatores , magi. Vidorinus
contra Manichaeos pag. 170. Hic enim jam delectat
Babylonis magos ac Ctejiphonticos Cantatores fecre-
torum fuorttm notare my fi er ia , quorum pojfe ejl carmine
nunc fufe it are fpiritus , nunc vocare.
CANT ATORIUM , Romanis, ut audoreftAma-
larius in Praefatione libri de Ordine Antiphona-
rii , elt liber Ecclefiafticus , quem Franci Graduale
vocant, quia in Gradibus vel Analogio reponitur.
Ordo. Roman. Subdtaconus vero , qui lelturus ejl
( Apoftolum )... afeendit in umbonem , & legit . . .
sPoftquam legerit , Cantor cum Cantatorio afeendit
dicit refponforium gr adulem. Alibi : Pollquam legerit.
Cantor cum Cantatorio . . . foliis inchoat refponforium.
Ait denique , cum Pontifex , aut Sacerdos , ad al¬
tare procedit, a Bajulis Cantatorium , extera vafa
Ecclejta , quae a primo Manfionario fumunt , de¬
ferri. Nec fcio , an non etiam legendum fit Can-
CAN 192
tutorium apud Eckehardumjun. de Cafib. S. Galli
cap. 4. Erat Roma infirumentum quoddam & theca
ad Antiphonarii authentici publicam omnibus infpeclio-
nem repojitorii , quod a cantu nominabat , Cantarium.
QCr Aliud elt Cantatorium Monaflerii S. Huberti in
Ardenna , de quo nova Gall. Chrift. coi. 5 5 3 . &
8 62. EA enim MS. Codex ante 600. annos exa¬
ratus compledens veterem ejus Monaflerii hiflo-
riam. Huic ifle titulus eft , Incipit liber qui Can¬
tatorium dicitur. An ita vocitatus fuerit ille co¬
dex, quod primum ad calcem Cantatoni , vete¬
rum codicum more , fuiflet exfcriptusl
Cantatorium , Analogium , pluteus Gall. Pupi-
tre , Aigle du Chaeur. Rituale MS. S. Stephani
Tolofani : His per adis pergant ordine quo fupra ad
chorum , & in ingreffu chori Cantor exiftens ante ma¬
gnum Cantatorium incipit cantare antiphunam , Afper-
ges me Domine ; & S acer dos vadit ad afpergcndum . . .
& finita antiphona in Cantatorio parvo dicit , &c.
CANTATRICES, quas Prxficx Fefto & aliis , Mu¬
lieres ad lamentandum mortuum condudx , a\ Aie
t txlns ry tx.<pop£ x.oor! b fxtv eti , ut elt in vett. Gloi-
fls : fpvvu uPoiywcuim ,*S. Chryfoflomo Homil. 1 3.
in Epifl. Pauli , de quibus etiam S. Hieronym.
in cap. 9.Hierem. Hic mos ufque hodie permanet in
fjudxa, ut mulieres fparjis crinibus nudati ( que pedori¬
bus , voce modulata , omnes ad fletum concitent. &%»-
viil ficti ywcuy.ii;, Theodoro Prodromo Carm. in Ami¬
cos. Synodicon Nicofienfe cap. 20. 'uia morbus
quidam pefiifer & infidelitati vicinus valuit in his par -
tibus , ut videlicet in excquiis mortuorum , in domibus ,
Ecclejiis , & coemeteriis , Tubicines , qua lugubre ca¬
nunt , quas Cantatrices vocant , advocentur , qua non
folum turbant divina ; verum etiam provocant feu ex¬
citant alios verbis vanis ac cantibus , & paganorum a»
fjudxorum ritui confonis , ad plorandum , verberan¬
dum , & lacerandum fe ipfas : hoc ne fiat de extero ,
diftridijfime & fub excommunicationis vinculo prohibe¬
mus , &c. Excommunicantur eae in Concilio Ne-
mofienfl an. 1298. c. 4. Et Cantatrices in funeribus
defunctorum , Jive in Ecclejta ,Jive in coemeteriis , feu
alibi. Lamentatrices appellantur in Concilio Mar-
ciacenfi an. 1 3 26. c. 23. ubi & interdicuntur.
Quod vero Tubicines vel potius Tibicines dicantur,
refpedum forte ad Praficas veterum ,quae cantus
cjufmodi lugubres ad tibiam cantabant, ut eftapudl
Nonium & Ciceronem lib. 2. de Legibus. Sed
& tubas olim adhibitas in funeribus , docuere
pridem Perfii Interpretes ad Sat. 3 . quas vero
cantatrices alii , computatrices vocat Boncompa-
gnus Bononienfis , qui vixit an. 1213. in Arte
Didaminis MS. lib. 1 . fub finem : quod mortuo¬
rum fada & nobilitatem narrarent : nam compu¬
tare , pro narrare , dixerunt , ut fupra annotatum,
nos diceremus Des conteufes. Ita porro ille : Du¬
cuntur Roma quadam fcemina pretio nummario ad plan¬
gendum fuper corpora defunttorum , qua Computatrices
vocantur , ex eo quod fub fpecie rythmica nobilitates, di¬
vitias , formas , fortunas , & omnes laudabiles mortuo¬
rum attus computant feriatim. Sedet namque Computa -
trix aut interdum refla, vel interdum proclivis fiat fuper
genua crinibus diffolutis,& incipit praconia laudum voce
variabili juxta corpus defundi narrare , & femper in
fine claufula , ho,vel hi promit voce plangentis. Et
tunc homines afiantes cum ipfa flebiles voces emittunt.
Sed Computatrix producit lacrymas pretii , non dole¬
ris. Id potiffimum vetatur in Statutis Mediola-
nenfibus 2. parte cap. 470. Vide Ammianum
lib. 19. pag. 134. Ejufmodi porro cantatrices
feu computatrices in ipfis tumulis juxta mor¬
tuorum
193 CAN
tuorum figuras , vel in ipfti fepulcrorum bafide-
pidtas videre eft in tumulo Annae Burgundae,
mortuaa anno 1252. DucilToe Bedfordienfis in
.^Ede Sacra Celeftinorum Parifienfium juxta fa-
crum altare. De ejufmodi praeficis multa congef-
fit Kirchmannus lib. 2. de Funeribus Romano¬
rum cap. 6 . ntim. 5 o. Sed & necdum omnino ex -
tinda haec fuperftitio apud Graecos hodiernos ,
ut teftatur Bellonus lib. 1 . Obfervat. cap. 4. &
lib. 2. de operum antiq. praedantia cap. 14. 1 5.
neque in quibufdam Provinciis Gallicis.
«fl CANTATUS, proCantus. Alcimus Avitas 5.157.’
de plaga iEgyptiaca :
Ranarum foedis texit Camatibus urbes.
CANTELLATOR, Praeftigiator, Magus. Raymun-
dus de Agiles m Hili. Hierofol. Cantellatores etiam
eorum , & augures , ut fertur , dixerant , ut non mo¬
verent cafiel/a fua ufque ad 7. feriam. Italis Cantcl-
lare eft fubmifiiori voce cantare , aut quidpiam
labiis muffitare , quod faciunt Magi & Prsftigia-
tores , qui immurmurare & fufurris magicis car¬
minare folent. Vide Carminare , poft Carmen. Ve¬
rum Codex MS. qui eft D. Boucheti, hoc loco
Conjlellatores praefert. Ammian. lib. 25». Cum obje¬
ctaretur illi , quamobrem Confle llationem Principi , col-
legijfet. Aldelmus lib. de virginitate : Fato&ge-
nefi gubernantur futura , juxta Mathematicorum Con-
flellationem. VideFirmic. lib. 1. Mathef. cap. 3 .
CANTELLUM , vellat quantillum , id, quodfupra
menfuram additum eft. Statuta de Piftoribus
apud Spelmannuin : Nullum genus bladi vendatur
per cumulum , feu Cantellum , pr&ter avenam , bra-
Jium , & farinam. [Charta Ludovici Comitis Ble-
fenfis & Claromont. pro Monafterio Bonaevallis
an. 1 1 98. ex Archivo ejufd. loci : Unum fextarium
avena ad rafam minam ... ita quod mina nec pul-
fata Jit nec coagitata & fine Cante Ilo. Vide Caicum.]
CANTELLUS , Gall. Chanteau , Quadra. Monafti-
cum Anglic. to. 1. pag. 418. Fratribus leprfis de
Hofpitali B. Maria Magdal. dantur Jtngulis diebus
Jinguli Cantelli plenum dimidium panem habentes ,
&c. [ Limborch. Sentent. Inquifit. Tolof. pag.
314. Ipfa dedit dicto Petro Fort unum magnum Cau-
tellum ( Cantellum ) de placenta , & duo frufla de
Rofolas. Vocis etymon fortalfe Britannicum
Cant , circulus. Vide Chanteilus.~\
^JCANTERELLUS. Teftam. Henrici Cardinalis
an.1271. inter Inftru m. to. 3. novae Gall. Chrift.
coi. 1 8 1 .Item lego Andrea Priori Vintonienji decem
mare has & librum qui dicitur Canter ellus. f. Liber
muficusfeu cantum fpedtans Ecclefiafticum. Gal¬
lis Chanterelle eft inftrumenti mufici nervus te-
nuiffimus. Vide Cantatorium.
^ CANTERINUM. Vide Cant arinum.
*j[ CANT ERINU S , Equus. Ada SS. Julii tom. 1.
pag. 332. de S. Swithuno : Et volucri greffu ad
venerandum almi reliquias Epifcopi pervenit inco¬
lumis, adhuc fodalibus longe remanentibus ,C anten¬
nis licet & adminiculis fujfragantibus. Vide Canta-
rius & Canterma.
CANTERIUM. Charta Leonardi Epifc. Csefenatis
an. 1175. Unum Cauterium terra , quod vobis Ma¬
reota dedit. Occurrit femel ibi ac iterum. [Forte
melius legeretur Carterium , Gall. Cartier. ]
CANTER1US, pro Cantherius. AdaS. Thyrfinum.
48 • Jjhfiibus decollatis ,jujfit Thyrfum claudi locello li¬
gneo , & ipfum inCanterio levari. Adaalia habent
plauftro , pro canterio.
CANTERMA, Maleficii fpecies , aut incantatio¬
nis, unde forte nomen, Jufiinus magicus. Grego*
Tom. II.
CAN 1 94
rius Magn. lib. 1 2. Ind. 7. Ep. 1 3. Maleficio %
quod vulgo Canterma dicitur , quofdam didicit ma¬
culatos. ItaMSS. praeferunt. Vide an non legen¬
dum fit Canterina-, nam etiamnum Italis Canterini,
Senenfibus Cantarini dicuntur, qui crebro ac ul¬
tro cantant , vel incantant. Ita noltri olim Chan-
terres dicebant. Hugo de Villanova Poeta vetus ;
JjFiantuns Chanterres vient entre gent henoree .
[Alter Poeta vetus apud Borellum :
A fon hoflel fe fied , Ji fit joyaux & liez,
Un Chanterre il dit , d’ Alexandre d fes piesc.. J
GlofiT. Lat. Graec. Canturit , ^ifvfl^ti. Alii putant
feribendum Cantamina : nam ita Magorum incan¬
tationes vocat Apuleius inApol.fi Cantaminum. A-
libi: Profluentem fanguinem fi fli Cantamine. Magica
Cantamina , leg. 6.Cod. Th. de Malef. Ita enim
quidam legendum cenfent , pro Contamina , id eft,
confultationes : Si quis magus , vel magicis Contami¬
nibus adfuetus , qui Maleficus vulgi confuetudine nun¬
cupatur, ut harufpex , aut hariolus , &c. Ubi indubie
legendum Cantaminibus , quidquid dicant viri
dodi,quod & voluit Tribonianus , qui in Cod.
Juft. carminibus , repofuit : nam in hac lege agitur
de Magis , non de iis , qui eos cantabantur , au E
confulebant , vel quos indago curiofior , feu divinan¬
di curiofitas tenebat, ut loquuntur lex 1 3. Cod.
Th.de Haeret. & lex 4. de Malefic. Martianus Ca¬
pella lib. 1. fjampridem quippe ojfenfus Contamine
movendorum , dedignatur Augur Pythius nuncupari .
VideLindenbrogium ad Aifimiani lib. 16. p. 52.
CANTES, Proprie fiunt FifluU quarum fonus artent
muficam edit. Dea quoque Cantes dicuntur. Papias.
Vetus Vocabul. Monadicum apud Martinium in
Lexico : Cantes plur. num. dicuntur FifluU orga¬
norum , in quibus cantus temperatur : vel ut Martia -
no placet , Cantes dicuntur Dea ornamentorum. Vide
Lex icon ejufd. Martinii.
CANTHARA. Vide Cantharum.
CANTH AR AT A V ela CoccopRAsiNA,in Char¬
ta an. 471 . apudMabill. de ReDiplom. p. 4 6 i.
f. Vela funt,in quibus erant depi&a animalia , ac
praefertim lc ira baei, quos Gr. xavQdpuc appellant.
CANTHAREDA , Cantharis , animal venenofum.
Cantande. Gregorius Turonenf. lib. 6. cap. 1 5.
Cantharedarum cataplafmam nimium validam po¬
nens , &c.
q CANTH AREDUS. Vide Cantredus.
CANTHARUM , Canthara , Cantharus. Horum
vocabulorum notiones omnes prodit Papias : Can -
tara , corbes , cuna vel ceroflata , vafa Ecclefiaflica .
Cantarus , vas quoddam cum anfis. Gracum eft, ut
quidam dicunt : Butritus (Edit. Butribus) dicitur ta¬
men a cantando. Cant ara , vas vinarium , vel animal.
Cant ara , Camera domorum. Brit. in Vocab. Can¬
tarus , vas quoddam eft , ad aquam vel ad vinum
portandum. [Suflan.in Vocab. Cantharus , Ornamen¬
tum muliebre. ]
Cantharus , vel Canthara , vel Cantharum , Vas
vinarium. Hefychius : KavOago? , «aromp/a sufe;. Hei»
gaudus in Roberto Rege Franc. Vas vinarium ex
argento factum , quod Camara dicitur , d fuo quodam
Clerico fuerat furatum. Eckeardus Junior de Ca-
fib. S. Galli cap. 1 . pag. 4 6. In Cantaro quodam y
quo Salomon utebatur , gemmato graviffimi ponderis
aureo. Cantharide Canthara non femel inter vala
Ecclefiaflica reponuntur ab Anaftafio in S. Hilaro
PP, in S.Simplicio, in S. Symmacho, inS. Hor-
mifda, in Sergio , &c. pagg. 29. 33. 34. 60.
135. &c.
Canthara Cerostrata, Cerostata, Canthari feu
N
195 C AN
difci cereis inltrudi , in quibus illi infixi , can¬
delabrorum vice. Anallalius in S. Silveltro PP.
Canthara cero(lrata i z.area penf.JinguU libras tri¬
cenas. Intra : Canthara cyrcftrata in gremio bafilicA
argentea 5 o . penf. Jingula libras 20. Idem in Leone
III. Fecit fuper ciborium de altari majori B. Petro
Apofiolo Canthara majora 4. ex argento puriffimo ha¬
bentia in medio cereos ex argento deauratos , &c. Oc¬
currit pafiim apud hunc Scriptorem pag. 21.23.
2 5 . &c. Vide Pharacanthara [ polt Pharus , ad li¬
neam , de Lichnuchis. ]
Canthari , Aquarum receptacula, unde aquae erum¬
punt , Ulpiano : noltris Bacins , qui in mediis Ec-
clefiarum atriis, feu propylaeis exitrui iolebant.
Anaftafius in S. Hilaro PP. Cantharum B. Petri
cum quadriporticu marmoribus ornavit. Infra : Item
fub gradus in atrio alium Cantharum foris in vulgo
campi pofuit , & ad ufum necejjitatis humana fecit.
Paulin. Nat. 1 o.
Cujus in expnjito pr alucens Cantharus exit.
Gefta Innocentii III. PP. pag. 1 44. Et pateres
(f. crateres ) eos, quos, de Cantharo ante bajilicam
dicebantur extuliffe vel confregiffe , &c. Vide De-
fcriptionem nollram fandae Sophiae num. 2 2.
Cantarulus , Parvus cantharus. Ordericus lib. 9.
Aquarum Cantandos plenos a pleno collo fufpenderant.
«[[C antrum. RicheriusSenon. in VitaS. Deodati
Nivern. inter Ada SS. Benedid. faee. 3. part. 2.
pag. 476. Accepto vafe vinario quod C antrum vo¬
catur , &c.
«UCANTHARNICUM. Vid eCantarinum.
CANTHEL1UM , Vafis genus , xavfl»Mov. Joan. Mof-
chusLimonarii cap. 107 . Portabat Cantbelium ca¬
pientem amphoras 5 . ferebatque aquam in Monafie-
rium. Vide Cyrillumin Vita S. Euthymii.
^CANTHUS , Pars communis fuperioris inferior ifque
palpebra, quam duplicem habet uterque oculus , alte¬
ram juxta nafum, juxta tempora alteram. Vocabu-
larium SulTannoei. Graecis mv&ec, Oculi angulus.
CANTIC1NIUM , Cantus Eccleiiafticus , Officium
Ecclefiaflicum. Metellus in Qujrinalibus :
Prafentat imminente Canticinio ,
In vefie palmea latens , .
Corpus f aerum , fuo fuper Jignaculo
Pramuniens farcofagum.
CANTICUM , cfl vox cantantis in latitiam, inquit
Ifidorus lib. 6. Orig. cap. t 9. Ruffinus Aquileien-
fis in Pfalmum 7 5 . Pf almus efi cum cejfante voce pul-
fus tantum organi canentis auditur. Canticum efi , cum
cantantium chorus libertate fua utens , neque in confo¬
tum organi afirittus obfequium , hymno canora vocis
tantum exultat.
Canticum Canticorum, propter excellentiam di¬
citur : ita enim TeA £t»V twV t eXeT«V Eucharifliam
vocat Dionyfius Areop.E'c^T»t' scgTwV felium Re^
furredionis , Gregorius Nazianzenus. Papias :
Canticum C anticorum , Hebraice Sirafiti diftum, quod
omnibus Canticis praferatur. [ Hebraeis , o-wvn v®
Sir Hajtrim.] Vide Ifid. lib. 6. Orig. cap.i.&2.
Cantica Graduum dicuntur xv. Plalmi , feilicee
119. 120. 121.122. 123. 124. 125.126.
127. 128. 12,9. 130. 13 1. 132.13 3 .quia, in¬
quit Eucherius , quindecim quondam gr adtbus afeen-
debatur in templum , atque ideo hi Pfalmi xv. Canti¬
ci graduum inferiptione Jignantur , quod nos per quo f-
dam profectus ad fublimia fpiritalium rerum provettio-
tie perducant. VideS. Hilarium in Proefat. Com-
ment. in Canticum Graduum.
Canticum Psalmi , efi id , quod cum organum modula¬
tur , vox pofiea cantantis eloquitur. Ita Ifidor. lib. 6.
CAN 196
Orig. c. 1 9. Ruffinus in Pfalm. Canticum Pfalmi ,
efi cum choro ante conflante humana cantationis hymno %
ars organi confonantis aptatur , vocifque modulis pra-
cinentis pari pfalterio fuavitate modulatur. Vide S.
Hilarium in Prologo adPfalmos.
CANTILENA Rollandi , Clamor militaris , per-
miftus exhortatione , inquit Sallullius , in procindu
pugnae pronuntiari folitus, cujufmodi fuit ve¬
terum Gallorum barditus apud Tacitum de Mo-
rib. German. Erant enim in exercitu Cantatores ,
qui milites ad ftrenue fe gerendum in praeliis ex¬
citabant, & rerum praeclare a fummis ducibus ge-
Itarum exempla, proeliaturis ob oculos ponebant ,
eaque decantabant. Leo in Tadic. napa*A»Teeac ,
ci <hd. A oym dieyilpovrtq lov g-petrev Te? dyuivctq ,
h; ci 7rpo bfj.w vturepol , nui mv aAAwv rax.Tiy.01 P'w-
[xai^l KavrctTcpac Ixdxow. De ejufmodi Cantato¬
ribus agit praeterea idem Leo cap. 1 2 . §. 71.72.-
120. Willelmus Malmefbur. de Geffiis Regum
Anglorum lib. 3. & ex eo Albericus, Matthaeus
Paris, Matthaeus Wellmon. & alii ann. io66.de
Willelmo Notho ad proelium contra Haraldum
fefe apparante ; Tunc Cantilena Rollandi inchoata ,
ut Martium viri exemplum pugnaturos accenderet, in -
clamatoque Dei auxilio, pr alium confertum , bellat um-
que acriter. Faeces au Romande iio.i MS. in Willel¬
mo Notho, ubi de praelio Haftingenfi ;
Taillefer qui moult bten Chantoit ,
Sitsun cheval qui tofi alloit ,
Devant eus alloit Cbantant ,
De l' Allemaigne , & de Rollant ,
Et d’ Olivier , & de Faffaux ,
Jfhii niorurenten Rainfcbevaux.
De fabulofo Rolando , vide T urpinum.Willelm.
Briton. lib. 3 . Philipp. pag. 128. Ordericum Vi-
tal. lib. 7,p. 646. Bulbequium Ep. 3. Turcic.
pag. 86. Edit. 1 5 89.GaleotumMariumde Di¬
dis & fadis Mathioe Regis Hungariae cap. 12. &
Dilfertat. nollram 1 1 . ad Joinvillam pag. 205.
Nec omittendum videtur , quod feribit Hedor
Boethiuslib. 1 5 . Hili. Scotor. Joanni Francorum
Regi conquerenti , nullos modo fe Rolandos aut Ga-
vinos reperire , unum ex majoribus natu, cujus
aliquando virtus in juventa claruiffet, refpon-
dilie , non defutures Rolar.dos , Ji adjint Caroli.
CANTILENOSUS , a Cantilena , occurrit apud
Sidonium lib. 4. Epift. 1.
^1 1. CANTILLUS, Quj canit, Canorus.Verfus pras*
fixi Agnelli libroPontif. apud Murat, to. 2. pag.
1 9. coi. 2. ►
JjEtalis inefl Camilla canens Philomela fuave
Florigeris verno fylvis , Cee.
2. CANTILLUS, Genus vafis. Vide Cancillus.
CANT1N ARIUS, Cellerarius, vox Italica , a Can«'
tina, cella vinaria, apud Bertramum in Vita S,
Francifcoe Abbatiffie n. 1 8.
f CANTITAS, 7ro<rorr,q , Jfijgantitas , in Supple¬
mento Antiquarii.
1. CANTO, Voxltalica, lapis angularis, & quod¬
vis faxum figurae quadratae. Vita B. Francifci de
Paula in Adis SS. Aprilis tom. 1 . pag. 187. Fidit
eumdem B. Francifcum portare fuper collum quemdam
magnum Cantonem , longitudinis palmorum quatuor
& latitudinis palmi unius. Vide Cantus 2.
Cantonus , Eadem notione , Ital. Cantone , Angu¬
lus , faxum quadratum angulare. Chron. Par-
menfe ad an. 1294. Elevata fuit turris majoris Ec-
clejiad feneflris Campanarum in furfum ; & facti funt
ibi archi peyli de lapidibus & quatuor Cantent ,& fu¬
per quolibet unum capitellum , cum pomis deauratis.
197 CAN
Inftrumentum anni 142 8. ex Archivo S. Vi&oris
Maffil. Pro certa. parte domus m c arena fjutariafupra
Cant omini c uner arum grojfaria ; id eft , in angulo
plateae mercatorum.
H 2. CANTO , Cantonus, Regio , provincia, Gall.
Canton. Voces frequenter ufurpatae a recentiori-
bus qui fcripferunt de Helvetiis , apud quos tre-
decim Cantones , vel Cantoni diftinguuntur , ut no¬
runt omnes ; at in Chronico Cremonenli apud
Murat, to. 7. coi. 6 5 o. Cantonus ell urbis regio.
CANTORES, in Ecclefia iidem, qui Pfalmiftae.
Amalarius lib. 3. de Eccl. Offic. cap. 5. Septem
gradus funt ordinatorum, octavus Cantorum , nonus &
decimus Auditorum utriufque fexus. Vide Pfalmifta.
Primitus autem & nafcente Ecclelia , in fingu-
lis aedibusfacris non erant pfalmodiae , quia redi-
tus,adhuc affignati non erant, quibus polfent ali
fingula canentium collegia. Ideo Romae Schola
Cantorum inftitutafuit , quae urbi communis erat ,
6c ad ftationes proceffiones , fingulafque diebus
earumdem feftis Ecclefias urbis conveniebat , ibi-
que facra officia & Miffarum folennia , Pontifice
vel Prelbytero celebrante , decantabat. Haec Scho¬
la communibus fumptibus viCtitabat, habebat-
que magnae in urbe dignitatis & exifiimationis
Prcefe&um , qui Primicerius , interdum Prior Scho¬
la Cantorum vocabatur, cu us opera felefti juve¬
nes in cantu, leCtione lacrorum librorum, & op¬
timis moribus inftituebantur. Hujus Scholae ini¬
tium Hilario PP. adfcribere videtur Anaftafius ,
his verbis : Hic conjhtuit tnurbe Adtniftrales (id eft ,
Clericos ) qui circumirent conftitutas (lationes. At
Joannes Diaconus aS. Gregorio M. eam primum
inftitutam diferte Tcribit in ejus Vita lib. 2. cap.
6. Deinde in domum Domini , more fapientijjimi Sa¬
lomonis propter muffica conjunctionem dulcedinis , an-
tiphonanum centonem , Cantorum JludioJi (fimus , nimis
utiliter compilavit : Scholam quoque Cantorum, qua
hadenus eifdem inflitutionibus in S. Romana Ecclejia
modulatur, conjhtuit, eiqueeum nonnullis pr adit s duo
habitacula .. . fabricavit. Abrogavit quippe ufum,
qui tum invaluerat , quo ipfi di. ini altaris mini-
ftri& Diaconi Cantorum vices explebant, unde
fiebat plerumque, ut in iis , quorum vita probari
deberet , modulatio vocis tantum fpeftaretur. Vi¬
de Concil. Rornan. an. 5 9 5 . Scholam vero Canto¬
rum ex orphanotrophiis fuiffie fuppletam doce¬
mur ex Diurno Romano c. 7. tit. 19. Vide Gloffi
med. Graecit. in elaves.
Exhinc in alias Ecclefias derivatae Scholae Can¬
torum. Ledradus Archiepifc. Lugdun.in Epift.
adCarolum M. Per quam , Deo juvante , & mer ce¬
de vejlra annuente , m Lugdunerji Ecclejia efl ordo
p fallendi inflauratus , ut juxta vires noflras ( fecun¬
dum ritum facri Palatii ) omni exparte agi videatur ,
quidquid ad divinum perfolvendum officium ordo expof-
cit. Nam habeo Scholas Cantorum , ex quibus plerique
ita funt eruditi , ut alios etiam erudire poffmt. De ejuf-
modi Cantorum Scholis , ita Domnizo lib. 1. de
.VitaMathildis cap. 2.
Poft hac excelfum Jluduit Jibi fingere templum ,
Divinafque Scholas, canerent qua dulciter Horas
Node die Chriflo.
Vide Regulam Canonicorum in Concilio Aquif-
granenficap. i 3 7.
Cantor. , qui Scholae Cantorum praeeft in Ecclefia ,
& , ut aiunt, aliis Cantoribus Cantum imponit : Jhui
chorum regit, ut eft in Charta an. t 2 5 4. apud \ieu-
riffium in Epifcopis Metenfib. pag. 460. Leges
Alfonfina: part. 1. tit. 6. 1. 5. Chantre , tanto qme-
Tom. II.
CAN 198
re dct,ir como Cantor : y per tene ce d fu officio de comen =
par losrefponfos, y los hymnos, y los cantos otros , que fe
oujere de cantar : tam bien en las proceffiones , que fe
h Hier en en tl coro, como en las proceffiones, que fe fefie -
ren juer a dei coro : y el deve mandar aquien lea, 0 can¬
te , las cofis quefueren de leer , 0 cantar \e l a el deven
obedeper los Acolitos , y los Le lior es , y los Pfalmiflas.
Honorius Auguftod. lib. 1. cap. 6 . Cantores , qui
choros regunt , funt Apoftoli, qui Ecclejias laudes' Dei
inflruxerunt. Idem cap. 74. Cantores ait capita pi¬
leolis operuiffie, & prae manibus baculos geftaf-
fe : Cantor , qui Cantum inchoat , eft tubuina, qui Ji~
gnum ad pugnam dat. . . . Cantores capita pileolis te¬
gunt, baculos vel tabulas manibus gerunt , qniapra-
lianies caput galeis tegunt, armis bellicis fe protegunt.
De aliis Cantorum veftibus agit Amalarius 1. 3.
de Eccl. Offic. c. 4. Continuator Aimoini 1. 5.
cap. 5 4. Adatthaus Pracentor Senonenjis , & Alber-
tus Cantor Parijienjis chorum tenuerunt , Cantum m
procejfione impofuerunt. Eckehardus Minimus de
Vita Notkeri Balbuli cap. 16. de Chunradolmp.
Apud Ad aguntiam civitatem S. Galli Adonacho fc ho¬
las inibi regente, & procurante etiam Cantoris offi¬
cium , ut folitumeft , in medio choro imponens crebro co¬
ronatus & infulatus , adornatufque pretiojijfmis indu¬
mentis. Vide Monafticum Anglic. to. 3. p.3 39.
Obfervandum porro Romae aedem fuilfe, quae
Schola Cantorum appellabatur. Guillelmus Biblio-
thecarius in StephanoVI. Et in ScholaCantorum ,
qua pridem Orphanotrophium vocabatur , Heptateu¬
chum unum obtulit. Vide Jo. Diacon, in Vita Gre¬
gor. M. lib. 2. cap. 6.
Cantor, Officium monafticum, de quo Lanfran-
cus in Decret. pro Ordine S. Benedi&i cap. 5.
Jjhncunque ledurus aut cantaturus efl aliquid in Ado¬
ri a jierio ,Ji necejfe habet , ab eo , priufjuam incipiat ,
debet aufcultare , &c. Adde librum UfuumOrd.
Ciftercienfis cap. 11 5 .
Cantor Scholarum, in Tabulario Conchenfis Ab-
bat. Ch. 5 1 6.~
Cantoratus, Dignitas Cantoris in Ecclefia, apud
Guibertum lib. 1. deVita fua c. 7.
«[[ Cantoria , Eadem notione , in Charta anni 12 3 7.’
inter Inftrum. Hift. Meld. tom. 2. pag. 1 40. Lit¬
teris Philippi V. Fr. Regis an. 1 319. quibus Offi¬
cium novum, quod Cantor iam , inquit , volumus ap¬
pellari , inftituit in S. Capella Parif. quam Canto-
riam confert iEgidio de Condetoejufdem Eccle-
fiae Canonico. Occurrit praeterea in Probationi¬
bus Hift. Comitatus Ebroic. pag. 10. Bulla Pauli
III. PP. tom. 1 .Maceriarum Infulae Barbarae pag.
261. Concil. Hifpan. tom. 4. pag. 384. &c.
Cantorissa , apud Nic. Trivettum ann. 1237. ea¬
dem, quae Cantrix , de qua voce infra.
Cantrix, Quae cantum imponit, & cantatricibus
praeeft in Monafteriis Sanctimonialium. Petrus
Abelarduspag. 155 . Cantrix toti choro providebit &
divina difponet officia, & de dodrina cantandi vel le¬
gendi magifterium habebit , & de eis , qua ad feriben-
dum pertinent vel didandum , &c. Vide Vitam B.
Margaretae Hungaricae cap. 64. & Revelat. S.
Gertrudislib. 1 . cap. 4. lib. 5 . cap. 6.
Cantores, Miniftelli, joculatores , quos Provin¬
ciales noftri Cantadours vulgo vocant. Galfridus,
Monemuthenfislib.i. cap. 22. Hic omne sCant ores,
quos procedens at as habuerat , & in modulis , & in om¬
nibus mujlcis inftr umentis excedebat, ita ut deus jocu¬
latorum videretur. Vide Cantilena , Admijlelli , fjo-
culator, in f) 'oculari.
CAMTORIUM. Liber, cui titulus: Expojttio Adif-
N ij
1 99 CAN
fa : Poftquam legerit , Cantor iri Cant orto fine aliqua
necefihate afccndit , non fuperius : feci (lat m eodem
loco , ubt & Leftor , & f 'olus inchoat refpon forium , &
cuntti in choro refpondent. Sed legendum Cantatorio ,
evincit Ordo Romanus. Vide Cantat ortum.
CANTREDUS, Candredus , Cantaredus, Ruris
portio , continens centum villas , alias Hundredus
dida ; vox Britannica, compofitaex Cant ,i. cen¬
tum , & tre , i. urbs , villa. Joann. Brompton. pag.
957. Hundredus Latine dicitur , IVallice & Hiber-
rtice Cantrcdus , & continet centum villas. Silvefter
Giraldus in Itiner. Cambriaelib. 2. cap. 7. Habet
autem hac infula Ah na trecentas quadraginta villas ,
&pro tribus Cantredis reputatur. Dicitur autem Can-
tredus compofito vocabulo, tam Britannica quam Hi-
bernica lingua , tanta terra oprtio , quanta centum vil¬
las continere folet. Et in Defcriptione Cambriae
cap. 4. Cantredus autem , id ejl , Cantref , a Cant ,
quod centum, &Tref , villa, compofito vocabulo tam
Britannica quam Hibernica lingua dicitur tanta terra
portio, quanta centum villas continere folet. Vide
eumdem inTopogr. Eiibern. dift. 3. cap. 5.10.
in Hibern. expug. lib. 1. cap. 2. 3 . 28. lib. 2. cap.
4. 1 ?. 1 8. & Gratianum Lucium in Cambrenli
Everfo pag. 307.
Cantredus, apud Rogerum Hoved. pag. 567. &
Silveftrum Giraldum lib. 1. Itiner. Camb. cap. 2.
Bromptonum pag. 1074.&C.
Cantredum , in Monaft. Angi. to. 2 . p. 1 8 8 . 1034.
f apudRymer. to. 2. p. 8 8. & 247. Kennet. in
Gloff. ad calcem Antiquit. Ambrofden. &c.]
Cantaredus, apud Matth. Paris pag. 676. & Sil-
veft. Girald.de Hibern. expug. lib. i.cap. 3. lib.
2 . cap. 5 .
Candridus, in Monaft. Angi. tom. 2. pag. 1048.
Vide Hundredus.
^[Cantharedus, in Adis SS. Aprilis tom. i.p. 619.
ubi de S. Celfo Archiep. Armachano.
f CANTRELLA. Vide Cantulla.
CANTRICULA , Fucus. Gloflf. Iftd. Corrupte:
melius infra Craticula , Focus.
CANTRIX. VidepoftCuj/wfr.
^[CANTRUM. Vide Cantharum.
CANTU ALIS , Spedans cantum ecclefiafticum ,
apud Ludewig. tom. 6.Reliq MSS. p. i9i.ex
Diario Belli Huflitici : Item omnes libri mifj ales aut
Cantuales , fimiliter & viatici, & libri hymnorum ,
&c. ChroniconMellicenfe pag. 479. coi. 2. Vide¬
tur agendum , ut antiqui libri mijfales quantum ad Can-
tualia concordentur , & folia connotentur.
f CANTU ARIA. Vide Cantaria.
CANTUAR1UM. Vide Cantaria.
CANTU ARIUS, Idem qui Cantor. Obituar. MS.
Eccl. Morin. fol. 2 1 . Pro obitu ad majus altare no¬
bilis viri fjofephi du Cajlel . . . feptemdecim aliis Ca-
pellanis er Cantuariis , ollo Vicariis & Curato dicta
Ecclefia , cuilibet duosfolidos.
CANTULARE. Liber Ecclefiafticus ad cantandum.
W. Thorn. pag. 1935. Pf alterium, ympnare , Can-
tulare , Re gula Monachorum , &c.
CANTULLA. Guillelmus Biblioth. inSteph. VI.
PP. pag. 237. Contulit in Monafierio S.Silveflri
thymiaterium de argento unum , Cantullam argenteam
unam. Forte Cannulam. [Crediderim retinendum
Cantullam , e amque ede naviculam qua micae thu¬
ris affervantur, a Graeco x«v8»A«t', Species vtxGs-, thy¬
miaterium autem efle thuribulum. Obfervat Mu-
ratorius pro Cantullam alias fuifle Cantrellam , fed
mendofe. ]
«1 CANTULOSUS , Canorus. Vita B- Guthlaci in-
CAN 200
ter Ada SS. April. tom. 2. pag. 44. Deinde Can-
tulofis vocibus garrulantes ( hirundines.J
CANTULUS, diminutivum exCantus. Jul. Firmi¬
cus lib. 3 . cap. 1 2. Ex invento Cautuli & organi ,
facient magiflros , &c.
1 . CANTUS Ecclefia fticus, Ambrofianus , Gregona -
nus , Romanus, Metifcus , Gallicanus. Pfalmodia,
& Cantus Ecclefiafticus a primis nafcentis Chri-
ftianifmi incunabulis obtinuit, quidquid garriat:
Calvinus, Wiclefi affecla, lib. 3 . Jnftit. c. 2 o. §.
32. quem fequuntur Centuriatores Magdebur-
genfes : idque veterum Canonum audoritate <5c
SS. Patrum , qui primis Ecclefia faeculis vixe¬
runt , locis non paucis firmarunt Stephanus Du¬
randus lib. 3. de Ritibus Eccl. cap. 21. Jacobus
Sewertius in Chronol. Hift. Chopinuslib. 1. de
Sacra Polit, tit. 3-§. 5»Cardin. Bonalib.dePfat-
modia ,& alii. Verum , ut tradunt Ifidorus lib.
i. de Eccl. Offic. cap. 5. & Rabanus lib. 2. de
Inft. Clcricor. cap. 48. Primitiva Ecclefia ita pfal -
lebat , ut modico flexu vocis faceret p fallentem refona-
re , ita ut pronuncianli vicinior effet , quam canenti.
Cantus Ambrosiae us , in Ecclefia aS. Ambrofioin-
ftitutus. Radulphus Tungrenfislib. 10. de Cano¬
num obfervantia , Propofi. 1 z. Officium Ambrofia-
num ad Nocturnos <jr Alatutinos atque Vefperas ,
Laudes , nec non ad Mijfam habet folennem & for¬
tem Cantum , omnino alium a Romano , quem hodier¬
na die fonora , & forti voce fonant Clerici civitatis &
Dicecefis Afediolanenfis : & exinde apud Romanos B.
Gregorius & Vitalianus PP. Cantum Romanum re¬
ceperunt , qui per eos , feuper alios fub tenore & tono ,
qui hodie cantatur , ubique extitit magis plane dulcora¬
tus & ordinatus. Leo Oft.Jib. 2. cap. 97. de Vi-
dorell. PP. Tunc etiam & Ambrofianum Cantum in
Ecclefia illa ( Cafinenfi ) cantari penitus interdixit .
Primus autem S. Gregorius cognomento Ma¬
gnus PP. cantum Ecclefiafticum correxit , redu-
xitque ad certum muficae concentum , quem in
univerfo orbe Chriftiano obfervari voluit , &
Scholas Cantorum , qui in his canendi inftitutis
haud leviter e flent eruditi, in ipfaRomana Ec¬
clefia confiituit , utaudor eft Joannes Diaconus
lib. 2. Vitae S. Greg. cap. 6. Atque inde Cantus
Ecclefiafticus , aGregorio renovatus , & in me¬
liorem redadus ordinem , paflim Gregonanus ap¬
pellatus eft. Walafridus Strabo lib. de Reb. Ec-
clef cap. 22. Traditur denique , B. Gregorium, fic-
ut ordinationem Ahjf arum & confecratiomun , it a etiam
Cantilena difciplinam maxima ex parte in eam , qua
hactenus quafi decentijfmia obfervatur, difpofitionem
perduxijfe. Symeon Dunelm. de Geft. Angi. ann.
790. Cujus corpus fratres cum Gregorianis Cantibus
ad Ec clefiam portantes, &c. Et ann. 108 3 .Hic in¬
ter catera Jlultitia fua opera Gregorianum Cantum af-
pernatus , &c. Adde Florent. Wigorm pag. 640.
Honorium Auguft. lib. 2. cap. 14. lib. 4. cap. 1 .
Ordericum Vital. pag. 523.&C.
Cantus Romanus inde etiam didus eft , quia in Ro¬
mana Ecclefia ufurpari primum folitus a Schola
Cantorum , quamS. Gregorius inftituit. Capitu¬
la CaroliM. lib. i.cap. 80. Monachi ut Cantum
Romanum pleniter & ordinabiliter per notturnale vel
gradale officium peragant. Et lib. 6. cap. 225. Ut
fecundum ordinem & morem Romana Ecclefia fiat C an-
tatus. Ratpertus Monach. deCafibusS. Galli cap.
4. Maxime autem authenticum antipbonarium docere
& melodias Romano more tenere folliettus. Flenricus
H utmdonenfis lib. 4-Hift. Ibt ergo fjoannes Canta*
re docuit Romano more. Inde poftmodum Cantus
2oi CAN < CAN 202
Romanus in ceteras orbis ChriJftiani Ecclefias
tranfiit. Quippe illas Roma cantuum libros, miliis
ad hoc nuntiis, a 1'ummis Pontificibus impetraflc
pafiim legimus. Chilienus lib. 3. Vitae S. Brigidce
cap. p.num. 6 1 .
Libros compojitos , tantumque & munera multa
Mijit Apojlulicus Brigida, concejfit habenda ,
T radidit illa fuis , difeendi vertit in ufum.
Prae ceteris autem Gregoriani & Romani Can¬
tus dulcedinem amplexati funt deinceps Germa¬
ni, feu Galli. Verum quia de proprio quidpiam
admifeuerant , a vera legitimaque Romanorum
modulatione defeiverunt : Alpina Jiquidem corpo¬
ra , inquit Joannes Diae. lib. 2. cap. 7. vocum fua-
vum tvnitruis altifine perftrepentia fufiepta modulatio¬
nis dulcedinem proprie non refultant, quia bibuli gut¬
turis barbara feritas (al. grojjitas) dum inflexionibus
& rcpercujftonibus mitem nititur edere cantilenam , na¬
turali quodam fragore , quafi plauflra per gradus con-
fufe fanantia , rigidas voces jaciat ,Jicque audientium
animos , quos mule er e debuerat , exafperando magis ac
obflrependo conturbat.
Verum identidem mifii a fummis Pontificibus
Cantores ex Schola Romana , qui in provinciis
fedi Apoftolicoe obnoxiis Eccleliarum diflonos
cantus ad legitimum Romanae dulcedinis trami¬
tem revocarent. Quippe Pipinus Francorum Rex
ineo potillimum operam pofuit, ut Gallicanum
cantum, quod a Romano nimium difereparet ,
omnino tolleret , & in hoc perinde, ut in caete-
ris , Romanae Ecclefiae confentiret. CarolusM. in
Conftitut. de Emendatione librorum & Offic. Ec-
clefiaft. Accevfi pr ater ea memoria veneranda Pipfini
genitoris noflri exemplis, qui totas G alliarum Eccle-
jnxs Romana tr aditionis fuo fludio Cantibus decoravit ,
eW.Capitul. Aquifgran. an. 789. c. 78. & lib. 1.
Capit, c. 74. Monachi, ut Cantum Romanum . .. .
peragant , fecundum quod beata memoria genitor nofter
Pipinus Rex decertavit ut fieret , quando Gallicanum
Cantum tulit , ob unanimitatem Apofloltcafedis & fan¬
da Dei Ecclejia pacificam concordiam. Idem Carolus
M. lib. I . contra Synod. pro adorandis Imag. cap.
6.<Quja (Ecclefia Gallicana) dum a primis fidei tem¬
poribus cum ea (Romana) perflaret in facra religio¬
nis unione , & ab ea pa.ilo diflaret , quod tamen contra
fidem nonefl , in Officiorum celebratione, veneranda me¬
moria genitoris noflri illujlrijfimi atque excellentifjimi
viri Pipini Regis cura & induflna , Jive adventu m
Galli as rcvereniiffimi & fandi /fi imi viri St eph ani Ro¬
mana urbis Antiflitis , eft ei etiam in pfaliendi ordine
copulata: utnon effiet difpar ordo pfaliendi , quibus er at
compar ardor credendi , &c. Walafridus Strabo lib.
de Reb. Ecclef. cap. 2 5 . Cantilena vero perfediorem
fcientiam, quam pene jam Francta tota diligit , Ste-
phanus PP. cum ad Pipinum patrem Car oli M. proju -
jhiia S. Petri d Longobardis expetenda veniffiet , per
fuos Clericos , petente eodem Ptpino , invexit , indeque
uftts ejus longe lateque convaluit. Carolus M. in Epi-
ftola praefixaHomiliariPauli Diaconi : Accenji pra-
terea veneranda memoria Pipini genitoris noflri exem¬
plis , qui totas Ecclejiaruih E cclejias fuo fludio Roma¬
na traditionis Cantibus decoravit.
Sed& ante Stephaniil. PP. in Gallias adven¬
tum, qui incidit in an. C. 75 3. curaverat Pipi¬
nus, Remedii fratris rogatu , ut Romaaccerfe-
rentur , qui Gallicanos Cantores in pfalmodiae
modulatione erudirent. Paulus I. PP. Epift. ad
eumdem Pipinum to. 3 . Hift. Franc. quae eft 4 3 .
In eis Jiquidem comperimus exaratum , quod prafentes
Deo amabilis Remedii germani veftri Monachos Si-
meoni Schola Cantorum Priori contradere deberemus ,
ad inflruendum eos in Pfalmodia modulatione , quem ab
eo adprebendere, tempore }quo illic m vejlris regiminibus
extitit , nequiverant , &c. Porro Paulus Stephanum
proxime prcecctfit.
Extin&o poft hacc Pipino, Carolus M. filius &
fucceflor, ab eodem Stephano II. Pontifice 12.
Clericos Carminum divinorum , feu Romanae mo¬
dulationis peritiffiitnos obtinuit , qui in Galliam ad-
vefti , & a Carolo perhonorifice excepti, in di-
verfas regni Eccleftasdifperfi funt. At hi invidia
& odio Francici nominis, pabto invicem inito,
finguli in locis lingulis , diverlillime & quam cor-
ruptilfime poterant excogitare , & ipfi canere, &
Jic alios docere laborarunt. Quod cum Carolo inno-
tuilfet, fummo Pontifici Adriano, non Leoni ,
ut habet Sangallenfis , rem detulit, qui Romam
evocatos vel exilio vel perpetuo carcere damna¬
vit , & ne in pofterum quid fimile accideret, Ca¬
rolo perfuafit , ut duos fisorum induftrios Clericos Ko-
mae apud fe relinqueret , quo Romanam modu¬
lationem addifeerent , & inftrudli alios in Gallia
Clericos erudirent : quod ita faftum eft. lis in
Galliam reverfis alterum fecum retinuit, alterum
ad Drogonem filium Metenfem Epifcopum , qui ,
id a parente efflagitarat impenfius , milit , cujus
induftria , inquit Sangallenfis lib. x. cap. 1 1 . non
folum in eodem loco pollere , fed & per Franciam in
tantum coepit propagari , ut nunc apud eos , qui in his
regionibus Latino fermone utuntur , Ecclejiafhca Can¬
tilena, dicatur Metenjis , apud nos vero qui Teutoni¬
ca , feu Teutifca lingua loquuntur , Mete , vel fecun¬
dum Gr&cam deriv ationemujitato vocabulo Metifc a no¬
minetur. Paulus Wanefridusin Chron. Epifcopo-
rum Metenf. in Chrodegango : Clerum abundanter
lege divina , Romanaque imbutum Cantilena , morem
atque ordinem Romana Ecclejia fervar e prxeepit. San-
gallenfi confentit Joannes Diae. lib. 2. cap. 9,
Mox itaque duos fuormn indufirtos Clericos Adriano
tunc Epifcopo dereliquit , quibus tandem fatis eleganter
tnflruclis , Metenfem metropolim ad fuavitatem modu¬
lationis pnftina revocavit , & per illam totam Galliam
correxit. Subdit deinde capite proxime fequenti :
Sed cum multa pofl tempora defunctis his , qui Roma
fuerant educati , cantum Gallicanum Ecclefiarum 4
Metenjidifcrepare prudenii/ffimus Regum vidiffiet , ac
unumquemque ab alterutro vitiatum Cantum jabtantem
adverteret-. Iterum , inquit , redeamus ad fontem. Tunc
Regis precibus Jicut hodie quidam veridice aflipulantur,
Adhanus PP. permotus duos in Galliam Cantores
( Theodorum & Benedi&um) mijit , quorum judi¬
cio Rex omnes quidem corrupiffe dulcedinem Romani
Cantus levitate quadam cognovit: Metenfes vero fcla
natur ali feritate paululum quid diffionare pervidit. De¬
nique ufque hodie quantum Romano Cantui Metenjis
cedit , tantum Metenji cedere Gallicanarum Ecclejia-
rurn , Germanarumque Cantus , qui puram veritatem
diligunt , comprobant . His addenda, quae habetMo-
nachus Egolifmenfis in Carolo M. an. 787. qui
haec etiam deMetenfi cantu fubdit : Magis autem
Magifierium cantandi in Metis civitate renunjit, quan¬
tumque magifierium Romanum fuperat Metenfe in art$
cantilena , tanto fuperat Metenjis cantilena cateras
Scholas Gallorum. His addo Vitam Alcuinin. x 1.
Romamque Ecclejiafiicum ordinem difeendum ab eo du¬
bius fuerat , nec non Mettas civitatem caufa Cantus di -
rettus. Jam vero qui apud Carolum remanfit Can¬
tor Romanus , Palatinos Clericos in ead. Romana
modulatione erudivit. Ledradus Archiepifcopus
Lugdunenfis in Epiftola ad Carolum : Et ideo offi*
20 3 CAN
ciovefira pietatis placuit , ut ad petitionem meam inibi
concederetis redditus , qui ab antiquo fuerant de Lug-
dunenji Ecclefia , per quam Deo juvante , & mere e de
veftr a annuente , in Lugdunenji Ecclefia efi ordopfal-
lendiinfi auratus , ut juxta vires nojlras , fecundum ri¬
tum facri Palatii , omni ex parte agi videatur , quid¬
quid ad divinum perfolvendum officium ordo expofeit.
Nam babeo Scholas Cantorum, ex quibus plerique ita
funt eruditi, ut alios etiam erudire pojfnt. Denique
Carolus ipfelib. i. contraSynod. delmag. cap. 6.
profitetur, fefe reverentijjimi PP.Adriani falutari-
bus exhortationibus parentem , effecijfe ut plures illius
fartis Ecclefia , qua quondam Apoftolica [edis tr aditio¬
nem in p fallendo fufcipere recufabant , eam cum omni
diligentia amplecterentur , fi cui adbaferant fidei mu¬
nere , adharerent quoque p fallendi ordine , &c. Chro-
nicon Moiffiacenfe, de eodem Carolo., an. 802.
Adandavit etiam ut unufquifque Epifcopus in omni re¬
gno , id efi , Imperio fuo , igfi cum Presbyteris fuis offi-
cium, fient p fallit Romana Ecclefia, facerent ; nam
& Scholas Cantorum in loca congrua confiitui pracepit.
Adde Capitulare i.an. 80 5 . cap. 2. & Amalarium
lib. de Ord. Antiphon, cap. 6 8. Cantum porro
Gallicanum intelligi exiilimo in veteri Inquefla
apud P uri cellum in Ambrofiana Bafilica p.‘ 1 1 5 3 .
Sed ab annis 16. infra audivi primo dicere Canonicos
Adelodtas Francigenas ante Evangelium in Natale fi
Epiphania, fi Pafcha refurreclionis. Vide Notamu-
fica, & Cardinal. Bonalib. dePfulmodia.
Cantus Contrapunctus , vel nude Contrapun-
ttum, duplex efi apud Muficos : Simplex feu con¬
centus muficus rudior, qualis efi ille, quem Fal-
fum burdonem appellamus ; & Figuratus , qui mufi-
cam elegantiorem compleditu,r. Dicitur Contra-
j> unctum quoniam uno tenore decantatum nullam
moram feu trabium longiorem patitur. Ubi refpi-
randum efi & paulifper immorandum Punitum te¬
nere, ubi fine mora & intermillione , fed aequis
menfuris canendum , dicitur Contrapunttum. Haec
vox occurrit tom. 4. Concil. Hifp. pag. 398. &
399. an. 1585. & paffim apud Muficos 5 quos
confule.
*I Cantus Discantus, Muficus concentus fimplicior,
Gallis A^x-^wr^oK.ObituariumEcclefiaeMorin.
fol. 3 9. verfo : Fundavit . . . folempnem Mijfam de
B. Virgine decantandam . . . cum Cantu Difcantu fi
organis fonantibus. Vide Difcantus.
•J Cantus Figurat us, Muficus. Paffim occurrit apud
Muficae peritos, & alibi , ubi de Cantu Ecclefia-
flico.
Sf Cantus Firmus , Idem qui Planus & fimplex, to.
4. Concil. Hifp. pag. 3 9 8 . an. 1585. &c.
U Cantus PrtmjE Maneris, Id efi: , primi fi fecundi
toni . .. S ecunda Adaneria , id efi , tertii efi quarti to¬
ni.. . Tertia Adaneria, id efi , quinti <fi fexti toni . . .
quarta Adaneria, id efi feptimi & octavi toni. Tra-
datus de Cantu inter Opera D. Bernardi tom. 1 .
coi. 698. edit. 1 690.
^ Cantus Nothi, ex eodem Tradatu, degeneres &
non legitimi appellati funt ; eo quod , ut ibi legitur , a
feptimo tono incipiant , efi eumdem in medio ferv antes,
circa finem degenerent , aliis in primo, aliis in quarto
tono definentibus.
Cantus Organicus prohibetur in exequiis vel fe-
pulturis , nifi quando tales exequia, vel Jepultura cele¬
brabuntur per Capitulum, in Regula Toribii Archie-
pifeopi Limae, to. 4. Concil. Hifp. p. 6 7 3 . coi. 2.
Cantus Panegyricus, Omnium hilaris concen¬
tus, in Hifl. Mediani Monafl. ex Charta an. 1618.
Cantus Planus, Gall. Piam Chant, Simplex ca-
CAN 204
nendi modus. Occurrit inRegeflo Autiffiod. MS.
annorum circiter 200. & in Concilio Mexicano
an. 1 5 8 5. Vox nota ab annis circiter 400. Vide
Mercurium Gallic. Februarii an. 1 7 2 8 . p. 2 3 3 .
Cantum Portare , Rem cantandam alicui praeci¬
nere. Ordo Cluniae. Bernardi Monachi part. 1.'
cap. 14. Efi autem Armarii Portare Abbati omnes
Cantus , quos ipfe cantat aut incipit.
Cantus Pullorum. Vide Pullus.
2. CANTUS, Italis Canto, Latus, angulus, [Graecis
k«vQoV, Angulus oculi. Hinc emendandum Sup-
plem. Antiquarii, ubi Camtus, proCawiar.] Vetus
Charta apud Ughellum tom. 7. Ital. facr. p. 393.
Et de latitudine de Cantu in Cantum , quantum ipfx
plagia continet. Infra : De Cantu in Cantum. Nos di¬
ceremus , de coin en coin , [ d'un cote 'a l’autre. ] Ad¬
de p. 414. Rythmus de Verona, apud Mabillon.
to. 1 . Analedor. Foro lato fpeciofofiernuto lapidibus,
ubi in quatuor Cantus magnus infitat forniccps , fic.
In Cantu Sedere, recenfetur inter fuperflitiones
paganorum apud S. Audoenum inVita S. Eligii
Noviom. Epilc. lib. 2. cap. 1 5 . Nullus Chrifiianus
in puras ( al. pyras ) credat , neque in Cantu Sedeat ,
quia opera diabolica funt. Noflris Efire affisdeCant ,
cfl Efire affs de cvfie.
% 3 . CANTUS , pro fifuantits , qui & pro Quot , in
Ufibus Culturae Cenom. Incipiet Cantor officium.
Puer natus efi , & advocet juxta fe de Cantoribus Can¬
tos complacuerit.
CANUA. Vita S. Eligii ab Audoeno feripta lib.
2 . cap. 1 2 . Unus ex famulis ejus Canuam cum qua ca¬
melum onerarium fecum ducere confueverat , fubito per¬
didit. Et cap. 5 7. de homine rabiofo : Egeftiones
etiam ruderum, nec non & Canuam, fi comprebendijfet,
avidiffme edebat. [ f. pro Canua legendum efi Can¬
na , arundo , & pro Ruderum pofterioris exempli
mallem Rudarum, ideft, vicorum. Quodfpedat
adfequentem Graecam vocem yavda , corrupta efi
pro yjiveiua. vel yavuva ab Hebraico Cbanavat Pla¬
centa, laganum. Jerem. in verfione lxx. 7. i 8.
Oi vici au tw trvXXtyovo-i %vXa , uai ei 7rarepec at nuv
uxmen ttvq , kxi ai yvvaiK.ec rfCum <^aic, , te aurav
TrciMo-ai Kxvodvxs th FgotlieL t» »p avS. Filii eorum col¬
ligunt ligna , efi patres eoum J accendunt ignem , efi
mulieres eorum terunt fimilam , ut faciant placentas
militia coeli. ] Aliud videtur vox Xavda, quae habe¬
tur in VII. Synodo Ad. 6. Kai l £ aXeugu ya vasa; t n
S-garia t5’ «p avS ci rtov ECp aiuv eiePuXoXaTp>i<rav%c <T»rpo«rc—
epeoov. Ubi interpres laganam reddidit.
CANULA , Fiflula , Gall. Flute , Inflrumentum
muficum. Papias inMS. Bituric. Choraules , Prin¬
ceps chori, vel qui C anulis, id efi fifiulis canit. Choraule
enim Grace Canula dicitur.
CANULASTHIUM , Pera. Ada SS. Junii tom. i.1
pag. 241^ de S.Nicolao Peregrino : fitutipfius cru¬
cem efi Canulafihium fumentes cum fide , d vexationibus
<fi infirmitatibus curabantur.
f CANUM. Vide Cana 2.
% CANUMENTUM , B^cvra, ^ dwvTia. Gioir.
Lat. Graec. Verutum > ut exponitur in Supplemen¬
to Antiquarii.
^[CANVOYS, Tela rudior, a Canava pro Canna¬
bis , Gall. Canevas. Angi. Canvas. Kennettus in
Gloffiirio ad calcem Antiquit. Ambrofden. Et in
Canvoys empto Londin. per Richardum Dymby pro lin-
theaminibus faciendis m. fol.
CANUS Equus, qui ex candido fi nigro efi , Papiae.
CAN USIN Ai Pelles , Rufae , vel fubrufae. Orderi-
cus Vitalis lib. 8 . pag. 715. Locupletes heras feneis
vefiibus, fi Canufinis pellibus delicate indutas trepidare
2o 5 CAN
cogebat. Vide Martialem lib. 14. Epigr. 1 27. 1 ifi
& Interpretes.
CANUSUM, in Charta anno 1197- apud Ughel-
jum tom. 7. pag. 1275. Unum amictum cum frifo
magno, unum Canufium cum gr amatis & fnfis. Sed le¬
gendum videtur Camifim, feu camijia.
CANUTUS, pro Canus , cui canent capilli praefe-
nedute. Glolf. Lat. Gr. rioAioc, C,anus , Canutus ,
poliris Cbenu, Italis Canuto, Alcuinus Poem.189.
Efi vir jam mus Canuto vertice funus,
Poem. 221. .
Quid faciet tardus Canuto vertice Draucesl
Addc^Poem. 2 6 4. Utuntur praeterea Eckeardus
Jun. de Cafib. S. Galli cap. 1 0. & Vita S. Samio-
nis Epifc. Dolenfis lib. 1 . cap. 26.
f CANVUM, pro Cannabum , Gall. Chanvre , apud
1 Lobinellum Hili Britan. tom. 2. pag. 15 6. De
decima vini cluas , de lino & Canvo totam.
f CANZELARIA , pro Cancellana , Gall. Chan-cele-
rie , in Regiminibus Paduae ad an. 1320. apud
Murator, tom. 8- coi. 432.
f CANZELLAKE , pro Cancellare , Delere, expun¬
gere. Chronie. Parmenie ad an. 1308. apud Mu¬
rator. tom. 9. coi. 874. Propter quam pacem omnes
b anniti .... Cancellati & exemit fuerunt de bannis
fui .
q CANZELLATUM, Cancelli , cancellis claufum.
Jacobus de Varagine in Chronico Januenfi, apud
Murator, to. 9. coi. 29. Jfie tranftulii corpus S.Sjri
in B alii icam xo. Apoflolorum . . . cujus corpus repojitum
fuit in choro ejufdem Ecclejia, ubi modo efi introitus
Cancellatum.
CANZiR vel Kanzir. Hiltor. de Reliquiis S. Marci
V enetias tranllatis :
Marcum furantur , Kancir ii vociferantur .
Alibi Cancir habetur.
CAOETUS. Vide Cauanna.
C A ORCINI , Caturcini , Cawrsini , CaWarsini,
Corsini, Mercatores Italici propter fceneratio-
nem ufurariam famofi, maxime in Gallia, unde
non femel a Principibus nollris profcripti funt ,
Legibus Sc Statutis contra foeneratores editis. Ex-
fiat inter alia Edidum fandi Ludovici , rnenfe
Jan. an. 1 268. quoCaorfinos ufurarios proferi-
plit, lada tamen mercatoribus Lombardis, Caor-
cinis, & aliis extraneis mercaturam in Gallia exer¬
cendi facultate, dummodo nullum ufurarium.
f oenus facerent. Prodat etiam aliud Philippi Au¬
dacis datum Parifiis die Martis ante felium SS. Si¬
monis & Jud.e, hoc verborum contextu : Extir-
pure volem es de finibus Regni nofiri ufurariam pravi¬
tatem , quam qusfdam Lombardos & Caorjinos , aliof-
que complures alienigenas in eodem Regno publice in¬
telleximus exercere, mutuantes pecuniam obligatam fibi
pignoribus ad ufaram , & habentes ad hoc domos fpe-
cialiter deputatas , in quarum extofionibus ufurarum
valde pradittum depauperant regnum , &c. Quo Edi-
do a Regno proferibuntur duobus inenfibus poli
ej us proclamationem. Mox additur : Non inhibemus
tamen quin mercatores Lombardi , Caorfini , & alii un-
dequaque pro fitis negotiis & mercaturi legitime exer¬
cendis in regno mftro morentur , pacifice veniant re¬
cedam t, &c. [Statuta Ecclefiae Meld. an. circiter
1 3 46. inter lnftrum. Hift.Meld. tom, 2. p. 492.
Inhibentes ne qui , in domibus , vel m locis , aut in ter¬
ris Ecclejiarum Lombardos , aut alios advenas , qui
vulgariter Caorcmi dicuntur , ufurarios manifefie re -
ceptare pr a fumat. J
1 Iorum etiam pefits abominanda adeo invaluit in An-
glia , inquit Matthaeus Paris an. 1 2 3 5 . ut vix effit
CAN 206 ■
aliquis , quiretibus illorum jam non illaquearetur. Cir->
cumveniebant enim in necejjhatibus indigentes , :i fu¬
ram fxb fpecie negotiationis palliantes, &c, Moxfub-»
dit formulam qua debitores fibi obligabant, Ad¬
de Matth. Weftmon. an. 123 2. fub finem, Hos
demum profcripfit ab Anglia Henricus III. an,
1 2 40. ut audor ed idem Matth. Paris pag. 355.
a quo podmodum , Papae , ut ait , interventu , re¬
vocati funt an. x 2 5 o. fed mox ob immenfas &
detedabiles ufuras iterum profcripti Sc carceri
mandati funt anno 1251. Henricus III. Braban-
tiaeDux tedamento luo an. 1260. quod exftat
apud Mineum lib. i.Diplom. Belg. cap. 84. ca¬
vit, ut Judaei & Cavparjim de terra Brabantiae ex¬
pellerentur. Statutum Caroli lI.Regis Siciliae Com
tra Judaeos , datum Andegavis 8. Decembris an.
1289. Pracipimtis ut cxpuljio pradicla extendatur ad,
omnes Lombardos , Caturcinos , aliafque perfonas alie¬
nigenas , ufuras publice exercentes , &c. Ubi notan¬
dum Caturcinos appellari , qui aliis Caorcini , Mat¬
thaeo Paris Caurjini dicuntur. A Cadurco , fcilR
cet, Gallice Cahors , Occitaniae urbe celebri, in
qua ii commercia fua exercebant ; unde podmo¬
dum Monpelfulanum, ac deinde Nemaufum tranfi
lati , ut infra in Langob ardus docemus ; cujus qui¬
dem nomenclaturae etymon firmat Dantes in In¬
ferno eant. 1 i.amplediturqueCIeyracus ad Le¬
ges maris pag. 226.
At funt nonnulli qui idud nominis a familia
Caofina , aut Cofina, Florentina deducendum,
cenfent: quae cum aliis ejufdem urbis, Sc pro¬
vinciarum vicinarum familiis , in univerfaprope-
modum Europa, mercaturae operam dederit- Nam
licet Lombardorum appellatione omnes mercato¬
res Italici , in Regnis Italiae finitimis , Sc longin¬
quis, foenus exercentes, agnofeerentur ; erant ta¬
men ii didindi in Societates, ex inito invicem
pado Sc foedere, quae vulgo famifise nobilioris,
penes quam lumma mercaturae erat , nomine do¬
nabantur. U nde crebro legere ed Societates Ama*
natorum , Acciaivolorum, B ardorum, Corjinorum, &c+
apud Joan. Villaneum , praefertim lib. 1 1. c. 1 37.
ubi Societatem Corjinorum memorat. Familiae Cor*
fi nae Florentinae meminit etiam Ugolinus Verinus
lib. 3 . Uludratae Florentinae :
Clara Sophocleo fitrps efi memoranda cothurno
Cofina fobolis , nulli virtute fecunda.
De hac etiam multis Montecatinus.
Jam vero ex eo quod Caorfini ufurarii padim
exagitarentur, profcriberentur,& in carceres com¬
pingerentur, nata videtur familiaris nodris lo¬
quendi formula : Enlever quelquun comme un Cor -
Jin, cum aliquem in carcerem per vim abdudum
dicimus : quanquam non defunt qui eam referant
ad corpora Santtorum , feu Divorum reliquias, quae
ad majorem venerationem humeris Sacerdotum
& Magnatum deferri in fublime folent, quomo¬
do apud Plautum in Milite gloriofo :
Ducite ifium ; fi non fequitur , rapite fublimem for as9
1 .CAP A , Cafpa, Vedis fpecies, qua viri lajci, mu¬
lieres laiese , Monachi, Sc Clerici induebantur,
quae olim caracalla- Wlphinus Boetius iri Vita
S. Juniani : Fefiis cilicina de caprarum pilis , qua in
modum Caracalla, quam nunc Cap am vocamus , per -
feverat ufque in hodie , apud nos efi. [ Chronicon Tri-
vetti ad an, 1156. In pago Panjiacenfi Capa Sal¬
vatori/ nofiri in Alonafierio Argcntolii revelatione di¬
vina reperta efi , inconfutilis & fubrufi coloris , quam
glorioft mater ejus fecit et , cum adhuc puer ejfet , prout
reperta cum ea littera indicabant. ]
2oy CAP
Capam viris laicis tribuit Gaufredus Malaterra
lib. 2. cap. 44. Ipfe cum tredecim viris , gladiis cum
Capis accinRis . . . ad portam cajlelli accedens , &c.
Rogerus Hoved. in Henrico II. Percujfus efi cum
gladio per Cappam & tunicam & cami/tam , non Jine
J anguinis effujione. In Ricardo I. Et fracta eft Cappa
Regis Anglorum , ex percujfione IVillelmi des Barres.
AddeMatth. Paris pag. 1 5. [& Vide Annelatus.']
At Jaici cottos vel mantellos cum Capis deferre, con¬
tra Monachi cottos , vel mantellos Jine Capa portare
vetantur in Concilio Metenfi an. 888. cap. 6.
Capam kqyxioxilexm adferibunt etiam Scripto¬
res. Idem Malaterra lib. 1. cap. 29. Veftium etiam
tanta penuria illis erat , ut inter Comitem &Comitif-
fam non niji unam Capam habentes , ait er natim, prout
unicuique major necejfttas incumbebat, ea utebantur .
Matthaeus Paris an. 1 1 9 2. Ve(iem Sacerdotis in me¬
retricis habitum convertit , tunica viridi feminea indu¬
tus , Capam habens ejufdem coloris , peplum in capite
muliebre portans , &c. Computum Stephani de la
Fontaine Regii Argentarii an. 1 5 5 1 . Pour fourrer
me robbe de 4. garnemens queMadame la Royne ot de-
livree le jour de Myaonft , pour les 2. fur cos, & cors
de la Chape , 3 . fourrures de menu ver. T radit Gau¬
fredus Vofienfis 1 . part. cap. 5 5 .extremo Regem
Ludovieum Vll.prohibuiffi q mulieres publicas chla¬
myde feu Cappa uti Parijius , ut tali nota a legitime
nuptis difc er nerentur.
Capa autem tunicae laxioris & talaris fpecies
fuit, quae caeteris veftibus fuperaddebatur , pal¬
lii inftar : unde rede Ilidorus lib. 1 9 . Orig. c. 3 1 .
Capam diftam fcripfit , quia quoji totum capiat homi¬
nem. Anonymus in Vita S. V odali Benedidi num.
10. Tollens pallium fuum quod vulgo Cappa vocatur .
Le Roman de Garin :
Cii dei chaftel s’ ddoulent a droiture ,
Veftent hauberc , ceignent efpees nues.,
Et par defuere ont les Chapes veftues.
Le Roman de Rou Sc des Ducs de Normandie :
N’a gueres meillor terre fous la Chape dou ciet.
Cum vero capae totum hominem quodammodo
ambirent & tegerent , iis utebantur potiffimum,
cum foras , aut peregre ibant. Goffridus Vindo-
cinenfislib. f. Epift. 3 . Si per fona qualibet ad eum
tranjiens invenitur , non ei aufertur Capa, fed devita
fiaiim & membris agitur. Vitae Abbatum S. Albani :
Ad Synodum venient , . . . & inter alios fedebunt , ha¬
litu tamen itineris non mutato , niji velint , videlicet in
Cappis & calcaribus. Atque inde negotiatoribus
praefertim tribuitur, quod ii negotiationis Sc com¬
mercii caufa perpetuo fere terras & provincias
obeant. Lupus Ferrarieniis Epift. 125. Negotiato¬
rum Capas fe petiturumjaftabant. Le Roman de Flo -
rimond :
Tos a guife de marcheans ,
Fucent veftus de Chapes grans.
Hinc Capa pluvialis, cujus in pluvia ufus erat.
Chron. Andrenfe : Volens ab Eleemofynario noftro
Capam pluvialem & fumptuofam annis Jingulis extor¬
quere . . .Jiquidem in noftro hofpitali de flo groffo Capa
folebat Jingulis texi , & domino de Fielnes tranfmittt.
Vincendus Belvac. lib. 29. cap. 1 18. Ecce Na¬
talis Clericus meus ante me aftitit , Capa indutus plu¬
viali, Jient mihi videbatur, pulcherrima, &c. \Vi-
bertus Archidiac. in VitaS. Leonis IX. PP. cap. 8.
Super pluviali vefte , qua Capa vocitatur. Le Roman
de Vacces MS.
Une Chape a pluie afeubla.
Lacernas pluviales vocat Interpres Juvenalis Sat.
9. v. 28. quas ille pingues , qua muniant a pluvia ,
CAP 208
non qba ornent, \_Capa ad aquam, in Computo anni
1202. apud D. Bruffel T rad. de Feodis pag. cci.
coi. 1 . ad calcem tomi 2 . ]
Sed & Capam capitis tegmen tum effe dixit 111-
dorus loco citato : Capa ditta . quod capitis eft orna¬
mentum. Certe capam os Sc vultum texiffe docet
le Roman de Garin MS.
Affuble fu s’ot le chaperou mis ,
Oftex. la Chape , li Cuens Fromond a dit0
Aluit vos voi ore enbronchies &panjif.
Infra :
Ofta la Chape , Ji lor montra fon vis.
Le Roman de Rou MS.
Par les chans font a lui efperon venu ,
Efmuchies de lor Chapes, rien a nui cogntt.
Idem Poeta :
En la Chape s eft embufehies ,
Jj)u il ne fu pris , ne encerchies.
Atque hinc percipimus cur Guillelmus de Podio
Laurentii cap. 49. dicat Maffredum quemdam
fuiffe Capam & refugium infidelium & malignantium t
quod ii videlicet apud Maffredum delitefcerent ,
Sc abfeonderentur.
Inftrudae porro erant capae manicis laxioribus ,
unde manicata dicuntur Matth. Paris an. 125 8.
Cujus familia collateralis otto Capis , videlicet quinque
claujls , & quinque Manicatis de optimo moreto fuper -
bivit redimita. Computum StephaniFontani:yJA?«-
ches de Chape , & le chaperon de Chape ,300. II. In¬
nocentius III. PP. in Concilio Lateran. can. 16.
& lib. 1. Epift. pag. 298. vetuit ne Canonici &
Clerici Cappas Manicatas intra Ecclefiam ad divi¬
num Officium deferrent. Idem prohibuere Galo
Cardinalis in Conftit. an. 1208. cap. 3. 4. Odo
Parif. in Statutis Synodalibus , Concilium Ebora-
cenfe an. 1195. can. 6. Monlpelienfe an. 1 2 1 4.
can. 3 . Avenion. an. 1209. can. 1 2 . Sarifberienie
an. 1217. can. 10. StatutaSynodaliaNicolas Epifc.
Andegav. ann. 1264. & 1269. Conftitutiones
Nicofienfes can. 8 . Synodus Ciceftrenlis an. 1 2 8 9.
can. 9. Synod. Bajocenfis an. 1300. can. 3 3 .&c.
Cape Alat e , interdidi pariter Clericis in iifdem
Statutis Odonis Epifcopi Parifienfis , [ necnoix
etiam ip. attiq. Statutis Synodal. Ecclef. Aiduen»
lis apudMarten.tom.4.Anecdot. coi. 472.]
Capis praeterea aftuta erant & cohaerebant capu-
tia, Sc ita induebantur , ut cum maxime claufae
effent capae, caput per collare, feu foramen col¬
laris inferretur. Vide in Capitium Sc Capro.
Capa, Monachorum praefertim fuit. Theode-
marus in Epift. ad Carolum Magnum deMona-
chis Calinenfibus : Illud autem indumentum quod£
Gallis Monachis cuculla dicitur , nos Capam vocamus»
Eckeardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 1 . Ingre¬
ditur penetralia clauftri vacuis fur noctibus nudipes „
Cappa quidem , uti Fratrum unus putaretur , indutus
VitaS. Vodali Benedidi n. 10. Ille tollens pal¬
lium fuum , qui vulgo Capa vocatur , fuper eum proje-
cit. [Walafridus Strabo in VitaS. Othomari Ab¬
batis inter AdaSS. Benedid. faec. 3. part. 2. pag.
1 5 6.^upm tam pleniter mifericordiaftudium poffede-
rat, ut Ji quem pauperum nuditatis injuria torpentem
confpiceret , plerumque fuis exutus veftibus , miferi con¬
tegeret artus , ita ut interdum Jine tunica , fola Cappa
conte Rus ad Monafterium remearet. Vita S. Benedi¬
di Anian. inter eadem Ada faec. 4. part. 1 . pag.
213. Concefftt etiam neceffttdtis caufa propter quam
Regula jubet , duas fcilicet ftamineas & femoralia, pel¬
liceas quoque & tegumenta eorum Cappas duas. ] Vide
Regulam Solitariorum cap. 49. Concil. Metenfe
an.
209 CAP ^
an. 8 88. can. 6. Vitam Alcuini num. 2 5. eum-
dem AlcuinumEpifl. 60. &c.
*[ Capa Sanctimonialium etiam fuit. Vita S. Liobae
Abbatiflae inter A&aSS. Benedici. fec. 3-part. 2.
pag. 254. Et beatam virginem ab oratione excitat pe¬
riculis opponendam. ...Ad hanc vocem illa ab oratione
(krrexit , & quafi ad colluctationem vocaretur , Cap-
pam qua erat mduta abjiciens , fores Ecclejia confiden¬
ter aperuit.
Capa Clericorum Regularium , in libro Ordi¬
nis fandi Vidtoris Parifienfis cap. 18. Brevior fuper-
peliicio vel tunica uno plena palmo , undique rotunda
e (Te debet , & ante non nimis altefiffa. V ide Concil.
Trofleianumcan. 6. Ordericum Vital.lib. 8. pag.
7 1 i .Vitam Alcuini num. 2 5 . &c.
Denique capa intervelles Ecclefiaflicas paffim
rccenfetur. Wibertus Archidiac. inVitaS. Leonis
IX.PP. cap. 8 . Nam videbatur Jibi quod fiant inedito,
familiares fitos ad fe de periculo confugientes , reciperet ,
eifque fuper pluviali vefte , qua Cappavocitatur , in¬
du fis , f anguine eorum Jibi ve fies infici confpiceret. Ec-
kehardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 5. Reli¬
quia f que ejus, ut mos nobis e fi , Cappa illa aquilifer a
indutus vefpere diei Santti ipfe domum reportabat.
CaPjE Chorales, quibus Clerici vel Sacerdotes in
choro amiciuntur, apud Matth. Paris an. 1237.
1246. pag. 3 02. 47 ; . in Synodo Colonienfi an.
1 z 8 o . in Prariat. in Charta HenriciRatifboncnlis
an. 1 278. in Metropoli Salifburgenfi to. i.pag.
264. [in novaGall. Chrilt. tom. 3. coi. 12.27.]
&c. Rupertus lib. 2. de Divin. Offic. c. 14. Cap as
quoque in majoribus fefiis ftiperinduimus , . . . qua Capa
bene ab interiori parte patula fiunt , & omnino prater
neceffariam fibulam inconfiuta, . . . fimbriis quoque fiub-
ter ornata fiunt. Honorius Auguftodunenfis lib. 1 .
cap. 227. Capa propria vefiis e fi Cantorum.
Capa cum Tintinnabulis. Anonymus de Miracul.
S. Hugonis Abbatis Cluniae. Tunc mijit Rex domno
Abbati & fiacro Conventui Capam pane auream totam ,
in qua vix mji aururn apparet , vel electrum , vel mar¬
gam arum textus , & gemmarum feries : inferius au¬
tem undique Tintinnabula refionantia , ipfiaque aurea
pendent. Notum in veteri Lege fummi Sacerdotis
veftimentorum oras tintinnabulis infignes fui fle,
ut nota effiet eorum converfiatio , ut ait S. Augufti-
nuslib. 2. Quadi, in Exod. cap. 1 19. Vide Tin¬
tinnabulum.
Cappa Cathegorica. Robertus Goulet in Com¬
pendio j urium & confuetud. Univerfitatis Parif.
fol. 1 2. verfo : Ordo proceffionis Univerfitatis. Cru¬
cem portat quidam Bacchalarius artium Cappa .ca¬
thegorica indutus , hoc efl , Cappa decenti &
convenienti. Eadem notione Catcgorique dicunt
Galli ; quod a voce Categoria fumtum non du¬
bito.
CapjE Rotunda Clausae , quas portare & habere
jubentur Clerici & in facris Ordinibus confti-
tuti , in Concilio Arelatenfi ann. 1260. can. 8.
[in Albicnfi an. 1254.] in Synodo Bajocenfian.
1300. can. 3 3 . apud Ottonem & Ottcbonum
in Legatinis pag. 18. 5 1. in Provinciali Eccle-
fise Cantuarienhs pag. 117. Statutis Synodali-
bus Nicolai Epifcopi Andegav. an. 1269. [in
Manuali Henrici Siftarienfis Epifcopi apudMar-
teniufn tom. 4. Anecdotorum coi. 1082. Nul¬
lus permittitur ad altare defervite , vel Epifiolam le¬
gere , nifi in fiuperpellicio & Cappa rotunda. Capas
Rotundas & largas more Clericorum & Sacerdotum
deferre utEpifcopus Magalonenlis prohibeat Ju-
dxos, admonet Innocentius IV. apud Baiu-
Tome II.
CAP 210
zium tom. 7. Mifcell. pag. 407. ne , quod [ape
contingit , d peregrinis & advenis eis tanquam Sa¬
cerdotibus honor & reverentia indebita prabeatur.
Quare iubdit : Mandamus quatenus ptafatos fiju-
deos , ut Capis hnjufinodi omnino dimiffis , habitum ei *
congruentem deferant, quo non folum a Clericis, verum
etiam k Laiiis difiinguantur , etiam per fiubfir actionem
communionis fidelium .]
Capas Clausas defuper ferre etiam jubentur leproft ,
ut a fimis pojfint difeerni , ne mificeant fe communica¬
tioni fimorum, in Statutis Synodal. Eccl. Conftan-
tienfis in Normannia c. 1 9. apud Marten. to. 4.
Anecd. coi. 806. de Prefbyteris vero ibidem cap.
1 8. flatuitur ut, Si oporteat eos equitare , pojfint tu-
nicali a fub Claufia Capa habere aperta , fied in aperto
claufia deferant. Jfijt. autrmde cetero tranfigreffor hujus
confiitutienis extiterit ; vefiis aperta portata in publico
pauperibus erogetur: & hoc prae ipirnus exee titioni man¬
dari. Vide ejufd. Anecd. to. 3. coi. 898. 1775.
& tom. 4. coi. 47.
Capa Clausula. Geila Gaufredi deLodunoEpi-
fcopi apud Mabill. tom. 3 • Analedt. p. 375. Idem
ab adolejcentiA Domini jugum ferens, quaji quadam
praludia futuri facerdotii Capam Claufulam in fiudio
femper habens, &c. fcd f. legendum Claufa.
Capa D octoralis , apud Robertum Goulet in
Compendio jurium & confuetud. Univerfitatis
Parif. fol. 1 3 . verfo.
Capas Foratas interdicuntur Decanis, Archidiaco-
nis & Archiprefbyteris , in Conflitut. Galonis
Cardinalis.
Capa Pluvialis , in Infixum. an. 1 1 8 1 . ex Ar¬
chivo Doienfi : In tota terra Carreou non funt nifi
tria arp enti a libera, quorum duo reddunt duas Capas
Pluviales Anhiepifcopo quandocumque vadit Romam.
Marten. tom. 4- AnecA coi. 6 1 1 . D. ex Statutis
Ecclefiae Barcinon. Jjfuilibet Canonicus qui receptus
Jit . , .. teneatur infra primum annum, quoprabendam
receperit manualem , facere unam Cappam Pluvialem
feu procejfionalem de purpura.
Cappa Professionalis , quam Epifcopus SufFra-
faneus poft ordinationem fuam tradit Ecclefiae
letropolitanae. Vita Gulielmi Wainfleti Epifc.
Wintonienfis inter Vitas Seledorum aliquot vi¬
rorum, qui dodlrina, dignitate aut pietate incla¬
ruere Londini 1681. Recenfere in hoc loco neceffe
non habeo , quos ille fumptus & quam graves ille facie¬
bat, dum univerfam Archiepificopi familiam lauti (fimis
epulis excipiebat, Cappam, uti vocant , Profejfiona-
lem Archiepifcopo donabat.
Capa Rubea, Summorum Pontificum propria fuit.
Petrus Damian. lib. 1 . Epiffc. 20.de Cadaloo An-
tipapa: H ab es nunc fofit an mitram, habes morem Ro¬
mam Pontificis Rubeam Capam , &c.
Cappa Transver seria , in Statutis Synodalibus
Arnaldi Epifc. Valentini , tom. 3. Concil. Hi-
fpan. pag. 529. Sacerdotes . ... in Ecclefia & ex¬
tra non utantur Cappis Tranfver feriis, fed Cappis ro¬
tundis , vel mantellis.
De Capa Ordinarii Litigare, noflris proverbium
notiffimum , Difputer de la chape d l' Evefque. Id
ell, de re, qux nec adlori , nec reo, fed tertio
competit. Chronicon Andrenfe pag. 629. Di¬
cente, quod utraque pars pro Capa Ordinarii conflictum
haberet, quia neutra pars jus patronatus in pradUta Ec-
clefia habere deberet.
Debitum pro Capa Episcopi, in veteri Charta.
Capa, Alba, Vefiis candida, quam induebant recens
baptizari. ConradusUfperg. Infantes fiuosin fab-
bato functo Paficha & Pentecoftes cum candelis & Capa
Q
2 I I CAP :
qua dicitur veftis candida , & Patrinis comitantibus, ad
bapufnum deferant , eofque vejie innocentia indutos per
Jingulos dies ufque in oh avum diem ejufdem f abbati
ad Ecclejiam deferant, &c. Vide Capulla, Cbrifnale,
[ & Alba 4.]
Capa S. Martini , qua fcilicet S. Martinus corpus
& caput tegebat, olim apud Francorum Reges
tanto in pretio habita, ut inter praecipuas Sandto-
rum reliquias affiervaretur , & in bellis praeferre¬
tur. Monachus Sangall. lib. 1. deVita Caroli
Magni: De pauperibus fupradidlis qucndam optimum
dictatorem & fcriptorem in Capellam ftiam affumpjit,
quo nomine Francorum Reges propter Cupam S. Aiar-
tini , quam fecum ob fui tuitionem & hofiiumopprefjio-
nem jugiter ad bella portabant , Sandla fua appellare
folebant. Walafridus Strabo deReb. Ecclef. cap.
3 1. Didii funt primitus Capell ani a CapaB. Martini ,
quam Reges Francorum ob adjutorium vidtoria, in pra¬
ius folebant fecum habere. Honorius in fermone de
S. Martino: Hujus Capa Francorum Regibus ad bella
euntibus pro Jtgno ante ferebatur , (f per eam., hoftibus
victis , vidtoria potiebantur : unde & cufiodes illius
Capa ufque hodie Capellani appellantur. Idem in
Gemma animae cap. 128. Capellani a Capa S.
Murtini appellati, quam Reges Francorum in praliis
femper habebant , & eam deferentes Capellanos dice¬
bant. Nonfolum igitur Cupam S. Martini in Pa¬
latio , fed & in oratoriis caftrenfibus, quae fj.iraq.o-
p mai inzXmrlui , Ecclejia porratiles dicuntur Nice-
phoro Callift lib. 7. cap. 4 6. affervabant, atque
adeo in praeliis deferebant Capellani. Ubi Sozo-
menus lib. 1. cap 8. de Conliantino M. f <ntww
ei<; iiaiXvcrtuv linaTfxlvnv npieq^iv , mr/.u %?< 5 Tro/.ffJtcu;
tVss-paTewriv. Ex his etiam perfpicuum fit, Graecos
aevi recentioris Capae nomine appellaffie facras re¬
liquias , quas in expeditionibus bellicis & in ipfis
praeliis , deferre folebant. Mauritius lib. 7. Stra-
teg. F 'tvofaivm cT e uvrm tv lu tkc irapard^icoc ,
inarui c ot(fXoi)V , Kcti fj.il avrtv 0 fiavcPoqfcc, 07ri<rftv de
> V* r \ t n 17 \ > \ * \
CLVTK C THV KCLTTUV [iu^U^CCV y KXt 'jUSI CLVTOV 0 TEV TbpctV.
Conftantinopolitanos Imperatores San&orum re¬
liquias in praeliis extulifle, au£ldr e(t etiam Theo-
phyladlus Simocatta lib. 4. cap. 16. Vide infra
Capella r & Vexillum S. Martini.
Capa Roeert cum , vel fine penna , cf capudo , vel al-
mujfa , in Statutis MalTilienfibus MSS. an. 1 27 6.
Capa Romana. Ademarus Cabanenfis de Epifcopo
Lemovicenfi pag. 1 76. Per 7. dies indutus procejft
flola fandlificata (f indumentis , cum quibus benedictus
fuerat , & cum Capa Romana , abfque colobio tamen
& cafula. Tabularium S. Eparchii Inculifm. Cor¬
tinas quoque cf dofallos Jive bonchallos , cf ex obtimis
palleis zo.Cappas Romanas , & multa plurima , qua
numerare longum e fi. [ Vita S. Anfegifi Abb. Fon¬
tanei. inter A<ffa SS. Bencdid. fec. 4. part.i. pag.
6 3 4. Cappas Romanas duas, unam videlicet ex rubeo
cindato & fimbriis viridibus in circuitu ornatam, alte¬
ram ex Cane Pontico , quem vulgus Beuvrum nuncu¬
pat ,fimiliter fimbriis fui coloris decoratam in orbe. ]
In Regum noftrorum aula erat Officialis, leu
Minifter , qui Portecbape , appellabatur , hodie
Porte manteau du Roy. In Computo Thefauri in-
cip. a 1. Jan. 1312. Jfininque Portantes Capam ,
tres Barillarii , & quatuor Butarii pro tunicis Pafch.
cf Penteccfi. quilibet 10. fol. Statutum Hofpitii
Regis Philippi Magni ann. 1 3 1 7. 11 i aura 3.
Portcchappes qui mangeront a Court , cf auront 4.
deniers d’ argint par jour pour tous fes chevaux , effe¬
rent prifiez..
Capella, Minor capa. V ide fuo loco Capella 1 .
CAP 2 1 2
Capparius, Qui facit & reficit Ecclefix ornamenta,
in Tabular. Brivatenfi fol. 1 97.
Capparius , Cantor , qui fert Cappam in Ecclefia,
to. 4. Concil. Hifp. pag. 674^0 Regula confueta
Toribii Archiep. Limae.
Cappatus, Eadem notione ibid. pag. 6jo. coi.
1 . Sed non pro Cantore folum , verum pro eo
omni qui fert cappam accipitur in Charta anni
1258- relata to. 2. Rer. Mogunt. p. 71 o. edit.
1722. Ut Canonici in Annuntiatione B. Ad. V. qua
Cappati hucufque fuerant , perpetuo fuperpelliceati in¬
cedant. Vide Concil. Terracon. an. 1319- apud
Marten.tom. 4. Anecd. coi. 3 11.
Cappati Milites , in Geflis Tancredi apud Mv-
ten. tom. 3 . Anecd. coi. 173.
Capula. Balbus in Catholico : Capula, parva capa ,
capa , ornamentum capitis. Neflor Movarienfis in
Lexico : Capula , genus vefiis. Eckehardus Junior
de Cafib. S.Galli. cap. 5 . Per nefeio quam fub Capula
incuriam Jibimet ipjt manum tranffixit.
Incapparf., Cappa aliquem induere, operire. Chro-
nicon Andrenfe : Vidimus eum aliquando Incappa-
tum,& calcaribus circa pedes redimitum. Italis Inc ap¬
pare, incidere fonat.
IT 2,. CAPA, Rivulus, fulcus ad emittendas aquas,
Arelatenfibus Cape. Ordinatio an. 12 2 3 . de abe-
vratoriis Rhodani , e MS. D. Brunet fol. 6 6 . Abe-
vratorium protendatur. ... ab ipfa alba ufque ad quan -
dam Capam,qtu efi ultra Rodanum adconfonamNuera.
CAPABILIS, Incapabilis. Beda lib. de Ortogr. Ca¬
pax , qui facile capit. Capabilis , qui facile capitur. Eli
igitur Capabilis, qui capi & comprehendi poteft:
e contrario, /’»ra/)4^/fi,incomprchenfibilis. Gloffi.
Graec. Lat. dx^iroc, Incapabilis. Voces funt Aria-
nis familiares. Sanftus Auguftinus libro tertio
contra Maximin. Aifii de filio : Vidit ergo Patrem,
fed Incapabilem : nec attendis , quia etji vidit Incapa¬
bilem, quem, Jtcut putas, capere non potuit-, non tamen
invif bilem , quem videre potuit. Tu autem nobifeum
non de Capabili & Incapabili - difputabas. Idem
Serrn. 6.deSan£tis : Ligavimus Incapabilem filum
virginitatis. Facundus Hermianenfis lib. i.cap. 4.
ergo concedunt , quia Deum Virgo genuit , quod
Incapabile efi , cfc. Ita vocem Capabilis ea notione
ufurpavit Goldfcherus Monachus inVitaS. Va¬
lerii Epifcopi Trevirenfisnum. 7 .Ut... ad agno-
fcendam Dei veritatem Capabilem aperiret fenfum.
Eadem verba habentur in Vita S. Eucherii Epi¬
fcopi Trevir. apud Bofquetuin. Paulinus Aqui-
leienfis inEpift.adCarolum Mag. praffixalib. 1.
contra Felicem Urgelitanum: Hujus nimirum re-
jefta peflis fellwonu amaritudinis crapula , Capabilia
mei fiomaebi refrigeraffe receptacula modo mirabili
contemplata faciei fuffufus venufiatis rubor declarat.
Rupertus lib. 1 o. de Divin. Offic. cap. io.Com-
fiat igitur , quod Spiritus fandius humana anima Ca¬
pabilis fit , ejufpue penetret interiora , ut pote quam
illa bibit, id efi, in intehora fua fubfiantia recipit. Ibid.
c. 2 o. Capabilis enim , ut fiperius jam diblum efi, hu¬
mano vel angelico fpiritu , Spiritus fandius efi. At¬
que inde Galli noftri vocem Capable hauferunt
cum de viro dodlo verba faciunt , ut qui facile
fcientias capiat ac comprehendat. [Gaufredus
Autiffiod. in Cantica Cant. lib. 1 . Hoc fpeculum
fabricatur .... quod ut Capabilius fiat , efc. 1
f CAPACITAS. Vide Capax.
CAPACULUS, Aliquantum capax , in Catholico
Tohannis de Janua.
fll CAPAGIUM , Pecuniarium fubfidium , Littertb
Johannis Comitis Pi&av. filii Johannis Regis
2i 3 ' CAF
Franc. an. i 3 5 7. i 8 . Feb. ad Senefcallum Bello-
quadrse,exRegeft. Senefc.Nemauf.fol. .Cum
nos . ... convocaverimus Untverjitates diita Senefc al¬
lia & pro dcifcnjione & tuitione partium pradiclarum
nonnulla Untverjitates ejufdem S enefc allia nobis , non
coacla , fed ipfarum fpontanea voluntate , conceperint
quoddam fubjidium Cap aptum nuncupatum levandum
& folvendunt pro tempore , modo , forma , terminis &
fub protejlaiionibus in quodam rotulo pargameni figiilo
fecreti nojlri Jigillatis , contentis & plenius exprejfatis
quem vobis minimus una cum nominibus dictarumUni-
verjitatum inditto rotulo contentis & declaratis , &
urgens necejfitas nos aflringat , ut dictum fubjidium ,
ceu Capagium , levetur cito & cum diligentia maxima
exequatur , ideo nos deveftra diligentia & legalitate
quam plurimum confidentes , vobis, Ji nece/fe fuerit, com¬
mittimus & mandamus , quatenus dittum Capagium
juxta modum & formam m pr adiit 0 rotulo contentis le¬
vare & exequi cum diligentia faciatis. Hoe autem
funt conditiones in rotulo Litteris adjun&o ex-<
prcllie : Primo , quod durante tempore infra feripto,
vel filtern tanto tempore, quanto durabit Capagium
infra feriptum , Dom. Comes Piilav. filius & Locum-
tenens Domini Franc. Regis non pofjlt aliquid aliud Jive
ratione focagii fubordinati , vel alias quovis modo , niji
oblationem infra feriptam petere. Item , quod Capa¬
gium levetur hodie fecundum numerum perfonarum
quaper Commijfarios dandum reperientur, & non juxta
numerum olim tranfaitum , qui Commiffarii inventaria
facient de capitibus tantum, & non de bonis mobili¬
bus & immobilibus , & expenjis regiis , & non Com¬
munitatum, ultra atatem duodecim annorum. Item ,
quod dicta Communitates , Confides, Procuratores ac
Sindtci earum teneantur tradere Commijfariis fuper
hoc deputandis inventaria , qua habent de bonis mobi¬
libus & immobilibus olim d tempore mortalitatis citra
fatta, & jurabunt ipft inventaria tradere prout in eo¬
rum regifihs fuerunt deferipta. Item , quod dictum Ca¬
pagium promittant de monetis currentibus & juxta bur-
fam quam habent de prafenti , videlicet Agno auri com¬
putato pro ti iginta quatitor /olidis , & flonnum pro vi-
ginti quatitor folidis. Item quod pr adiit a leventur &
exigantur per certos Probos fuper hoc deputandos , &
in ipforum d effectu per ordinarios ipfarum Communita¬
tum. Item, fuerunt proleftata dicta Untverjitates, quod
per prafentem oblationem non intendunt earum Com¬
munitates ponere in cafu conjimili in aliquam fervitu-
tem , & eo cafu quo induceret , quod tamen nolunt ,
imo expreffe volunt pro non fcrvitute haberi dictam
oblationem. Item, dicunt & intendunt pr adiit aUni-
verjitates , quod folvatw pro duobus menjibus Capa¬
gium pracliitum in media Jffuadragcfma ac capite men-
jis Maelii. Eo cafu quo efjet guerr a , &non alias, fcl-
vatur pro aliis duobus menjibus. Pradiita vero Uni-
verjitates oblationem pradiitam faciant , videlicet pro
capite 'm feptimana tres denarios , pro bonis immobili¬
bus, fcilicet pro centenario unum denarium , & pro bo¬
nis mobilibus pro centenario duos denarios , juxta for¬
mam olim f ait ara pro duobus menjibus. His fujbj un¬
guntur nomina circiter quinquagintaUniverhra-
tum Senefcalliae Belloquadrae , quae Capagium
folvere tenebantur. Haec fraterne communicavit
Vaifettus nolterOccitaniae Hiltoricus. Occurrit
vox Capagium in Charta Ecclefiae Aptenfis ann.
1259. inter Schedas Cl. Praefidis de Aiavaugues,
ubi etiam fignificat tributum uniufcujufque ca¬
piti impofitnrn, quod Provinciales hodieque vo¬
cant C apage. Vide Capit agium in Capitale 5 .
1, CAPALE, pro Capitale fm T ellam. Ranimiri Reg.
Aragon.serceiopc). inHift.Pinnatenfilib.2.c. 3 8.
Tome II.
CAP a 14
1. CAPALE Ferreum, Callidis fpecies, qua mi¬
lites tegebant caput, Gallis olim Chapd de fer.
Privilegium Henrici deSoliaco ann. 10 3 1 . T ene-
bitur habere loricam vel 'loricate, &Capale Ferreum,
& lanceam & gambergam. Vide Capellus 1 .
CAPANA, Tigillus m pofteriorem partem carrus ten¬
dens , fuper quem pueri injilire folent. Val. Pafchalis
in Amalthea Laurentii.
CAP ANNA , Tugurium, cafula. Ifidorus lib. 14,
Origin. cap. 1 2. & exeoPapias : Tugurium parva
cafula e fi, quam faciunt fibi cuftodes vinearum, ad tegi¬
men fui , quaji tegurium. Hoc ruftici Cap annam vocant,
quod unum tantum capiat. Joan. de Janua: Cap anna ,
vilis cafa, vel domus palea cooperta. A Graeco xavrwH,
ut quidam volunt. [Vide Menagii Didion.Ety-
mol.] Itali vocem retinent Capanna , unde Cam-
brobritanni Caban , noftri Cabane , Hifpani Ca¬
banna , effinxerunt. Statuta Raymundi Comitis
Tolofae contra Elacreticos : Omnes Cab ana fufpeita
a communi habitatione cafirorutn remota , & fpelunca
infamata , & clufella in locis fufpeiiis & infamatis
defruantur. Confilium Archiepifcopi Narbonenf.
cap. 34. in Concilio Biterrenfi ann. 1.246. /m/e-
fhgent lureticos in villis , & extra domos Jivgu lorum ,
& cameras fubterr ane as , Cabannas, & claufellas, <jr
alia latibula perquirendo. [ Codex MS. S. Martialis
de Miraculis ejufd. Sandi apud Stephanotium
toni .2. Fragm. Hiltor. Locus ullus in tuto non erat ;
perfona aliqua non excipiebatur aqua lance domus di-
vitum & procerum & Capanna pauperum , orphano -
rum & viduarum fupe Ite cilles ferutabantar. ] Occurrit
paffim in Tabulario Ecclefiae Uzeticnfis. Vide Fo¬
ros Aragon. lib. 3 . tit. de Pafcuis.[AdaSS. April.
to. 3 . p. 5 24. & feq. Maii to. 2. p. 167. &C.7.]
<j[ Caeana, Eadem notione. Padum inter Jaco-
bum Aragoniae Regem Montifquc Peflulani Do¬
minum & Berengarium Magalonae Epifcopuni
ann. 1 27 2. de limitibus jurifdidionisutriufque:
Excepta Cabana unica facienda vel domo lapidea in
terra vel in aqua.... ad percipiendum ufaticum feu
pulmentum aut ped agium confuetum. Cab ana, in Char¬
ta Aldephonli Regis Caftellae aerae 1 220. in Hift.
Segovienfi cap. i8.§. 5.
Cabanesius, Eadem, ni fallor , notione, in Charta
ann. 1 1 00. apud Gariellum inEpifcopis Monf-
pefful. pag. 91. Dedit Canonicis Magalonenfibus
quofdam Cabaneftos, &quafdam terras &vineas,&c.
[Vide Cabannaria .]
CAP APELLIS , quaji pellis cumcapa. Joan. de Janua.'
CAP ARCUS , Piflor, in Gloffi. lfidori.
CAPAR1US, Cantor Capa ornatus , Gall. Chapier ,
qui fert capam in Ecclelia. Rituale MS. Eccl. Ca-
thedr.Tolof. Et interim Ebdomadarius &aliiqua-
tuor Capani , Corani , Turifer arii , Virgariis prace-
dentibus revertuntur ad facnfiiam. Vide Capa r.
CAP ARO, Capero, CaPiro, ex Gd\\.Chaperon,Oc-
citanis Capajrou, Tegmen capitis , cuculla, ita
dida , tanquam brevior capa , quae majori capae
fuperfternitur. Quod quidem etymon longe pro¬
babilius, quam illud quod a Capronis, hoc elt,
capillis muliebribus demiffis in frontem , de qua
voce Feftus , accerfit vir dodus ad 3 . Annal. Ta¬
citi , quod, inquit , in vultum fe demTTiat a ca¬
pite. Guibertus lib. 1 . de Vita fua cap. 22. Cu¬
cullum , quem Caper onem vulgo vocant. Liber Ordi¬
nis S. Vidoris ParihenlisMS. cap. 6 6. Nec cucul¬
las, ideft, Caparones, nec pileos, id eft, almutias in ca¬
pitibus habere debent. Matth. Paris an. 1227. Con¬
cedant eis pannos probationis , videlicet duas tunicas
fine capudo , & cingulum , & braccas, & Caparonem
O ij
2 1 5 CAP
ufque ad cingulum. Occurrit praeterea in Regula
S. Francifci c. 2 . in eodem libro Ordinis S. V ido-
ris Parifienfis MS. cap. 40. in Fragmento hifto-
rico de Concilio Aquifgran. &c. Caparoni ma¬
num admovebant falutantes.Chronicon Bertran-
di Guefclini MS.
Au Palais a trouve le ricbe Roy F agon ,
De Dieu le falua , & fit afflittion :
Le Rey fe va lever , &mtfi main au Chaperon.
Petrus IV. Rex Aragon. in Chron. lib. 2. c. 25.
Cafcun levant fo lo Capel, .... e nos axi mateix levant
nojlre Capero,&c. Un Chaperon fourre d' er mines pota
le Roy d la fefie de l’ Efioille, in Computo Stcpbani
de la Fontaine ann. 1551. Chaperon ehforme. idem
Comput. Pour Madame la Ducbefje de Lembourc ,
fille de Monfi leDuc de Normandie , 2. Chaperons ,
l’ un pendant , f autre a enfourmer , tout fourre de menti
vair. Alibi : Chaperon de chape. Caparonis vero for¬
ma defcribitur in Statutis MSS. Ordinis Militaris
Coronee fpineae iub Carolo VI. exaratis: Laforme
de cetuy Chaperon fera moienne entre grant & petit ,
c eft a favoir que le Chaperon en fotirme il defeendra
largement jufques entour les efpaules , & fera Jijufie
entour le coi & (le bon bras, que legier ement ony pourra
entrer fans eflre fendu , ne boutonne dejfous le menton.
Et la cornette dottblee de luy-mefme de 3 . doits de lar¬
ge , fera longue d’un pied & demy , & non plus fans
nulle detranchure , ne hafchure , en toutes fes parties ,
ne es autres garnemens ,b abis , ou paremens dudit Ordre.
Caprio Ferreus , apud Rolandinum in Chron. lib.
3 . cap. 1 6 . V ide in Pancerea.
^[CAPATICUM, Capitis cenfus ab hominibus de
capite quotannis folvendus. Codex Irminonis A b-
batis Sangerman. MS. fol. 4 5 . verfo coi. 1 . Afpi-
ciunt ad ipfam Ecclefiam vi. rnanfi . . . folvunt ad ho-
flemde argento fol. xix. de Capatico fol. vi. de J pelta
mod. xxxv. Eadem coi. Solvunt inter totos adhofiem
denar. xvi. de Capatico fol. 1 1 . Idem Cod. fol. 64.
coi. 1. Donant inde foledos 11. folvunt Capaticum, pul¬
los & ova .... Infantes non fint S. Germani folvunt
Capaticum tantum. Et fol. 6 3 . verfo : Tenet ipfum
Geofridus colonus S. Germani ; folvit inde denar. xii.
de Capite fuo. Charta Godefridi Magni, Ducis Lo-
tharing. pro Monachis Gorzienfib. ann. 1069.
apud Mirceum tom. 1 . pag. 3 5 3 . Id c(t , in doti*,
bus altaris , in decimis , campis , pratis, pafcuis . . . cen-
fibus , Capaticis & omnibus aliis pertinentiis. Vide
Capitale 5.
i.CAPATUS , Amidus capa. Ex Chronico S. Me-
dardi Sueffion. urbs Damiata capta fuit ann.
1249. ab Ludoviro IX. Francorum Rege , qui
dicitur de genere Hugonis Capati. Hinc infert Va¬
ldius in Valefianis Hugonem cognominatum
fuilTe Capatum a Capa. Hoc autem inde confir¬
matur, eodem Valefio judice , quod quidam alii
Scriptores eumdem Regem appellent Hugonem
Caputii; Caputium enim , inquit, & Capa unum
& idem fonant. Praeterea in libro io.Chrono-
graphiae Hugo , Robertus & Henricus Capati
nuncupantur ad marginem Codicis MS. Minus
verifimilis videtur opinio Bertrandi Pratfidis, qui
Hugonem a craffiori capite Capetum didum pu ¬
tat. Vide Menagium in Didionario Etymol.
Gall. & infra Capetus.
^f. 2 . CAP ATUS , vel Capato Hifpanice , Calceus ,
Gall. Soulier. Legitur tom. 4.Concil. Hifp. an.
1582- pag. 246. •
CAPAX, Vas majoris capacitatis. Gloff. Grarc. Lat.
A c%h , Exceptio, bomov , Capacitas , Receptaculum.
Ada Etndi ThyrfiMart.pofteriora cap. 5. num.
CAP 21 6
2 2 . Sylvanus dixit : Capacem groffum afferte & aqua
eum implete , Thyrfum autem a capite deorfumin eo¬
dem ar liate. Alia Ada habent tinam, vas, aut lebetem.
CAPCIA. Informationes Civitatis Mallii, de paf-
fagio tranfmarino in MS. Sangerman. Sunt etiam
necejfarii ad unam navem tres ttmoni , fcilicet duo in
Capcia & unus fitperflutis habentes longitudinis, xyni.
goas , & latitudinis ix. palmos. V ide Capfa navis».
f CAPCIO. Vide Captio.
<[f CAPDASTRA , Liber eenfualis. Jacob. Gotofre-
dus in Cod. Theod. to. 5 . lib. 1 3 . pag. 113. in
Gallia, inquit , aliquibus in locis a capitibus vel
capitatione Capdafira vel Catafire vocatur, capi¬
tationis fcilicet regiftrum , in quibus fingulorum
nomina adnotata erant.
CAPDELARE, Conducere. Chartaan. 12 3 6. apud
Catellum in Hift. Tolofana pag. 36. Scilicet quod
quando D. Rex , vel alius nomine ipjius vult congregare
cavalcatas per Bajulos parochiarum , ego debeo man¬
dare diblas cavalcatas per totam didam vicariam per
diftos Bajulos , & cogere homines fecundum mandatum
Domini, ut eant inguerram , & debeo dictos homines
conducere & Cap dei are per me vel per alium , cum ex -
penfis tamen Domini pradtcli. Adde Maream in Hili.
Beneharn. lib. 4. cap. 2. num. 5. Petrus IV. Rex
Arag. lib. 3. Chron. cap. 20. ffoan. Ferrandes de
LunaC apdellava los paons , &c. idell , conducebat
pedites. Hinc Chadeler dixerunt noftri. Le Ro-
man de Garin MS.
Franpois Chafdele com Chevalier gentis*
Alibi :
Li Dus Girbert les conduit & Chadele.
Rurfum :
Fers Boji des Turs la fuee gent Chafdele.
Guill. Guiart MS.
fjotiban qui les Anglois Chadele ,
S’ot bien tofi de Ltlle nouvelle
JTue Francots orent affegiee.
[LeR oman de Guiteclin , apud Gallandum de V e-
xillis Franc.
La vertu de Deu les Chadele & guie.
Le Roman d’ Alexandre.
Et mande a Alexandre qtCil Chadele les gris. ]
Maefiro Fray Cone alo di Berceo , vetus Poeta Ca-
Itellanus, apud Sandovallium :
Sennor f anclo Dominge el natur al Cannas ,
E nefcio en buen punto pleno de bonas mannas ,
T venie Capdellandoeffas bonas campannas ,
Fauendo captenencias que non abrien calanas.
Vide RaimundumMontanerium in Chronico Re¬
gum Aragon. cap. 1 22. 1 3 9.
CAPDETS. Ita fecundo-genitos appellant Occita-
ni , unde nos Cadets dicimus. Legi in quadam Hi-
Itoria MS. Carolum d’Albert, qui reus Majellatis
damnatus eft , quod Joannis Armeniaci partes fe-
datus ellet, leCapdet vulgo agnominatum. Vo¬
cis etymon a cap , quod elt caput , deducendum
videtur , ita ut didi fint quafi minora capita, re-
fpedu primogenitorum , qui Capmas vocaban¬
tur, id eft , Capita domus , nos diceremus , les Chefs
demaifon: tametfi Dominos quofvisfic appellalTe
videantur Bigorritani , ex Charta, quam laudat
Marea lib. 9. Hift. Beneharn. cap. 7. num. 2.ut
& Gonfalus de Berceo vetus Poeta Hifpanus :
Era dei Alonafterio Cabdtllo y Sennor.
Utcumque fit de vocis notione & etymo, nemo,
opinor , probabit Dominici conjeduram , qui in
lib. de Praerogat, alodior. cap. 2 1 . §. 4. Cadets di-
dos vult, quafi d majori natu cadant , & fint velutt
quidam Catheti , feti normales linea , ab ipfo dependen-
2 17 CAP
tes. [Singularis eft opinio Labbaei , qui natu mi¬
norem Cadet didum fuiffe credit, qu ia Cadet proe¬
liando ; quoniam natu minoris ea fere fors eft , ut
abeat militatum. Has duas pofteriores originatio¬
nes explodit, prirnamque Cangii confirmat an¬
tiqua ratio fcribendie vocis ; non enim Canet ut
Hunc , fed Capdet fcribebatur. Cfironicon Ludo-
vici XI. pag. 308. edit, in 40. Apres ludite deconfi-
'ture ainji faite , ledit Duc en Aumicbe , le Comte de
JRomont, & aatre de leur compagnie , fe r alterent , &
vtndrent devantune place mmmee Malaunoy , de dans
laquelle ejicit u « Capitaine Gajcon , nomme le Capdet
Remonnent. Vide lVlenagium. ]
CAPDOLIUM , Cafdulium , Domus feudi prseci-
pua, caflrum , fic appellatum apud Aquitanos,
quafi Capitolium, inquit Dominicus lib. de Praero¬
gat. alodior. cap. 2. num. 2. Lamaifn principale
appellee vulgairement Capdeulh , in Confuetud. S. Se¬
veri tit. 12. art. z6. Aquenfi tit- 2. art- 8- 9. &
Beneharnenfi tit. 10 • art. 6 . tit. 3 8 . art. 7. tit. 44.
art. 1 1 . Regeftum Conftabulariae Burdegalenf.
fol. 102. Fecit pariagium in tota terra fua cum domi¬
no de Salis in hunc modum , quod dittus Gutllelmus re¬
tentis Jibi Capdolio, decima , vineis ,&c. dabat D. Regi
medium proindivifo totius terra Jua. Charta Comitis
Rutenenfis proDom. Severaci : Salvo tamen &jibi
retento bomagio ac recognitione fortalitti , Capduliijive
donjon dUti caftri antiqua, quod nobis , &c.
CAPE, apud Anglicosjurifconfult. Breve , fic ap¬
pellatum, quo Rex praecipit miniftris fuis.utter-
ras, tenementa, &c. Capiant in manum Regiam.
Duplex autem eft , Magnum & Parvum. V ide Fle¬
tam lib. 6 . cap. 44* 1 • 2.-* 23.24- 25.26.
a 7. ubi talium Brevium formula defcribitur, ut
& cap. 2 5. & Bradonum lib. 4. trad. 3. cap. 7.
f CAPED1NARE , Differre , procraftinare , mo¬
ram producere, Gall. Differ er , fujpendre. Telta-
ment. anni 88 8. apud Marten. tom. 1 . Anecd.
coi. 53.... Suffragari & condonare deberemus , cy-
tneterio jam dicti Coenobii addentes vltin impetratum ab
anteceffore nejlro venerabili Epijcopo Lamberto , intcr-
miffo tantum ob (fic) Cap e amante dilatione firmitas
ex hoc tejlamento. Vide Capedo.
CAPEDINES, Animalia dicta , quod manu capiantur.
Papias. Gioff. antiq. MS. Capedines, quod manu ca¬
piantur.
CAPEDO , pro Intercapedo, Spatium. D. Euiogius :
Intercidente terrarum prolixa capeutne. Apud Lati¬
nos provafe fumitur.
CAPEDULUM, Veffimentum capitis , in Gloflis Ara-
bico-Latinis. Joan. de Janua : Capululum , a caput
dicitur, & Capedulum , & huCaleptra ineodem fenjti
fcilicet mitra tegens caput , qua & alio nomine dicitur
pileus , galerus , calamacus , &c.
CAPELATUM , Sertum precaiorium , Gall. Cha*
pelet , inOnomafticoad calcem tomi 5. Adorum
SS. Junii. In Statutis Andegav. B Lucae an. 1503.
pag. 21 5. dicitur, Capeletum. Vid c Capellina.
CAPELET. Vide Capellas Ferreus in Capellus 1 .
f CAPELETUM. Vide Capelatum.
1. CAPELLA, Brevior capa. Adalardus in Statutis
antiq. Corbeienfis Monafterii lib. 1. cap. 3. Cate-
rum Capella , hroccus ,JtVe cuculla de fago , unde hroc -
cus fieri pojfit, ad arbitrium Prioris erit. Chron. Amal-
fitanum an. 1266. Fieri fecit mitram auream, &
flures Capellas fericas. [Vita S. W alarici Abb. inter
AdaSS. April. tom. i.p. 22. Tunica cum Capella
tantum uten s, & lineum veftinientum non requirens. ]
Vita S. Petri Abbatis Cavcnfis num. 15. CapelU
mantica .
CAP 2 1 8
Capella S. Martini, brevior fuit capa ejufdem San-
di , quam in Palatio alfervatam diximus <$c ad
quam facramenta proeliabantur. Placitum Theo*
dorici Reg. Franc. apud Mabillonium de Re Di-
plomat. pag. 470. Ut de novo denominatus aput fe
jua mano Jepttma dies duos ante ijlas Calendas gjulias
in oratorio nojlro fuper Capella Domni Martini , ubi
reliqua facramenta percurribant, hac dibir et conjurare, ■
&c. Placitum aliud Childeberti apud eumd. V.C.
pag. 483 . Sic ad ipfo Vuo Grimoaldo fuit jiidec atum,
ut fex bomenis de Terno , & fex de Latiniaco bonefi-
deus in oratorio juo , feu Capella jancti Martbini im¬
memorate bomenis hoc debirent Conjurare. Marculfus
lib. 1. form. 38 - Sed dum inter fe intenderent , jic
eifdem a Proceribus nojlris, in quantum inlujlris vir ille
Comes Palatii nojlri tejlimoniavit , fuit judicatum , &
de quinque denominatis idem ille apud tres & alios tres
fua manti feptima tunc in Palatio nojlro Juper Capel¬
lam domini Martini , ubi reliqua facramenta percur¬
runt , debeant conjurare. Quo loco quidam Capellam
didam perperam putant procapftlla, in quaSan-
dorum reliquiae conduntur :eft enim brevior fan¬
di Martini capa, quam Roccum S. Martini vocat
Sangallenfislib. z. cap. 27. Car olas habebat pelli¬
cium berbicinum , non multam amplioris pretii , quam
erat roccus ille S. Martini , quo pedtus ambitus, nudis
brachiis Deo facrificium obtuhffe afitpulaihtie divina
Comprobatur. Ubi tangit miraculum, quod aSevero
Dial. 2. & a Fortunato 1. 3 . de Vita S. Martini,
& lib. r Poemate 5. refertur : cum fcilicet San-
dusille, facra in Lcclefiafadurus , exuta tunica
p uperem veftivit , & bigenica vejte brevi atque
bifpida humeros contedus , caetera nudus, in tem¬
plum perrexit. Unde in fadi & miraculi , quod
inter Miflarum folennia accidit , memoriam, af-
fervatam illam b gerricam veflem cenfuerim in¬
ter coeteras Divi reliquias, quam pallii, feu man¬
telli, appellatione vulgo donant nollri : nam pal¬
lii vice fuerunt oiim bigcrrica, non manicatae, Uti
extiterunt capx.ln veteriRegeflo Camerae Com-
put. cui titulus: Denombrement des B alii ages d’A-
miens & Donllens , haec legimus : Les Ejlobiers d’A-
miens doivent a V Evefjue a la S. Aiartin d'hivir, une
pennegrant d’ aigneaux , appelle le AI antei S. Martin.
2. CAPELLA, Poftmodum appellata aedes ipfa , in
qua aflervata elt Capa , feu Capella S. Martini , in¬
tra Palatii ambitum inaedificata : in quam etiam
praecipua Sandorum aliorum M('4«va illata , unde
ob ejufmodi Reliquiarum reverentiam aediculae
iftae, SanctaCapellav ulgo appellantur. Charta Ca-
roli Simplicis ex Tabulario Monafterii Compen-
dienfis : Notum igitur conjlat per omne nojlri regni im¬
perium , & quocunque venerabile nomen beata virginis
Walburgis celebratur , quoniam ibi de fanftis fui cor¬
poris reliquiis impetravimus , pro ejus veneratione ac
munimine fuarum precum, & eas deferri fecimus ad At-
tiniacum palatium, & Capella conjlrucla , feu dicata
fub ejufdem Virginis memoria , in q.m duodecim Eccle-
Jiajhci ordinis viros jlatuimus , qui diu noHuque divina
horis competentibus frequentent officia, &c. Ordericus
Vitalis lib. 1 2. pag. 893. Rex fincla-jibi de Ca¬
pella fua reliquias deferri pracepit , &c. De his Pala¬
tinis capellis intelligehdus videtur Hariulfus lib.
2. cap. 9. ubi de reliquiis Monaft. Centuleftfis:
De Italia , Germania . . . nobis dtrettas, feu etiam de
facro Palatio , qua per tempora ab anterioribus Regi¬
bus , & pojlea ajam ditto Domino nojlro (Carolo Ma¬
gne) maxime Junt congregata, &c.
Capella Palatina dicuntur in Concilio Parifienfi
Nl.Sacella Regis , in Capitular. Caroli Mag. lib. 5 .
I
2 i 9 CAF
cap. 9. Eufebius lib. 4. Je Vita Conbantini eap.
17. tradit, Conban tinum Bafilicas aliquot & aedes
facras intra Palatii fui fepta condidilfe. Harum
aliquot attigimus in Notis ad Wjllhard. n. 1 36.
& de his pluribus agimus in nobraConbantino-
■poli. Eaedem Bcfanfta appellatae, cujufmodi fuper-
funt etiamnum in Galbis complures , quas recen-
fet Chopinus lib. 1. de Sacra Polit, tit. i.§. 1 S.
quarum quaedam non Regum duntaxat, fed Du¬
cum etiam , aut aliorum inferioris dignitatis Pro¬
cerum fuere. [Tebam. G. Comitis Nivernenfis
an. 1239. in Maceriis Infulae Barbarae to. 1 . pag.
152. Item operi Capella mea Alo nhs-Bruf onis lego
centum libras ..]
Inter prxcipuas vero Regum Francicorum Pa¬
latinas Capellas, exllitit infignis illa Aquifgra-
nenlis, ex toto Romanorum orbe famojifjhna , ut ait
Gaufredus de VitaS. Bernardi lib. 2. cap. 6. de
qua Eginhardus an. 829. Ipfam [ancla Dei Geni¬
tricis bajihcam , quam Capellam vocant , tegulis plum¬
beis te fiam , &c. Annales Francor. Fuldenfes an.
881. Aquenje palatium , ubi in Capella Regis equis
. fuis (labuhtm fecerunt. Ademarus Cabanenfis ann.
829. Aquis terr amotus .. Bajihcam magnam , quam
vocant Car oli, totam denudavit de plumbeis tabulis , de
quibus coopertaerat. Agunt praeterea de hac capella
idem Eginhardus in Vita Caroli Magni pag. 102.
103. Sigebertus an. 79 5. Miraeus in Cod. Do¬
nat. Piar. lib. 1. cap. 11. Spicilegium Acheria-
nurn to. 10. pag. 137- lib. 1 . Mifcellan. Baluzii
pag. 492. Barthol. Fizen in Hib. Leod. p. 267.
268. <3cc. Capellae Ludov. Pii Imp. in Theodo-
nis- villa inbar Aquenf. inchoatae meminit Con¬
tinuator Reginonis an. 93 9 .
At cum in Francico regno palatia complura ,
& fere in qualibet provincia haberent Reges, adeo
ut, fi iter agerent, ferme femper in Dominicis ,
uti vocabant, vilbs-dc Palatiis habitarent, quod
alibi docemus; habuere etiam in iifdem Palatiis
facrasaedes, quae propria appellatione Capella di¬
cebantur, in quibus facra divorum lipfana , quae
fecum deferri a Capellanis curabant , reconde¬
rent & aflervarent. S. Odo de VitaS. Geraldi Co¬
mitis Auriliacenfis lib. 1. cap. 1 2. Cum deinceps
latifundia ipjius Jibi [accederent , ut ufque ad montem
magnum Greonem pofet in eundo & redeundo femper
in propriis manfitare Capellis : tamen non indigebat ,
ut aliquam villam cuilibet potenti ad cn fodiendum com-
mendaffet , niji unum folumpradiolum &c. Adde Char¬
tam Conventus S. Mauricii Agaunenfis an. 1261.
apudSammarthanos in Abbatibus Agaunenfibus
num. 49.
De Capellis ibis Palatinis exbat Statutum lib.
5 . Capit. Caroli Magni cap. 182. Ne Capella in
nofiro Palatio , vel aliubi, fine permijfu Epifcopi -, in
cujus efi parochia, fiant. Hinc querela Epifcoporum
, Galli» in Concilio Parifienfi an. 829. lib. 3. cap. ,
1 4. De Prefbytens & Capellis Palatinis contra cano¬
nicam auttoritatem & Ecclefaflicam honeftatem incon-
fulte habitis , vefiram monemus felertiam, ut d vefira
potefiate inhibeantur : quoniam propter hoc & honor
Ecclefiaflicus vilior efficitur , & vefiri Proceres & pa¬
latini minifiri in diebus (biennibus , Jient decet , vobi fi¬
cum ad Miffarufti celebrationes non prae edunt. Nam
& obnixe deprecamur , ut in obfervatione diei Domi¬
nici , ficuti jam cludum vos deprecati furnus , debitam
adhibeatis curam , quatenus , niji magna compellente
neceffitate , in ipfa die a curis & follicitudinibus mun¬
danis vos exuatis , & quod tanta diei venerationi com¬
petit , & vos faciatis , & vefiros facro ve(lro exemplo
CAP 220
& doceatis , & agere compellatis. Adde eadem Ca-
pitul. Caroli Magni lib. 7. cap. 182.
His porro locis capellae illae Palatinae , Regales j
Regia, & Dominica appellantur , vel quodin Pala¬
tiis Regiis , vel faltem quod aRegibu^in domi¬
nicis & propriis praediis edent extrudae , & an¬
nuis reditibus locupletatae: Dominicis fcilicet de¬
cimis, ut eb in Concilio Meldenfi ann. 845. &
quiaminifiris ipfarum Rex ipfe de proprio facit ne ce fa¬
na miniflran , ut habet Innocentius III. lib. 1 5.
Epib. 225. Eo fenfu Flodoardus lib. 3 . Hili.
Rem. cap. 23. Antiquam Regiam Capellam dixit.
Sic Regalem Capellam S. Salvatoris obfervo inRe-
feripto Childerici Regis apud Doubletum in Hi-
boriaSandionyf. pag, 68 5 . [ Capellam ffr?gfi,apud
Eigilem in Vita S. Sturmii Abb. Fuld. inter Ada
SS. Benedid. faec. 3. part. 2. pag. 280. ] Capel¬
lam Regiam de Cafiro novo fupra Liger im, & Capel-
lanos Regalium Capellarum , apud Innocentium
III. PP. in dida Epib. 225. Capellam , qua pala¬
tio inh arebat , in Flift. Tranllat. S. Sebabiani : Ca¬
pellam Palatio contiguam , apud Hericum Mona¬
chum de Miraculis S. Germani Autifiodor. cap.
45 . Capellam Palatii , in Charta Archiepifcopi
Narbonenfis apud Catellum in Comitib. Tolofa-
nispag. 3 1. Dominicas Capellas habet etiam Capi¬
tulare 3 . Ludov. Pii ann. 8 2 8. cap. 1. idcb, pro¬
prias. Neque porro Palatia conbruebant Princi-
es, nifi adj undis capellis. Hclgaudus in VitaRo-
erti Reg. Fr. Stampis cafiro Regina Conflantia pala¬
tium conftruxerat nobile fmul cum Oratorio. Charta
Ludovici VII. ann. 1 1 5 9 . in T abulario S. Magio¬
ri i Pari f. exBiblioth. PetavianaCod. 276. num.
33. Eftenim prior Ecclefa SS. Bartholomai atque
Maglorii ante ncftrum Palatium fta , antiquitus Re¬
gum Capella ; & quia Abbas S. Adagioni antiquitus
Capellanus Regum conflit ut us efi , &c. Charta Wen-
ceilai Regis Bohemiaein Bohemia Sacra pag. 82.
EcclefalVtfegradenfs , qua noftra eft Capella /peda¬
lis. ChartaS. Ludovici pro fundatione Prioratus
S. Marcini Silvaned. ann. 1260. apud Sammar-
thanos in Epifc. Silvan. num. 5 3. Capellam illam
noftrarn propriam & haredum noftrotum Regum Fran-
cia , &c. Edwardus I. Rex Angi, in Charta ann4
14. apud Prynneum tom. 3. pag. i 279.deAb-
batia Webmonaberienfi : Jjfiia omnium Capella¬
rum noftrarum eft domina & magiflra.
Ea vero erat Capellarum Palatinarum praeroga¬
tiva, ut ferme femper ab Epifcoporum jurifdi-
dione & exadionibus eximerentur , foli Sedi
Apobolicae nullo medio fubdit». Chron. S. Petri
Vivi ann. 1110. Rex indignatus mifit litteras fuas
eidem Epifcopo , mandans , fle mole fle ferre , quod lo¬
cum Adaariaci , qui Fifcus Regalis , & Capella Re¬
gum Francorum efi , inquietabat , &c. In Charta Fun¬
dationis MonaberiiS. Martini de Hkftings in An-
glia, Willclmus Nothus ejus fundator, illud ab
Epifcopi Cicebrenfis , in cujus dioecefi erat, ju-
rifdidione eximit, fubdiditque \ fed neque fuper il¬
lam dominationem aliquam , aut vim , vel potejiatem
exerceat, fed fcutmea Dominica Capella , libera ft
ab omni ejus exattione. Exbat illa apud Seldenum
in Notis ad Eadmerumpag. 16 5. Quo loco ad¬
jungendum videtur , quod habet Nangiys in
Chron. ann. 1285. ubi ait , Giloni Arcfijppifpo-
poSenonenfi, aegre ferenti , quod Maria Philip¬
pi Regis uxorParifiis a Petro Remenfi Archiepi-
fcopo in Reginam unda fuilFet, dicenti ad Ar-
chiepifcopum [edis Belgica , qua eft Remis, non perti¬
nere extra fuam provinciam Regum 'munitionem ; alie -
2 2 I CAP
gatumfuiffe exparte Regis , quod non facium fuerat f
unde conqueri pojfet Senonenjis Archiepifcopus , cum
. Capella domus Regis exempta foret Panjius , & ideo
ratione loci ad ipfum ir.unttio non fpettaret. Vide cap.
Cum Capella, Extr. de Privileg. Hinc Capella:
ilice Regales libera appellari folent. Charta Hen-
rici II. Regis Angi. tom. 2. Monaft. Anglic. pag.
14. Cumbae Ecclejia de Walthan a primitiva fua
fundatione femper Regalis fuiffet Capella , nulli Ar-
cbtepifcopo , vel Epifcopo , fed tantum Ecclejia Roma¬
na , & Regia difpojitioni fubjecta , &c. In eodem Mo¬
nadico pag. 28. ubi de Prioratu S. Ofwaldi :
■ Tunc liber a Capella fuit Regis , pvftea facta eft juris
Arcbiepifcopi Eboracenjis. Et pag. 84. Ecclejia S.
Ai an a de Haftingiis , qua ejl libera Capella nojlra.
Lambcrtus Ardenfis pag. 1 8 . In eleemofjnam eis
contulit liberam Capellam B. Aiaria virginis, quam
propriam & liberam habebat in caftro fuo apud Ghift-
nas , &c. Charta Eienrici III. Reg. Angi, apud
Prynneum in Libertatib. Ecclef. Angi. tom. 3.
pag. 6 2. Cum fuper Decanatu Ecclejia S. Aiartini
Lorulon. qua Dominica Capella nojlra effe nofeitur , ea
gaudemus dignitate a temporibus prafc ce (forum noftro-
rum diu obtenta , ita quod Decanus cum debuerit infti-
tut , it fola manu Regia Jlallum recipit in choro , & lo¬
cum in Capitulo , &c. Vide eumdem Prynneuin
pag. 424. 1027. 1075. 1076. 1 18 1. 1236.
1 279. 1 ; 88. to. 2. pag. 496. 557. 727.728.
734. 83 5.982. 996. Ada Synodi Ciceftrenfis
ann. 1157. Aiandans ac praei picus , quatenus Ec-
deJiamS. Aiartini de Bello , Jient Dominicam Regis
Capellam , & Regiam Coronam , ab omni exaftione &
vpprejfione liberam & quietam Cbrijlo Domino pacifice
Jineret defervire. Infra: Rege quidem pronuntiante fe
Ecclejia de Bello , ficut Dominica fua Capella & Co¬
rona Regia in omnibus jufla defenjionc protettorem fore.
Ibidem : Jjjuod Ecclejia de Bello libera Jit & omnino
abomni fubjeclione Epifcoporum. Habetur in Charta
feodi pag. 177. formula prafentationis per Armige¬
rum de libera Capella.
Cum igitur elTent exemptae ab Ordinariorum
jurifdidione, interdidum ab Epifcopis ineas
promulgari non poterat , ut eft apud innocen¬
tium Ili. lib. t 5 . Epift. 225.
3. CAPELLA , Minifteria ac vafa facra, quas Sa¬
cerdoti ad facra peragenda neceiTaria funt. Cum
enim alfervarentur praeter reliquias SScin Capel¬
lis iftis Palatinis , vafa, inftrumenta, ornamenta,
ac cimelia Ecclcliaftica majoris momenti , quae
Aiintfieria vulgo appellabant , ea nomine colledi-
vo, Capella nomine poftmodum donata funt.
Eginhardusin Vita CaroliM. Capella , ideft, Ec-
clejiafiicum mmifterium , tam id quod ipfe fecit , atque
congregavit , quam quod ad eum ex paterna hareditate
pervenit, ut integrum effet , neque ulla divijione f in¬
deretur , ordinavit. Si qua autem invenirentur aut
vafa, aut libri , aut alia ornamenta , qua liquido con-
ftaret eidem Capella ab eo collata non fuiffe , hac qui
habere vellet , dato jufla afiimationis pretio , emeret &
haberet. Adrevaldusde Mirae. S. Bened.cap. 41.
Intercater a ,qua huic loco contulit , munifica , affluenti
fua largitate , facerdotale indumentum , quod ex Ca¬
pella fratris fui Lotharii abfiuler at , dum ex bello re¬
verteretur Fontanetico , devotiffime prabendo concejft.
Nec non duo vafa aurea , &c. Leo Oft. lib. 2 . Chron.
Caf. cap. 1 o i . Capella ejus , quam hinc tulerat , fi-
■ deltbus viris commendata , quia Romano itinere regredi
timebant , &c. Helgaudus in VitaRoberti Regis
Erane. Capella autem hujus piiffimi . . . Regis Roberti
talis f ait tcappa 1 8. bona optima, & bene parata, li-
CAP 222
Iri Evangeliorum aurei z. ... phylattcria aurea iz.
&c. Matth. Paris ann. 1242. Rex Anglia Capellam
fuam , id eft, omnia ornamenta S acer dotalia pretii jif-
Jlma,& multa alia . . . prater reliquias. Et an. 1249.
TranfmiJit ei Capellam fuam pretiojijlmam cum reli¬
quiis chariffims. Eckeardus Jun. deCafib. S. Galli
cap. 1 . Difpofuit adhuc vivens ad titulum S. Petri . . .
Capellam , qua itineraris utebatur , cum reliquiis , &
libris, & omnibus utenjilibus f acris. Guibertus Abbas
Gemblac.- de Combuftione ejufdem Monafterii
anno 1137. Capella , id eft , apparatus AAijja. Do-
mnizolib. 2. de Vita Mathild.cap. 14.
Capellam totam quam prabuerat pretio fam :
Huic Domno digno Comitiffa Adathildis , in ipfo
Templo confeftim rapuit , plebs pefftma fregit.
Infra :
Et Domina cunilam Capellam reddidit , ultra
Non aliquid relinens.
Gauterius Cancellarius de Bellis Antiochenis pa^
454. tradit, Saracenos poft fufum Rogerium
Antiochiae Principem , Capella tentoria , auri &
argenti , ornamentorumque principalium cupidine cap¬
tos irrupijfe. NecrologiumS. Vidoris Parifienfis de
Ludov. VIII. Rege Fr. Kl. Augufti. Ad honorem
Ecclejia noftra Capellam fuam multas &pretiofas reli¬
quias continentem tn ipfa repofuit • Adde Alexandrum
III. PP. Epift. 5 6. Stephanum Tornacenfem Ep.
188. Bertholdum Conftant. ann. 1086. Hifto-
riam Abbatiae Condomenfis tomo 13. Spicilegii
Acherani pag. 506. 507. &c. Vide Probat Hi-
ftor. Blefenfis.p. 10. [Mabill. in Elogio S. Odo¬
nis inter Ada SS. Benedid. faec. 5. p. i42.Mar-
ten. tom. 4. Anecdot. coi. 318. Macerias Infu¬
lae Barbarae tom. 2. pag. 672.]
Vel hinc liquet in mundo capellae , reliquias
Sandorum annumerari. Sed & iplis, quae contine¬
re folent, phyladeriis , & capfulis capellarum no¬
men inditum. Evodius lib. 1. deMirac.S. Stepha-
ni : Capella argentea , in qua erat reliquiarum portio.
InfcriptiocapEe reliquiarum ,quam Carolus Rex
per Salomonem Monachum ad S. Gallum mifit :
En crucis atque pia cum fanetis capf a Alaria,
Hanc Karolus fwntnam delegit habere Capellam.
Exftac illa apudEckeardum Jun. cap. 1. qui pu¬
tat cap fam illam felide auream , gemmis regaliter in¬
clytam , reliquiis ftunmis refertam , ita appellatam ,
quod in formam Capella creata effet.
Capella, etiam faepepro ipfo integro caparum Ec-
clefiafticarum apparatu fumitur, id eft , capa ,
tunica, dalmatica , &c. Charta ann. 123 i.apud
Catellum in Hift. Occit. pag. 901 .Eft ibiquadam
Capella panni violati , in qua habet tunicam , & infu¬
lam , atque capam. . . . Item eft ibi alia Capella deau¬
rata , in qua halet tunicam , & dalmaticam , & infu¬
lam , atque capam. Ita ibi non femel.
f Capella Completa fuis omnibus paramentis
unius coloris. AdaSS. Junii to. 3. p. Lxxn inLe-
gib. Palatin. Jac. II. Regis Majoric. Et de lividis fe¬
neis cum paratur a Completa Capella, hoc eft» cum
pallio retroaltari,rctrotabnlario, indumentis Pre-
Ibyteri , Diaconi & Subdiaconi & tribus cappis.
4. CAPELLA, Cancellaria : ita vero dida, quod
in Capella Principis, feu Oratorio, Archivum ,
diplomata & regni monumenta olim , ut hodie,
alfervarentur. In Francia enim Chartarum Regia¬
rum , ut vocant, Thefaurus , in facra Capella Pa-
rifienfi etiamnumaftervatur. Concil Francoford.
an. 794. cap. 3. Unde tres breves ex hoc capitulo
uno tenore confcriptos fieri praccpit , unum in palatio re¬
tinendum, alterum, &c. Tertium vero in facri palatii
2 2 3 C AP
Capella recondendum fieri juffit. Id deAnglia perin¬
de oblervat Spelmannus, ubi Archivum aeque
Regium in Capella, a munere Capella Rotulorum
appellata, cultoditur- ItaSkenseus inLegibusBa-
ron. Scoticor. cap. 5 3 . §. 6. Capellam , Cancella-
riam Regiam interpretatur. Statuta Davidis II.
Regis Scotia cap. 4 1 . Liter a , qua emanarunt de Ca¬
pella Regis. Hinc qui defcribendis regiis publicif-
ve inftrumentis addicebantur, Capellam vulgo
jam olim audiebant , uti mox obfervabimus. Vi¬
de Prynneum inLibert. Angi. tom. 1 . pag. 1248.
5. CAPELLA , praeterea appellata aedicula, in qua
cimelia alfervabantur. Teftamentum Haimonis
Dom. Burbonenlis an. 9. Ludovici Reg. Ind. 5.
Donate Ebboni caftrum Cantilla cum appenditiis , &
de noftra Capella fpadam & duos Jigillos de Amatixo.
6- CAPELLA poftmodum dida quaevis sediciilafa-
cra, oratorium , quod proprios Sacerdotes non ha-
bat : feu aedes facra , quae non erat baptifnalis.
Joann. de Janua : Capella , parva Ecclejia , qua nec
habet b apti fmttm , nec cimeteriufn. LexLongob. lib.
3 . tic. j.§. 2. Ecclejia & Capella , qua in vefir a pa¬
rochia junt. [Vita S. Pirminii Chorepifcopi , inter
Ada SS. Bened. faec. 3. part. 2. p.149. Contigit
eum ad quemdam deveni je locum , in quo piorum ope¬
rum commorabatur femina , qua & ipji grata prabuit
hofpitii commoda. Hac etiam habuit Capellam manjtoni
propria contigue adharentem , in qua orationis penfum
jugiter folvere confueverat. ] Concilium Parifienfe
VI. ann. 829. lib. 3. cap. 6. Admonemus , ut poft-
habitis adtculis , quas ufus inolitus Capellas appellat ,
bajiltca Deo dicata ad MiJJarum celebrationem au¬
diendam , & Corporis & fi 'anguinis Dominici percep¬
tionem [umendam, ajftdue devoteqtie acleantur. Con¬
cilium Meldenfe ann. 846. can. 74. Provideant
viri potentes ... ut fuos Prefuyteros , qui cum eis in Ca¬
pellam vadunt , hujufmodi virtutem habere faciant ,
quatenus omnia vitia in domibus fuis refecent , .
qitiaparochiani Prefbyteri & Epifcoporum miniftri de
minoribus & vilioribus perfnis hoc providere ftvde-
bunt. Capitulare Caroli C. Compendienfe ann.
86 8. cap. 3 .Ut MiJft nojlri . . . inquirant de Capel¬
lis & Abbatiolis , ex cajis Dei in beneficium datis.
FrothariusEpifcop. Tuli. Epift. 30. Propter Teu-
derici a vobis uedicatas novas CapellasfC hartaLudo1-
vici Regis German. apud Guilliman. lib. 3 . de
Reb. Helvet. pag. 321. Concejfimus .. . Capellam
unam , Jitam in villa Zurich , qua ejl ccvfiructa in ho¬
nore S. Petri , & alteras duas Capellas tn valle Ura¬
nia. Alia ejufdem Regis apud Meuriftium in Epi-
fcopis Metenfib. pag. 272. Pracepto noftra auctori¬
tatis conftimitmus Capellam ex villa Rumiliac a in bono±
re S. Aiartini, &c. Occurrit -paffim. Vide Hono¬
rium Auguftod. lib. 1 . cap. 128.
^ Capella Decim alis et Baptismalis. Praeceptum
Ottonislmp. an. 977. apud Martenium tom. 1.
Anecd. coi. 9 3 . Adelheidts Imperatrix Capellam de-
cimalem & baptifmalem cum tota villa , in qua Jita
tft , cum Clerico fuo Odelrico ejufdem villa legitimo
Sacerdote cum tota familia fua , tam libera quam fer-
vili , cum agris, &c . Murbacenji donavit Eccle¬
jia. Hinc patet Ecclefias parochiales aliquando
Capellas didas fuiffe. Equidem antiquitus , ut
feptimo frculo, folae aediculae non baptifmales
Capella dicebantur , at feqq. faeculis non ita. Vi¬
de Mabill.Oper. pollli. tom. 1 . pag. 5 3 1 . Alber-
tinusMuflatusdeGeftis Henrici VII. Cadaris lib.
1 o. rubrica 1 . Mane facto , pradeftwatis concurren¬
di fignis , triplex ad S. Maria bajilicam exauditus eft
Campana funus , poftquem Catbedralis Ecclejia acom-
CAP 224
nturn civitatis Capellarum increbuere tinnitus. Ubi rc-
dePignorius: Capella hic funt templa paroeciarum ,
unde & apud nos Parochi antiquiffma nuncupatione „
etiam nunc Capellani appellantur. Vide Capellam 3.
Capellas , Bononia inltalia , urbis regiones appel¬
lari, obfervatum ab Antonio Paulo Malino , qua
nomenclatura Parochias indigitari ait. Vide do-
diffimumHenfchenium in Miraculis B. Simonis
Tudertini 20. April. pag. 8 1 9-& 8 20.
Capella Campestris , ubi non eft atrium, id eft, coe¬
meterium , in Legibus Henrici I. Regis Angliae
cap. 79.
Capf.i lula , Parvula capella , apud Fortunatum de
V itaS.Medardi.
Capella ad Succurrendum , quomodo Ecclejia fuc-
curfalis apud nos dicitur , quae ad parochiae au¬
xilium & fuccurfum aedificatur ,cujufmodi erant
caftellorum. Lambertus Ardenfis : Unde licet Ca¬
pellam haberet in caftello fuo , quaji ad Succurrendum
f altam : eam tamen nullus , niji in voluntate Canoni¬
corum Ardenfis Ecclejia , defervite vel mimftrare po¬
terat aut debebat Capellanus.
Capella Filialis , Minor Ecclefiaquae pendet a
majori. Chriftoph. Mulieri Introdud. in Hift. Ca¬
nonicae Sand - Hippolyt. apfud Duellium lib. 1.
Mifcell. pag. 350. Succedunt , qua noft ris adhuc tem¬
poribus exftant reliqua Filiales Capella , utpote qua
S. Atulrea A poftoli honoribus facra nomen inde accep¬
tum tenet , medioque coemeterio confpicitur.
Capellas etiam vulgo appellamus lacella , feu ma¬
jorum templorum appendices, vel aediculas , sedi
facra; majori adjundas, quas Cubicula, vocant
veteres. VideOdavium Ferrarium in Orig. Ital.;
in vo ce Capella.
7. CAPELLA , Coetus Clericorum , quos vulgo Ca-
pellanos vocant , qui Epifcopis inferviunt, eorum-
que adfunt minifterio. Adam Bremenlis cap. 207.
A Papa hoc dignitatis meruit Privilegium , . . .ut in¬
vitis etiam Regibus Epifcopatus conftitueret , ordina-
retque Epifcopos ex Capella fua , quos vellet elettos.
CAPELLANARlUS, pro Capellanus. Charta an-;
ni 1 o 8 2 . in Annal. Benedid. tom. 5 . pag. 6 44.
coi. 1 . Unde funt teftes Eitftachius Vicedominus de Ca-
talanne , Dudo Dapifer , Bonidonius Capellanarius
Comiti (Ja.
1 . CAPELLANI , Primitus didi , qui Capam , feu
Capellam S. Martini , vel in Regum Palatiis afr
fervabant, vel in praeliis, cum eseteris SS. reli¬
quiis deferebant , uti fupra obfervatum ex Wala-
frido Strabone , & FIonorioAuguft. quibus con-
fentanea feribit Durandus in Rationali lib. 2.
cap. 10. Quae quidem aflervandarum facrarum
ieliquiarum cura , Capellanos inferioris ordinis ,
& eos, qui Epifcopis adfunt , longe etiam poftea
fpedavit , uti docemur ex Eadmero lib- 4. Hi-
ftor. Novor, p. 8 8. ubi de crinibus aliquot Dei¬
parae Virginis Anfelmo Cantuarienfi Archiepi-
fcopo ab llgyro quodam concedis verba facit :
Mthique , utpote qui Capella illius cuftos eram , at¬
que dtfpojitor , cuftodiendos commendavit. Ubi per Cu-
ftodem capella, Capellani officium & dignitatem
intelligit, ad quem facri minifterii , feu rerum ad
rem facram peragendam neceftariarum,quas inter
exftitiife facra phyladeria notatum fupra , cura
fpedavit.
Atque ab ejufmodi reliquiarum forte cuftodia
Cuftodes , fimpliciter didi videntur Capellani.
Anaftafius Bibi, in S. Leone I. PP. Hic conftituit fu -
per fepulcra Apoftolorum Cuftodes , qui dicuntur Ca¬
pellani ex Clero Romano , id eft , qui facratiffima
Apoftolorum
22 y CAP
Apoftolorum corpora, qu3e in variis feorfim facel-
]is in majori EcclefiaRomxaffervabantur, ex of¬
ficio fibi injundo cuftodirent. Unde Martyr ani ,
8c Cufiodes Martyrum etiam didi. Scio , hocce lo¬
co , quafdam Anaftafii Editiones , Cubicularii ,
proferre ; fed Capellanorum & Cubiculariorum
idem fuiffie munus docemus in V. Cubicularii.
Conjeduram noftram firmat praeterea Hincma-
rus de Ordine Palatii cap. 1 6. ubi ait, Apocri-
fiarium, qui & Capellanus dicitur, etiam Pa¬
latii Cujlodem appellatum , non quod revera Pa¬
latii cuftodia penes eum fuerit; id enim officii
fpedavit laicos & militares viros ; fed quodeflet
Curtos Palatinae Capellae , in qua erant varia San-
dorum Lipfana, quae Capellani cuftodiebant ,
vel in praeliis , fi neceffitas incumberet, defere¬
bant. Synodus Liptinenfis an. 742. aS. Bonifado
Mommtinenfi Archiepifc. habita cap. 2. &ex eo
Capitula Caroli Mag. lib. 5. cap. 2. & Capitula
ejufdemann. 769. edita a Stephano Baluzio :
Servis Det fer omnia omnibus armaturam portare , vel
pugnare , aut in exercitum & in hoflem pergere omnino
prohibemus : nift illis tantummodo , qui propter divinum
miniflerium , Miffarum fcilicet folennia adimplenda ,
& Santtorum patrocinia portanda, ad boceletti funt ,
id eft , unum, vel duos Presbyteros , cum Capellams
Prefbyteris. Adde Capit. Caroli M. lib. 7. c. 1 04.
;Lib. 1 . Miraculor. S. Dionyfii cap. 2 1 . de Caro-
lo M. proficifcente contra Saxones : Hic pignora
beatorum Martyrum fecum ferri fecerat , & cufiodes
Clericos , qui fecum proficifcebantur delegaverat , uti
eis vicifim Jibi (accedentibus debita exhiberetur religio.
Vita S. Bertharii Carnot. Epifc. tom. 1. Hift.
Franc. pag. 5 6 o . de Chlotario II. Rege -.^uiau-
diens famam keatiffimi viri , fuum conftituit Archica-
pellanum , & pignora multa Santlorum , qua fecum de¬
ferebat, ut mos eft Regum , ditioni illius conftituit. De¬
nique ad Capellanum , etiam fub tertia Regum
noftrorum ftirpe , reliquiarum Palatinarum cu¬
ram fpedafte docet fequens Diploma, quod ex
Camera Computor. Parif. eruimus: Spacbenttous
que j e Denys le Grant , premier Chappelain du Roy no -
Jlre Sire , cognois avoir eu & refceu de honor, fages &
pourveusles Treforiers du Roy noftredit S eigneur a Pa¬
ris 28. livres Par. pour venir de Bourbelfur Saine a
Parispour querir les fainte s reliques de la fainte Cbx-
pelle du Palais a Paris , pour les conduire & mener a
PAbbaye du Lys , ou le Roy noftre dit S eigneur fera a
tefie fainte prochaine fefte de Pafques , pour les rame -
ner & conduire aries- du Lys a Paris , pour moy retour -
ner au lieu,ou le Roy noftre dit S eigneur fera , pour paier
les 1 8. Efcoliers, quiy ont accouflume d venir , & pour'
faire toutes les autres chofes , qui y ont efte accouflumees
afaire. En tefmoin de laquele chofe je ay fellee cefte
prefente cedule de mon propre feel le Mardy 7. jour
d’Avrill'an 1 548.
Atque id primum ac praecipuum Capellanorum
Palatinorum munus fuit , quos deinceps in Pala¬
tiorum facellis facris peragendis officiis operam
dedilfeconftat , Clerumque effeciffie , quem P ala-
tinum vocat Hincmarus , cui qui praeerat , Ca¬
pellanus ua 7 Ifyyjiv , portea Arcbtcapellanus didus
«It. Sic enim Hincmarus de ordine Palatii cap.
1 6. Apocrifiarius autem , quem noftrates Capellanum ,
vel Palatii Cuftodem appellant , omnem Clerum Pa¬
latii fub cura & difpofitione fua regebat. InPalatinos
iftos Capellanos acrius olim invedus eft Wala
Abbas Corbeienfis , ut docet Pafchafius Ratper-
tus in ejus Epitah. lib. 2. cap. 5. cujus haec
funt; Prafertim & militiam Clericorum in Palatio t
Tom, II.
CAP 226
quos Capellanos vulgo Vocant , quia nullus ordo Eccle-
Jiaflicus , denotabat plurimum : qui non ob aliud fer-
viunt mji ob honores Ecclejiarum , & quaflus faculi
ac lucri gratiam , fine probatione magifterii, atque am¬
bitiones mundi. Jfiuorum itaque vita neque fub regula
eft Monachorum , neque fub Epifcopo militat canonice ;
prafertim cum nulla alia Jint tirocinia Ecclejiarum
quam fub his duobus ordinibus. Aiebat namque idem
quod aut Canonicus quifque effe deberet , aut luteus t
aut Monachus: quod Ji neutrum , jam fub nullo mon~
Jlratur ordine , quia videntur effe Jine capite , &c .
[In eofdem Clericos pariter invehitur Walafri-
dus Strabo in Vifione Wetini Monachi, apudMa-
bill. faec. 4. SS. Benedid. part. 1. pag. 279.
Magna Sacerdotum numero pars , Angelus inquit ,
Lucra petunt terrena quibafque inhiantur ad h arent „
Atque Palatinis pereuntia pramia q narunt
Obfequiis , ornantque magis fe vefte polita
Jffuam radiis vita , pompofis fercula menjis
Glorificare parant , animarum lucra relinquunt ,
Deliciis dubii per fcorta ruendo volutant.
Hanc fummam mercedis habent , qui talibus inflant
Rebus , ut aternam capiant in finibus iram.
Lupus Ferrarienfis Epiftola 2 5 . Ceterum fama ver-
fatur inter nos , Clericos Palatii diverfonun Jibi domi¬
nium optare atque pofcere , quibus nulla jit alia cura „
niji ut fu* avaritia oppreffione fervorum Dei fatis fa¬
ciant. Confer Smaragdum in Vita S. Benedidi
Anian. num. 54.] De Clericis vero , qui in Capella
Regis ferviebant , agunt praeterea Concilium Fran-
cofordienfe can. 38. al. 3 6. Libellus proclama-
tionis Caroli Regis adverfus Wenilonem Archie-
pifc. Senonenfem cap. 1. Capitulare de Villis
cap. 6. Alcuinus Epirt. 4. & Poem. 221. cum
aliis pluribus.
Miniftrabant vero inRegum Capellis viri di»,
gnitate illuftres, utEpifcopi & Abbates. Charta
Caroli Calvi pro Monafterio Dervenfi apud Ca-
muzatum pag. 84. Abba quoque vel rettor Mona -
fterti ejufdem m Capella noftra Epifcopis & Abbati¬
bus noftris adhareat , & nobis familiariter ferviat. Ex
Capella etiam crebro eledi a Regibus ad digni¬
tates Ecclefiafticas , quod fupra innuimus ex Paf-
chafio Ratperto. Libellus proclamationis Caroli
C. adverfus Wenilonem Archiep. Senonenf. cap.
1 . Wenilom tunc Clerico meo in Capella mea mihi fer-
vienti , qui more lib eri Clerici f e mihi commendarer at. .2.
ad ( Senonenfem Ecclefiam) gubernandum commifi.
Ita Agius Prefbyter Palatii , id eft , CapelltePalati»
nae , ad Aurelianenfem Epifcopatum eft promo¬
tus , ut eft in Concilio in Verno II. cap. 1 o.
Primitus vero fummiifti Capellani, qui Palati-
nisOratoriisdc Sacellis praefedi erant , Abbates di¬
cebantur. VitaS. Defiderii Epifcopi Cadurcenf.
c. 1. deRuftico illius fratre, & Epifcopo perinde
Cadurcenfi : Ruflicus e primis pubertatis annis Cle¬
ricus f alius , Archidiaconatus officium in urbe Ruthena ,
dr Abbatia fub Lothario Rege adminiftravit. Et cap.'
2. Ruflicus , ( ut prafati fumus) Abbatiam Palatini
Oratorii , quod regalis frequentat ambitio , & Archi¬
diaconatus officium geffit. Vita S. Sulpitii Pii Epi¬
fcopi Bituricenfis n. 10. de Chlotario Rege :
Illico Epifcopum pofcit, ut pro falute fua ac exercitus
fui licentia daretur , ut vir beatus in fuis caftris Abbatis
officio potiretur. Id eft , ut Capellae Regiae praeeffiet.
Ex quibus patet, a Regni Gallici primordiis ha-
builfe Reges Oratoria & Sacella in Palatiis. Eam-
dem Abbatis dignitatem Angilberto Archicapel-
lano fub CaroloM. tribuit AdrianusPP. Dtrettus
nobis eft a vcftra pracclfa Regali potentia fidelis fa -
P
227 CAP CAP 228
miliaris vejler Angilbertus Abbas & Mini ft er Capella'.
Is Primicerius Palatii dicitur Alcuino Epift. 42.
ut Angilrannus Archiepifcopus , S anita Capella
Primicerius , eidem Epift. 79. Hilduinus apud
Agobardum in Epift. ad Proceres Palatii , facri
Palatii Antijles : qui Abbas facri Palatii , dr Cleri¬
corum fummus dicitur apud Hincmarum in Epift.
ad Carolum C. de Vita S. Dionyfii.
Archicapellani & fummi Cancellarii , in aula
Palatina , dignitates muneris & officii affinitate
conjundliffimae fuerunt, ita ut Archicapellano,au-
dore Hincmaro loco citato , fodaretur fummus
Cancellarius , qui a Secretis olim appellabatur, er ant-
queilli fubjefti prudentes & intelligentes ac fideles vi¬
ri , qui pracepta regia ab f que immoderata cupiditatis
venalitate feriberent , & fecreta illis commijfa fideli¬
ter cuftodirent. Qui quidem prudentia & rerum
experientia probati viri , Capellam vulgo audie¬
bant, quod in Capella Palatina, ubi affiervaban-
tur Regia Archiva, operam fuam locarent, deferi-
bendifque publicis tabulis infudarent , uti mox
docemus.
Quin & par eft credere non olim duntaxat >
& prima ftante Regum noftrorum ftirpe ; fed
etiam fub tertia, Capellanos, feu Archicapella-
nos, & Cancellarios eodem fundos munere , ita
ut qui Regum Diplomata fubfcribebant , pro-
mifcue Archicapellanos & Cancellarios crebro
fefe in criberent. Dado quippe , qui& Audoe-
nus , Dagoberti Regis Referendarius , Fredega-
rio & aliis , Cancellarius in variis Tabulis appel¬
latus, in Charta Dagoberti Arcbicapellanus indi-
gitatur apud Labbeum in Mifcell. Hift. tom. 2.
pag. 4 5 • Verum haec Charta , quae continet fun¬
dationem EcclefiaeS. Audoeni in ForeftaCuifien-
fi , legiturque in regefto Caroli VI. an. 1 3 8 2 . &
1383. num. 2 1 6. inTabul. regio dubiae eft om¬
nino fidei. Ita Itherius , qui paffim Caroli M. Di¬
plomata fubfcripfit , tanquam Cancellarius , Ca-
pellanns & Notarius ejuidem Caroli dicitur Ana-
jftafio Bibi, in Adriano PP.p.io 8 .Exftat apud Gal¬
landum in T radiatu de Franco Alodio pag. 8 3 .
Charta Caroli C.lvTan. 6. regni , in qua Gozli-
nus Abbas Monafterii S. Germani de Pratis , poft-
modum Parifienfis Praefui, qui paffim in veteri¬
bus Tabulis , atque adeo in ipfius Caroli Capitu¬
lis pag. 44 2. x. Edit. Cancellarius dicitur , Ar-
chicapellanus vocitatur apud BaldricumNoviom.
lib. i.cap. 76. [In Annalibus Francorum Lam-
becianisad an. 887. apud Murator, to. 2.part.2.
coi. 92. Imperator Liutwardum blafpbemum de-
pofuifte legitur, ne ejfet Arcbicapellanus, id eft, Ar-
chicancellarius.]ChartaOttonisImp. an. 940/10
clauditur : Bruno Cancellarius advicem Rotberti Ar-
chicapellani recognovi. [Charta ejufd. Ottonis an.
5) 52.proHincmaroAbb.S- Remigiiapud Remos:
Ofbertus Cancellarius ad vicem Brunonis Archicapel¬
lani. Diploma Ottonis II. apud Doubletum pag.
819. Hift. Sandionyf. Hildiboldus Cancellarius &
Fpifcopus vice iVilligiJiArcbic apellani.D iploma Ca-
rolomanni Italiae Regis apud Acher.Spicil. to. 5 .
p. 392. Baldo Cancellarius Regis ad vicemTbeotmari
Arcbicapellani-fPrxkrUm vero id aftruit aliudDi-
ploma Balduini, Regis Henrici Cancellarii , an.
10 4 7. quod ab Hemereo inAuguftaViromanduo-
rum refertur , cujus principium hifce concipitur
verbis : Ego Balduinus inPalatio Henrici Regis Fran¬
corum Cancellarius , notum facio , fic vero clauditur:
S. Balduini Archicapellani , qui boc feriptum fieri
juffit. [ Vide Metropol. Salifburgenfem tom. 1.
pag 1 28. 1 3 o. & feqq. 350. 3 5 1 . & to. 2. pag.
1 5.&C. ]
Capellanos vero didos feribas , fecretarios, & ama-
nuenfes Regios conflat. Monachus Sangallenfis
lib. 1 . de Carolo M. cap. 4. De pauperibus pradittis
quendam optimum dictatorem & feriptorem in Capel¬
lam fuam ajjumpjit. Angilbertus , qui ab Adriano
PP. Minifter Capella dicitur , Primas Capellanorum >
in ejus Vita , Manualis , id eft , amanuenfis vo¬
catur ab Alcuino Epift. 84. Auricularius five Se-
cretarius , Epift. 8 3 . Epift. Stephani Comitis
Blefenlisto. 2. Spicii. Acheriani -.Dum vero C ap¬
pellamus meus Alexander cum fumma feftinatione has
litteras feriberet , &c. Vide Eckehardum Junio¬
rem deCafibus S. Galli cap. 1 1 . Leges Eccleha-
fticas Hoeli Boni Regis Walliae cap. 6. Probat.
Hiftor. des Chafieigners pag. 38. & c. Ita etiam
Capellanos pro fecretariis <5c amanuenfibus paf¬
fim ufurpant Poetae noftrates. LeRoman deGa-
rin MS.
Un Cbappelein appelle ,Ji li dift ,
Fes unes leftres orenclroit , biaus amis.
Si les envoie Fromondtn le pofieis , &c.
Alibi :
Tenes ces leftres , que il voie vers Pepm ,
Et cil les prant , fon Cbapelein a dit ,
Gardes quii a es leftres , biaus amis , &c.
Idem de Fromondino :
Les leftres tent fon Cbapelein Baudri ,
Et cil les prant , de cbief en cbief les lift.
Alio loco de Pipino :
Veez. cy les leftres qu’il envoie par mi ,
Li Rois les baille fon Cappelein Hervi.
Rurfus :
La font les tables au Cbappelein Tvon ,
G)un fet les briei. au preu Comte Fromont.
Vide Brevis. Sed & penes Capellanum erat figil-
lum domini. VetusNotitia ann. 1 1 06. in Hift.
Monaft. S. Nicolai Andegav. pag. 5 1 . Et Capel¬
lam fuo nomine Stepbano , ut in quibufque eorum c ar¬
tis vellent ,Jigillum fua , id eft , Regu auctoritatis , im¬
primeret Jujfit.
iEgre tamen fubinde paffi funt EcclefireGal-
licanae Patres Clericos & Preffiyteros Cancellario¬
rum munus obire. Concilium Cabilonenfe II. an.
8x3. cap. 44. Scripjimus Prefbyteros villicos ejfe non
debere , & nunc eos m tabernis bibere , Cancellarios
publicos ejfe , nundinas infolenter peragrare. Et apud
Burchardum lib. 1 . de Ecclefiaffica difciplina
cap. 5 o . Prefbyteri & Clerici Chartas dominorum
fuorum feribere vetantur, ldenim adeo invaluerat
ut CapellaniProcerum, eorum effient amanuenfes,
Epiftolas & Diplomata confcriberent : quod te-
ftantur veterem paffim Chartae, quae a Capellanis
feriptae effe dicuntur.
Cum igitur ab ipfis Regni Francici initiis Ca¬
pellam non modo reliquias fervarent, atque adeo
Cimelia & Archiva Regia , fed & Cancellario¬
rum & Notariorum munus obirent , qui iis prae¬
erant Archicapellani , Archicancellariorum etiam
fungebantur officio , uti fupra innuimus. Imo
& Clericorum caufis prxfcdi erant , uti teftatur
Walafridus Strabo lib. de Reb. Ecclef. cap. ult.
JFuem admodum funt in Palatiis Praeoptor es vel Co¬
mites Palatii, qui facularium caufas ventilant ; ita
funt & illi quos fummos Capellanos Franci appellant ■
Clericorum caufis pralati. Atque inde paffim legi¬
mus Archicapellanorum & Archicancellariorum offi¬
cia obiiffie Epifcopos vel Abbates, ipfofque adeo
viros Ecclefiaftici ordinis , qui & in Capellis Re-
229 CAP
giis facra peragerent , & Principum Chartas de-
fcriberent aut fubfignarcnt.
Ad Archicapellanum fpe&abat etiam inter
extera munia Regiae menfx benedidio. Theo-
dulphus Aurelian. lib. 3 . Carni, de Hildeboldo
Archicapellano , pag. 185.
Adjit Praful ovans amnio vultu que benignus.
Ora beata ferens , & pia corda gerens.
Jguem Jincera fides , quem tantus culminis ordo ,
Pettus & innocuum Rex tibi , Chrifie , dicat.
Stet benedicturus Regis potumque cibumque,
Sumere quin etiam Rex velit , ille volet.
V ide Bcnediftio menfa.
Sed prxftat hoc loco Archicapellanorum Pa¬
latii Francici feriem exhibere ex Scriptoribus &
veteribus Tabulis anobisolim deferiptam. Ho¬
rum prmus occurrit
Rusticus , poftea Epifcopus Cadurcenfis , Abbas
Palatini Oratorii , fub Chlotario I. fvel potius
ChlotarioII. juxta Hadr. Valefium lib. 1 9. Re¬
rum Francic. pag. 14 2.] in Vita S. Dehder. <5c
apud Cruceum in Epifc. Cadurc. n. 3 8.
Bertharius , poftea Carnotenlium Epiicopus fub
Chlotario II. in Vita ejufdem.
Ricolfus , alias Rucolnus fub Dagoberto Archica-
pellani dignitate infignis nominatur in Diplo¬
mate ejufdem Regis aatoMoguntix prid. Non.
April. anno regni 1 2. quod fic clauditur , Hcnri-
cus Cancellarius ad vicem Ricolfi Archicapellani reco¬
gnovit , apud Nicolaum Zyllefium part. 3 . Defen-
fionis Abbatix S. Maximini pag. 9. & Miraeum in
Dipl. Belg. lib. 1.
Launu-S Abbas S. Eparchii , poftmodum Epifcopus
Egolifmenfis, Capellanus Pipini Regis Franc. in
VitaCaroli Magni per Monach. Egol. an. 769.
Eulradus Caroli Martelli ex Hieronymo filio nepos,
Ab.S.Dionyfii.CapellanusPipini Regis an. 749.
Sc 7 5 5 . in Annal. Franc. Summus Capellanus ejuf¬
dem Regis didus in Capitulis Caroli Calvi tit.
23. cap. 7. Archtprefbyter Francis, Adriano PP.
inEpiftol. apud Flodoardum , de quo Alcuinus
Carm .123.
Inclytus ille facra fuerat paflorque Capella.
Illius meminit Theodulphus , ut & Hincmarus
deOrd. Palat, cap. 1 5. Vide Hemereum in Au-
gufta Viromand. an. 780. & virum dodiflimum
Mabillonium tom. 4. SS. Ord. S. Benedidi pag.
334. ubiFulradi Elogium perflrinxit.
Andre as Epifcopus & Capellanus D. Imperatoris
(Caroli Magni ) in Chronico Novalic. cap. 1 8.
Liudebertus Archicapellanus Diploma Caroli
Magni fubfcribit , apud Brufchium de Monaft.
Germ. pag. 176.
Ingelrannus , feu Engelramnus , Epifcopus Me-
tenlis fub CaroloMagno, Alcuino Epiffc. 7 9. San¬
cta Capella Primicerius , in Chron. Metenfi. Palatii
Archicapellanus , in Epift. Caroli Calvi ad Nico¬
laum PP. Obiit an. 791. Illius meminit Hinc¬
marus loco citato. Et audor Geftorum Epifco-
porum Cenomanenfium pag. 247. Vide Peta-
viumin Syntagm. deNithardo pag. 352.
Hildi caldus Archiepifcopus Colonienfis , promi-
fcue Capellanus , Apocrijiarius , St Archicapellanus
/ 'acri Palatii dicitur in Prxcepto Caroli Magni de
Inftitutione Epifcopatuum per Saxoniam , Sc
apud Anaftafium in Leone III. & IV. quam di¬
gnitatem obtinuit Carolo Magno & Ludovico
Pio imperantibus. De illo Hincmarus loco lau¬
dato , Vita Ludov. Pii an. 81 6. St Synodus Fran-
coford. can. 5 6. Sacri Palatu Archiepifcopus , nun-
Tom. II.
CAP 230
cupatur in Praefat. Concilii Moguntiac. an. 8 1 3 .
Ex his Filefaci lib. deSacra Epifcoporum audori-
tate pag. 285* conjedura evanefeit.
S. Angilbertus , qui antequam faeculo nuntium
mifilTet , Bertam Caroli Magni filiam uxorem du¬
xerat , poftmodum Abbas Centulenfis, Minijler
Capella dicitur Adriano PP. in Epift. ad Carolutn
Magn. de Imaginib. Scc. Primas Capellanorum in
illius Vita , Primicerius Palatii Pipini Regis (Italice)
Alcuino Epift. 42. Vide Petavium in Syntacr.
pag. 3 5 i.dcSirmondumadTheodulfump.2935.
Hilduinus Abbas MonafteriiS.GermaniParifienfis,
Archicapellanus Ludovico Pio imperante , apud
Hincmarum , in Charta Lud. in Probat. Hiftor.
Vergiac. pag. 7. in Hift. Tranflat. S. Sebaftiani
cap. 1. num. 1. in Vita S. Medardi cap. 1 2. ex
Cod. Refbacenfi , in Hift. Tranflat. S. Pufinme
virg. num. 4. Sacri Palatii Clericorum fummus , ei¬
dem Hincmaro in Epift. ad Carolum Regem de
S. Dionyfio , Scc. Sacri Palatii Antifles > apud Ago-
bardum in Epift. ad ProceresPalatii.
Fulco Prefbyter, Archicapellanus fub eodem Lu¬
dovico apud Hincmarum.
Drogo , Caroli Magni nothus filius , Metenfis Epi-
fcop. Archicapellanus facri Palatii Ludovico re¬
gnante in ejus Vita, Sc apudNithardum lib. 1. In
veteri Charta Ludovici & in Vita S. Anfcharii
num. 19. Drogo Metenfis & fumma facra Palatina
dignitatis Praful: in alia facri Palatii primus Capel¬
lanus : Anhipalatir.us Praful , in Apologetico Ebo-
nisRemenfis Archiepifcopi to. 7. Spicilegii Ache-
riani : Senior Capellanus , in veteri placito fub Lu¬
dovico Pio in Vita Aldrici Epifcop. Cenoman.
pag. 136. Palatii Capellanus , in Charta Lotharii
lmp. tom. i 2. pag. 1 09. Sacri Palatii moderator ,
in Chron. Epifc. Metenf. & in ejus Epitaphio
Aula Regalis moderator , paflor ovilis ,
Metis & Ecclejia jure pater patria.
Vide Annal. Franc. Metenfes an. 8 5 9. Privilegia
Ecclefiae Hamburg. pag. 1 44. Sirmondum ad
Capit. Caroli Calvi , Chifflet. in Vindic. Hifp.
Meuriffium in Hift. Epifc. Metenf. Stc.
Gunteiarius Archiepifcopus Colonienfis , Archica¬
pellanus fub Lotharioimp. in Cone. Aquifgran.
III. apud Advcntium Epifc. Metenf. in Epift. ad
Nicolaum PP. cap. 2. Annal. Franc. Metenf. apud
Reginon.an. 8 6 4 .& Molanum in SS. Belg. 8-Dec.
EbRoinus Epifcopus Pidavienfis, & Abbas S. Ger¬
mani dePratis , Archicapellanus facri Palatii Caro¬
lo Calvo imperante , in variis Tabulis apudBef-
lium in Aquitanix Ducib. cap. 3. & pag. 175.
Sc in Epifcop. Pidav. pag. 22. 23.24. 27. 31.
& apudSirmond. ad Capit. Caroli Calv. Tabula¬
rio S. Germani dePratis , Scc.
Gozlinus Abbas S. Germani de Pratis , Cancellarius
Sc Archicapellanus appellatur in Charta Caroli Cal¬
vi an. 6. apud Gallandum deFranco alodio, uti
fupra a nonis obfervatum.
Joseph Epifcopus Eporedienfis , Archicapellanus fub
Ludovico Lotharii filio , in Synodo Rom. fub
Leone IV. PP. an. 850. & Ticinenfi an. 855.
Fridebastus , aliis Fridebertus, Epifc. Pidavenfis,
Archicapellanus Pipini Regis Aquitania , apudBef-
lium in Regib. Aquit. pag. 24.
Remigius Arcniep. Lugdunenfis Caroli Regis Bur-
gundiae Lotharii lmp. filii Palatii Capellanus fum-<
mus, in Chartis ejufdem Caroli apud Paradinum
lib. 2. Hift. Lugdun. cap. 23 . & to. 1 2. Spicile¬
gii Acheriani pag. 1 2 2. 1 2 3 . s
Grimaldus Abbas S. Galli, Archicapellanus Ludovi-»
Pij
i3i CAP
colli, imperante, apud Herman.Contradlum an.
841. &Eckehardum Jun.de Cafib.S. Galli cap. 1.
Grimoldus appellatur apud Ermenricum Mo-
nach. Augienfem lib.de Grammatica in tom. 4.
Analedlorum Mabillonii pag. $ 29.
Liuthnjtardus , fub Carolo Craflo , to. 4. Anale¬
dlorum Mabillonii pag. 340.
ADVENriusEpifcopusMetenfis Archicapellanus Lo-
tharii Regis Lotharingiae ann. 868. apudZylle-
rum in S. Maximino pag. 1 5 .
Cozb aldus facri Palatii fummus Capellanus , fub
Ludov. Rege Bajoariae , in Metropoli Salifbur-
genfito. 2. pag. 1 3.
Granoldus Archicapellanus , fub eodem Ludovi-
co , ibid. pag. 1 5 .
Deotmarus Archicapellanus , fub Arnulpho Rege
an. 888. in Metrop. Salifburg. to. 2. pag. 587.
Theotmarus Archicapellanus Arnulfi Lotharingiae
Ducis an. 8 8 9. inNotit. EccJ. Belg.cap. 44. apud
Goldadumto. 2. Alemannic.Antiq. pag. 5. Meu-
rilT. in Praefat. ad Hili. Epifc. Metenf pag. 2 3 .
Hermannus Archicapellanus fub RegeZuentibal-
do, apud Miraeum inNotit.Eccl. Belg. cap. 46.
Rutgerus Archiepifcopus , Archicapellanus fub eo¬
dem Zuentibaldo , apud cumdem Miraeum.
Ratbodus Archiepifcopus Trevirenlis Archicapel-
Janus fub Carolo Simplice an. 917. apud Browe-
rum lib. 9. Annal. Trevir. num. 6 z.
Ealduinus Henrici Regis Franciae Cancellarius &
Archicapellanus promifcue dicitur in Charta anni
1 047. apud Hemereum in Aug. Virom. pag. 121.
& in Tabulario S. Petri in valle Carnot.
Deliit denique poli haec apud Francos Archi-
capellanorum appellatio , quorum munus & di¬
gnitas in Capellanorum , deinde in Primorum 6c
jpfagiftrorum Capellanorum Regis titulum tranfiit ,
de quibus crebra paflim occurrit mentio in vete¬
ribus Tabulis, Regum praecipue, quas cum illu-
llrioribus Palatii & aula? Regiae minillris fubfcri-
plitfe condat ex aliquot Philippi Regis Chartis ,
quaeexllant in HidoriaMonaiterii S. Martini de
Campis pag. 14. 15. 17. 1 9. in quibus Euda-
chius dicitur Capellanus Regis, & Gaufridus , Sub-
capellanus. ,Will. Brito lib. 10. Philipp. de Ca-
pellano Regis :
Hoc in conflictu doluit cecidiffe Capella
Jjlui Regis pr aer at ad Sacramenta Sacerdos.
In Charta ann. 1343. Hugo de Neaufle dicitur
primus Capellanus Regis , ut apud Brolium lib.
1. Hid. Parif. pag. 365. 2. Edit. Gaufridus le
Routeiller Cancellarius & Canonicus Carnotenf.
& S. Capellae Parilienfis , obiit ille 1 2. Julii an.
1 3 77. De Capellanorum Regiorum , quos ho¬
die Afagiflros Oratorii Regis vocant , dignitate , &
honorario gradu, ac munere, confulendi Tillius
tom- 1. pag. 439. &Miramontius in Tradi, de
Praepofito Hofpitii pag. 50. Et Guillelm.Peyra-
tiu< lib. 1. de Capella Regis cap. 73. Adde Le¬
ges Alfonlinas part. 2.tit. 9. lege 3. Hidor. Epi-
4’cop. & Comitum Engolifmenlium cap. 3 7. Cum
Autem Ludovicus ( VII.) Rex ad Aquitanicas partes
veniret , Lambertus Epifcopus ( Engolifmenlis) ut
Accepimus , dixit Regi , quod Engolifmenfes Epifcopi
Capellam Regum Francia fuerunt , ex quo Ligerim ad
partes Aquitanicas tranjirent : quod Ludovicus non
contradixit.
Archicapellani FlandrijE titulo gaudet Brugenfis
Eccleliae Praepofitus , ut ed in Chronico Flandriae
vernaculo cap. 5 .
Capellanus Romani Imperii , qua dignitate fun-
CAP 232
ftus Petrus Diaconus Cafiner.fis , ut ipfemet te-
daturlib. 4.CI11-. Caiin.cap. 58. Idem cap. 1 16,
de quodam Rainaldo : Cum fratribus inter Imperii
Capellanos conflit urus efl.
Archicapellani Romanorum Imperatricis digni¬
tatem jam olim habuide Abbates S. Maximini
Trevirenfi;, audior cd Nicolau- Zillefius in De-
fenfioneejufdem Monaderii parte 1 ledi. z.%. 4.
Gervoldus Archicapellanus lubfcribit Chartam
Adalberonis Epifcopi Metenfis ann. 1056. inter
Canonicos Eccleliae S.Stephani,apud Meuridium
pag. 363^
Capellani Principum , feu Laicorum , qui in do¬
mibus fuis Ct/^//4sEpifcoporum concedu habe¬
bant : de quibus Concilium Claromontanum an.
109 5. can. 18. Ut nullus Prefbyter Capellanus ali-
cujus Laici ejfe pojflt ,Jine concejjione fui Epifcopi.
Capellani Regales, Episcopales, &c. de quibus
Concil. Colonienfe an.i 260 .c.10 .Cum in aliquibus
Ecclejiis Capellani Regales , Epifcopales , ac etiam Ca¬
pellani Pr&pojitorum cxiflant, qualiter hi fe habere de¬
beant , . . . Capellani hujufmodi rejidentiam in fuis Ec¬
clejiis tanquam alii fratres facient , niji illo tantum
tempore , quando agunt fuorum negotia dominorum, at¬
que etiam Ji negotia Ecclejia hoc expofeant. Et nobis
in Ecclejia majori , vel alia noftra noftra civitatis , vel
Dicecejis Ecclejia , Jifunt ea vice prafentes , celebran¬
tibus, ibi debent adejfe in divini celebratione Officii,
& adflare. Et debent hujufmodi Capellani in facris Or¬
dinibus ejfe conflit uti. Super ejufmcdi Capellanos Epi¬
fcopales , erit nofter Capellanus , quaji loco judicis &
magifin. Alcuinus Epid. 24. ex Mabillonianis
ad Archiepifcopum lcripta : Veftros vero difcipulos
& Capellanos meo precor efficio faluta , admonens eos
honefte vivere coram hominibus, utveftraex eorum con-
verfitione laudetur dignitas. Charta Franconis Epi-
fcopiNivernenfis, ex Tabulario S. CyriciNivern»
num. 7. Venit Atto Ecclejia noftra Archidiaconus ,
& domus noftra Protocapellanus. In Charta feq. di¬
citur S . Cyrici Archidiaconus atque Thefaurarius.
Capellani Abbai um, quos ut vitae fuse tedes, & Syn-
cellorum indar , habebant. Provinciale Eccl. Can-
tuarienf. lib. 3 . tit. 1 9. Ut fecundum canonicas fan-
Riones Abbatibus , d quibus minores vivendi normam
debent aflumere , fuper honefta converfatione teftium
copiofitas fuffr agetur. Decernimus ut ipji Capellanos
fuos , vel aliquem illorum Jingulis mutent annis, jj/ui
autem habent unum tantum , illum mutent fimiliter , mjt
neceffariacaufa fubfuerit , quatenus Ji devita eorum %
quod abjit , fcandalum oriatur , tanto plures innocenti 4
fua habeant teftes , quanto eorum vita pluribus inno-
tefeit. V ide Syncellus.
2. CAPELLANI, Redlores Ecclefiarum , in Synodo
Santonenfi an. 1282. cap. 5. Statuendo ut omnes
Capellani, Subcapellani , infra duos menfes , ex quo
Parochi anus eorum mortuus fuerit, nobis afferant vel
mittant t efl amentum defunfti, &c. [ Confuetud. To-
lof. in Rubrica de Tedamentis : Confuetudoeft T 0-
lofa , quod ultimum teft amentum conditum ab eo qui te-
ftare valet, adhibitis duobus vel -tribus tefiibus , vel
quatuor vel amplius, prafente Capellano vel Subca -
pellano , vel etiam abfente feu etiam non vocato,valetm
Synod. Archiepifcopi Burdegal. habita Conaci
an. 1255. Inhibemus ne quifquam Sacularis & Reli¬
gio fus funus Jibi delatum fufcipiat , ni/i per Capellamm
proprium fuerit prafentatum , cum conditiones perfona -
rum hujufmodi melius noverint proprii Capellam. ] Sta¬
tuta MSS. Caroli I. Reg. Siciliae cap. 1 49. Et la -
dite Egltfe aitefpecial nombre de Chapeleins.Ci endroit
... font appeller, toute maniere deClersthapeleins.
233 CAP
^Capellani)? Curatus, Eadem notione. Statuta
MSS. Augcriiil. Epifc. Conferam an. 1280. Sta¬
tuimus qtija Ji res vel pignora alicujus Eccleji*, vel
Clerici , vel pe fana ecclejiaftic* , ab [que judicis ec-
elejiaftici auctoritate , violenter capta vel capta fuermt
vel detenta , captores [eu detentores hujus moneantur
ter a Rediere loci [eu Capellano Curato , quod ea libere
Cr integre reftituant ; quod Ji forte Jic moniti facere con-
temfeunt , ipfos quos ex tunc in his [criptis excommuni¬
camus , excommunicatos per Rettores [eu Capellanos
eofdem publice pracipimus nunciari. Rurfus memo-
•rantur ibidem Capellam Curati , ubi de teftamentis,
& alibi.
SuBCAPEi.LANi , & Prefbyteri , quos Re&ores Eccle-
fiarum parochialium , vel religiofi , fibiaffociant
ad regimen animarum, & quibus poteftatem con¬
cedunt di fol vendi & adminiftrandi facramenta
Ecclefiaft ca, & ea quae ad curam pertinent ani¬
marum, committunt: quod fieri vetatur in po-
fterum abfque Epilcopi licentia, in Synodo Pi&a-
vienfian. 1 i 80 can. 3. Ii porro videntur, quos
Redtore Ecclefiarum etiamnum hodie adfubfi-
dium fun&ionum luarum fibi adfcifcunt. Vide
Synodum Beneventanam an. 1091. can 2.
% s-CAPELl ANi ,apud Tolofates & alios Occi-
tanos, Capelas , dicuntur quivis Prefbyteri : hinc
paifim in libro Inquifit. Tolof. a Philippo Lim-
borch- edito Sacerdote appellantur Capellam, v.g.
Hteretici dicunt multa mala de Capellanis. Item :
Ranis quem dant Capellani non eft Corpus Chrifti, &c.
Pag. 223. Sciebat eos effe contrarios Capellanis &
Clericis. Et pag 3 48 • Item , q >od Capellani non po¬
terant aliqi. em abfulvere a peccatis t quia ipji erant pec-
catores , &c.
4. CAPELLANI denique fequioribus faeculis vo¬
cati, qui capellis, fa ellis, feu aediculis facris ,
praefedii funt.
Capellani Aurora, Qui facra facere debebant
aurora feu diluculo. Conititut. Ecclef. Valentinae
tom. 4- Concil. Hiip. pag. 1 76. Si Capellani Au¬
rora qui funt aito , alter e ram vel ambo in celebrati ne
Ahfarum hujufnodi defecerint ulla die, quod ornamen¬
tis Ecclefi* fex denarius Barcinon. & totidem uni Ca¬
pellam > qui eandem Mijfam celebret ipfa die teneantur
Jine remijjione er, gure. Pluries memorantur ibid.
^[Caffellani de Alba, lidem qui Aurora, Alba
namque Hifpanis , ut Gallis Aube , Auroraeft five
primum diluculum. Conii itut. mox laudatae pag.
193. m altari majori nullas cantet, mjiju Canoni¬
cus, vel Hebdomadarius Ecclejia , velCappellanusde
Alba , vel Pt efi/y ter novus.
% Cafpellani Camerarii. Synodus Valentina an.
j 590.C0ncil.Hifp. tom. 4. pag. 468. In eleva¬
tione Sacramenti ... tn Ecclejia Metropolitana , alter
ex Cappel lanis Camerariis inunfet S aeramentum ge-
nuflexits a cornu EpifloU.
^ Capellani Perpetui majores Vicarii nuncupati , in
Charta anni 1 3 86. tom. 2. Hift. Meld. p. 247.
3 . C A PELLANIA, Munus & beneficium Capellani.
Hift. Epifc. Autilfiod. cap. 6 3. Capeilamas facer-
dotales & perpetuas injhtuit, id eft , quae a Sacerdo¬
tibus deferviri debebant. [Statuta MSS. Augerii
II. Epifc. Conferan.an. 1280. Nullus curam dua¬
rum Ecclefiarum , aut rcg:m:n duarum Capellaniarum
recipere aut exercere praj uniat , nifi una dependat ab
altera, Jine noftra licentia fpeciali. Et inf a: Praci-
pimus ut Clerici qui eleemofynas feuCapellanias a fide¬
libus per civitatem noftram & dtoecejin pro tempore or¬
dinatas in pojlentm recipient , infra duos menfes a re¬
ceptione hujufmodi computandos , fe per for. aliter coram
CAP 134
nobis deleant prafentare , ut videre pojf mus an honefta
Jit eorum vocatio , & utrum Agni Jint ad talia vocari,
& ut d nobis- licentiam & auttoritatem recipiant cele¬
brandi & orandi pro animabus eorum , qui Cape ll antas
feu eleemofynas hujufmodi ordinarunt. ,i non hacte¬
nus ceperint, in duorum menjium [patiam a publicatione
prafentis conftitutionis idipfum facere teneantur , ubi ad
hoc unufquifquc Rettor & Curatus teneantur in Pa¬
schali Synodo notificare nobis , Capeilamas feu Eccle-
Jias hujufmodi , quas in fua parochia vacare contigerit
anno illo. Charta Ecclefiae Maclovienfis ex Archi¬
vo ejufdem an. 1422. De catero n .llu recipiatur
ad Capellaniam , bacchalariatum . . . nifi fiat canta¬
re. Bulla Pauli PP.an. 1 549. in Maceriis Infulae
Barbarae : Creatarum Capellaniarum uote & Prefby -
terorumac pue< orum [ubftentatione. Hildebertus Epi-
fcop. Cenoman. in Epiftola an i circiter 1131.
ad fummum Pontificem conqueritur quod Cle¬
ricos a le excommunicatos fe inconfulto abfol-
verit, obfecratque utfe jure fuo Epifcopali libe*
re potiri in fuadicecefi finat: Jj)u d profetto emer-
ferit exeo quod corrigendi enormi at em Capellani* me*
canonicam & traditam omnibus Epifcopis poteftatem
abft.iliftis . . . . Sed dignemini nunc p aciper e , utdifpo-
nendi canonice de Capellani a mea integram habeam po-
tefiaiem. An dioecefim fuam feu illius adminiftra-
tionem Capellaniam appellet Hildebertus , quod
ad inftar Capellani feu inferioris Sacerdotis habi¬
tus fum et, in reftitutione Clericorum a feexcom-
municatorum , de qua queritur, an humilitatis
ergo fic loquatur, Le&or judicet. Certe meta pho*
rica locutio eft, duda a Capellaniis.']
2. CAPELLANI A , indicula facra in aede majori
exftruda. bpiftola Joannis deMonfteriolo , apud
Marten. to. 2. Amplilf. Colled. coi. 1388. Cir -
cumcintta eft praditta Ecclejia xxv. collateralibus Can
pellaniis , in quibus Mijf* particularium devotionum
omni die celebrantur.
^[CAPELLANITA , ut Capell anus , in Vita B Ge»
raldi de Salis , apud Marten. to. 6. Amplilf. Col-
le<ft:. coi. 996.
1 . CAPELLARE , [ Caedere , incidere. ] Vide Ca -
pulare.
•[[ 2. CAPELLARE, Capello tegere , JohannideJa»
nua. VideCt/><?//«* 1.
1 . C APELL ARIA , Idem quod Capella , & Capella •
nia , Munus & beneficium Capellani, apud Thom.
Stubbs in Adis Pon if. Eboracenf.p. 705 .[Con¬
cil. Remenfe an. 4148. apud Marten. tom. 4*
Anecd. coi. 142. Prohibemus omnes Preftyteros, ne
Capellariam potentium fufeipiant , vel in curiis torum
amminiftrent , ntji per manus Epifc opi ejufdem diaiejis
ad hoc ingrediantur. ]
i. CAPELLARIA , Supellex facra, ornamenta
capell *. Gefta Hildeberti Epifc. Cenoman. apud
Mabill. tom. 3 . Analed pag. 322. J>)ut ob amorem
& memoriam patri* fu* Capellariam fuam, id eft, qua¬
dam preiiofa ornamenta , qu * tn capella fua habebat >
Deo . . . voverat fe daturum. Vide Capella 3.
f CAPELLARIUS. Vide Capellam Regales , in Ca¬
pellani 1 .
% C APELLEI TA , Parva capella , aedicula facra.
Vita B.UrfuIinaeParm. tom. i.April. pag. 724.
Et corftrutfaceie unamCapellettam devotam (sr tutam •
Vide Capella 6.
f C APELLETUM , Genus cap* feu pilei, Gallice
Chappel velChaperon. inftrumentum anni 1347«
Hift. Dalphin. tom. 2. pag. 5 6 8. coi. 2. Certam
partem unius Capelleii de auro operati cum margautis
feu per lis grcffis , & viginti adamantibus infutis fuptt
235 CAP
Capelleto pradiclo , in quodam m acz,ap ano. "Vide Cd-
pellas, i .
i . CAPELLIN A , Sertum precatoriorum globulo¬
rum, quibus Deiparam falutamus, vulgo Rofa-
rium , Italis Capellina, Gallis Cbapelet. Occurrit
in Vita B. Juflinaede Aretio num. 5. Ro farti vero,
uti vocant, feu recitationis Dominicae orationis,
& Salutationis Angelicae ad flatos calculorum leu
globulorum numeros origo , nonalia efl, quam
ex poenitentiis monaflicis, vel etiam regularum
monadicarum praeceptionibus, in quibus, vel ex¬
piandis deli<£tis , vel etiam pietatis ac devotionis
gratia , certi earumdem orationum a Monachis
dicendarum numeri imponebantur, quos ut ii
facilius numerarent, munufque fibi injundtum
exequerentur , per calculos ac globulos recenfe-
bant, ad quos jam olim cxa&as preces docet in-
primis Palladius in Hifl. Laufiaca cap. 2 3 . ubi de
Paulo Monacho : Isgyov eTs uvtcJ d/rufia-eu? yifovtv ,
ro ahccMMuf 7 T%artu%toQcit. £tc( Tt\v7Toy.lvuc i7%tv
rpiaxotrloLi , totmjtui; f liqui truvctyav , Keti Iv tw
xoXiru) Ka.rl%m ml piVW ku§ ixdg-»y Ivyjv ht rS kcX&x
faietv. [ Eadem habet Sozomenus lib. 6 . c. 2 4.
Vocis originem quod fpe&at , eam ob fimilitudi-
nem ducunt a pileis feu coronis rofaceis , quas
noftri olim Chapel <5c Cbapelet vocitarunt. Sic etiam
Itali Capellinam alio nomine Coronam appellant,
'Hifpani ifo/inifl.Teflamentum Clementiae Regi¬
nas Francorum uxoris Ludovici Hutini in Hifl.
Dalphin. tom. 2. pag. 219. coi. 2. Item , a nofite
' chier neveu le Dauphm de Viennojs noflre bon Chapel
'gros que Symon de Life fifl. J
2. CAPELLINA , Petafus, Pileus, Gall.C4/>e/iwe.
A&aSS. Mardi tom. 3. pag. 216. deB. Ambrofio
Sen. Ecce video S . Ambrojium ab Anglis deferri in coe¬
lum in vefiimento & Capellina de auro. Vide Ca¬
pellas. 1.
CAPELLOTTUM , Pannus ex villis caprinis,
_Gall. Camelot. AdlaSS. Maii tom. 2- pag. 87. in
Miraculis S. Angeli Mart. Altari ipfius S antti obtu¬
lit pallium ex Capellotto rubro cum limbis aureis. Oc¬
currit ibid. p. 88. Vide Camelotum.
CAPELLULA, Parvum faccllum. Codicillus Te-
^flamentiGuidonisEpifcopi Autifliod. an. 1 270.
Oratorium feu Capellulam fuper Jepulcrum ditti Robini
cotif ruent. Vide Capella 6.
l . CAPELLUM , Capulum. Knyghton pag. 2321.
Hic enjisfuit de nobihffimo auro Arabico , in cujus Ca-
pello reconditus fuit clavus unus Dominica Crucis.
2. CAPELLUM , Caputium, quo utuntur Mona¬
chi, Gall. Capuchon, Capuce. Guido lib. 2.Difci-
plinae Farfenfis cap. 47. Capellam in capite , quod
Alio nomine vocatur Caputium- Et cap. 2. Tunc Capel¬
lis de tunicis ablatis in Ecclejia tandiu fedeant ( No-
vitii , } quoad ufque ad confccrationem venerint. Ber-
nardi Ordo Cluniae, part. 1 . cap. 1 . In Conventu
quoque Ji laneam cappam portaverit ( Abbas , ) Ca-
pellum induet quoties voluerit. Ibid. infra : Jjjuoties
per ullam villam majorem tranjierint, ex more nun-
jquam omittunt induere Capellam. Et cap. 5. Et ut
meminerim quidquid ad amictum unufquifque fratrum
habere poteft , regulariter & pro confuetudine generali ,
'primo funt duo frocci & dua cuculla . . . Capellam de
pellibus , &c. S. Wilhelmus lib. 1 . Confuetud. Hir-
laug. cap. i6.In aflate neceffarias non intrat , niji ca¬
put Capello cooperiat. Rurfum utitur lib. 2. cap. 5.
<Sc 3 7. ubi Capellam dicitur de pellibus ovinis Jive
c at tinis. Capellu m froco affu tu m fui ffe docet U dal-
«icus, ubi de pueris monaflerio oblatis dicit : Cum
vifum fuerit domno Abbatifiapellum de froco ejus jubet
CAP 23 6
auferri , & cucullam ei dandam benedicit. Vide mox
Capellas.
i . C AP ELLU S , Galerus, pileus , a capa , di&us,
quali parva capa , qua caput tegitur. Aliter Joan.
de Janua t Capellas & hoc Capellam , a Capillus di¬
citur , quia capillos tegat & caput . . . vel quafi capitis
pellis. Statuta antiqua Cartufienlia 3. part. cap.
2 8 . f . 4 6 . de Converfis : Nunquam in conventu Ca-
pellos portant , niji caputia defuper habeant. Conci¬
lium Monfpelienfe an. i2i4.can.3.ArfWo Clericus
. . . manicis confutitiis ,vel Capellis ferratis, vel annulo ,
vel capa utatur manicata. Udalricus lib. 3 . Confuet.
Cluniacenf. cap. 1 1 . Gunellam , Capellam de pelli¬
bus , 5 . paria pedulum. Matth. Paris an. 1 2 3 5 . de
Imperatrice : Capellam fuumex capite cum peplo de-
mijit , ut univerji liberum in ipjius ferena facie afpe-
ttum habentes , oculos cum ftupore recrearent. Conci¬
lium Toletanum an. 1 346. Statuimus, cum nos ,
Epifcopi fujfraganei nofiri, cum Capellos detulerimus
rotundos , &in fuperiori parte laneos , nullatenus feri-
cos , cum nigra , & non alterius coloris fodratur a por¬
temus. Concil. Salzburgenfe an. 1386. can. 5.
Diflricle prohibemus , ne aliqui Clerici jine capudo ca¬
pitis, bireto , Capello, vel pileo cooperto in Ecclejia
feu alias in publico prafumant incedere , cum hoc hone-
ftatem non deceat Clericalem. [ Hifl. MS. Monaflerii
Beccenfis pag. 381. ex Inventario reliquiarunn
Prioratus Bellimontis: In primo er at Capellus S. Pau¬
li Apofolt de corio. Conventiones Ludovici Regis
Siciliae cum Arelatenfibus an. 138 5-eMS. D. Bru*
net fol. 13 .Ut ille quatuor cedule , modo & forma
predeclaratis , in uno capudo, Capello ,vel marcipio in¬
cludantur, & per unum puerum una ex illis extrahatur .}
Adde Miracula S. Wlfranni num. 1 5. Capello-
rum fub an. 1350. formam , materiam , & or¬
natus accipe ex Computo Stephani de la Fontaine.
Argentarii Regis an. 1351. quod habetur in Ca¬
mera Comput. Parif. Au chap. des pennes. Pour 5 o»
ventres de menu vair baillez. a Kathelot la Chappellie -
re pour foitrrer un Chapel de Bievre pour le Roy 6. /J
5. f. Alibi: Kathelot la Chappelierepour unChappel
de Paon agrant roe couvert dedens & dehors de brtt -
nette, garny d’un grant las de foye, delivre a Monfm
de Chalon , &c. Ladite Kathelot pour x 3 . Ch ape aura
de bievre , c’ef ajfavoir 10. pour les Seigneurs des
Comptes , 3. pour les trois Treforiers , & un pour le
Clere du Trefor , tous fourrez. d' agneaux , excepte /5
Sire du Petitcellier , quifufourrez. de drap , & orfroi -
Jiet, autour de bon orfroy d’ Arras , garny s de brides out
las de foye noire ,& de 2 . gros boutons d’or de Cbipprej
&c. Infra : Ladite Kathelot pour un Cbappel de bie¬
vre fourr e d’ drmines, couvert par dejfus d’un roijier ±
dont la tige efloit guippee d’or de Chippre , & lesfeuillesi
d’or foude , ouvre par dejfus d’or de Chippre , degrojfes
per les de compte, & de Grenas , & les rofes faites
onvrees de grojfes per les , totites de compte , & par les,
cojlet. avoit 2. grandes quintefeuilles d’ or foude , fe-
mees degrofes perles, de Grenas , & de pieces efmail-{
lees , & par dejfus le Cbappel en haut avoit un Dau-
phinfait d’or nue pres du vif, tournant a vis fur un
tuyau ddargent. Lequel Cbappel garny de boutons , de
perles rondetes & menues, &orfroiJiees de bifete d’ot \
de plitte , & de grojfes perles, Monf le Dauphincomj
manda 'd VArgentier , & enchargeafaire tel & d'icelle
devife,pour donner a Maifire f/ean le Foldu Roy. Ia
Computo incip. 1. Julii an. 1 3 5 2. Pourij.grans
Chappeaux de bievre , doubles , orfroijiez. tout autour
garnis cbafcun de 2. gros boutons d’or de Chippre , &
de un bon las de foye , de fquels chappeaux les 2 .furent
fourr et. degris pour Alonf. le Chancelier , 1’Evefjue do.
I
237 CAP
Challon , & les autres treit.e totis fourrcz, d’ agneaux
pour les Scigneurs des Comptes , & les trois Treforiers
pour leur livree de Toujfains. [ Vetus Poet. MS. e
Bibi. Coillin.
Et fercot d’ermine moult bel ,
Ve fote en graine & cbafcun d’els
Avoit bon mantel d’efcurels ,
Et chcmife ridee & bUnche ,
Et Cbapel de Flor inde & blancbe. ]
•Capellus Ferreus , Quo milites callidis loco caput
tegunt, quod in modum capellieffidim fit. [Con-
fuetud. Brageriaci art. 28. Item armatura, utpote
cnfes , lancea ... pileus Ferreus Jive Capellas. ] Ro-
gerus Hoved. in Henr. II. an. 1 1 8 1 . pag. 6 1 1 .
Haberet albergellum & Capellum Ferreum & lan¬
ceam. Et infra pag. 614. Quacunque laicus habue¬
rit in c at alio ad valentiam 1 o . mare arum , habeat h al¬
bergellum, & Capelet ferri & lanceam. VideBrom-
p tonum pag. 1108. Cbappel defer a vi/iere , apud
Philippum de Beaamanoir , in Confuetudine Bel-
lovacenfi MS. cap. 61. Ejufmodi capellorum, feu
galerorum ferreorum , habetur paflim mentio
apud Froifiart- 2. vol. cap. 122.134. 3. vol.cap.
17. 4. vol. cap. 43. Monflrellet. 1. vol. cap. 2.
193. 3. vol. pag. 5 9. Berrium pag. 5i.Georg.
Caftellan. in Jacobo Lalano cap. 6 8. & 77. &c-
[ Capellus de Feno , in HiRoriaDalphin. tom. 2*
pag. 3 2 6. coi. 1 . ]
Capellus Forratus , Idem , ut puto, qui Filtreus ,
de quo in Feltrurn , Gall. Cbapeau de Feutre. MS.
S. Martialis Lemovic. num. 5 8 . pag. ult. Habebunt
etiam ( Monachi ) Capellas Forratos quotiefeumque
necejfe fuerit.
<Jf Capelli s Niger ad ufum Monachorum , in Con-
Ritut. Anfegifi Abbatis inter Ada SS. Benedid.
fec. 4 part. 1 . pag. 6 40.
<51 Capellus Rurius ad ufum Cardinalium. Chro-
niconTrivetti apud Acherium Spicii, to. 8- pag.
596. Eodem anno (1252.) fiatuit Papa (Innocen¬
tius IV. ) ut Cardinales Capellis Rubeis uterentur-.
Volateranus <5c Polydorus Virgilius hoc Ratutum
referunt ad annum 1250. alii ad Concilium
Lugdun. anni 1 246. Vide Chronicon Januenfe
Tacobi de Varagine apud Murator, to. 9 .col.48.
<5f Capfllus Solis, ad arcendum folem, Gall. Para-
fol. Ada SS. Junii tom. 3. pag. lvi. in Leg. Pala¬
tinis Jacobi II. Regis Majoric. Fiant etiam bis in
anno vefies & Capelli folis , quibus utamur equitando.
«J Capellus Viridis. In nova Gal. Chrifl. tom. 3.
co! 8 8 2. ann. 1215. notatur ex Codice ERraeo,
Hugonem Epifc. Leodienfem prima die Synodi
Lateranenfis inter Praelatos fedifle in habitu lax-
cali, quali Comitem, in mantelloSc fcarlata tunica,
Capellum Viridem habentem in capite; fecunda tan- -
quam Ducem in Cappa manicata viridi ; tertia
denique , ut Epifcopum infulatum , idque fe¬
ci Ile , quia Papa convocaverat omnes Principes.
Fides lit, inquit Sammarthanus, penes audorem.
f Capellus, An corona florea & pledilis, Gall. Guir-
lande , ut apud Borellum Cbapel de rofes ? Statuta
Eccl. Andegav. an. 1 .4.2 3 . apud Marten. tom. 4.
Anecd. coi. 526. Prohibemus. . . . nequis cujufcum-
que fexus feu conditionis fuerit ; diebus.pradiftis domi¬
nicis & fefiis choreas & Capellos , cantilenafque pu¬
blicas cantare, ludos illicitos &otiofos ac alias dijfo -
lutienes facere & exercere prafumat.
_<J1 2. CAPELLUS, f. Arbores quarum rami identi¬
dem capulantur feu exfeinduntur. Praeceptum Ca-
roli C. proS. Vincentio Cenorn. an. 873. apud
Marten. to. 1. Colled. Ampliflf. coi. 197, Similiter
CAP 238
eidem Ecclefia confirmamus Saderniacum villarem &
vallem petro fam , villas cum omnibus appendiciis , &
in Banniolo quartas res & dimidiam, & Capellos quin¬
que, & de prato arpennos quatuorcim filvis. Chartu¬
larium Aptenfe fol. 1 40. Vendidimus vobis cafales
difruptas cum curtis & ex agis fuis , vel & ipfos Ca-
pellos cum ipfos falices , qui ibidem aderant, Rege-
Rum Normannise Agnatum P. Couftumagii de ra-
magio habent mortuum bofcum de cofiuma & refidua
carpentariorum , cum teftis Capellorum & duas furcas
&c. Ubi per tefias feu capita Capellorum intelligen-
doselfe ramos arborum Capulat arum exiRimo". Vi¬
de Capilum , Caplim, & Ramagium.
IT 3- CAPELLUS , Junior capo , Gall. Cbaponneau ;
a Capus, quo pro Capone utunturScriptores ple-
rique. Litterae Durandi Epifcopi Albienfis an.
1232. pro Canonicis S. Vincendi CaRrenfis,
apud Marten. tom. 1 . Anecd. coi. 971. Item mifi -
mus dictos Canonicos in corporalem pojfejfonem ....
dimidii mutonis & porci cenfualis manjide Raijfac, &
cenfuum Capellorum de Cafiris & de Raijfac , & ca-
fearum ejufdem manfi. Vide Capus 2.
H 4. CAPELLUS, pro Capellanus, ut videtur, men-
dofe apud Lobinellum Hifl. Britan. tom. 2. coi.
x 604. Et eodem infanti & Jtmul fuerunt celebrate
due JHijfe, una cum cantu , quam celebravit V. Her-
veus Gautier major Capellus , efi altera fubmijfa voce
per Capellanum f 'M Capella.
CAPER, in puens infu avis edor , cum ad virilitatem
accedunt. Vocabularium Sufannaej. NotaeRcaprx
graveolentia ; hinc didus Caper ingratus odor
adolefcentiunl.
H CAPERARE , Fnterrogare. Papias MS.
1. CAPERE, Decernere, Statuere. Ada SS. April.
to. 3 . pag. 6 1 8 . B. de S. Paulo Epifc. Brixienfi :
Fn Concilio fpeciah Captum fuit , nemine diferepante
quod deputati inquirant , fi in Ecclefia d1. Eufebii ex¬
tra moenia refideat aliquod corpus f anitum.
2. CAPERE , Infimulare , in aliquem culpam
conferre , iram convertere. Galli dicunt , S’en
prendre d quelqu un. Rymer. to. 1. p. 554. coi. 2.
Sct fic vos in hac parte habeati s , ne ad vos , tamquam
ad mandati nofiri tranfgrejfores , graviter Capere de¬
beamus.
<51 3 • CAPERE se, Profpere fieri. Rymer, to. 1. pag.
280. coi. 1 . Et fi acceptis eorum refponfis, audieritis
quod non fe Capient negotia noftra, dicatis, &c.
% 4. CAPERE se ad Feodum , Capere, occupare
feodum, manus in illud injicere, Gall. Saifir un
fief. Capitula dc interpretationibus Clericorum
adverfus Domini Regis jurifdidionem apud
Acher. to. 6. Spici f. pag. 492. Sed propter hoc non
amittat Dominus juflitiam fidei , nec propter boc fe
Capiant ad feodum.
CAPERO. Vide Caparo.
CAPETA. Ufus Fuldenfes : Providebit cellerarius
(in refedorio) fcutellas ,fcyphos tfiCapetas. Idem
videtur quod infra Capis 1 .
CAPETI2F , Hungaris, dicuntur quindena?, alias
acervuli manipulorum frumentariorum. Inno^
centius III. PP. 1. 5. EpiR. 7. ad Colocenfem
Epifc. Inhibens Sacerdotibus ne recipiant Capetias
aliquas, vel cubulos vini d Regis vel Regina conditio-
nalibus , quivulgo Regales fervi vocantur. Occurri?
praeterea haec vox in Decretis Calomani Regis
Hungar- lib. i.p. 2 6. & Mathiac Regis an. 1481.
CAPET1UM , ut mox Capetum. Lambertus Ar-
denfis apud Ludewig. to. 8. p. 496. Alh vefiium
imitatoria (mutatoria) alii piltas culcitras & Cape -
tia d fribmt.
239 CAP
CAPETIJM vel Capex /Ornamentum quod poni¬
tur ante leftos dominorum , in quo pedes domi¬
norum requiefcunt. Ita interpres Joannis de Gal-
Jandia in Synonymis :
Stragula, toga, toral, pulvinus, culcitra, lodex,
Afi & pulvinar , & fulcra, Capetaque jungas ,
Cum cervicali cervici dante colorem.
Verfus ab eodem Interprete laudati :
Confolator erit bonus affatorque Capeti.
Plumarum lettor manet diutine rector.
CAPETUS, Cognomentum Hugonis Regis Fran-
ciae , qui tertiae Regum noftrorumftirpi initium
dedit. Chronicon MS. quod definit in Carolum
V. in Biblioth. Thuananum. 279. Hugo Capet ,
jive Capucii , jic ditius , quia dum juvenis ejfet, capu-
cia [olebat auferre per ludum. Eademhabet Landul-
fus de Columna in Chronico MS. & ex iis Nico¬
laus Gillius. Arvernis Chapeto etiamnum dicitur,
qui alios lepide vexat. Albericus an. 987. Pater
ejufdem Regis (Hugonis Capeti ) Dux HugoCapa -
tus , fuit filius Regis Roberti. Sic etiam ann. 9 8 8 .
Certe etiamnum Occitani Capetos ruflicos vocant,
quod Capis caput te£li incedant , ut audior eft
Goudelinus. Capaticiorum ftirpem tertiam Re¬
gum noftrorum vocat Radulfus de Diceto pag.
06. ita ut ad Cappas fpedlare voluerit. Vide
Steph. Pafchafium lib. 8. Difquifit. Francicarum
cap. 45 . Hiftoricos Francos, [& fupra Capatus.~\
•H CAPEX. Vide Cacia & Capetum.
CAPH ARDUM, Capitis tegumenti fpecies. Sta¬
tuta Facultatis Artium in Academia Viennenfi
Auftriaetit. io.§. 7. Non utetur publice hic inUni-
verjitate aliquo capudo , aut epitogio , aut Caphardo
foder ato cum pellibus de vario , &c. Tit. 17 . §. 8 »
Providebit fibi de Cbabbardo feu epitogio magiflrali
proprio , novo , ferico in afiate , aut vario pro hyeme
foderato.
CAPH1SUS, Menfurae liquidorum fpecies. Charta
Rogerii Regis Siciliae ann. 1130. apud Roc-
chum Pirrum in Epifc. Meffan. Centum libras cera,
2 6 . thuris , 20. Caphifos olei , & 2 o . nummos jive
[olidos , &c.
1 . CAPI A. Papias : Cavea .... ponitur pro aliquo-
rum animalium cl au fur a, qua vulgo Capia dicitur, quaji
cava. Ita MS. & Editus, praeterquam quod habet
quaf cavea.
<J[ 2. CAPIA, Pyxis, ut conjedlo, capfa,Gall. Cbaffie,
Inllrum.an. 1 3 77. ex Archivo S. Vidloris Maffil.
Primo una Capia de nuce bona armiger at a armis lupi &
leonis. Item quafdamcanetas argenti, &c. Vide Capjd.
CAPIBREVlUM , Adla Judicis, vel Notarii. Se¬
cunda Curia Generalis Cataloniae Barcinone ce¬
lebrata a Jacobo II. Rege Aragon. an. 1299. MS.
Campfor habeat feribere omnes dicas , quas faciet , in
Capibrevio majori fio jurato , & non in aliis libris vel
feripturis. Curia Generalis Perpiniani celebrata
a Petro Rege Arag. an. 1 3 5 1 . de Notario : Scri-
bat aut feribi faciat in fuis Capibreviis , vel libris no-
tularum dicti infirumenti , largo modo , & per confe -
quentiam liter arum dictatam , jic quod in ipfa notula
non fit aliqua abbreviatur a, qua per verbum , & fieri
confievit. Infra : Capud brevium , vel liber Notarii.
Alia ChartaPetriReg. Arag. an. 1283. Scriptum
in Capibrevio vel aliis [Judicis. [Synodus Barcin.an.
1 29°. fijuilibet Rector habeat in fu a Ecclefia Capi-
breviumfm quo nota feripturarum continentur. Statuta
ejufd. Ecclefioe ann. 1341. apudMarten. to. 4.
Anecd. coi. 6 23. Statuimus , quod fiant Capibrevia
de omnibus reditibus adDigmtates vel alia Beneficia no -
ftra pertinentibus-, fiatuentes,qmd. diclaCapibrevia infra
CAP 240
quatuor annos f altem continue fequentesfint omnino com¬
pleta , ac quod quifque fui Capibrevii nanflatum infra
dittum tempus in facrifiia nofira fedis ponere teneatur.']
CAPICELUM, Cervical , ex Italico, Capeur-ale, ia
Statut. Mediojan. part. 2. cap. 45 7.
CAPICER1US, Capiceria. Vide Capitium 1.
% CAPIDULA. Papias MS. Bituric. Capis , capidis
fem. Diminutivum ejus Capidula ; genus e fi pontificalis
vafis. Vid eCapidulum.
CAPIDULUM , Papiae, Vefiimentum capitis. Aliudl
fonat in Olla patella :
Carpto , capparis, gangrena, Capidula, cercops.
•^1 CAPILATORIA, Feftivitas, qua prima fiebaC
detonfio capillorum. Lex Salica tit. 68. Si quis
pater aut parentis quando filiam fuarn ad marito donas ,
tota extra parte fratris fui vindicit > fimiliter quando
filius fuus ad Capilatorias fias ficiret , quo quid donato
fuiret, extra parte hoc teniat , & aliquas res dividat.
Ex hac lege patet Capilatoria fellivitatis occa-
fione a parentibus munera filiis adolefcentibus
collata fuilFe; & ex lege i.Tit. 28. Si quis pue¬
rum infra duodecim annorum , non tonforatum occide¬
rit, &c. concludit Eccardus, hanc ceremoniam
in pueris duodecimo aetatis anno fuilFe celebra¬
tam. Vide Capillorum benedittio poli Capilli.
■CAPILLAMENTA, Summitates arborum. Papias.
1» CAPILLARE, Comfifcrf, Papiae. Joannes de Janua:
Capillare , Capillatum facere , ut Decapellare , valde
capillare, vel -capillos auferre. Vide Capulare.
2. CAPILLARE , Unguentum ad capillos excogi¬
tatum , in SulTan-naei V ocabulario.
C AP I LL A SCIT , Capillis porre (lis. GloIT. San-
german. MSS. num. 501.
CAPILLATI, KofjufTai, inGlofF. Lat. Graec. Itadidli
a promilTo crine viri nobiles apud Gothos. Jor-
nandesdeReb. Getic. de Diceneo : Elegit namqut
ex eis tunc nobilijfimos prudentiores viros , fecitque Sa¬
cerdotes , nomen illis Pileatorum contradens, .... reli-
quam vero gentem Capillatos dicere jujfit , quod nomen
Gothi pro magno fufeipientes , adhuc in fuis cantionibus
teminifeuntur. Edidtum Theodorici Regis cap.
145. Dummodo tertio quemlibet Capillatorum fuijfe
conventum , aut cautionis ab eodem emijfa, fides often-
dat , &c. Apud Senatorem lib. 4. formula 49.
inferi bitur univerfis provincialibus & Capillatis, De-
fenforibus & Curialibus Suavia confifientibus. Vid*
Criniti , Pileati.
<[f CAPILLATIO. Vide pofl Capulare.
CAPILLATIUM, Capillatura, Ugutioni.
CAPILLATIUS, Ex capillis confedlus. Vela CapiU
latia , in Exodi veteri verfione. C apillatium cingu¬
lum, Capillatia z.ona , apud fandlum Augultinura
lib. 2 2 . de Civit. Dei cap. 8 .
CAPILLATURA. S. Cyprian. Epift. 8. Semitonfis
capitis Capillaturam adaquafii. S. Augultin. Serm.
247. de Tempore : Superflua & inordinata Capil¬
latura. In Sacramentario S. Gregorii , & in Or¬
dine Romano exftant Orationes ad Capillaturam
incidendam , & ad puerum tonfurandum. Vide Vi¬
tam S. Gerlaci Eremitae num. 2 3 . & in verbis
Barbatoria [& CapilatoriaJ]
Capillatura, Coma fuppofititia, Ital. Capillaturia,
noftris, Cbevelure. Papias: Caliendrum, Capillatura %
[uppofitus crinis pro naturali ornatu capitis , vel quoi
ad ornandos crines utuntur. Alibi : Capillus , a quo
capillaris , Capillatura , corona. Joan. de Janua: Ca¬
pillitium, id efl , Capillatura , capillamentum. Perru-
que , hodie dicimus. Vide quae de capillamenti*
obfervat Vofllus lib. 2. de Vitiis fermonis cap.
j 5. pag. 2 5 7,
f CAPIL,
24-i CAP
f CAPILLATUS iKof.aiTKi Cometa , in Supple¬
mento Antiquarii.
CAPILLI. Capillos ponere, per Capillos fe efferre, dicun¬
tur Monachi , quod fcilicet comam ponant. Leo
Oft. lib. i . c. 49. Hermenefrid quoque , civis E [cu¬
lantis vir dives , Subdiaconus , feipfum obtulit per Ca¬
pillos capitis fui Prapojito nojlro. Dimittere Capillos ,
apud Sidon, lib. i.Epifl. 1 . Clericatum aut Mo-
n-achifmum fubire. Vide Sirmondum ad eum-
dem lib. 4. Epift. 2 4. Hilarius Arelat. in V ita S.
Honorati: Rediguntur ad breves Capillos luxurian¬
tes coma, transfertur ad nitorem mentis veftium fplen-
dor , cervicis lattea decus palliis rigentibus occupatur.
aulinus carm. 1 3 .
Sed rurfusidem & Evangelico defitper
Mentem retectus lumine ,
Ponat Capillos oneris & velaminis ,
Servus fidei , & liber fide.
Ex quibus liquet Capillorum pojitionem fymbolum
fuiffe fervitutis, quam Deo per votorum emiflio-
nem profitebantur : unde Servi Deix ulgo appel¬
lati. Nam fervi tonli erant. Formula: veteres Pi-
thoei cap. 7 5 . in MS. Minime habui unde tranffol-
vere debeam , Jic mihi aptificavit in brachium in col¬
lum pofti , &per Comam capitis mei cor ampraf enti¬
bus hominibus tradere feci in ea ratione, <j rc. Conci¬
lium Epaonenfe can. 39. Servus reatu atrociore
culpabilis , Ji ad Ecclejiam confugerit , a corporalibus
■ tantum fuppliciis excufetur : de capillis vero , vel quo¬
cunque opere placuit a dominis juramenta non exigi.
Id elt , quin a dominis retraherentur in fervitu-
tem , detonfis , ut in fervis fieri folebat, capillis,
Sc ab iis operae imperarentur. A naflafius Biblioth.
inPraefat. ad VIII. Concil. deBulgarorum Rege:
In tantum autem pietas creverat Principis , & abun¬
dabat circa beatum P etrumvener ationis affettu, ut quo¬
dam dic manu propria Capillos fuos apprehenderit, &
contemplantibus cunctis , fe Romanis Mi [fis tradiderit
dicens , Omnes Principes & eundi Principes Wlgaro-
rum terra ccgnofcant ab hodierno die me fervunt fore
pojl Deum beati Petri & ejus Vicarii. Gregor. Tu-
ron. de .Gloria ConfelT. c. 2 2. Puerum huic Mona-
jlerio humilitatis Capillis cejfmius. Lib. 2. de Mirae.
S. Martini cap. 4. Dicens , Jj eumreddideris f 'anitati,
piiffinie Domine Martine , in illo die abfolutus a mei
fetvitii vinculo , incifis Capillis tuo fervitio delegetur.
Frodoardus in Adriano PP.
Cordibus ac tacti quidam meliora fequuntur ,
Et fub Apcftolicapojito ditione Capillo
Dant fe , fervitiifque ejusjtne fine fideles
Sefe manfuros votis tefiantur anhelis.
Quoniam Attachiamenta cap. 5 6 . §. 7. EJI autem
fertius modus nativitatis & bondagii : cum aliquis liber
pomo pro dominio habendo, vel manutenentia alicujus
magnatis , reddit feipfum illi domino , fuum nativum
five Ion dum , in curia fua , per Crines anteriores ca¬
ptis fui.
Comam vero polituris Sc in Monachos atton¬
dendis primi capillorum cinni a viris primariis
aut certe amicis delibabantur. Fauftus in Vita S.
Ivlauri num. 53. de Floro quodam : Deinde ve¬
niens ante facrofanttum altare , adfiante A. Mauro
cum omni congregatione , . . . jubente viro Dei , Rex
primus pojl eum de Coma capitis ejus totondit , deinde
quicunque ex optimatibus voluit. Ignatius Diaconus
in Vita S. Nicephori Patr. Conltantinop. n. 24.
de eodem Nicephoro in Monachum attonfo: K ai
•ra tk? tutivtti M.i<pocnt$ aTTcxcl^/AciTa Ta?s t Sciis neci
rv/uCxtrlx sw? i7reJip[fnva.i troQuc IdiKuiotrtv.Wl-
chaei&Theophilusin Epifl. adLudovicumlm-
Tom. //.
CAP 242
per. apud Baron. ann. 824. Ahiv ero religio fum ha¬
bitum monafii cum f umere Volentes , rehgiojiores per fo¬
lias pojl ponebant, qui prius Comam capitis eorum fuf cipe -
re folebant , adhibitis imaginibus, quaji in Jinutn earum
decidere Capillos illorum Jtnebant. S. Flieron. Ep. 48.
adSabinianum cap. 3 . Moris efl in AEgypti & Sy¬
ria Monafienis , ut tam virgo quam vidua , qua fe Deo>
voverint, & feculo renuntiantes , omnes delicias faculi
conculc arint , Crinem Monafleriorum Matribus offe¬
rant de fecandum , non intetto poflea contra Apojloli vo¬
luntatem incejfura capite , fed ligato pariter & velato.
PerLTnum Crinem de Capillis offerre fe Monafterio di¬
cebantur laici , qui monachicae Societati fefe ad-
feribebant, ut illius beneficiorum participes ef-
fent. Charta PandulH Principis de Conlia & de
Rapolla , Magiflri & Dominatoris totius terrae de
Principatu, an. 697. Statim dominus Abbas con¬
gregavit omnes fratres intus in Ecclejia S. Micha'elis>
& flantes coram altare , receperunt me ad faam oratio-
nem , & fcripferunt nomen meum & omnium paren¬
tum meorum in libro , & Jic in eadem hora ego difc al¬
ce avi pedes meos , & ad f antium altare afeendi , & per
unum Crinem de capillis meis obtuli me Domino , &c.
Particulam Capilli fui in Jvgnum captivitatis fua
Bald.Regi Hierof. mififfe Boemundum feribunt
Albertus Aq. lib. 7. cap. 29. & audorHift. Hie-
rofol. an. i ioo.pag. 596. vel quod politio ca¬
pilli fignum fuerit fervitutis, vel quod ita egerit
caufa fidei faciendae. Hildebertus Cenoman. Epi-
fcop. Epifl. 39. Ac ne Jimulatorie loqui putaretur ,
abfeiffos de capite fuo Capillos matri fua tranfnijit.
Gefta Regum Francorum cap. 41 . Perge velociter
feflinus cum Crine capitis mei nunc ad patrem meum ,
utfuccurrat nobis , antequam cuntlus exercitus corruat.
Capillorum Tortura, feu crifpatio, Gallis Frifu -
re. In Concilio Londinenfi ann. 1138. cap. 15,
prohibentur San&imoniales Torturam Capillorum
& compojitionem capillorum facere. Martianus Ca¬
pella lib. 4. Femina . . . cui Crines Tortuojt decenti-
que inflexione crifpati & nexiles videbantur.
Capillos et Barbam Nutrire, Poenitentium pro¬
prium fuiffe obfervat Rabanus lib. 2. de Inllit.
Cleric. cap. 29. Unde cum Eccleliae reconcilia¬
bantur , eorum crines tondebantur, & veflibus
mundis induebantur, ut au&or efl Honorius
Auguft. lib. 3. cap. 7 6. <5c 77. Vide Diploma
Sergii PP. apud Sammarthanos in Abbatib. Mon-
tismajoris Arelat. fub ann. 1002. Ordericum
Vitalem lib. 8. & 1 1 . p. 682. & 816. &e.
Capillos et Barbam radere interdum ii jubentur ,
ut in Synodo Agathenli cap. 1 5 . & T oletano III.
c. 1 2. quod inde flatutum conjicit Menardus ad
Sacrament. Gregorii M. p. 223. quod apud Go¬
thos promilfacaefaries honoris ellet fymbolum.
Capillorum Incisione Adoptarje , de quo more
Paulus Warnefridus de Geflis Langob. lib. 4.
cap. 40. lib. 6. cap. 53. ChroniconNoyalicenfe,
Aldrevaldus Sc alii anobis laudati in Differt. 2 2.
ad Joinvillam pag. 2 7 2 .
Capillorum Benedictio , in prima fcilicet capil¬
lorum detonlione , de qua etiam nos pluribus in
ca Differtat. Charta Rogeri Abbatis Dervenfisin
Tabulario ejufdem Monafterii>i>c benedittionibus
fponfarum tertiam partem , beneditliones perarum ,
Capillorum quoque fua erunt , &c. VideNomocano-
nem nuper editum a viro eruditiffimo Joanne
Bapt. Cotelerio tom. 1 . Monumentor. Eccleliae
Graecae cap. 533.
Capillo Abraso pacem firmare. Ditmarus lib. 6. de
Lufatiis paganis pag. 6 y . Pacem Abrafo Crine fu*
Q.
243 CAP
premo, & cumgramine , datifqne affirmant dextris.
Capillis Capitis fuper altare pojitis , donationem
confirmare , in Charta Alani Ducis Britanniae
apud Auguftinum du Pas , in Stemmate Tinte-
niacenfi p. 5 72. Inde etiam funt tefiitnonia Capilli
capitis mei , quos pono fuper altare , & culter unus .
Charta Willelmi Comitis de Warenna : Et inde
faijivi eam ( Ecclefiam ) per Capillos capitis mei , &
fr atris mei Radulfi de W arentia, quos ab [cidit cum cul¬
tello de capitibus ncftris ante altare Hernicus Epifcopus
Wintonienjis.
Trahere per Capillos. Lex Saxon, cap. i.§. 7. Si
per Capillos alium comprehenderit , fol. 1 20. compo¬
nat. AddeLegem Burgund. tit. 5 . f . 4. & Legem
Longob. Edit. Heroidi tit. 1 2 1 . §. 3 . Ufatici Bar-
cinonenfes MSS. Si quis fe miferit in agiuyt , & con¬
fidet at a mente requifierit Militem , & cum fufie c ade¬
rit eum , & per Capillos traxerit , quod magnum dede¬
cus ejl , emendet eum per mortem. Fori Ofcae ann.
1 147. fol. 14. Si dixerit publice , quod mentitur ,
aut traxerit per Capillos , &c. Magnum nempe de¬
decus , quod decalvatio pro maxima infamia habe¬
retur. Charta Communia: Atrebatenfis an- 1 an.
§. 2, $ . fiEfi alium pugno vel palma percufiit , feu per
Capillos cepit , (?c. %. »4. Jjfij alium ad terram per
Capillos tr aginaverit , i- traxerit, &c. Ariflaenet.
lib. 1 . Epift. 1. Mt%%l S-UfXTTXiKOfJLiya, TTOXT^Ct-
Kii
Per Capillos Prendere , in Capitulari 3 . an. 8 1 3 .
cap. 1 7.
Remanere , aut Esse in Capillo , dicitur puella
quaenondum maritojundla efi, & adhuc in do¬
mo patris manet: nam promi Hos crines innuptae
ferebant, nec eos in nodos retorquebant , quod
nuptarum erat, praefertim apud Longobardos.
Scipio Ammiratus tom. 1 . Geneal. Neapol. pag.
56. Nefeudi, non ejfendovi mafebi ,fuccedon le fe¬
mine primogenite : eccetto fe que Ile b altre effindo mari¬
tate , fene trova ffi alcuna non maritata fanciulla , nel
qiial cafo non la maritata primogenita , mala fanciul¬
la non maritata faccede ; di cui fi dice effir rimafa in
Capillo. Adde Campanilem pag. 4 6. LexLangob.
lib. 2. tit. i4-§. xo-Si quis Longob ardus fe vivente
filias fu as nuptui tradiderit alias pc fi mortem in Ca¬
pillo in cafa reliquent , tunc omnes aqualiter in ejus
fubfiantia haredes fuccedere debent. Adde§. 21. 22.
26. 27. tit. 20. §. 1 . Conflit. Sic. lib. 2. tit. 9.
lib. 3 . tit. 2 4. §. 2 . Statutum Honorii IV. PP. pro
RegnoNeapol. ann. 1285 .In fuccefiione inter f e u-
datarios& fubfeudatarios viventes in regno eodem jure
Eranconqn , fexus primogenitura pr&rogativa ferve¬
tur , ut inter duos eodem gradu feudatario defuntto con-
junttos feminam mafciilus & juniorem major natu pra-
cedat , five fint mafculi Jive fint femina concurrentes :
ttifi for fan duabus concurrentibus effiet primogenita ma¬
ritata, & junior rem anferit in Capillo ; tunc enim ju¬
nior , qui in Capillo m anferit , primogenita maritata in
fuccefiione hujufmodi praferatur : fed fi nulla rema¬
nente in Capillo , dua vel plure s fuerint maritata , ma¬
jori natu jus primogenitura fervetur. Vide Pithoeum
ad Confuet. Trecenf. art. 5.
Capillos Cercenatos , id efl , in circulum vel or¬
bem attonfos , jubentur habere Saracenifrancbi ,
feu liberi per Curiam generalem celebratam Iler¬
dae a Jacobo II. Rege Aragon. an. 1301. Statui¬
mus , quod quilibet S aracenus Franchus , qui fit in Ca-
talonia , portet Capillos Cercenatos , & tolis ( i. ton-
fos ) in rotundum , feu in circuitum , eo ut cognofcan-
tur inter Cbrifiianos , &c.
Capillum Facere, in Lege Burgund. cap. 6. §.4.
CAP 244
Gall. Faire les cbeveux. Jfhftcuniqiie ingenuo aut fer-*
vo fugienti ne fciens Capillum fecerit , quinque fol. per¬
dat : fi f ciens Capillum fecerit , fugitivi pretium coga¬
tur exfolvere. Editio Heroidi : Si ingenuus aut fer¬
vas fugienti ne fciens Capillos fecerit , 5 . fol.folvat , fi
fciens fecerit , &c.
Capillos Sibi Invicem Detondere , Poena confpi-
ratorum in Capitul. ad Legem Salicam cap. 3. §.
7. in Capitul. 4. ann. 805. cap. 1 o . inEege Lon¬
gob. lib. 1 . tit. 1 7 . §. 11. & in Capit. Ludovici
Pii ann. 8 14. cap. 6. apudHolflenium.
Fures &alii Malefici puniti in cute & Crinibus
in Speculo Saxon, lib. 2. art. 1 x. §>. 1 .art. 28. §.
3. lib. 3. art. 3.^. x. & in Wichbild Magdeb.
art. 1 9. §. 1 . art.4.4^. 1 . 96.
^[Pro Capillo Deputare , Nihili facere , flocci
pendere , in V ita B. Joannis Bonvifii , tom. 5 . SS.
Maii pag. 104.
Capilli Inaffectati , apud Suflannaeum in Vo-
cabuLrio: Nulla decoris affettatione exculti) contra¬
ria JignifiC alionis affeclati.
CAPILMUT, Cabalmute vel CattElmute, apud
Scotos , forma per quam catalla folent rei vindi¬
catione repeti per eorum verum dominum. V ide
Skenaeum ad Quon. Attachiam. cap. 10. Scotis
muteel t placitum. Vox igitur compofita ex
t ale , aut c at alium , & mute.
CAPILU M, Capulum. T eflamentum Audonis Epi-
fcopi Veronenfisann. 1 1 . Ludovici Pii : Cumbro -
lio , cum curte , areis . . . & alia territoria. , tam arato¬
rii , prato , Captio , &cardico , pifcinibtis , aquariis ,
&c. rharta Lotharii -mp. filii Ludovici Pii , apud
Ughellum tom. 7. pag. 1438. Competimus j. fie
& rationabiliter patta Monafierii S. Zenonis in om¬
nibus pafcuorum , & Capuli , feu decima , & omnem
exattionem pertinere , &c. Charta Friderici Imp«
ann. 1178- ibidem pag. 1434* Cum cajis , adifi-
ciis , areis , hortis , vuidis,Jilvis, pratis , pafcuis , Capi -
lo , aquatio , herbatico , efcatico , &c. Vide Capiim >
[ & Capellus 2 . ]
C APIRO. V ide Cap aro.
1. CAPIS, Calix, feu genus poculi ad facrificia^
vox nota Varroni, Livio, & aliis. [ Papias MS :
Capis , capidis fem. Diminutivum ejus Capidula. Ge¬
nus efi pontificalis vafis. ] Fragm. Petronii : Habe 0
fcypbos urnales, . . . habeo Capidem : quam reliquit pa¬
tronus meus, ubi Dadaius Nioben in equum Trojanum
includit. Hucbaldus Monachus Elnonenfis in
Carm. de Calvis :
Cafarea Capides , canti cata cifia catonis.
x. CAPIS, C apicis , Capfa. Fridericus II. Imp. Iih*
2. de Venat. cap. 3 3. Accipiunt ova gallinarum ,
& rumpunt ea, & in cacia vel C apice lignea aut ferrea ,
qiu tamen fit flagnata , ponunt ea ; fed in rumpendo
ovo , removent fumtnitatem te fit ovi , &c.
CAPISA, Menfurae fpecies. Falco Beneventanus
ann. 1192. Adeo fames invaluit , ut fape apud fan-
ftum Germanum venderetur cofcina frumenti plufquam
una uncia auri , & fauma vini fimiliter , & Capifn
olei Tari quinque. Vide Capis, i .
•CAPISCHOLIA, [Capischolius , &c.] Vide Caput
Schola.
CAPISTER, pro Capifirum , apud Rymer. to. 9*
pag. 261. coi. 1 . Cum coleriis , hamys, Capifiribusi
pipes de corio & omnibus aliis rebus pro cariagto.
f CAP1STERCUS. Vi dc Cabus.
1 . CAPISTERIUM. Vetus GloiTarium : Capifie-
rium , efi vas quoddam , quo frumenta purgantur. Di-
<Sum pro Scaphifierium cenfent Merula & Salma-
fius. Gloff. Grsec, Lat. ^ Scapbifierinm»
245 CAP
$. Gregoriuslib. 2. Dialog. cap. z.yld purgandum
triticum 'a vicinis mulieribus prajlari filii Capifhuum
petiit, fic. Ubi Zacharias Pap, /xuy ',<hov verrit. Vi¬
ta S. Mauri Epifc. Caefenatis n. 13. Eodem modo
ac fi Capifteriurn ventilare videretur , tremere , infeli¬
citer coepit. Vide Odonem Cluniae, ferm. de S. Bc-
nedido , & Aldhelm. de Laude Virginum cap.
15». Utitur etiam Columellalib. 2. c. «p.VideFo-
ros Aragon. Jib. 4. tit. de Tabellionibus.
2. CAPISTERIUM , Granarium , horreum , vel
pidrinum. AdaSS. Junii tom. 1. pag. 360. de
S. Cono Monacho : Tandem ejus infpefta prudentia ,
facriftia , promptuarii , Capifterii atque prioris clavibus
hinc inde collutis , cunelis cuncta fagaciter difponebat.
f 3- CAPISTERIUM , Alveolus ligneus, inquit
Continuator Bollandi , qui capite geftatur , ed-
que maxime in ufu mulieribus lotos pannos a
fonte aut fluvio referentibus. AdaSS. Maji. tom.
1 • Pag- 3 42.* in additionibus ad Vitam S. Anto¬
nini n. 31 .Et cum cecidijfet ei vas ligneum continens
pannos ( quos lavatura erat ) fi in duas partes fra¬
ctum fuifiet. Et tom. 6. ejufdem menfis inVitaS.
Columbae Reatinae : Sibilo quoque invaluerat eam
d diabolo fuffocatam , ojfiumque cumulum fuiffe fub
lecto , ac rejecijfe illam hofiiarum plenum Capifteriurn ,
hoced , alveolum feu arculam. Sic autem impA
metaphora vocatur ob frequentem Eucharidiae ,
quae Hoftia dicitur , fumtionem.
CAPIST R AGIUM , Quod pro capiflris domus Re¬
giae minidris annuatim conceditur : Gallis Che-
veftrage. Ordinatio Hofpitii S. Ludovici Regis Fr.
ann. 1 261. capite deScutiferia : Scutiferi infimul
pro Capi fragiis fuis per annum 36. libr. [Vide Cba-
veftragium. ]
Chevestragium , Eadem notione. Charta S. Ludo¬
vici Regis Franc. ann. 125 6. Notum facimus . . .
quod cum retroattis temporibus Scutiferi noftn confae-
viffent percipere quandam coftumam , qua dicitur Che-
veflragium , de focno quod Parifius per Sequanam ad¬
ducitur , nos attendentes quod per ejufmodi exactionis
abitfum , quo gravabantur , pr&dittam coftumam pe¬
nitus amovemus , prohibentes ne de catero aliquatenus
exigatur , fic.
CAP1STRIUM , pro Capi (Irum : uccrl^icv , Mofcho-
pulo. Gloflae Bafil. (popGxlav , 7ngi<po/j.iov , uxTifipicv.
Domnizo 1. 2. de VitaMathild. cap. 9.
. Notie reliquit
In caftrisvafa , feu frena , Capiftriafana.
Chaceurs fi palfreisd fi eins fi a Cheveftres , in Le¬
gibus Willelmi Nothi vernacul. cap. 2 2. Le Ro-
man de Garin :
Ces vileins font en Cheveftres tenir.
U CAP IT , Imperfonale idem fignificans quod Licet.
Tertul. adv. Elaerefes cap. 44. Talia Capit opina¬
re eos.
f CAPIT AGIARII. Vide Capitale 5.
f CAP IT AGIUM. Vide Capitale 2 . & 5 .
1. CAPITAL , Praecipuus. Nicolaus PP. ad Caro-
lum Calvum , de Joanne Erigena : Parifius , in
ftudio cujus Capital jam olim fuiffe perhibetur , mo¬
rari non finatis. Glaber lib. 3 . cap. 8. de M. Heri-
berto Aurelianenfi : Capitale Schola tenebat domi¬
nium. [ V ide Capitalis 1 . & Caput Schola. ]
^.CAPITAL, Capitale, Capitalis lententia :
Joanni de Janua , Poena Capitalis. GiolT. Gr. Lat.
Ke^aA/Jcw Ti/xcoftot, Capitale. Althelmus de Laude Vir¬
gin. cap. 2 3 .
Tunc demum Capital perpejfus forte Sacerdos ,
JEther a glauca petit devicta morte triumphans.
Et cap. 2 5 .
Tom . II.
CAP 146
Hlagnopere metuens ftfei decreta nefandi ,
In f- fer & Capital tremulus formidat acerbum.
Plauto, Capital , ed crimen capitis periculo di¬
gnum. Ita etiam nodri vocem hanc u Turpant*
[ Vide Capitalis 1 . ]
H CAPIT ALAGIUM , Capitalatus. Vide Capita¬
lis ad Lin. Veteres Charta.
CAPIT ALARIUS. Vide Capitularius pod Capitu *
lum 5 .
1. CAPITALE, Cervical. Papias : Pulvinar, Capi¬
tale, plumatium. Glolf. Graeco-Lat. TvXoTfoo-KKpil*
latior , Capitale , pilentum. Regula S. Benediidi cap.
5; 5 . Stramenta autem lectorum fuffuiaut , matta , fa¬
gum , Una, fi Capitale. Caelari us ESeiderlb. lib.
4. Mirae, cap. 2 6. Capitale ejus venit , fi mollifica-
vit. [CodexMS. S. Quintini de Monte ad calcem
Regulae 1'aeculo circiter xu exaratus : A plurimis
prester Capitale omnes aljtineant. ] Occurrit apud Pe¬
lagium lib. 5 . de Vitis Patrum libell. 1 o. n. 76.
5. Bernardum Serm. 2. in fed. Omn. SS. Udalri-
cumlib. 3. Confuet Clun. cap. 1 i.in tertia Vi¬
ta S. Winwaloei Abb.n. 8. apudBonifacium in
Vita S. Livini Epifc. & Mart.cap. 3.inRegula
Damianitarum Sororum c. 8. in Chron. M. Belg.
ann. 1 047. in Tradit. Fuld. lib. 1 . p. 4 5 9. &c.
Capitale , Operimentum capitis , vel fafeia qua ca¬
put involvitur. Gloflf. Gr. Lat. K i<pe&.oJ'to-fA,6t, fron¬
tale , Capitale. Ditmarus lib. 7. Capitale ejufdem
( Reginae Saracenorum) ornamentum , invie eTn gem¬
matum , Papa fibipre ceteris vindicavit , &c.
2. CAPITALE , Debitae pecuniae caput. Papias:
Capitale, caput pecunia. Capitis fumma , apud Pau¬
lum JC. Gloflf. Lat. Gr. Saties , tyntr/uo} , xTulga, xfi
ut -aetpuXui tuo tTurno-fectTuv. Joann. de Janua : Ca¬
pitale , pecunia , vel poena capitalis , vel fententia de
capite puniendo. Lexicon Gr. MS. Reg. Cod. 2062.
, ru neqdxuiuTuv fyeuv. Ita Graeci principa¬
lem fummam rei creditae vocant, ut De-
modhenes , Aridophanes , 3c alii : Nodris le Ca¬
pital. Cabal <Sc Caban , in Confuetud. Burdegalen-
fi art. 49. 50. 5 6. Sc Bayonend art. 21.22. 23.
Capit au, inSolenfl tit. 20. art. 1.2. Capitale de¬
bitum , apud Odonem Cluniae, in VitaS. Geraldi
lib. 1. cap. 24. Charta ann. 1 240. in Tabulario
Campaniae Bibi. R. f. 365. Et quotiens tranfgreffi
& comprobati fuerint , Capitale reddent vobis , (fi in
1 o. fol. tenebuntur. Infra : In duobus fol. tenebitur ad
emendam , fi Majori in tribus denariis , fi Capitale
reddet dominis. [Litterae an. 141 7. apud Ludewig.
tom. 6. Reliq. MSS. pag. 8 6. Ufque ad congruam
fatisfattionem tam Capitalis, quam etiam damnorum
inde legitime contr altorum. ] Bail de beftes d Chaptel ,
in Confuetud. Biturig. tit. 1 7. Nivernenfi cap.
21. Burbon. art. 554. Nancaii art. 19.&C. Id
eft , inquit Molineus , ea conditione ut grex , feu
Capitale in fuo numero reftuuatur , Reliquum autem
fit commune.
Capitale , fEdimatio rei furatae aut ablatae, in Lege
Salica , Ripuaria, & aliis paflim , in quibus con-
viftus defurto cujufpiam rei, certae denariorum
aut folidorum quantitatis culpabilis judicatur, ex¬
cepto Capitali fi delatura, id ed, praeter capitale Sc
delaturam. Ubi Capitale , ed res ipfa quae redi¬
tui petitur, feu potiusejus aedimatio ; quomodo
accipitur diferte in Lege Anglior. tit. 7. §. 7. in
Lego Ripuat. tit. 18 . §• 1 .& inDecretione Chlo-
tarii §. 1 2. [Charta anni 1 1 3 5. interlndrum. to.
4. novae Gall. Chrid. coi. 165. Solo Capitali abf-
que alta exaclionc reftituant. Ibid. coi. 166. Jftuodfi
aliquid damni illatum fuerit , folo Capitali reftituatur .
Qii
247 CAP
Er coi. 191. ex Charta anni 1 182. Capitale &
tantumdem de emenda perfolvet.]
3 • CAPIT ALE, pro Capitulum, vel Capital are. Charta.
fundationis Agaunenfis Monafterii apud Sam-
marthanos : Placuit nobis ut Er ipfe Abbas . . . tam de
veteri tcf amento, quam de novo, & alii adiftcentur , &
per Capitalia fcribantur , ut pofleri teneant.
4- CAPITALE , Captale , dicitur bonum omne
quod poffidetur , prsefertim vero bonorum fpe-
-cies illa , quae in pecudibus confiftit, quam Fo-^
renfes noftri Cat alium vocant , voce a Capitale Sz
Captale dedutfta. Nam Capitum vocabulo pecudes
intelligi docemus infra : unde quidquid boni in
armentis & pecudibus eft, Capitale, Captale , &
Catallum , appellatum eft- Gloff. Lat. Ga-11. Capi¬
tale, Cbatel. Catholicon ArmoricunK Chat al,G ali.
Daumalle, hoc armentum. Charta S. Bernardi Ab¬
batis Clarevall. an.11 4 5. in Tabulario Autifiod.
Sitbelonarius Comitis , Jeu aliquis clientum primus ce¬
perit eum qui Capitale Epifcopi abftulit , Capitale
fuum cum Lege Epifcopo reddere faciet : & fi per ejus
incuriam cum eodem Capitale ev aj 'erit, ipfe pro illo Epi¬
fcopo de Capitali & Lege re frondebit. Vide Chartam
Willelmi Epifc. Cabilonenlis an. 1227. apud
Sammarth. in Epifc. Cabilon- n. 3 9.Perardum
in Burgundicisp. 3 2 7. [Chartam an. 11 5 7. inter
Inftrum. tom. 4. novae Gall. Chrift. coi. 174.
Martenium to. 3 . Anecd. coi. 1192. &c.]
Captale, pro pecude diferte ufurpant Leges Inoe
Regis Weftfax. cap. 4 2. apud Bromptonum:i?«-
ftici currilium debetefje claufum aftate fimul & hieme.
Si difclaufumfit , & introeat alicujus vicini fui Ca¬
ptale (verftoSaxonica habet Pecus) per fuum aper¬
tum , nihil inde recipiat , fed educat & patiatur dam-
■num fuum. In Legibus ejufdem Inae cap. 21. & 39.
Fur inventus in Capitali , ideft, re mobili, aut pe¬
cuaria. Eademhabentur praeterea notione Captale
Sc Capitale cap. 44. 5 5 . 6 3 . & in Legibus Henrici
I. cap. 1 3 . 29. & 5 9.
Capitale Vivens, in Legibus Aithelftani : Reddam
de meo proprio decimas Deo, tam in Vivente Capitali ,
quam in mortuis fructibus terra. U bi Vivetis Capitale ,
idem eft quod viva pecunia in Legibus Guillelmi
I. i. pecudes, utire&e interpretatur Lambardus.
Capitale Furtum. Vide Capitis Furtum, in Caput.
«!i Capitale de Crofta , feu de agro claufo, dicitur,
in ChartaGileberti Bajfetann. 1182. apudKen-
mettum Antiquit. Ambrofden. pag. 13 7. Canonici
concejferunt hominibus (de Wrechwyke) duas aeras
prati pro Capitalibus fuarum Croftarum fecus rivulum
verfus molendinum fluentem ad faciendum ftagnum Er
viam ad molendinum , Er fi forte contigerit quod in fu¬
turo molendinum non fit pradittis Canonicis necejfa-
rium , pr adiit a aera prati ad fape dittos Canonicos re¬
deant, hominibus meis pr adi otis terra illorum
remaneat.
5 . CAPIT ALE , Capitalitium , Capitacium, Ca¬
pitis Census, Cavagium,&c. voces ejufdem ori¬
ginis ac iignificationis , quoe denotant cenfum ,
quem homines de corpore , feu de capite quotannis
debebant domino proeliare. Vita GarneriProepo-
iiti Divionenfis : In craftino Nativitatis , cum cele¬
braretur venerabile feftum S. Stephani, mos eft cen-
fualesad altare venire, miniftrifque aftantibus debitum
folvere. Atque ejufmodi cenfus ut plurimum erat
quatuor denariorum , tametfi non femper. Unde
ejufmodi cenfui obnoxii, feu homines de capite di¬
cuntur elfe homines quatuor nummorum , vel de qua¬
tuor nummis , in Confuctud. Burbonenli art. 192.
2-03. & in Charta Ranulphi Abb. S. Mauri ad
CAP 148
Ligerim , ex T abulario ejufdem Monaft. De quo¬
dam Coliberto S. Mauri nomine Simone Fabro , qui
diu ventilatus , hominem fe ipfius Santti recognofce-
lat , fed non ficut alii qui de quatuor nummis erant J
. . & ille refpondit fe ejfe hominem S. Mauri ; fed
non ficut alii qui quatuor nummos reddebant. Chartae
Alamannicae Goldalfti cap. 5 . Duo mancipia mea. . .
libertate donavi , ea tamen ratione ut annis fingulis ad
cellam Ratpoti , qua ad MonafteriumS. G alii perti¬
net , in cenfu quatuor denarios folvant. Tabularium
Majoris Monafterii Ch. 159. Notum fit omnibus:
quod Stephanus Cambacanis de Ferraria accepit in
conjugio ancillam S. Martini , per quam Er ipfe fer -
vus eft. Sed cum illa mortua ejfet , Er accepijfet con¬
jugem aliam liberam mulierem, abnegavit fe ejfe fer¬
vunt S. Martini , & dearramivit bellum contra nos ;
intra terminum autem quo bellum fleri debebat ■, reco¬
gnovit fe male egijfe. Venit in Capitulum Majoris
Monafterii , Er dedit recognitionem fiam , fcilicet fe¬
cundum confuetudinem impofuit fuper caput fuum iv.
denarios , Er per illos tradidit fe S . Martino Er Mo¬
nachis ejus , videntibus iftis , Ere.
Proeliabatur autem cenfus ifte capitalis quot¬
annis, ut ex locis infra laudandis patet : prarterea
in nuptiis & in morte. Charta Hugonis Caftel-
lani Gandenfis an.i 243. ManumiJJi autem finguli
in prafentia noftra obtulerunt femetipfos dicta Ecclefit*
cum omni pofteritate fua, ad duos denarios FI andren-
fes folvendos annuatim in Affumptiene B . Alaria no¬
mine Cenfus Capitalis , & quando nubunt , fex dena¬
rios Flandrenfes , 12. quando metiuntur . [Charta
Sigeri de Liedekercke domini de Boulario pro
Abbatia S. Adriani in Geraldimonte ann. 1314.
apud Miraeum to. 2 . pag. 734. coi. 1 . Et eofdem
obtuli fib Schola B. Adriano de Geraldimonte fervi-
turos Ecclefia de duobus denariis , nomine Cenfus Ca¬
pitalis annuatim , ad matrimonium de fex denariis ,
Er ad mortem de duodecim moneta Flandria. ] Lam-
bertus Ardenfis pag. 163. Manumifit Er liberos
refignavit, dum ipfiEr ip forum Er poften Er fuccejfores
Abbati jam dicto & ejus fuccejforibus annua penfione
fingulos redderent denarios , & in nuptiis , Er in morte
quatuor. Ita tamen ejufmodi cenfui obnoxii erant,
fi reditus terra non haberent : nam eo cafu cenfus
cadere dicebatur. Charta Flaviniacenfis Tabularii
anno 897. Donamus etiam mancipia his nominibus. . .
fub eo cenfo , ut mafculi denarios 4. femina 2. de Ca¬
pite annis fingulis , fimul Er j ornos 2. nifi reditus terra
teneant,ut ipfum cenfum cadere debeat.
Capitale. Baldricus Dolenfis Epifc. de Capite S.
Valentini Mart. n. 2 2. Si mea, inquit , mulier te vo¬
veres B. Valentino, ... . ut ei Capitale tuum reddas
quotannis , credo convalefces. Infra :
Capitaneum dicitur ; Promijfumque Capitaneum an¬
nuatim B. Valentino reddidit. Capitalia jura, in A<ftis
S. Forannani Abbatis V alciodorenfis n. 2 1 .
Capitaneus Census, in Charta Joannis Abbat. Mo¬
naft. S. Bertini ann. 1 091. in Tabulario ejufdem
Monaft. ubi de fervis: Jfiui omnes S. Bertino Capi¬
taneum Cenfum annuatim reddentes , ad eundem San -
dum pertinebant ; ea conditione , ut dum aliquis eorum
maritaverit 5 .fol. S. Bertino perfolvat, Er unum num¬
mum annuatim in clepofitione ejufdem Sanlti. Alia an.
1107. ibid. Ea videlicet interpofita conditione , ut
tam ipfapran ominata muliercula, quam omnis pcfte-
ritas earum omni anno in Nativitate S. Alaria pro Ca-
pitaneo Cenfu , quandiu vixerint , .... tres obolos per -
folvant finguli.
Capitalitium , Ki^uxldicv , apud Theophanem in
Nicephoro Generali an. 4. Charta Caroli C. ex
2,4-9 GAP
Tabui. S. Germani Parif. apud Gallandum.- Pro¬
pter feminas qua ducebantur d~e villis Abbatia , uxo-
randi caufa & Capitalitium ab eis requirebant. Au-
<ftor Cantatorii apud Jo. Robertum in Vita S.
Huberti pag. 301. Pradictus Cubicularius Adelai'-
dis ex more incifus , & folutoCapitaliiio fervas Sancti
effectus eft. [ Martenio noftro tom. 4. Amplifi. Col-
Jed. coi. 935. Capitalitium non videtur efte Cen-
fus capitalis, fed eleemofyna, quam finguli ad
S. Huberti fuffragia vitandae rabiei caufa confu¬
gientes completo voto perfolvebant. ] Guntherus
lib. 5 . Ligurini :
Improba Romano pofcunt d Rege tributa
Cujus ad arbitrium difponitur omne tributam ,
Et Capitalittam cogunt appendere fumrnam.
Et lib. 8.
Et Capitalitium certo fub tempore cenfum.
Ubi perperam Capitolitium praefert liber editus.
Robertus Monach. lib. 9. Hift. Hierof. Et ei qui
ineo fepultus fuit gratias referentes , Capit altcia fua
obtulerunt. Vide Miracula S. Agili lib. 1. cap. 5.
[ & S. Gibriani inter Ada SS. Maii tom. 7. pag.
624. A.]
Capitalitius Census , in Charta pro Monafterio
S. Quintini de Monte , apud Mabill. Annal. Be-
nedid to. 5. pag. 649. coi. 1.
Capitalitius , Qui Capitalem cenfum folvere tene¬
tur. RatbodusEpifc. Noviom. in Sermone de An-
nunciationean. 1081. ex veteri Ledionario Mo-
nafteriiS. Eligii Noviom. Jjtuia igitur pro recepta
fanitate , qua ad altare fanttijjima Virginis offerret in
promptu paupercula non habuit , fe ipfam ejus amodo
Capit alitiam af antium covfilio gratanter dedit.
j.Capitagium. Charta Pacis Communiae urbis
Farae an. 1207. Capitagia hominum nofirorum , &
tria placita generalia , & panem quem mihi debebant ,
&c. Infra : Salvis Capitagiis dominorum fuorum , &c.
Charta Joannis Abbat. Compend. an. 1147. Red¬
dunt infuper homines nojlri de corpore , tam praf entes
quam futuri utriufque fexus Capitagia fua certis termi¬
nis , quibus folvere confueverunt. Charta Guillelmi
Abbatis S. Dionyfii an. 1 248. apud Doubletum
lib. 3 . pag. 907. Manumifimus & manumittimus &
ab omni obnoxietate fervitutis , qua nobis antea tene¬
bantur , videlicet forifmaritagio , Capit agio , mam¬
mor tu a . . . abfolvimus. Alia Guillelmi Epifc. Lau-
dun. in Probat. Hift. Guinenf. pag. 3 78. ItemCa -
pitagia hominum ipfius Ingerranni ibidem commoran¬
tium. Charta an. 1 2 2 2. in Tabui. Campaniae Re¬
gio : Damna petant Jibi illata , occafione prohibitionis
facta ipffs hominibus de t allia & Capitagiis nonfolven-
dis. Charta Joannis de Vernone an. 1231. Remijt
eis & quitavi manummortuam & denarios quos mihi
debebant nomine Capitagii annuatim. Capage , apud
Delphinates. [Mabill. Praefat. into. 2. Adorum
SS. Benedid. 1'aec. 6. pag. lxii. ubi de liberis ho¬
minibus , qui fe in fervitutem & obfcquium Mo-
nafterii perpetuo devovebant, haec habet ex Char¬
tario Vindocinenfi : Quidam quatuor denarios de
Capit agio fio , Jicut mos factitaris eft talibus facere ,
fuper altare Dominicum praditti loci gratanter impo¬
nens , funem quoque collo fuo devote circumplicavit .]
Vide Expillium Orat. 21.
2. Capitagiu m , Alia notione. Charta Hernici
III. Angi, apud Prynneum in Libertatib. Angi,
tom. 2. pag. 8 a 6. Mandatum eft . . . quod pradtetum
fefium ( S. Edwardi ) . . . vice regia teneant , & fo-
lenniter celebrent ad cuftum Regis , & Capitagium Re¬
gis & Regina , fcilicet de 3 6. ob uncia nomine eorum
offerri, & piatam auri ponderis unius uncia nomine Re-
CAP 250
gis offerant, &c. [Pro de 3 6.ob uncia , Rymcr. Ic*
git de 3 6 . abnuens .]
Captagium, ut Capitagium i. Locus eft in Somegia:
CapitAticum. Chronicon Motomenfe pag. 641 1
Corrigiam Jibi in collo pofuit , ancillatui S antti fe fub-
didit , Capit aticum fimn & fe & pofteritatemfuampoft
fe daturam . . . repromifit.
Census Capitis. Capitula Caroli Calvi tit. 3 1 . cap.
28. 34 .Ut illi Franci qui Cenfum de fuo Capite , vel
de futs rebus ad partem regiam debent. Chronicon
Befuenfe pag. 582. Infuper unam ancillam (de le¬
gavit ) qua vocatur Rainburgis , folitum Capitis fui 2.
denariorum omni anno reddituram debitum. Radevi-
cus lib. 4. de Geftis Frider. cap. 5. Nec de terra
tantum, verum etiam de fuis propriis Capitibus cenfus
annui redditionem. Frotarius de Miraculis S. Bene-
didi : In manicis obolum religat Capitis quaji cenfum,
Letaldusin Miraculis S. Maximini Abbatis Micia-
cenlis num. 3 5. Homo ille quotannis Capitis fui cen¬
fum die annuo fuper altare fui liberatoris perfolvit.Odo
Cluniae, lib. 2. de Vita S. Geraldi cap. 1 7. Hanc
Jibi legem prafixerat , ut fecundo fem per anno ad fepul -
erum eorum (SS. Petri & Pauli ) recurreret, decemque
f olidos ad proprium collum dependentes , tanquam fup-
plexfervus , Domino fuo , quaji Cenfum , deferret. Ca-
pitis tributum, in Concilio Tolet. III. can. 8. Adde
Flodoardum lib. 4. Hift. Rem. cap. 49.Hugo-
nem Flaviniacenfem pag. 246. Mirseum lib. z J
Diplom. Belgic. cap. 43 . Gallandum de Franco
alodio pag. 20.&C. Vide Capitatio , fj ornus. Kfcpx-
xItiov, apud Theophanem pag. 407. Cenfum capi-,
tis reddit A naftafius.
Respectio Capitis. Vide Rejpettus.
Census Capitalis, Cbef cens , in Confuet. Aurelian.
art. 135. Ita enim feribendum pro Cher fens.
Charta an. 1225. in Probat. Hift. Monmorenc.-
pag. 401. Pro quibus domibus reddebant Jingulis an-*
nis Ecclejia fup^dicla 4. denarios de Capitali cenfu.
Diploma Ragenoldi Epifcopi Parifienfis apud
Sammarthanos : Mille librarum auri.. . cogatur ex -»
folvere, & rufticano more , vel par alitate fubmiffus ,
Capitalis cenfus diffolutione plectatur. Occurrit prae¬
terea in aliis Chartis in Probat. Hift. Caftilion.
pag. 51. 52.
Cavagium. Charta Communiae S. Quintini in Viro-
mand. an. 1195. apud Hemereum : Illi homines
nojlri liberi , qui non junt homines de corpore , Ji vene¬
rint in Communiam , . . . nec alicui domino deforisfafto
reffondeantniji de Cavagio fuo. Infra : Jftuandiu puer
aut juvenis , vel adolefcens , fub tutela patris fui . . .
inoratur , nullum debet domino fuo Cavagium , nec ali¬
cui debet rejpondcre juftitia , donec proprium habeat ca-
t alium , de quo lucretur. [Litterae anni 1236. ex
Chartulario Monafterii S. Quintini ejufdem urbis
pag. 344. Salvis & retentis cifdemJbbati &Con+
ventui Cavagiis , mortua manu, &c. Index redituum
S. Petri Corbeienfis : fffujcumque ad Eccleflam fpe-
ttat folvendo Cavagium Jive nolis ,ffve miniftris , &cf\
Charta fuper Confirmat. ConfuetudinisS. Audo-
mari an. 1227. apudDuchefn. in Probat. Hift.
Guinenfis : Omnes qui infra murum S. Audomari ha¬
bitant , . .. liberos d Cavagio, hoc eft, d Capitali cen¬
fu , & de advocationibus conftituo. Philippus Alouf-
kes in C arolo Magno :
A Carlemagne s accor da.
De Cavage quii leur manda ,
S’il ne venoient d lui Id.
Chavagium, in Charta Roberti Epifc. Lingon. an.
1235. apud Roverium in Reomao.
Cabatgium, in Vita Innocent. VI. PP. apud BoE
251 CAP
quetum : fjo annes Armeniaci Locumtenens Regius in
lingua Occitana , quem occajione Cabatgii noviter per
ipfum infiituti, didi populares hoftiliter infecuti fuut.
Chevagium. Bra&on. lib. 1. cap. 10. §. 3. Cbiva -
gitirn dicitur recognitio in Jignum fubjectioms & dominii
de capite fuo. Charta Gauffredi Archiepife. Burde-
galenf. in Tabulario S. Flilarii Pi&avenf. Clama¬
bat pradiclus Hugo Brunus adverfus Ecclejiam B. Hi¬
larii, dicens, quod in Anto. de Benats habere debebat
talliatam fuam, quantam vellet , avenas quoque, gal¬
linas , & cafeos cofdmales , Chevagium , & etiam ru-
cengiam , cavalatam quoque & biennium quotiefcun-
qne vellet. [ T ranladio anni 1 4 5 6 . ex Chartulario
S. MartiniSagienfis : Medietatis Chevagiorum , me¬
dietatis etiam decime , que jl arum , & medietatis vir¬
gultorum .] Tabular. de Doncheri : Au Prteur de Dor. -
cheri, au Heu de S apogne les droits de Chevage dudit
Heu competent & appartiennent , c’efi ajfiavoir que cha-
cun Bourgeois dudit heu font tenus envers le Prieur cha-
cun an , le lendemain de Noel d’un denier de recognoif-
fance. Reged. temporalitatum, ex Camera com-
put. Parif. fol. 133. ubi de Mortua manu : Lef-
quels 1 2 . den.font appellez.Chevage , pour ce que chaf-
cun chef marie ou vefve le doit. Le Roman de Guil-
laume au Court-nez. MS.
Or fervice & Chavaige deus cens requiert tant fort
Doti Chavaige efi pechies , mais dou fervice e(l drois.
Le Roman d’Aubery MS.
Et dift le Rois, Ne lor celet, vos ja,
jpEii ni venra , jam ais m'amour n aura}
11 & fes hoirs tousjours cuivers fera ,
Et de Chavaige quatre denier s doma.
' Quevage , pro Chevaige, pronuntiatione Picardi-
ca, in Confuet. Peronenli. Vide to. z. Monadici
Angi. pag. 8Z7. & Fletam lib. 1. cap. 7. §. 7.
[ Rymer. tom. 2 . pag. 83.]
Chevachium. Tabularium Campan. Bibi. Reg. an.
j z 1 3 . Homines de S. Ulpho qui 4. nobis debent dena¬
rios de Chevachio.
Cavelicium. Vetus Charta Corbeienfis , cui ti¬
tulus, de Menfa Abbatis : Omnes tenentur rejpondere
ad Conventum in cenjibus , inCaveliciis , & in aliis re¬
ditibus, &c. In Magno Chartulario ejufdem Mo-
nalterii : Le devant dis Mejire HAbbes en iedite vile
bien mile perfonnes , ou plus ajfies , lefquels ne puent
maner fans fen congie , & du congie donne il en a fa
droiture accoufiimee , & tant come il fur.t enfamle par
tnariage, cafcune perfone paye a Monf. l’Abbe deux
Par tjis de fen kjef, & apele-on tele conuition en nom
vulgal Caveliche , pour chou que cbefi pour le kjef.
Droit de Chevelage , in variis Chartis quae haben¬
tur in Probat. Hid. Ecclefiae S. Aniampag. 100.
I o 1 . quod Cbevalligium appellatur in Charta Li¬
bertatum oppidi S. Paladii in Biturigib. an. 1 z 79.
Capitagiarii , Iidem qui mox Capitales. Charta
Alexandri Leodienfis Epifcopi de Godefrido Na-
murci Comite an. 1131. apud Marten. tom. 1 .
Colledt Ampliff. coi. 709. Decretum ejl etiam d no¬
bis & a Comite , quatenus omnis fervus & ancilla Ca¬
pitagiarii per annum & diem Bronium & S. Lauren¬
tium commorantes , ab anteriore Domini fui exactione
& mortimanu , fient cateri ejufdem Comitis Burgenfes
in Namurco , penitus abfolvantur.
CAPITALES Homines , Qui debent cenfum de capi¬
te, quo nomine plerumque intelliguntur qui olim
manumiffi fuerant non plenaria, fed conditionali
manumidione', fub conditione operarum, fer¬
vidi , aut cenfus annui : Hommes de cors & decbief
in Stabilim. S. Ludovici lib. z. cap. 3 1. & inPro-
bat. Hid. Ecdefise S. Aniani pag. 1 o 0 . [ Capitales
CAP 252
homines , in Charta Lotharii Regis Franc. proMo-
nafterio S. Eligii Noviom. an. 989.] Homines de
capite, in Charta Caroli C. exTabulario S. Ger-
nani Parif. apud Bellium in Epifcopis Pidlavenfib.
pag. 3 3. Servi de capite, in Formulis vett. c. 3.
& lib. 4. Hidoriee Vezeliacenfis pag. 590. Epi-
dola B. Noviomenfis Epifcopi to. 4. Hid. Franc.
Epid. z Z4. Super femina illa, quam clamo , quia Ca¬
pitalis ejje debet Epifcopi. Charta CommuniaeMel-
denfis , Henrici Comitis Trecenfis anno 1 179."
in Tabulario Campaniae Thuano fol. Z98. Ca¬
pitales homines cenfum capitalem debitum dominis fuis
perfolvent. Charta Caroli Comitis Flandr. an. 1 1 z 3
in T abular. Gandav. Capitales S. Petri in advocatio.
Bracbatenji, apud Duchefn. in Probat. HilLGuin.
pag. 191. Synod. Coloniends an. 1 z 80. cap. iz.
Homines cenfum Capitalem Ecclejits folventes.
Cujufmodi autem edet capitalium hominum
conditio , fic praeclare defcribit Chronicon Ab-<
batise S. Trudonis lib. 13 . extremo : Maf culus iz,
denarios folvebat Jingulis annis de Cenft fui Capitis ,
femina 6. quidam alius legis z. denarios , quidam 4.
Maf culus ifiarum conditionum quocunquc moraretur ,
Jive fub nojlro jure , Jive fub alieno , Ji necdum conju¬
gatus erat , debebat Ecclejia , quaji haredi fua , quid¬
quid in omni fub flantia fuper erant ei : Ji fuerat conju¬
gatus , & non cum fua compare , hoc eji, qua non effiet
ancilla ncflra Ecclejia , debebat dimidium fua fibflan-
tia , Jimiliter & femina, excepto quod quocunquc con-
juge effient ei liberi , non dabat Ecclejia , niji quod me¬
lius videbatur in omni fua mobili re. Mafculus Ji effiet
cum fua compare conjugatus , dabat de fuis ve finientis
quod erat melius. Jguod Ji haberet terram cenfialem
fervilem , de terra dabat Prapojitis ad curtim bovem ,
& de Capite fuo , vel alium , vel rem quam habebat
meliorem. Ita quoque fiebat Ji p alefridi fupereffient. Vi¬
de Manumiffiio , & Hereotum.
1. CAPITALIS, Primus, ac praecipuus. Capitalis
EnborgifmLegibus EdwardiConfef. c. 20. Apud
Sanutum lib. 3 . part. 1 1 . cap. 7. Capitales dicun¬
tur, qui aliis Capitanei. Capitales Barones , apud
Robertum de Monte an. 1 1 5 9. ided , praecipui.
Capitales Ecclejia , apud RobertumValciodoren-
fem in VitaS. Forannani Abbat. num. 9. [ & ia
Charta anni 1089. apud Mirarum tom. 1 . p. 75.
coi. 1 .] Capitales Curia, in Adbis aliis ejufdem San-
dti num. 13 . Capitales viride Curia , ibid. num. 15.
[ Capitales ac principales homines , in Chronico Mel-
Jicenli pag. 446. coi. 1 . Domini Capitales in Indice
MS. Beneficiorum Eccl. &Dioecef. Condantienf.
fol. 5 1. verfo, & in Formulari Anglic. Thomae
Madox pag. 6 8. Capitalis m an fur a ibid. pag., 79.
Capitale Monaflerium , in Charta anni 1030. inter
AfdaSS. Benedidl. fec. 3 . part. z. pag. 624. Capi¬
talis pars Ecclejia , infra in Capitium z. ]
Capitalis , Gallis Captau vel Capitau, Dignitatis no¬
men, quibufdam ex illudrioribus Aquitaniae Pro¬
ceribus attributum, quos Comitibus, Vicecomi-
tibus , & Baronibus vulgo accenfet Confuetudo
municipalis Burdegal. art. 75. Sed praefertira
d uos ex iis , hac dignitate infignitos obfervare ed,
le Captal de Buch , & le Captal de Trene.
Prioris crebra occurrit mentio apud Froiflar-
tem , Berrium, Tillium, & alios Hidoriae Fran-
ciae Scriptores. Joannes de Grailly , Capitalis de Bo-
gio appellatur, in Foedere, quod inter Cadilioe
Regem Sc Anglos initum ed an. 1362. & aliis
Chartis, quas laudat Marea lib. 1. Hid. Bene¬
fiam. cap. 8- Capitau de Buef, in Chron. Flandr.
cap. 98. Ed autem Bogium , Aquitanice munici-
CAP :
pium ad canalis oftium , quod linum Arcacho-
nium efficit. lix quo quidam cenfnere , Capitales
appellatos , quod effient domini loci illius , qui
ell promontorium, feu , ut vulgo Galli efferunt ,
Caput in mare excurrens , Cap de Buch. Alii didlos
putant , quod elfent Capitanei illius caftri ; Capi¬
tales enim quandoque cum Capitaneis , feu Prae-
fedtis, confundi, ex Sanuto diximus : atque ita
Capdals ufurpat Raimundus Montanerius in
Chron.cap.i 53.185. Porro ChroniconMS.Ber-
trandi du Guefclin eumdem Guefclinum exhibet
heraldum, feu fecialem , Capitalis de Bucb fic al-
loquentem :
Et direz. par deld a vojire reparier ,
JOiie notis irons a eux/il ne viennent a premier ,
Car jecrois }fe Dieu plaifi , queje puisefploier ,
Jffue du Cajlal de Buefmangeray un quartier ,
Ne je ne panfe anuit autre char nianger .
Infcriptio portae Atrebatenfis urbis :
Captal deBeuf , qui yf ut pris ,
Comme Capitaine de baut pris.
Veteres Chartae feriptae ann. 1459. Capit alatum
& Capitalagium de Botgio vocant , eumque tradunt
primitus polfelfum aP. Amanevo de Bordeu, qui
obiit fine liberis , cujus frater fuit P. de Bordeu ,
Dominus Podii Paulini , Caftri novi , & Infulae
S. Georgii ,qui filium habuit P. de Bordeu Capita¬
lem de Bogio, & Affalhidam de Bordeu nuptam
P. de Grefly Vicecomiti deBenaugis& deCaltil-
hone. P. de Bordeu abfque liberis pariter mortuo ,
Capitulatus in Grelliacam familiam tranfiit , ac
deinde in Lebretenfem.
«{[ Capitalissa de Bogio , pro uxore Capitalis de Bo¬
gio , in Literis an. 1 5 54.tom. 5.Rymeri p. 785.
Capitalem TrenjE recenfet Regeftum Conftabula-
ri.ie Burdegal. fol. 1 3 1 . inter Nobiles Senefcal-
liaeBurdegalenfis his verbis: Captau de laTrena de¬
bet pro cafiro de Trena , & pro bis qua tenet a Rege in
div er fis parochiis , 100. fol. 8. den. de fporta. Hujus
etiam meminit Regeft. Homagiorum nobilium
Aquitan. fol. 11.&17. Petrus Captalis de Trena
fub tutela Ray mundi de Novelli ano 1173 .Vide Mar¬
eam in Hiftor. Bcneharn. lib. 6. cap. 24. num. 9.
<5 Capitalem Sententiam Suscipere , Occidi ab bofli-
bus . BarthiiGlolf. ex Hift. Palseft. cap. 1 1. Illi au¬
tem qui voluerunt , Capitalem fententiam fufeeperunt.
Cap. xxvi. Duo ex militibus exierunt de turre vulne¬
rati , tertio tres hafia detruncata funt in manibus. Illi
duo acceperunt Capitalem fententiam. V ide Capital 2 .
2. CAPITALIS , fidus , veterator , vafer. Gloffiae
Sangerman. MSS. num. 501.
^1 CAPIT ALITIUM , Capitalitius. Vide fupra
poft Capitale 5.
CAPIT AN A, Cathedralis Ecclefia, in Annal. Be¬
nedidl. tom. 4. pag. 2 9 9. Sed perperam ; ibi enim
laudatur Baldrici Chronie. Camerae, lib. 3 .c. 38.
ubi non comparet vox Capitana , fed Capit aneum :
quod de principali Monafterio debet intelligi ,
ut mox dicetur in Capitaneus.
CAPIT ANARIA , Ital. Capitaneria , Gall. Capitai-
nerie , Dignitas Capitanei. Regim. Paduae ad ann.
132 2. D. Jacobus de Canaria Capitaneus populi Pa-
duani rcnunciavit dicta Capitanaria , &c. Vi de Capi-,
taneus.
CAPIT ANATA , Vicus. Adla SS. Maii tom. 1.
p. 5 41 . in Miraculis B. Gregorii Verucul. Altum
in aditu domus mea fita intus terram Verrucbii in Ca -
pitanata S . Thoma in Contrata Poflarelli.
I. CAPIT ANEA, Capitale debitum , Sort principal,
in Statutis Venet. an. 1 242. lib. 5 .c.i 4. & alibi.
Tom. II.
CAP 1 y4
^ i.CAPITANEA, Officium Capitanei , Gall. Capi¬
tata ei ie.' Epift. Urbani IV. Papae in qua proponit
conditiones fub quibus Carolum Andegavice &
Provinciae Comitem regno Siciliae inveftiri cupie¬
bat , apud Marten. tom. 2. Anecdot. coi. 10. ann.
1263./ dem autem Comes & fui haredes _ in pa¬
trimonio B. Petri . . . nullam poteflariam , feu Capit a-
neam , vel redoriam . . . recipient , &c.
CAPITANE^E Literne. Audior incertus de Limi-
tib. agror. Jjfuas liter as Jingulas in terminis invenies,
qua Capit anea funt , non fundorum ,fed rationis termi¬
num ojiendunt.
H CAPITANEATUS, Capitaneria. Vide mox in
Capitaneus.
CAPITANEUM. Tabular. S.Remigii Remenf. Do¬
nat . . .in banno pro paflione cum focio de bobus 4. den.
Capitanea car. 1. ad fcuriam de materiamine car. 1.
Idem videtur quod Capitum, palea. VideCapitale 5 .
CAPITANEUS, Adjedlivum, praecipuus , principa¬
lis , qui eft in Capite , capitalis. Hincmarus de Or¬
dine Palatii cap. 27. Capitanei minifteriales certatim
de die in diem num iflos , nunc illos , ad manfiones fuas
vocabant , &c. Capitaneum Monajterium , apud Bal-
dricum lib. 3 . Chron. Camerae, cap. 3 8.[& in
Annal. Benedidl. tom. 2. pag. 45 7. ] Capitaneum
altare, in Charta Petri Morinorum Epifc. ann.
1 2 3 7. [ & alibi. Capitanea cnce,apud Marten. to.
3 . Anecd. coi. 5881 Capitaneus locus , Gall. Cbef
Heu, in nova Gall. Chrift. to. 3. coi. 489. & in
Adtis SS. Benedidl. fsec. 3 . part. 1 . pag. 1 2 1 . ]
Capitaneus, Caput militum, praefedlus copiis mi¬
litaribus , noftris Capitaine. Guill. Guiart :
Serjens & Meflres Capit aines
Pont efpartir aval les plaines.
Caput exercitus , apud Fredegar. in Chron. cap. 78.
Duces in Capite , Gall. Gener aux en cbef , apud Gre-
gorium Turon. lib. 4. Hift. cap. 5. Rex Godegifi-
lum & Gunthcr annum Duces in Capite dirigit. Gefta
Dagoberti Regis cap. 3 6. Rex de univerfo regno Bur-
gundia exercitum promoveri jubet , flatuens in Capite
Aboindum , &c. Annales Francor. ann. 786. Pr in¬
valuerunt Franci , circum vidoria , Deo volente, rever fi
funt , & Capitaneos eorum ( Britonum ) reprmfenta -
bant Domino Regi Carolo. Vide Capitularean. 807.
cap. 3 . Occurrit pafiim.
Capitanius. Annales veteres Francorum a Lambe-
cio editi lib. 2. Comm. de Bibi. Caefarea an. 798.
Et illi omnes fe tradiderunt in manus ejus , & tulit inde
illos Capitanios quos voluit. Occurrit etiam in Chro¬
nico Beneventano an. 1192.
Capitanus. Querimoniae Dom. Dalphini con¬
tra Burgenfes de Romanis ann. 1 341. Hift. Dal-
pliin.tom. 2. pag. 442. coi. 1 . Item vos armati &
congregati ut fupra ad modum Umverjitatis , Officiali¬
bus didi loci de Romanis , vejiris praf entibus, quemdam
de vobis in Capit anum elegiftis , nominavifiis & confli-
tuiflis , cui nomen impofuifiis Tartaralla , &c.
Capitaneus Generalis , Dux totius exercitus apud
Matthaeum Paris , qui Major Capitaneus in Charta
Cremonenfi an. 1 2 44. noftris olim Capitaine gene -
ral & fouverain , cujus dignitatis & munii fupre-
ma poteftas fic deferibitur in Charta quam hic
damus : Philippe par lagrace de Dieu Roys de Fr an¬
ce , a tous ceux qui ces pref entes Lettres verront , Salut.
Scavoir faifons que nous conflans du fens , loyatite & di-
ligence de noflre ame &feal Cbevalier Guy de Neelle ,
Marefcbal de France , icelluj avons f ait & eflably ,
faifons & ejlablijfons par ces Lettres , pour la feurete du
pays , Capitain general & fouverain de par Nots es
parties de Xandonge & es pays & marcbes d' envir en f
Qjiij*
I
255 CAP
d’ tous les lieux voifins , auquel notis avons donne d
encore donnons pouvoir , audorite , d" mandement eftpe-
cial de mander , affembler , d’ a nosgages gens £ ar¬
mes & de pie tant , tel notnbre , d toutefois que bon li
ftemblera i vifiter , d” eftablir les villes , Cbajleaux ,
d* forter effies du pays , d* des marcbes , d croiftre d
apetifter les eftablies , de changer , mettre de lieu en au-
tre ,& ojier du tout Cbaftellains , Baillis , Prevos , Re-
ceveurs , & tout es manter es d’ autres Officiers quiex d
quelque efiat qtCil ftoient, & autres eftablir de nouvel en
lieux d’ 'eux ,de quitter /emettre ,par donner toutes manie-
res de crinies & malefices aux perfonnes que il vena que
bon ftoit , de rappel banis , r/e donner Lettres d’ Eftat a
ceux qui fteront en noftre fervice avec lui , o« rf/mv />arr
<h? fton commandement , dujour que il partirent de leur
paysjuftques a un mois apres leur retour des parties ou
il fteront ales , de compofter a toutes manieres de gens ,
de quelque eftat que il ftoient tenant villes , chafteaux
d for tere ffies denos ennemis qui vaaldroient fans frau¬
de venir d noftre obeijfance , de prendre deniers fur les
Receveurs quelconques def dites parties pour ftaire les
cboftes deftufdites toutes ftois que meftier en fera , en eux
donner quittance ftous fton fteel de ce quii prendra d’ eux,
d de ftaire toutes autres cboftes qui d office de Capitain
gener al d ftouverain puent d doivent appartenir. Left-
quelles cboftes deffuf dites ainfifaites par noftreclit Capi¬
tain , nous aurons ftermes d agreables , d icelles & cef-
cunes confermerons par nos Lettres ftellees en las de ftoie
de cire verte , fte meftier eft. Donnons en mandement par
la teneur de ces preftentes d tous nos Officiers d ftubjets
de quelque eftat que il ftoient , que audit Mareftcbal
comme d Capitain eftabli de par Nous , obeiffent dili-
gemment , & preftent d donnent confteil , confort , d
aide , toutefois que meftier en aura , d d nos ames d
fteaux Gens de nosComptes d Paris , que tout ce que no-
ftredit Capitain aura pris ou receu defdits Receveurs ,
ou d’aucuns d’iceux pour la caufte dejfufdite , il alloiient
en leurs comptes , d rabatent de leurs receptes ftanscon-
tredits , nonobftant , que ces preftentes ftoient paffiees par
les gens de noftre ftecret Confteil: en teftmoin de laquelle
chofte nous avons ftait mettre d ces Lettres noftre grant
fteel. Donne au Bois de Vincennes le 9. jour d’ Aouft
ft an de gr ac e 1349. Exftat in 1 2. Regefto Char-
tophyJacii Regii ch. 1 7. Diploma aliud Philippi
Pulcri Regis datum apud Vincenas die Martis
ante felium B. Mariae Magdalense ann. 1302 .quo
Comitem fandi Pauli Buticularium Franci ut Ca-
pitaneum exercitus fui in bello Flandrenfi conflituit.
Capitaneus Ecclesiae , in Charta ann. 1080. apud
Beffiumpag. 484. videtur idem qui Advocatus.
[ Vita S. Hildegardis Abbatiffie lib. 1 . c. 3 . Tunc
Abbas veniens ad matricem ftedem Moguntinam coram
venerabili Proftule H emico & Capit aneis Ecclejio ,
quod cognoverat , expoftuit. Ada SS. Benedid. faec.
3-part. 3. p. 717. in VitaS. Burchardi : Convo¬
catis undique tam Principibus vicinis , quamipjis Eccle-
ftio fiu C apit aneis , eundo quoque Clero ac populo.']
«[ Capitaneus Sedis Apostolic^e. Chronicon Bar¬
cinon. tom. 3. Concil. Hifp. pag. 545. coi. 2.
Anno iviccxcvi.i» menfte Novemb. Dominus Rex Jaco-
bus Vexillarius d Capit aneus Sedis Apoftolico , cum
clida Regina ivit in Curiam , d" x. Kal. Madii ann.
mccxcvii. redivit.
«JJ Capitania , Officium feu Dignitas Capitanei Sedis
Apoftolico. Bulla Bonifacii VIII. pro Jacobo II.
Aragonum Rege tom. 3. Concil. Hifp. pag. 53 6.
Ad exequendum hujuftmodi Vexillario. , Capitania d
Admiratio officium , &c.
Capitaneus CiviTATis.,Prsefedus civitatis, qui de
rebus tam criminalibus, quam civilibus & poli-
CAP 256
ticis cognofcebat , in plerifque Italiae urbibus.’
Epift. Friderici Regis Siciliae apud Marten. tom.
3 . Anecd. coi. 7 6 . Fridericus Dei gratia Rex Sicilio
Capit aneo feu Vice-capitaneo civitatis Panormi fideli
fttio gratiam ftuam & bonam voluntatem , &c.
H Capitaneus Populi , Eadem notione. Jacobi Au-
riae Annal.Genuenf. lib. 10. ad ann. 1 291 .Ele-
clus fuit in Capitaneum Januenjis populi nobilis vir Do¬
minus Lanfr ancus de Suar dis civis Bergomenftis , qui
venit Januam tempore ordinato , & coepit officium Jive
Capit aniam f aptent er & ftr enite gubernare. Oberti
Stanconi Annal. alii Genuenf. lib. 9. ad an. 1271.
Anno Domini mcclxxi. didi Capitanei populi volun¬
tate ordinavere ad regimen civitatis eligere PoteftatemJ
Fadum eft quod eledo Accurfto Lam~anigra Alexandri¬
no cive , de menfte Aprilis venit ad regimen civitatis Ja¬
nua, & rationis regulis ob fervatis , ftalvis tamen dido- j
rum Capitaneorum mandatis , quo omnibus ftatutis d*,
legibus tenebantur proferre. Iidem Annal. ad ann.
1270. Capit aneis namque pradidis regentibus civita¬
tem , &c. Paffim memorantur hujufmodi varia¬
rum urbium Capitanei apud -Scriptores Italicos
hac de re confulendos.
Capitanei, in libris Feudorum , feu potius in Ita¬
lia , generaliter dicebantur , Duces , Comites,
Marchiones , qui Regis Capitanei funt, ut lib. 1.
tit. 1 . Specialiter autem qui non funt ex hoc il-
lultri Magnatum , fed ex eorum ordine , qui at
Principe vel ab aliqua poteftate de plebe aliqua , vel ple¬
bis parte per feudum funt inveftiti , quique Valvafto-
res majores olim appellabantur , ut elt lib. 2. tit.
1 o.quo fenfu Capitanei a Comitibus diftinguun-
turlib. 2. tit. 10. 1 2. 1 7. & in Conftitut. Fride-
ric. de pace tenenda. Guntherus lib. 8.Ligurini:
Hanc proceres eundi, Comes, anD ux, Marcbio ,Conful,
Et cum judicibus Capit ane a turba verendis.
Vide Ottonem Frifing. lib. 2. de Geli. Friderici
cap.i 2. Decreta pro Mediolanenfibusapud Baro-
nium ann. 1067^. 1 1 . Petrum de Andlo lib. 2.
c. 1 2. Zazium deFeudis c. 5 . §. 1 9. 2 3 . 24. &c.
Cataneus , vox detorta ex Capitaneus, idemque fo-
nat. Ivo Carnotenfis Epifcop. Epift. 129. Proci -
pue boc Nobilitati tuo debemus , qui & nofter es paro-
cbianus ,& Ecclefionoftro Cataneus. Chataigne Scri¬
ptores noltri Gallici sevi medii pariter dixere. Le
Roman de Roncevaux MS.
Demandront moi, Oit eft li CuensCbataingne ?
Le Roman de Gaydon MS.
Dont maint Duc & maint Comte , d* maint Prin -
ce Chataigne
Furent occis , &c.
Le Roman d’ Amile d* d’Amy MS.
Illuec trouva Amile li Cbataine.
Alibi :
Va ftent Amiles liprous & li Cbataine.
Catanei , Iidem qui Capitanei apud Feudales , quid¬
quid contra reclament Scriptores aliquot Itali ,
qui aliunde vocis originem accerfunt. RomuaE
dus Salernit. in Chronico MS. Comitijfa de Berthe -
nor a cum Guillelmo de Markiftella nobili Ferrarienfi
Catanio , cum magna multitudine militum & peditum
ad fuccurfum ejuftdem civitatis veniebat. Charta Ca-
roli IV. Imp. Id. Febr. 1370. pro Amizino de
Bozullis milite & Legum Dodore , Si Joanne
ejus fratre , civibus Papienlibus : Audoritate Im¬
periali , tenore proftentium nobilitamus & altiori no¬
bilitatis gradu gratiofius elevamus , atque ftub forma &
modo , quibus melius poffumus , vos & eoftdem veftros
defteendentes legitimos nobiles Cataneos conflituimus ,
& audoritate prodida (reamuf & facimus , & alio-
\ rum
257 CAP
rum C at Ane orum nobilium honoribus , privilegiis , ju¬
ribus , immunitatibus & dignitatibus frui ubique loco¬
rum decernimus , &c. VideAigidii Menagii Origi¬
nes Italicas in Cattano.
Capitania , Capitanei officium, dignitas, proprie
feudum Cardia perpetuum , apud Petrum de Vi¬
neis lib. 3 . Epiit. 6 3 . lib. 5 . Epift. 7 1 . lib. 6 . Ep.
2 5 . Capitaneria , Italis ;[ Capitania, Hifpanis. J
Capitaneria , in Chronico Parmenfi ad an. 1 2 8 9 .
apudMurator. tom. 9. coi. 815.
Capitaneaius. Marfilius de Menandrino in Defen-
fore pacis 1 . part. cap. 9. Unus quidem cum Monar-
cha jtatuitur ad aliquod opus determinatum , circa re¬
gimen communitatis , . . . . vocatur autem officium hoc
inCommunitatibus modernis Capitaneatus , aut Conte-
flabiliaria. [ Chron. Papnenfe adann. 1295. coi.
8 3 2. 2). Gotius de Foro Capit ancus populi Parma re¬
nuntiavit ipfum regimen & Capit aneatum. ]
^[Capitaneus Census. Vide Capitale 5 .
CAPIT ARE. Alcuinus Poem. 203.
Mens pia pafcatur verbis calefiibus , illa
Et laus alma Deo totaCapitatur in aula ,
Forte crepitetur. [ Crediderim Capit Are idem effe
apud Alcuinum,metaphorico tamen fenfu,quod
in Antiquit. Ambrofden. apud Kennettum. Hic au-
dor in GlolTario ad calcem didar um Antiquit. in
voce Abuttare obfervat in veteribus agrorum de-
fcriptionibus Abuttare nonnunquam exprimi per
Capit are , hoc eft, terminare , Gall. A boutir ,fe ter¬
miner, ut in Confuetud. Monaft. de Bello fol.
24 1 . T enent otto aer as juxta GorefivallCapitantes ad
pradiftam wallamverfus Nordejl. Madox Formida¬
re Anglicum pag. 155. Dua aera qua Capitant fu¬
ger eafdem. Capit are , Caput facere, Joanni de Ja-
nua.
CAPIT AS, Papi*, Amplitudo^, a capiendo. Itaetiam
Gloff MS. Regium fignat. 1013.
CAPITATA. Chron. Sicili* in Epiftola Meffa-
nenfium ad Panormitanos , apud Marten. tom. 3 .
Anecd. coi. 9 2. 0 nefanda temeritas, qua fub fi£ta ve¬
lamento Capitata Romanam majorem Ecclefiam veri¬
tatis amicam inivit fua fittionis illujionibus inhajiffie.
Ubi Capit ata,Cihene conjedo, idem eft quod P axi
ibi enim conqueruntur Meffanenfes quod Caro-
lus pacem ab Ecclefia confirmatam violaffet ; at
unde duda vocis origo mihi incompertum, nili
quod per capita pacem jurare coniueverant.
CAPIT ATICUM. Vide Capitale 5.
1 . C AP I TAT I O , Capitis cenfus , feu tributum
capitis vel perfon*. C apage, apud Delphinates,
& Expillium Orat. 21. Tertullianus : Hominum
Capita flipendio Cenfa , ignobiliora.
Capitatio , Tributum pro jugorum , feu capitum ,
id eft, poftelfionum numero impolitum : fic di-
dum, quia in cenfum veniebant, referebantur-
que omnia qu* poftelfionum, capitum, fortium¬
que, & jugorum seftimationi accedebant. Ita Ja-
cobus Gothofredus adleg. 2.Cod-Th. de Cenfu,
ubi plura dc ejufmodi capitatione , quam Cen¬
fum capitum vocari a lando Hilario an notat. Caput,
ab Eumenio in Paneg. & Sidonio Carm. 1 3 . ad
Majorian. Salvianus lib. 5.deGubern Dei : Cum
poffiejfio ab his receffierit , Capitationonrecedit: proprie¬
tatibus carent , & ve ftigalibus obruuntur. Gloff* Lat.
Grxc.Fributum ,T(terfuct ,e7riKt(pci}.iov. Tributum Ca¬
pitulare , e7riKs$ci?aov <pcpcs- Noftri ejufmodi capita¬
tionem Talliam realem vocant.
Capitatio Humana , in leg. 6. Cod. Th. de Con-
lat. donat, pars ea tributari* fundionis , qu* pro
fervis, colonis adferiptis , cenfitis, pr*ftabatur, ut
Tom. II.
CAP 258
Capitatio Animalium , d. 1. 6. quae pro animalibus
poftelfionum , le Beftail.
Capitatio Plebeia, in I.4. Cod. Theod. de Cen¬
fu, quae Exactio plebis dicitur in leg. 6. eadem »
qu* a plebe exigitur , a qua eximuntur virgines
Deofacrat* & pupilli , quam etiam eamdem cum
fuperiori capitatione poffeftionum efie cenfcnt
viri dodi.
H 2. CAPITATIO , Pabulum animalium. Vide
Capitum.
CAPITE-Census , apud Papiam MS. T axatio pojfef-
Jionum , vel qui caput fuum deducit ad cenfum , ad ho¬
norem , ad divitias. Capitecenfus , corona qua capite
geritur .[\I\doro inGloftis : Capite cenfus , coronam
qui in capite gerit. CapiteCenfus , taxatio popfeffionis .
Ad h*c Gr*vius : Sed cur Capite cenfus dicitur
qui coronam in capite gerit ! Puto , inquit ; quia
qui fub corona vendebantur , in capite coronam
gerebant, illorumque caput cenfebatur , hoc eft
aeftimabatur illo pretio , quod ei a venditore fta-
tuebatur. ] Charta Henrici Imp. ann. 1039. in
Metropoli Salifburgenfi tom. 1. pag. 147. Cum
. . . cenjibus & capiticenjibus , agris , campis , vincis ,
&c. Occurrit ibid. in aliis Chartis. Charta Com-
muni*Faroe an. 1 2o7.apudThomafterium pag.
43.8. Statuimus etiam ut homines Capitecenji domi¬
nis fuis cenfum capitis fui infra terminos Pacis tan¬
tum perfolvant, &c. [Notum eft Capite cenfos , a
Romanis didos fuiffe , qui nullo vel minimo
*re cenfebantur, quali qui cenferentur fuo folo
capite. Vide rurfum Capite cenji poft Caput 3 . ]
CAPITEGIUM, Capitis amiculum , Gallis Couvr&r
chef. Guarinus Ordinis Pr*dicat. in Vita B.Mar-
garet* Hungaric* num. 19. Parabat cibum pro in-
jirmi in coquina , accendebat ignem , carnes pro eis in
proprio portabat Capitegio , vel ad collum. Vetus Ro¬
tulus an. 1252. Pro Capitegiis miffis tunc D. Re¬
gina uxoris Regis , &c. [ Chronicon S. Martialis
Lemovic. apud StephanotiumFragm. Hift. to. 1.
MS. Anno 1273. mulieres cafiri & civitatis Lemo- '
vic. fump ferunt Capit egia in capitibus fuis ad pradi-
cationem Fratrum Eradicatorum , qui tunc de novo
venerant ad cafirum Lemovic. qua mulieres antea Jins
Capitegiis f e portabant. Modeftum igitur eratC*-
pitegium & fignum pudoris , ut velamen de quo
Apoftolus. Fuit etiam in ufu apud Moniales.
Inftrumcnt. an. 1348. Hift. Dalphin.to. 2. pag.
578. coi. 2. Capitegia feu aha pro capitis velamine
neceffaria ufque ad v alor em decem oblo grofforum Tu*
ronen/ium cuilibet Moniali circa pradiaiimfefium om¬
nium SS. annis Jingulis miniftrentur .] Ceremoniale
Rom. exMS Vaticano de Confecr. PP. Ordinator
ponat unum Capitegium fubtile in modum ferti fuper
caput electi, pendentibus capitibus Capitegii pojl collum ,
& Jic mittit Chrifma fuper caput ejus in modum Cru¬
cis. Capiteregium fcribitur apud Rainaldum , ai
calcem tom. 3 .an. 1 279. n. 1 9. ut & in Charta
ann. 1347. apud V. Cl. Dion. Salvagnium Boifi-
fium lib.de Placito Dominico pag. 1 o. Itemquic-
quid ditia Francejia , tanquam hares ditti patris fui ,
& dittusGuigo ejus vir nomine ditia uxoris habent &
poffiident in mandamento Belligardi ... ad placitum
unius Capiteregii ufque ad v alar em \ 8 . denariorum bo¬
norum Viennenjium in mutatione domini vajfalli fol -
vendum dicto domino Dalpbino & fucce /foribus fuis ad
opus Domina Dalphina. Alibi velum appellatur. Oc«
currit pr*tereain VitaB. Colet* non femel.
CAPITELA. Vetus Notitia judicati , apudFranci-
fcum Mariam in Mathilde Comitiffa lib. 3 . Dum
in Dsi nomine in civitate Luca , ad Curte Domini Hu-
R
259 CAP
gonis Regis , in folario ipfius curtis , Dominus Ugo
& Lotb Arius filius ejus glorifjimi Reges praerant ,
CapiteU , ubi efi longanea folarii, &c.
i . CAPITELLUM. Ugutio & Papias : Capitella di¬
cuntur qua columnis fuperponuntur , quia columnarum
funt capita , quemadmodum fnper collum caput. Idem
Papias : Hermes , dicitur Capitellum quod ponitur fu-
per columnam. Vita B. Mariani Abb. Ratifp.num.
16. Claufiro , Capitellis fculptis , ac bafibus . . . ean¬
dem Ecclejiam decoravit. Occurrit nonfemel 3. &
4. Regum. Columnarum deaurata Capita , apud
Hieronym. Epilt. 8. & Epift. ad Gaudentium:
Auro fulgent Capita columnarum. KiovcK.pa.vct dicun¬
tur ejufmodi capitella Photio in Encomio No¬
vae Ecclefiae a Bafilio extrudte. [ Regimina Pa¬
dus ad an. 1 2 8 3 . Fabius fuit pons lapideus S. Lee -
nardi hoc anno ,& inventa arca nobilis Antenoris con¬
ditoris urbis Padua cum Capitello. Chronicon Par-
menfe ad an. 1 2-5)9. Tonitruum & fagitta de coelo
percuffit in turre Communis Parma. . . & diruit di¬
tia fagitta de turre Communis unum ex merlis , & de
angulo & de fenefiris & de Capitello lignaminis , quod
efi defuper ipfam turrim , & unum ex colonellis mar¬
moreis fuper quo erat. Alter locus ex eodem Chro¬
nico refertur in Cantonus poft Canto 1 . ] V ide Ca¬
pitulum 3.
CAPITELI UM , Joanni deGarlandia in Syno¬
nymis Chymicis, Aqua faponis vel lixivium. Mat¬
thaeo Salvatico : Aqua faponariorum , ex quo fit fapo,
ditium Gutta prima , aqua prima.
3. CAPITELLUM , Minus capitulum , feu locus
ubi conveniunt Monachi : nam plura habebant
interdum Capitula in maj oribus Monafteriis. Ta-
bular. Vindocinenfe Thuani Ch. 27. Hac defini¬
tio facta efi apud Vmdocinum in Capitello S. Georgii
anno 1070.
4. CAPITELLUM, Capitolium, arx. Radulfus de
Diceto in Imag. Hift. an. 1174- de urbe Santo¬
nica : Deinde progrediens aggrejfus efi fortuna confi-
tnili Capitellum, prafidium majus, fed prafidio primo
antiquius. Capitolium Santonicum intelligit, de
quo licAdemarus Cabanenfis in Chron. Dolo ad¬
duxit eum in Capitolio Santlona urbis , quaji in bene¬
ficio urbem ipfam ei concederet , nihilque mali fuf-
picantem , inclufum Capitolio , nefanda eum capere
non veritus efi traditione. Quod vero Capitolium &
capitellum his Scriptoribus eft, turrem Sancloncnfis
civitatis Hovedenus , prafidium Wallinghamus vo¬
cant. [Chronicon Veronenfe ad an. 1354. Et
Jic die fequentiac aliis diebus fuerunt fufpenji pergu¬
lam in platea apud Capitellum. Et ad an. 1 3 74.
Die autem fjovis x:v. Oclob. ante mortem D. Canfi-
gnorii fatli fuerunt Domini generales civitatum Vero¬
na & Vicentia , &c. Domini Bartholomaus & Anto¬
nius fratres de la Scala filii naturales de voluntate
& confenfu totius populi Veron. fuper Capitello com¬
munis Verona. ] V ide Capitolium , 8c Capitulum 5.
flT. CAPITELLUS , apud Lobinellum Hift. Bri-
tan. tom. 2. pag. 73. Pro duabus filinis habentibus
quadraginta Capitellos > id eft, fpatiola feu areolas
continendis aquis, unde per calorem folis fal
expromitur , Gall. Qeillets:
^ 2. CAPITELLUS , Idem quod Capitium 1. feu
veftis pars fuperior , qua caput tegebatur. Ada
SS. Julii to. 4. pag. 6 6 6. de S. Petro Confeflore :
Ejus vefiirnenti forma nonniji quidam faccus veridice
dici potefi , cum nec manicas habeat nec girones , nec
Capitellos , nec bottones.
CAPiTENNIUM. Vi deCaptenere.
CAPITEREGIUM. Vide Capitegium .
CAP ■ 260
^[CAPITERNUM , f. Species fibula: a Capiendo fic
didae, quod quali capiat res, quibus adjungitur.
Inventar. EcclelixNoviom. an. 1 41 9. ex Archi¬
vis ejufdem : Item efi ibidem una parva layetta , in
qua funt plures pecu , argentea omnes vel deaurata
vel alba,ficut de boutonnis capparam, de Capiternis
feretri feu chaffia beatijfimi Ehgii , de firmariis libro¬
rum , &c.
^[CAPITIARE. Vide poft Capitium 1.
CAPITIARIUS. Vide Capitium 2.
CAPITIFR AGIUM , Inftrumentum aptum ca«
piti commiriuendo. AdaSS. Junii to. 3.. pag. 3 o.
de S. Cyrico : Fac Capitifr agium & uncinos ad ocu¬
los evellendos.
CAPITILAVIUM , Dominica Palmarum. Ordo
Romanus : Dominica Indulgentia , qua diverfis vo¬
cabulis diftinguitur , id e fi, Dies Palmarum ,five Flo¬
rum, atque Ramorum , Ofanna, Pafcha petitum ,Jtve
Competentium & Capitilavium. Appellationis ratio¬
nem exponit Ifidorus lib. 2. de Divin. Offic. cap.
27. & lib. 6. Orig. cap. 18. Vulgus autem ideo
eundem diem Capitilavium vocat , quia tunc moris efi
lavandi capita infantum, qui ungendi funt , ne forte ob-
fervatione JjAtadr agefima fordidati, ad untlionem ac¬
cederent. Eadem ferme habent Alcuinus lib. de
Offic. divin. Rhabanus Maurus lib. 3. de Inftit.
Cleric. cap. 3 5 . & Papias.
CAPITIO , Annona, in veteri Vocabulario utriuf-
que Juris. K dnilov Juftiano in Nov. 24. Extr. Sc
in Edid. 1 3 . cap. 3 . idem quod Caput annona ,
de quo infra. V ide Capitum.
CAPITIPURGIUM. Vide Caputpurgium in Caput .
1. CAPITIUM , Capitis tegmen , Fefto, Nonio
Marcello , & Iftdoro lib. 19. Orig. cap. 30- At
Varro feribit tegmentum fuiffe, quo mulieres
pedus amiciebant. Capitia in mundo muliebri
reponuntur ab Ulpiano 1. 27 de Aur. & arg.
legat. Ugutioni vero & neotericis Grammaticis,
Capitium , os tunica delinitur. Papias : Capitium ,
fummitas tunica , capitis foramen invefie. Balbus in
Catholico : Capitium , os tunica, , vel alterius vefiis ,
unde caput immittitur. Audor Mamotredi : Capi¬
tium, quod efi circa collum. S. Hieronym. de Vefte
Sacerdotali , de tunica talari : In fuperiori parte
qua collo induitur , aperta , quod vulgo Capitium vo¬
cent. Capitium tunica, apudAuguft. Contra liter.
Petiliani lib. 2. cap. 104. Job cap. 30. JjfuaJi
Capitio tunica fuccinxerunt me. Eckeardus Jum de
Calib. S. Galli cap. 5. Fpifcopus Capitio cappa im-
pojito cum anhelus ftetiffet. Qujbus in locis , Gol-
daftus ait Capitium elfe eam veftis partem , qu*
ad os tunicas collum circumamicit humeris in-
jeda, veteribus Alemannis Goller , quali Coi lar e,
quam vocem Germani adhuc retinent : Aleman¬
ni feu Helvetii Halfmantel pro eo dicunt. Unde
putat Capitium a caputio dillinguendum , quod
fuit tegmen capitis. Le Roman du Renard MS.
Et dei pelipon fe merveilloit ,
Jjfue la Chevefce iert en travers ,
Et fi Vavoit veftu envers,
Eftrois eftoit par Chevefce , &t.
Id tamen in confeffo elfe debet , has voces ple¬
rumque confundi , & pro capitis tegmine fumi.
Ordericus Vitalis de Monacho degradato , vel re-
milfo : Capitium ■ illi Abbas . . . abfctdi fecit , eumque
de Coenobio expelli. Adde pag. 482.854. Statutum
Henrici IV. Reg. Angi, apud Weftmon. an. 1.
Jfiuod aliquis Aliles , vel aliqua perfona minoris fla¬
tus det aliquam liberatam panni vel Capitiorum con *■
tra formam fi at uti , &c. Vide Caputium.
26 1 C AP
Capitium Ferrfum , Callidis fpccies. Statuta Wi!-
Iclmi I. Regis Scotine cap. 2 3 . Habens 1 5 . libras...
habeat equum , habergeon , Capitium de ferre, enfem ,
& cultellum qui dicitur dagger. Statuta fecunda Ro-
berti I. Scotor. Regis cap. 27.1. 'ui non habue¬
rit aclonem & bajinetum , habeat unum bonum haber-
gellum . . . & unum Capitium de ferro , & chirothe-
cas de guerra. Vide Capellas ferreus.
Capitiare, Ugutio : Capitium, os tunica, vel alterius
vefiis , unde Capitiare , capitium facere.
Capitium , Capus Je£li , Gallis, Chevet. Concilium
apud S. Macram an. 881. cap. 8 . de Carolo M.
Ad Capitium letti fui tabulas cum graphio h abeat, &'c.
a. CAPITIUM, Capicium, Pars sedis facrae, quae
vulgo Prefbyterium , te u locus ubi altare ftatuitur,
& Graecis /2 »/*« dicitur. Chronicon Mauriniacen-
fe Ii b- 1. Jgui nobis vitream majorem in Captito fe¬
cit. Charta an. i 282. in M. PafloraliEccl. Pari-
fienfis lib. 20. Charta 220. Omnes Matricularii
Ecclejia Pari/ienjis in omnibus & Jingults qua perti¬
nent ad cnflodiam totius Ecclejia Partfienjis , excepta
illa particula , qua dicitur Prefbyterium , Jive Capi¬
cium , &c. Chron. S. Petri Vivi pag. 753. Scire
efl utile de tranjlatione fanctiffimi corporis communis
Patris Benedicti , quod cattfa meliorandi Capitii , vel
Monaflerii Floriaci loci ( qui fuper Ligerim fluvium
efl vel nominatur ) in navi ipjius Ecclejia per aliquod
tempus collocatum efl. Hoc anno prafcripto , perfetta
Capitio , & choro , cum membris & utroque latere con¬
venientibus , Abbas Simon , &c. Veteres Confuet.
Floriacenlis Coenobii : In vigilia Nativitatis Do¬
mini. . .janua Capitii aperiantur. Vide BoUandum
6 Febr. pag. 813. [ to. 7. Maii pag. 6 89. Adta
SS. Benedid:. fcc. 5 . pag. 76 9. ]
Hodie etiamnum in Ecclena Monafl. S. Dio-
nyfii juxta Lutetiam , eam partem aedis facrae,
quae retro altare efl , & ad quam aliquot gradibus
afcenditur , Chevet , & Chevais vocant. Vetus
Poema MS. cui titulus , le Rojier de S. Denys :
Monte ou Chevais a deflre main ,
Oti gift le corps de S. Romam ,
En celui premier oratoire
L'os de Vefpaule du baptifle
Saint fljean , dont ne dois eftre trifle,
T efl mis en belle memoire.
[ Chron. breve Sandionyf. ad ann. 1143. apud
Acherium to. 2. Spicii, pag. % 09. Dedicatio Ca¬
pitalis pa-tis Ecclefia, &tranflatio B. Dionyfii & fo -
ciorum ejus in eamdem partem Capitalem , aliorumque
fanctorum, quorum ibidem corpora continentur xxm.
anno admintflr ationis domni Sugerii Abbatis. Ibid.
pag. 813. Hoc anno (1231.) coepit Odo Abbas re¬
novare Capitulum Ecclejia B. Dionyfii Areopagita ,&
perfecit illud ufque ad finemebori. Hic Capitalem par¬
tem & Capitulum Ecclejia idem omnino efTe quod
Capitium , nemo efl, qui non videat. Vide Caput
Ecclejia & Capfum 3 . Hinc ]
Ita Capitium Sandionyfianum appellatum ,
quod ei , pulvinaris inflar , quod Chevet vocamus,
adnixum fuerit altare : vel quia caput fitEccle-
Bae, uti haec pars appellatur non femel apudHel-
gaudum in Roberto Rege, ubi Eccleliam S. Ama¬
ni Aurelian. deferibit : Ad Captu S . Ani ani unum ,
( altare ) ad pedes aliud. Infra : Caput autem ipjius
Monaflerii fecit miro opere conflrui. Hifloria Ab-
batix Condomenfis pag. 509. Item fecit claudi
magnas feneftr as Capitis Monaflerii verfits portam fur¬
ni... Item fecit fieri vitreas feneftr arum Capitis Mo¬
naflerii in alto teftudinis vefiiarii. Nam& Chevet pro
«apite ufurparunt noflri. Vetus Poeta de la f 'ic
Tom. II.
CAP 262
de fainte Marie , ubi de S. Joanne Baptifla :
JfihCHerode fift mdrtirer ,
Lt Chevet d une gleve trancher.
Ut & Cbevece. LeRoman duRenard :
Dant Tfengrin en pie fe drece ,
S’ahiert Renard par la Cbevece
Del point h donne tel buffet , &c.
Sed & Pariliis nota ea appellatio , ubi plateas , feU
compita vocant le Chevet de S. Landry , & le Che¬
vet de S. fjean en Greve , qua parte earumdem
aedium faerarum capita feu Prefbyteria proten¬
duntur. Vide Capfum Ecclejia.
Capitiarius , Capicerius , Dignitas & officium 111
Ecclefiis & Monafieriis, noflris Cbevecier, cui Ca¬
pitii Ecclefise cura incumbit. Gloffi Lat. Gall.
MS. Thuanum : Capicerius , Cbevece. Capiciarius ,
apudFulbertumCarnot. Epifl. 103. Charta an,
1 1 8 5. in Tabulario S. Martini de Campis : Dedi
etiamCapherto , id efl , Sacrifla, &c. Teftamentum
Sugerii Abb. S. Dionyfii an. 1 1 3 7. A toto capitulo
obtinuimus , ut de capitio Capitiarius frater , quicun¬
que Jit ille , refettionem Fratribus in refellor io ipfa
die anniverfarii noflri accurate perfolvendo procuret.
Charta Hugonis Abbatis S. Dionyfii an. 1193,
exTabular. ejufd. Eccl. Volumus & conftituimus ,
ut 10. lampadibus , qua Ante altaria capitii noflri per
nollem tantum ardebant , oleum fufficienter d Capitia-
no miniftretur , ut tam per diem , quam per nollem in
perpetuum ardeant. [Mabill. tom. 3. Analeft. pag.
5 o 5 . ex Fragmento Adtorum vi litationis" Simo¬
nis de Sulliaco Archiep. Bituric. an. 1 284.^0-
hannes ejus Clericus , Dominus Guido de Noailles Ca¬
picerius Fittavenjis.'] Veteres Confuetud. Floriae.
Monaflerii : Pofl completorium ponit Capicerius cereos
ante unumquodque altare. Vita S. Winnoci Abb.
cap. 1 3 . Manum cafu ad capitium ducens Capicerius ,
&c. Quam vofcem fruflra a capitatione deducunt
Meurlius & Voffius , quafi Capicerius fuerit , qui
capitale tributum exigit. Ita perfaepe nugantus
viri , licet do&iffimi, heterodoxi, qui in rebus
noflratibus Ecclefiaflicis minus verfati funt, quod
alibi non femel obfervamus. Perperam etiam vir
dodtus in Hifloria aedis fandli Aniani Aurelian.
cap. 7. cum Primicerio confundit: neque feli¬
ciori conjedura alii d capienda cera di&um pu¬
tarunt , quod ut plurimum in Ecclefiis candela¬
rum exterorumque luminum dignitati ifli cura
incumbat , quia & altaris in quo reponi folent,
eum perinde fpedlat.
Capiceria, Dignitas Capicerii, apud Sugerium
Epifl. 38. & in Charta Ludovici Regis Franc.
an.1161. apud Sammarth. in Epifcop. Parifienf.
Vide eofdem pag. 438.
Capitium Molendini. Charta ann. 1230. in Re-
geflo T olofano fol. 91 .Et tradidit eidem Do. Co¬
miti . . . totam partem, jus & rationem quam habebat
in Capitio molendini , & in praxeria , & ripatoho de
portu , & in ripatorio ipjius aqua , &c. Occurrit
rurfum infra.
1. CAPITO , Truncus arboris , Italis Zocco. Inno¬
centius III. lib. 13. Epill. 95 .Ad enucleandas
pinos in hebdomada Natalis , & portandos truncos ar¬
borum , quos ipjt Zoccos , vel Capitones appellant } ac¬
cedere confueverant annuatim. Alias Capito efl pif-
cis fluviatilis, dequo Aufonius&alii. Vide An¬
nales Cohnarienfes part. 1 . an. 1 274.
2. CAPITO , Species monetae argenteae fub Lu-
dovico XLI. Vide Moneta argentea in Moneta
regia.
CAPIT OL ARIU S. Vide Capitulum
Rij
a (5 3 CAP
CAPIT OLICIUM.Vide Capit alitium inCapitale 5.
CAPIT OLINUS , Capitolio ferviens, in Glofi. San-
German. MS. num. joi.Tolofani Confules vo¬
cantur Capitolini. V. Capitulares in Capitulum 5 .
1. CAPITOLIUM , Templum paganorum , vel
locus ubi facrificare cogebantur Chrifliani. Le-
xic. Gr. MS. Reg. Cod. 950. Ks£77-ST£e)X/u)V , U pcV. S.
Cyprianus Epifl. 5 5 . Jguid fuperefi , quam ut Ec-
clejiA Capitolio cedat , & recedentibus Sacerdotibus ,
Domini altare removentibus , in Cleri noflri f aerum
venerandumque confeffum ,Jtmulacra atque idola cum
aris fuistralijeant ? Et lib. deLapfis : Nonne quan¬
do ad Capitolium [ponte ventum ejl , quando ultro ad
cbfequium diri facinoris accejfum ejl , labavit grejfus ,
caligavit afpeftus*. &c. In Capitoliis enim idola
congefla erant. S. Hieronymus adverfus Lucife-
rianos cap. 1. Manijejlum ejl , vejlram Ecclejiam,
qua ab Arrianis , id ejl , d gentilibus , Epifcopos fuf-
cepit , «0» ra/» Epifcopos recipere , de Capito¬
lio Sacerdotes. Et cap. 5 . Homo edottus in Capitolio ,
Paganus. Prudentius lib. 2. contra Symmachum :
Etquafcumque folent Capitolia claudere larvas.
Inde Tertullianus de Spedac. Capitolium , omnium
damoniorum templum dixit. GelafiusPP. contra An-
dromachum: Sacrificetur in templis damonum , &in
Capitolio prophana veritas pradicetur. Concil. Elibe-
rit. can. 5 9, Prohibendum ne quis Chnjltanus aut
gentilis ad idolum Capitolii facnficandi caufa afeen-
dat , & videat. Adde Vitam S. Sergii Mart. 24.
Febr. apud Jo. TamaiumSalazar. & Bollandum.
Non fola porro duntaxat Roma Capitolium
habuit, fed & aliae complures ex majoribus, il¬
lius exemplo, atqufe adeo in ipfa Gallia urbes,
& ex iis illae potillimum quas Colonia populi Ro¬
mani erant : nam ut ait Gellius , erant Colonia
quajt effigies parva Populi Romani , eoque jure habe¬
bant Theatra , Thermas & Capitolia.
Constantinopolitani Capitolii mentio efl in 1.
1 2. C. de Aidif. privat, in Vet. urbis defeript.
reg. 8. in Chronico Alexandr. pag. 7 1 4. & apud
Coripp. lib. 3. de Laud. Jultini. In eo fcientia-
rum ProfelTores publice docuifle difeimus ex
Conflit. Theodofii & Valcntin. quae exftat in
Cod. J ufl. & Theod. de Stud. urbis Romae & CP.
unde probabile videtur illam elfe aedem , quam
(htta-iXiMv tuv '®a.i<S'tv\n[iw Iv vocat Anony-
mus in Anthol. lib. 4. cap. 23. Quo fenfu Bajfi-
licam legum habet vetus Infcriptio T ardas in T ran-
fylvania apud Gruterum 1 71. z. Vide noftram
Conflantinopolim.
Hierosolymitanum , unde urbs ipfaHicrufalem di-
da ABlia Capitolina, Ulpianus ini. 1 . D. deCen-
fibus & vetus Scriptor qui exftat in Operib. S.
Auguftini, recenfent.
Carthaginense , S. Cyprian. Epift. 5 5. & lib. de
Laplis.
Ravennense Capitolium memorant Ado Vien. in
Martyrol. 23. Jul. & Hiftor. S. Apollinar. poli
Abdiam.
Mediolanense , Ughellus to. 4. pag. 201.
Florentinum, Joannes Villaneuslib. i.cap. 38.
Capuanum , Sueton. in Tib. cap. 40. in Caio c. 5 7-.
Pallio SS. Rufi & Carponii in Sanduario Capua-
no , & ibi Michael Monachus pag. 5 7.
Veronense, Polycarpus Palermus lib. 1. de Plinii
patria cap. 5 . pag. 5 3 .
Beneventanum , Baronius ad Martyrol.
Augustanum in Vindeliciis, Ada S. Afrae Mart. &
Wellerus lib. 5 .
Colomense, Qefarius Heyfterb. lib. 7. cap. 41.
CAP 264
8c Harigerus Abb. Lobienf. in S. Materno Epifc.
Leod. cap. 1 3 . Magilter Jordanes in Chronico pag.
108. Hermannus Stangefolius 1. 1 . Annal. Weft-
phalic. cap. 1 2 . num. 2 . Algidius Gelerius in Co¬
lonia Agrippina lib. 3 . Syntagm. 9. pag. 330.
Trevirense, Fauftus inHift. S. Andochii, Ada SJ
Eucharii, VitaS. Agricii Epifc. Trevir. num. 29.'
Vita S. Valerii Epiicop. Trevir. cap. 2. num. 6.
Hiftoria Trevirenfis in i2.tom. Spicilegii Ache*]
rianipag. 201. 8cc.
Narbonense, Sidonius Car. 23. Vita S.Pauli Nar»
bon. apud Bofquetum, Chartae variae apudSteph.
Baluzium in Not. ad. Concilia Narbon. pag. 79.
1 1 o. 1 1 6. 1 3 6.
Augustodunense , Eumenius Paneg. 9. & ex eo
Chaflaneus in Catal. Gloriae mundi part. 12.
Nemausensf. , Poldus Albenas , a quo deferibitur
Pag*73* ,.m . .
Bisuntinum, Chiffletius in Antiq. Bifunt.
Santonense , Ademarus Caban. an. 1031. p. 182.”
& veteres aliquot Chartas Abb. S. Mariae Santon.
Claromontanum in Arvernis, W enebrandus in Hift.
S. Illidii , & ex eo Savaro in Orig. Clarom. pag.
278. 1 . Edit.
Remense , Ada S. Macrae Mart. num. 3»apudBoI-
land. 6. Januarii.
Rodense ad Thicim amnem fupra Gerundam , in
Hifpania, Ada SS. Vincentii &Orontii n. 5.
Apamiense, Ada S. Thyrfi ex MS. Tolofano n. 31.1
Tolosanum denique, quod etiamnum appellatio¬
nem fervat Martyrol. Rom. 29. Nov. Fortuna¬
tus lib. 2. Poem. 8. Gregor. Turon. lib. i.Hift.
cap. 30. VitaS. Saturnini Epifc. & Martyr, apud
Chiffletium, & Vita S. Dionylii Epifc. Parifienf.
apud Epifcopum Monfpelienfem in Hiftoria Ec-
clefiaR. Gall.
Sed & in Pampilonenji Navarrae primaria urbe
Capitolii veRigia obfervo in veteri Statuto pro
Regno Navarrae edito a Joanne Pajle Decano
Carnotenfi , & Hugone de Viry Milite , Regni
reformatoribus a Rege delegatis : Fuit ordina¬
tum quod in Capitolio venderetur bladum , & quod,
labor atores Regis , Ecclejia , & Nobilium qui addu¬
cunt bladum fuum vendendum Pampilonam , addu¬
cant ibidem & vendant, & Rex habeat Minagtun »
fuum. Nili Capitolium , Iit hoc loco domus aedili¬
tia. Non defunt denique qui heee de quibus egi¬
mus, Capitolia, urbium arces fuifle volunt, non,
vero ea aedificia quae Romani Capitolia vocarunt.
Nam
2. CAPITOLIUM , interdum pro arce ufurpatur.
GlolT. Lat.MS .Regium , & Ifidori : Arx, Capito¬
lium. Item : Capitolium , Summum caput regionis. Sic
S. Hieron. de Locis Hebr. arcem Babyloniae Capi¬
tolium vocari ait , & lib. 1 . in lfaiam cap. 1 4. de
eadem urbe : Arx autem , id ejl , Capitolium illius
urbis , ejl turris adijtcata pojt diluvium. Cafaubonus
ad Sueton. in Caligula cap. 57. feribit ea voce
tandem omnes arces promifeue appellatas videri-
Vide Capdolium.
3 • CAPITOLIUM , iEdes in qua jus dicitur. GIolE
Saxon. Alfrici : Capitolium , Dom hup , id efl , ju¬
dicii domus, [judiciale Capitolium, apud Joan. de
Beka an. 125 4.
4. CAPITOLIUM, pro Capitulo Canonicarum ,
vel Monachorum , feu loco in quo congregantur
Canonici , vel Monachi , de re & difciplina cano¬
nica & monaflica aduri , Italis Capitolo. Jo. de
Janua : Capitolium dicitur d Capitulum , quia ibi con¬
veniebant Senatores ,Jjcutw Capitulo claujlrales. Sce-
2 65 CAP
dula Prefbyterorum feu Canonicorum Ecclefi*
Laudunenfis,apud Hincmarum Remenfcm Epift.
i .ex Labbeanis : Quapropter quia eundem dominum
jiofirum ( Hincmarum Epifcopum Laudun. ) re¬
gia pote fate retentum & reclufum viva voce adire non
■poteramus , & Sacerdotali minifierio prohibiti ab eo
frui non audebamus , ni. Kal. jf unias ad Capitolium
nofrum convenimus , & ibidem communi colloquio re-
tr ad antes , ratum fore duximus , ut , &c. Infcriptid
fepulcralis in Monafterio Monialium S. Mariae,
ladrae :
Laude nitens multa jacet hic Veker.ega fepulta ,
Qua fabricam turris ,Jimul & Capitolii firuxit.
Ita vocem hanc ufurpant Honorius Auguftod.
in Gemma animae jib. 2. cap. 61. Haymo in
Pfalm. 6 8. Pallio S. Thyemonis Archiep. Ju-
vanenfis. Hugo Flaviniae, pag. 2 3 6.Chronicon
Reichefperg. anni 1170. Chronicon Trudo-
nenfelib. 8. pag. 449. Hiftoria Landgrav. Tu-
ringiae cap. 3. Chronicon Mindenfe Meibomii
pag. 120. Veteres Chartas apud Beilium p. 454.
471. &‘c. [S.Wilhelmi Conilitutiones Hiriaug.
cap. xxiv. Vita B.Meinverci inter Ada SS. Be-
nedid. fec. 6. part. i.pag. 387. S. Geraldi Ab¬
batis ibid. part. 2 . pag. 86 8. Charta anni 1160.
apudMiraeum to. 2. pag. 824. coi. 2.] KonuTtoxix
tmv fxcvaix® 'v dixit Palladius in Hift. Lauliaca.
5- CAPITOLIUM, Capfula reliquiarum in modum
arcis efformata, vel certe idem quod Capitellum ,
Gall. Chapiteau , in Geftis Abbatum S. Germani
Autiftiod. cap. 1 9. Unus dens B. fjoxnms B. qui in
medio illius vajis in uno parvo Capitolio cbryfialltno
& argenteo Jit natus.
CAPITO LUS , pro Capifcolus, ut puto. Dignitas
Ecclefiaftica ,.de qua in Caput fchola poft vocem
Caput. Marten. de Antiquis Eccl. Ritibus tom. 1.
pag. 200. e Codice MS. Vienn. Ecclefiae anno¬
rum circiter 200. Dum benedicitur cereus ( Pafcha-
lis) Capitolus indutus cappa ferica alba prafentet Ar-
chiepifcopo inccnfum , uuillud benedicat , & ignem
thuribuli , &defcendat deferens Archidiacono t bimi ri¬
mata cum candela accenfa ex igne thuribuli , quod de¬
fert thurifer arius.
<J[CAPlTORIUM, Cenfus de capite. Ada SS. Ju¬
nii to. 3 . pag. 1 o 5 . de S. Berthaldo : Nomina au¬
tem virorum & mulierum , quorum Capitoria ad me
folum [pedabant, hac funt, &c. Vide Capitale 5.
CAPITOSUS, Italis Capitofo , Obllinatus. Equus
indomitus vel Capitofus , in Quoniam Attach. cap.
48. §. 1 o.
«f Capitositas, Obftinatio, pervicacia. VitaMar-
tinilV. PP. apud Murator. Scriptor. Ital. to. 3.
pag. 6 1 o. coi. 1 . In quo ( conflidu ) cecidit Comes
nobilis pugil Ecclejla fere cum quingentis Gallicis...
Tandem node fuperveniente fuperjlites ad fuam par¬
tem feretro traxerunt , nulli G alii eorum vidoria ( Pa-
pebroc. vita) cum Capitojitatc attributa.
Capitosf. , Obitinate, praefrade. Henric. Knygh-
ton. lib. 5 . Sed Capitofe in fuis infants conjiliis pro¬
priam voluntatem proterve exercere.
q CAPITRA , Cucullae feu vellis fpecies , qua
caput operiebatur. Capitula generalia MSS. S. Vi¬
ctoris Maflil. Item nullus coc ullam vel cocullas , que
Capitre videntur ejfe, deferre pr a fumat , & hoc ut di-
flricle pojfumusy inhibemus. In titulo legitur : Ne
coculle quaji Capitre portari ab aliquo prafumatur.
Infra dicitur Cauprita.
'<j[CAPITTA, Idem quod Capulla feu Chrifmale.
Synodus Valentina an. 1 566. Cum alicui hoc fa-
er amentum ( Baptifmatis ) conferendum erit , in ar-
CAP 266
litrio & optione ipjius Commatris Jit pojitum , cereum
& Capittam deferre.
1. CAPITULARE, Scriptum capitulis diftindum.
Gloflae Graec. Lat. Kt<pd.Xmov , , Capitulare.
Defcnptio Capitularis , in Charta Folcuini Morino¬
rum Epifcopi , apud Folcardum de Miracul. S.
Bertini cap. 7.8. Papias : Capitulum , quod vulgo
Capitulare dicitur. Gregorius M.lib. I. Epift. 40.
fjo annes frater &Co ’eptJcopus nojter directo per fjufunt
Clericum futim Capitulari , inter alia plura hoc nobis
vofcitur inttmajfe , &c. Adde lib. 7. Epifb. 8.1. 10.
Ep. 5.I. 11. Ep. 1 9 . 1. 1 2 . Ep. 8 . Adrianus PP. in
Epift. adCarolutn M. Edidit nobis Capitulare ad-
verfus Synodum. Capitulare Auguftorum , in Capitul.
Car. C.tit. 40. cap. 2. Agobardus delnlolentia
Judaeorum : Deinde venerunt & pradidi Mijfi , ha¬
bentes in manibus tr adoriam ftipendialem , & Capitu¬
laria f anctionum , qua non putamus veftra jufjicne exi -
flere talia. Adde Epift. 1. Leonis III. ex Conrin-
gianis. Vide Capitulum 2. Capitulare Ev angellorum
de circulo anni, ita appellatus liber Lcclefiafticus,
in quo deferibuntur initia &hnes cujufqueEvan-
gelii , quod lingulis diebnsin Milia legitur. WilL
Heda in ConradoEpifcopo Trajed. Mi ff ale. Ca¬
pitulare , & Ehfi oriam vetus novumque Tejlamentum
continentem, &c. Vide V. Cl. Stephanum Balu-
zium in Notis ad libros Capitular. pag. 1156,
Capitularia Apoflolica , in Geftis Innocentii III.
PP. pag. 126. Capitularis libellus , in Capitula dif-
pertitus , apud Guibcrtum lib. 1. aeVitafua
cap. 16. extremo. Capitulare infinitum, Regula
monaftica per capitula diftiiida , apud Ardonem
in Vita S. Benedidi Abb. Anianae ntim. 3 6.
2. CAPITULARE , Capitulis aliquid difiinguere.,a.Tpud
Jo. de Janua. VitaS. W unebaldi Abbatis Heiden-
hemenlis num. 2 1 . Ifia vero qua nunc Capitul amus
atque difputamus , ocutts nofiris vidimus. [ Guidonis
DifciplinaFarfenlis lib. 1 . cap. 2 7. Item Alleluia ,
Audivit Herodes , & cetera Jicuti Capitulata funt in
Authentico. Apud Rymerum tom. 1 2. pag. 129.
coi. 2. Qmt omnia & Jingula , prout pr amittitur ,
Capitulata , concordata , ccnclufa, & in prafentibus
aniculis contenta, &c. Gallis Capituler eft Pacifci
de arce vel urbe dedenda, & generalius Conve¬
nire de re aliqua. Vide aliis notionibus in Capi¬
tulum 3 . & 4. J
H 3 -CAPITULARE, Operimentum capitis. Vide
Capitulum 6.
CAPITUL A RES. Vide Capitulum 5.
CAP1TULARES Lttf.UjE , Majores literse, quain
principio cujufque capituli librorum deferibun¬
tur, auro, minio, aiiifque coloribus depida? , &
variis fubinde figuris adornatae, cujufmodi paf-
fnn confpiciuntur in libris manu deferiptis. £c-
kebardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 1. Linean¬
di & Capitulare s Liter as rite creandi gv. artis. Cap. 9.
Et quos ad litterarum findia tardiores vidiffet , ad feri-
bendum occupaverat , & lineandum : quorum ambo¬
rum ipfe erat potemiffimus , maxime in Capitularibus
Litteris , (J auro. Vide Capit ane a littera.
^[CAPITULARIA Functio. Vide Capitulum 1.
1 . CAPITULARIS , Diploma, charta, libellus.
Charta Radelchili Princip. Benevent. Seu Jingu-
lis aliis locis quos fervi equidem Coenobii ad liberos ho¬
mines , vel ad alios Cervos dederunt , aut per Capitu~
larem , aut per aliquam repromijfionem.
2. CAPITULARIS. Ornamentum capitis. Anto-
niusMonachus in Itinerario Hierofol. Pendet fu-
perbrachia, dextroebtria , monilia anuli , Capitu-
lares , cingula , baltei , &c. V ide Capitale * .
267 CAP
^[Capitularis Domus, Locus in quepr Canonici
vel Monachi conveniunt de negotiis fuis una
t radiatur i. Datis Lichesfeldia in domo nojira Capi¬
tulari , apud Madox Formul. Anglic. pag. 69.
Vide Capitulum 4.
CAPITULARiTER.apudJoannem VIII.PP.Epift.
6 3 . idem quod Capitulatim. Vide in hac voce.
% Capitulariter Congregari , ln unum , in Capi¬
tulum convenire , in Bullario Carmelit. pag. 445.
coi. 1.
1. CAPITULARIUM, Liber cenfualis , in quo
defcripta funt capitula , 1'eu praeftationes quas
quifque debet: Capdafire , Occitanis. Gregorius
Turon. lib. 9. Hili. cap. 30. Gaifo vero Comes
ejufdem temporis accepto Capitulario , quod anterio¬
res fcriptores fecijje commemoravimus , tributa coepit
exigere. Et mox: Ecce librum pr a manibus habemus ,
in quo cenfus huic populo eft infiittus. Vide Juretum
ad Symmachi lib. 9 . Ep. 1 b .
Sunt etiam Capitularia libri civitatum.in quibus
defcripta habentur decreta ac ftatuta earumd. Ita
apud Honorium III. PP. in 5 . Compilat, cap. 2.
hanc vocem ufurpari obfervatum a viris dodis.
2. CAPITULARIUM, Idem quod Capitulare 2.
Tegmen capitis. Gloff. Ailfrici. Sax. Capitulum ,
vel Capitularium , 'poioelaS , vel capa , i. ad ver¬
bum , pannus capitis.
3 . CAPITULARIUM. Capitularia, videntur etiam
appellata ornamenta Chartarum , quas viticulas
vulgo , feu vignettes appellamus , quod ea in li¬
brorum capitulis ut plurimum fiant. Glolf. Lat.
Gr. Capitulariis , t dic, d^-fxystXou; tS ou. Eli enim
d^fdya^oc , frutex.
% 4. CAPITULARIUM , Liber Ecclefiafticus. Vide
in Capitulum 3 .
•[[CAPITULARIUS. Vide in Capitulum 1 . & 5.
CAPITULATA. Ada Proconfularia apud S. Au-
guftinum Epift. 165. Proferens etiam inftrumenta
dominica , etiam qua diligenter fuerant occultata , Ca¬
pitulatam argenteam, & lucernam argenteam , &c.
Eadem Ada lib. 3. contra Crefcon. cap. 29. Ibi
protulit Silvanus Capitulatam argenteam , & lucer¬
nam argenteam, quod diceret fe pofi arcam invenijfe
eas. At lib. 4. cap. 36. ubi proferuntur eadem
Ada, pro Capitulatam, habetur c afui am.
CAPITULATIM , Summatim , in fumma , tu ut<pa-
Xctm , inGloflis Gr. Lat. Cornelius Nepos in Ca¬
tone: Atque hac omnia Capitulatim funt ditta. Alias
Capitulatim , Joanni de Janua, eft diftintte , per ca¬
pitula. Ludovicus Pius in Epift. ad Sicharium Ar-
chiep. Burdegalenfem : Et his coram Capitulatim
memoratam inftit titionis formulam pralegi jubeas. Idem
ad Magnum Archiepifc. Senonenfem : Et eandem
inftitutionem per Jingula Capitula coram Ecclejiafticis
ordinibus pralegi facias. Anaftafius Bibi, in Epito¬
me Synodi VIII. Definitionem Tboma Antiocheni &
Elia Hier ofolymit ani Capitulatim. Adde Concilium
apud S. Macram an. 8 8 1 . c. 4. Epiftolam He-
riveiRemenfis Archiep. ad Widonem Rotomag.
Archiep. cap. 1. Concilium Ravennenfe an. 904.
in Prologo , Reginonem de Ecclefiaftic. difcipl.
pag. 30. 2. Edit. Flodoardum in Prologo Hift.
Remenf. & c.
CAPITULATUS. Vide in Capitulum 5.
1 . CAPITULUM , & Capitularia funttio, ve I temona¬
ria , in 1. 1 4. & 1 5 . Cod Th. de Extraordin. &c.
pro auri tironici , feu pretii loco tironum exa-
dione. Gregorius M. lib. 1 . Ep. 47. Sacra Impe¬
rialia cucurrerunt , quibus omnia praceperunt gravia
ntnc Capitula fubmoveri.
CAP 268
Capitularii , Iidem qui Exadores , in 1. 3 . eod.
Cod. dePrivileg. eor. qui in facro Palat, mil. Ca¬
pitularii horreariorum & tabernariorum , apud Se¬
natorem lib. 10. Epift. 28. qui tributa ab hoft-
reariis & tabernariis exigebant. Maxime vero in
d. 1. & I. 7. eod. Cod. deTiron. Capitularii dicun¬
tur Temonarii , ut & apud Symmachum lib. 9.
Epift. 10. capitulariae & temonariae fundionis
exadores.
2. CAPITULUM. Papiae , dittum quaji alterius fen-
t entia caput. Capitulum, eft brevis multorum comple¬
xio ,Jic dittum , quia breviter capiant totam fummam.
Capitula librorum ditta quod breviter capiant & con¬
tineant aliquam fententiam , quaji caput & titulus
majoris fcnpti. Unde Clericorum Capitulum dittum ,
quod capitula ibi exponantur.
Capitula , & Capitularia, Canonum Ecclefiafti-
corum, & Legum Regiarum Codices, ita nun¬
cupati , quod per Capitula , feu fediones digefti
diftindique fint : .xKfaXaiwcfas t wa, apud Theo¬
phanem an. 1 7. Copronymi. Lupus Ferrarienfis
Epift. 42. Canones eofdem ,Jive , ut vos vocatis , Ca¬
pitula . . . vobis direxi. Sic T heodulfus Aurelianen-
fis Capitula vocavit librum quem fcripfit ad Pre-
fbyteros Parochia /ia , feu ada lynodica , in quibus
ad Cleri & populi emendationem praecepta con¬
tinentur. Eodem titulo donatus liber alter He-
rardi Turonenfis Archiepifcopi an. 8 5 8. de quo
haec Chronicon Andegavenfe an. 858. Do. He -
r ardus Archiepifcopus generali Synodo inTuronica ci¬
vitate habita , quadam necejfaria fanttorum Canonum
Capitula excerpjit , qua firmius cuftodienda f anxit. Ne-
que alia ratione Graeci Patres aliquot , Marcus
Diadochus , Nilus , &c. m<pdxa.t<t , libros fuos in¬
fer ipferunt, in quibus monita Chriftiana conti¬
nentur.
Praefertim vero Regum fandiones & decreta
Capitula & Capitularia appellata , quod perinde
per capitula digefta fint. Lex 4. Cod. Th. de Fal-
fa moneta : jjuibus ita emendatis , omnibus Capitu¬
lis lex lata fervabitur. Neque tamen univerfim
ftatuta regalia Capitulorum & Capitularium nomi¬
ne donata ; fed ea potiifimum quae in publicis
Comitiis , vel Synodis , vel Conciliis , Epifcopo-
rum & populorum confenfu , ab ipfis Principi¬
bus edebantur , in iis fcilicet cafibus , qui in le¬
gibus deerant : unde Capitula a Legibus diftin-
guntur apud Hincmarum Remenfem Opufc. 14.
cap. 8. Habent enim Reges & Reipublica miniftri Le¬
ges , quibus in quacumque provincia degentes regere
debent ; habent Capitula Cbriftianorum Regum ac pro¬
genitorum fuorum, qua gener ali confenfu fidelium fuo-
rum tenere legaliter promulgaverunt. Et cap. 1 1 . Ex
Cbriftianorum Regum Conftitutionibus per Capitula
breviter ac falubriter , Ji teneantur & exequantur ,
colletta continentur. Denique Opufc. 1 5 . cap. 1 5 .
JjJuando fperant aliquid lucrari , ad Legem fe con¬
vertunt : quando vero per Legem non aftimant acqui¬
rere, ad Capitula confugiunt. In Synodo Sueflionenfi
an. 853. cap. 44. Capitula fynodalia Caroli Ma¬
gni, &c.
Erant igitur Capitula legum appendices & ad¬
ditamenta, eaque in Synodis fancita. Eginhardus
an. 8 19. Legibus etiam Capitula quadam necejfaria ;
quia deerant , conferipta atque addita funt. Capicul.
an. 821. cap. ult. Capitula quapraterito anno Legi
5 alica per omnium confenfum addenda effe cenfuimus0
jam non ulterius Capitula , fed tantum Lex dicantur ,
6 pro Lege teneantur. Annales Francor. Bertiniani
an. 864. Capitula etiam ad ly.conjiliofideliutpfuo -
2 69 ' CAP
rum , more pradecejforum ac progenitorum fuorunt Re¬
gum , confiituit,& ut legalia per omne regnum fuum ob -
fervari pracepit. Capitula Caroli Calvi tit. 39.
cap. 7. Per Capitula avi & patris noflri , qua Franci
pro Lege tenenda judicaverunt , & fideles noflri in ge¬
nerali placito noflro confervanda decreverunt. Aimoi-
nus lib. 5. cap. 3 5. Placitum generale habuit , ubi
per Capitula qualiter regnum Franci a filius futis Lu-
dovicus . . . regeret. . . ordinavit. Fragm. Hiff. Franc.
to. 3 . Hifl. Franc. pag. 3 3 4. de Ludovico Pio .*
Adjecit praterea quadam facul ar ibus legibus Capitu¬
la , quanunc neque perne ce [farta comprobantur. Vide
Leon. Oft. lib- 1. cap. 18. Atque ejufmodi Re¬
gia Capitula digeffit Anfegifus Abbas Lobienfis.
Adfo de Miraculis S. Walcleberti n. 1 2. de eod.
Anfegifo : Capitula Regum Francorum , qua diverjis
fuerunt alta Conciliis , excepit , & uno volumine con¬
tineri fecit ; in quatuor fcilicet libris. Sigebertus
an. 8 2 7 . Anfegifus Abbas Lobienfis editt a Imperato¬
rum Caroli Magni & Ludovici filii ejus ad Ecclejia-
flicani legem pertinentia in duobus libellis digeffit. Idem
eorumdem Edifta ad mundanam legem pertinentia in
duobus aque libellis digeffit. Poflmodym Benedidus
Moguntiacenlis Ecclefiae Levita eadem Capitula ,
partim etiam ajia a fe aliunde colleda in feptem li¬
bros diflinxit, quse J oannes T illius Meldenfis Epi-
Icopus , deindePithceus & Lindenbrogius publi¬
carunt. Exhinc Caroli Calvi & aliquot aliorum
Regum edita funt a Sirmondo Capitula , atque
adeo ab aliis viris eruditis , quae univerfa cum
MSS. Codicibus collata , & non minima accef-
iione auda ac locupletata , notifque illuflrata ,
in unum corpus tandem compegit vir dodiffi-
jmusStephanus Baluzius, hocipfo quo fcribimus
anno. Vide quae annotarunt idem Pithoeus pofi:
Praefationem ad eadem Capitula, Antonius Au-
guftinus de Emendat. Gratiani lib. 2.dial. 11.
Innocentius Cironius in Notis ad 5. Compilat.
jDecretal. lib. 1. tit. i. cap. 2. idemque Baluzius
in erudita illa quam Capitularibus Regum Fran¬
corum praemifit Praefatione.
Capitula Novitiarum , Novarum Conflitutio-
num Synodalium decreta. Ada SS. Benedid- laec.
4. part. 1. pag. 7 41. ex Capitulis Novitiarum :
Item Capitula Novitiarum de bis, in quibus praceptum
Regula & Conflitutiones novellorum Conciliorum au-
Itius nos conjiderare & promtius exercere jufifio imperia¬
lis ammonet.
3. CAPITULUM, Brevis Ledio , quae in divino
officio, loco Ledionis legitur. Radulphus Tun-
grenfis de Canon, obferv. propof. 1 3 • Sicut ad vi¬
gilias noctis leguntur Le Hio nes magna, ita ad Laudes &
Fefperas , & ad quinque parvas Horas , dicuntur par¬
va Lettiones , quas Benedittus appellat in fua Regula
Lettiones; communi tamen ufu fac uli appellantur Capi¬
tula. Idem Radulphus propof. 8. In Lettioriibus
tam majoribus qua notturnis vigiliis leguntur ,quampar-
vulis , qua dicuntur ad alias Horas , & Capitula ap¬
pellantur , laudem Dei agimus & pronuntiamus. De
his Capitulis fit mentio in Concilio Agathenfi can.
2 1. apud VigiliumPP. Epift. z. &c. Capitula Do-
tnimcalia , quae Dominicis diebus canuntur , in
Statut. Guigonis pro Ordine Cartufienfi. Vide
Letticula.
Capitella , Breviora capitula. Concilium Agathen-
fecan. 3 o. Pofi hymnos Capitella de pfalmis dicuntur.
Regula S. Aureliani cap. 5 5 . Hymnus , fjam fur-
git , Hora T ertia , & Capitulum , deinde Kyrie elei-
fon, ( dicantur. J Occurrit ibi pluries, & in ejuf-
dem Regula ad Virgines. Gregorius Turonenf
CAP
270
lib. 9. cap. 6 . Etingreffusin oratorium, me pofipojito ,
ipfe Capitellum unum , atque alterum, ac tertium di¬
cit. Utitur & lib. de Vitis Patrum cap. 6.
IT 4- Capitulare, Alicujus Sandi officium cele¬
brare, peragere ,k Capitulo faltem incipiendo. Ve¬
tus Ceremoniale MS. B. Mariae Deauratae Tolo-
fanae : Non dicuntur fubpbragia Santtorum, neque Vef-
pere omnium SS. nec Laudes, & hoc tam in vigilia „
quamindie,& per omnes Ottavas : datoetiam quod non
Capitulantur de O clavis. Et infra : Sequitur feftum
Apoflolorum Philippi & fjacobi , quod efl duplex .
in primis Fefperis Capitulatur deipjis Apoftolis. Pluries
occurrit in eodem MS.
Capitularium , Liber Ecclefiafticus continens Ca¬
pitula, quae in Ecclefia canuntur, in Monaftico
Anglic. tom. 3 . pag. 324.
4 CAPITULUM , Locus in quem conveniunt Mo¬
nachi & Canonici, fic didum, inquit Papias,
quod Capitula ibi legantur: Capitula librorum dicta,
quod breviter capiant & contineant aliquam fententiam,
Jive quaji caput & titulus majoris fcripii » Unde Cleri¬
corum Capitulum ditium , quod Capitula ibi exponan¬
tur : nempe Regulae. Notum enim mane poftPri-
mam recitatam , antequam Fratres exeant ad la¬
borem , jam olim aliquod Regulae Capitulum iis
fuiffie praeledum ; cujus moris meminerunt Ful-
denfes Monachi in Libello fupplici Carolo Ma-
fno porredoapudBrowerum lib. 3 . Antiq. Ful-
enf. cap. 1 z. & Smaragdusin praefat. in Diadoch.
Monach. Concilium Aquifgran. can. 69. Ut ad,
Capitulum primitus Martyr ologturn legatur. Cap. 70.
Ut ad Capitulum lettio tradatur. Amalarius lib. 4.
de Ecclef. offic. c. 2 .Mos inolevit ut per Monafterix
Deo devota legatur lettioinCapitulo. Helinandus Mo¬
nach. Frigidimontis:/« toto corpore Ecclefia , pr ater,
illum ubi altare conflituitur ,uullus locus efl fanttior Ca¬
pitulo, nullus reverentia dignior , nullus diabolo remo¬
tior, nullus Deo proximior. Ibi enim perdit diabolus quid¬
quid alibi lucratur. Ibi Deo reflaurat obedientia quic-
quid alibi illi fubtraxit vel negligentiavel contemptus .
[Vita S. Benedidi Anian n. 3 o . Fratribusverojibi
fubjecTis omni hora, innotturnis fcilicet , in Capitulo, in
refectorio , pabula vita prabebat. Capitulum pofi No-
nam, memoratur in Capitulis Sangallenf. circa an.
817. editis, apud Mabill. in Adis SS. Benedid.,’
fec. 4. part. 1. pag. 742. ] Domus Capituli apud
Eckeardum Jun.de Cafib.S. Galli cap. 1 1. & 1 6.
& in Statutis Ordinis de S empringbam pag. 724.
Ordo Romanus : In conventu Fratrum , qui apud
quo fdam Capitulum nuncupatur. Jacobus Hemricur-
tius in Speculo Haffianico pag. 1 1 . Raffon qui efl
enfevelis enCapitele des Ereresmineurs d Liege.
Capitulum CoNvERsoRUM,quod ab Abbate pro Con-
verfis tenetur , de quo agunt Inftitutiones Capi¬
tuli generalis Ord. Ciftercienfis diftind. 14. c. 10 .
Capitula Ruralia , in Provinciali Cantuar. Ec¬
clef. lib. 1 . tit. 2. lib. 5 . tit. 1 7. in Conflit. Otto-
nis Legati Ecclef. Roman. in Anglia tit. 7. & in,
Concilio Redingenfi ann. 1279. can. 5. dicun¬
tur Conventus Curionum ruralium, qui ab Epi-
fcopis , Archidiaconis , aut Decanis ruralibus fu b-
inde coguntur , in quibus de rebus Ecclefiafti-
cis fuarum parochiarum pertradare folent. Vide
Kalenda.
Capitulum, ut ait Lindwodus, quandoque ponitur
pro collettione plurium , & non communiter viventium :
fed ob tr ablatus communes inter fe habendos ad aliquem
locum confluentium. Exemplum patet in Capitulis ge¬
neralibus Monachorum & aliorum Regularium, &c.
Capitulum , proprie loquendo , inquit idem Ldnd-
27 1 CAP
wodus , dicitur refpedu Ecclefia Cathedralis , ut
Conventus refpettu Eulejia inferioris , ubi eftcollcttio
viventium in communi.
Capitulares, Canonici, apud Ericum Upfalien-
fem lib. 5 . Hili. Suecicsepag. 1 8 o. & alibi , qui
Capituli jus habent , ut loquuntur , qui ontdroit d’en -
trer au Chapitre.
H 5 . Capitulare , In Capitulum convenire tradan-
dorum negotiorum caufa. Inllrumentum Abba¬
tis & Conventus S. Sequani ann. 1356.6 Cartu-
lario ^duenfi : Hinc eft quod nos propter hocinCapi-
tulo noftro fpecialiter in unum per fonum campana , mo¬
re [olito , ad Capitulandumpro negotiis ditti Monafte -
rii & Ecclejia ipfius ad trattandum congregati , &c.
Inllrumentum Capitulare Monallerii Cralfenfis
an. 1381. Monachis hora Capituli , pulfata Cam¬
pana , ut moris eft , in Capitulo didi Monafteriipro Ca-
pitulando & Capitulum & Conventum faciendo .. . .
congregatis, &c. Occurrit in Aciis Capitularib. S.
Martini Turon. an. 1 45 5 . &in Adis SS. Martii
to. 3. p. 75 2.necnon in Charta an. 1480. apud
Mineum Diplom. Belg. to. 2. p. 13 43. coi. 2.
6. Capitulare, Succenfere , punire , quod fit in Ca¬
pitulis Monachorum ubi vitiofi & delinquentes
puniuntur & emendantur. Eckeardus Jun. de
Cafib. S. Galli cap. 3 . Ad Capitulum tamen nm niji
vocatus venit , cumjibi officium Capitulandi & punien¬
di gravi /fimum , ut ait. Jit traditum. Hinc vulgaris
loquendi Monachis ulitata formula. Dare alicui
Capitulum, vel Accipere Capitulum, pro reprehen¬
dere , & verbis caltigare : noltri Chapitrer dicunt.
[ HincfortalfisaBaldricoapud Mabillonium to.
5 . Annal. Benedid. pag. 505. Capitulum Mona¬
chorum vocatur , Animarum for n ax purgatoria.^
Capitulum Habere. Codex MS. S. Quintini de
Monte ad calcem Regulae xi. circiter fteculo exa¬
ratus : Liceat Abbati, Ji nece [fetas vel ratio ingruerit ,
fratrem fuum ad quemlibet Abbatem mittere, tantum
ei in victu provide at. Si vero paupertas exigent , Ab¬
bas ad quem miffus ili e frater ierit , veftitum ei pr abeat ,
& quandiu ibi moratus fuerit frater , Capitulum ha¬
beat ; hoc eft, jus cum aliis coenobii , in quo com¬
morabitur , Monachis in Capitulo fedendi , quod
jus haud raro tribuebatur olim Fratribui extra¬
neis , praefertim ubi e monafterio aliqua focietate
conj undo veniebant.
5. CAPITULUM , Domus urbis publica , in qua
Aidiles feu Scabini jus dicunt , aut coeunt , Hc-
ftel , vel Maifon de Ville. Joan. Plocfemius in Hen-
rico Gueldrenli Epifcopo Leodienli cap. 5 . Cum¬
que pro vini afjifa cives fuijfent in Capitulo congregati.
In Adolpho a Markacap. 5 . Partem terra Militum
.... cum Rectoribus civitatis ad Capitulum congrega¬
vit. Obfervat Catellus lib. 1 .Hili. Tolofanae cap.
1. pag. 33. & 3 4. Curiam Tolofanam Capitulum
in veteribus Tabulis appellari. Ulatica Tolofana
an. i 202. ftatuunt reos puniendos cognitione D.
Comitis , & feu Curia , fcilicet Capituli. Cui quidem
Capitulo prteerat Vicarius. Unde in fententiis
haec palhm leguntur , Vicarius & Capitulum judi¬
caverunt. Qui vero ei allidebant ,
Capitulares & Capitularii appellabantur; qui ii—
dem funt quos hac tempeftate Capitoux vocant,
olim Capitoliers , ut eft apud Honoratum Bonnor
en 1’arbre des batailles 4. parte cap. 125. [ & in
Litteris Philippi VI. Franc. Regis ann. 1345^0.
2. Ordinat, pag. 2 3 o. ] Liber albus Senefcalliae
Tolofte , de eledione Capitulariorum Tolofae,
Jjhfi feemel Capitularius fuerit , ad idem officium nulla¬
tenus admittatur , niji 6 . annis d fine anni didi fui Capi -
■ CAP 272
tulatus computandis. [ T res folum annos habent Lit-
teraePhilippi III. ann. 1283. in quibus ii Capi*
tularii Conlules appellantur ; at palhm Capitularii
nominantur in Litteris Philippi IV. & Philippi
VI. apud D. de Lauriere to. 2. Ordinat, p. 107.
& feqq. Adagium eft apud Tolofanos :
Cii de noblejfe a grand titoul ,
ffiftni de Tolofee efl Capitoul.^
Capitulatus, Dignitas Capitularii, in Litteris
Regum noftrorum jam laudatis , & apudLafal-
lium in Probat. Hili. Tolof. p. 8 5 • 88. 90. &c.
Capitularii videntur interdum appellari nuntii,
miniftri , famuli. Vitalis Epifcopus OfcenfiS : Ci¬
ves autem funt omnes qui in civitatibus commoramur
vel in villis aquipollentibus civitati. Ex quibus illi di¬
cuntur Burgenfes , qui licet Capitularios habeant & mi-
niftros , per quos ducunt fua officia exercenda , tamen
ipfea manibus fuis non exercent. Iidem funt
Captalarii , in Charta Jacobi Reg. Aragon. 1 2 3 o#
pro civibus & mercatoribus Barcinon. Emfranqui-
tntis , fr ancos, liberos , ingenuos & immunes facimus
vos omnes probos homines , cives , & habitatores Barci¬
non. & Jingulos praf entes pariter & futuros, & nun¬
tios ac Cap talarios veftros per totum regnum Maj oti¬
carum , &c. Occurrit etiam in Confuetudinibus
Barcinon. MSS. Confuetudines Monfpelienfes
MSS. c. 9 1 . Captalerius non debet praftare leidam vel
cuppas, niji pro ea parte pro qua pertinet ad eum lucrum
jam Cuna acquijitum. V ernacula fic habent : Capta-
her nondeu donar leidas , ni copas , Ji non per aquella
parte , per laqual az.el perten lo captal , 0 per aquella.
part,per laqalpartem azel logaz.anch que a dona. Ali¬
bi : Si aliquis privatus vel extraneus , Captularius [
vel debitor accipiat fugam d villa Montijpelerii ,
Capitularius Scholae Negotiatorum , in Charta
Petri Ravennatis ann. 953. apudHieron. Ru¬
beum in Flift. Ravenn. lib. 5. id eft ; Caput vel
Capitaneus.
Capitolarius , Capitularius. Charta Abbanis Pa¬
tricii fundatoris Monallerii Novalicenlis in valf«
Segufma , ex T abulario Eccleliae Gratianopolita-
nae : Et colonicas infra ipfe a valle Briantina & Aqui-
Jiana , quem de Vmdegunde conquijimus , unde Barcli-
nus Capitolarius eft. Infra : Similiter libertus noftros in
valle Aquijiana , qui ad parentes noftros 4 (pexerunt ,
feu & in ipfo pago B rigant ino commanere videntur, unde
Vitalis Capitularius eft , ad memorata Ecclejia here¬
dem meam ut ajpiciant & impeti fionem faciant volo ac
jubeo. Ubi videntur Capitularii accipi pro dominis
feu polfelforibus.
6. CAPITULUM, Capitulare , Capitis tegumen¬
tum muliebre. Ifidoruslib. 19. Orig. cap. 31. &
ex eo Papias : Capitulum , eft quod vulgo Capitulare
dicunt. Gloflas veteres, cap. de veftimentis,
tul are , x.tQaXcJ' It [xcv. Addit, ad Matth. Paris pag.
1 1 5 . Nec habeant Capitulum de floribus , ideft , fer¬
tum ; Gallis Chappellct.
7. CAPITULUM, Idem, ut videtur, quod Capi¬
tium 2. ut ibidem didum eft.
«H 8. CAPITULUM Totius Rei , Totius rei feries
& narratio. ChroniconCentul.lib. 5.deMiracu*
lis S. Angilberti num. 2 3 . Totius Rei Capitulum
fratribus ac populo publice innotuit.
CAPITUM, Pabulum jumentorum , uti vocem hanc
interpretatur Ammianus lib. 2 2. T otidemque pa¬
bula jumentorum , qua vulgo dictitant Capita. Hefy-
chius : K«7T€t« , KTtivbov Tpc<f>». idem : Ka7r>jTcY , 77apa-
Cxnjjcot dxoyuv. V opifcus in Aureliano : Capitum ani¬
malis non vendat. Senator lib. 7. Proinde annona fuit
domini & familia ejus , Capitum animalis. Atque ita
haec
273 CAP
haec vox accipitur in leg. 7. 1 5 . 17. Cod. Theod.
de Erogat, milit. ann. & aliis locis, quae Palea ver¬
titur in leg. 5». Capitatio in leg. 8. & leg. ult. eo¬
dem Cod. de Collat. donat. Adde Julianum An¬
tecedor. Nov- 15 - cap. 2. Fodrum ejufmodi prae-
ftationem appellarunt recentiores.
CAPITUR1N1 , a Salernitanis, Principes & au¬
siores feditionum appellati, ut auSlor eftHugo
Falcandus pag. 66 8.
CAPLEV ATOR, Qui captum judici repraefentare
tenetur fub poena arbitraria ; ut Capleuta, ipla
obligatio repraefentandi. Voces fori Aragoneniis,
de quibus copiofe Michael dei Molino in Reper¬
torio. Fori Aragon. Edit. 1624. fol. 1 1. Fori
Ofcae an. 1 247. fol. 4. Ecce hic offero fufficientem
fidanciam de directo , aut bonumCaplevatorem fuper pi¬
gnus meum, &c.
CAPLEUTA, in iifdem Foris Aragon. lib.i. tit. de
SuprajunSlariis fol. 34. verfo.
CAPLIM, [Obligatio, ni fallor, qua fervus tenetur
arbores 1’eu arborum ramos exfcindere, cum id
jubet Dominus : vox duSlaa Capulare , Caedere.]
Polyptychus S. Remigii Remeniis : Solvit in cenfu
de Jigala mod. 1. de ordeo tnod. 100. anniculum 1.
Capiim dies 1 5 . lign. canos 3 . Infra : Solvit in hofie-
licia den. 1 6. ... pullos 3 . ova 1 5 . Capiim diebus 1 5 .
facit vehitur am in leug. 30. Rurfum : Donant deci¬
mam de vervecibus . ... faciunt Capiim 15. diebus.
Item : Facit Capplim diebus 1 5 . fed non vehit. Facit
macerias in Monaflerio, &c. Ibidem : Capplim diebus
1 5. ipfumque deducens. Item: Donat unoquoque anno
fcindulas 10 . in tertio anno afcellas 100. aut facit
Capplim diebus 1 5 . ipfumque vehit. Ibid .In terno amo
faciunt Capiim dies 15. ipfum carrucant & inoperant.
[ Codex MS. Irminonis Abb. Sangerman. fol. 3 6 .
verfo coi. 1. Arat ad hibernaticum pertusas 111. ad
tramifem perticas 11. facit Capiim quantum fibi jube¬
tur. Idem Codex fol. 94. coi. 1. Facit in vinea
arp. 1. pullos iii. ova xv. curvadas , Capiim , carop.
manopr. quantum ei injungitur. Et fol. 9 5 . verfo
coi. 1. Arat ad hibernaticum perticas 111. ad tranf-
mijfum perticas 11. facit Capiim quantum Jlbi jubetur. ]
Occurrit pluries , & interdum cum duplice P.
V ide Capulus , [ & Capellus 2 . ]
CAPLOSUS, Elifus , Papiae. Ita etiam Cod. MS.
[ Sangerman. n. 501.] Vide Capulare.
CAPLUM , Funis , Ifidoro in Gloflis. Papias : Ca¬
piunt , funis a capiendo diltum. Ifidor. lib. 20. Orig.
cap. 16. Capulum , funis d capiendo , quod eo indomita
jumenta capiantur. Noftris Cable , \e\Chable , Funis
nauticus. Vide Meurfium in K aorhlov.
CAP.MANSIO, Capmansus,&c. Y ide Caput manjl.
«H CAPNICUM , Datium folvendum pro quolibet
camino feu habitatione , a voce Graeca x«7m , quae
caminum fignificat. Hierolex. Macri.
«|[ CAPO. Vide Capus.
f CAPOLARE , Abfcindere, imminuere. Padus
Legis Salicae tit. 3 2. num. 1. Si quis alterum manu
aut pede Capolaverit , de manu Capolata, unde homo
mancus eft , &ipfa manus fuper eum pendit, Ad ALE.
SICHTE , mmd. den. qui faciunt folid. lxii. & di¬
midium , culpabilis judicetur. Et n. xv. Si quis alte¬
rum lingua Capolaverit , unde loqui non poffit , &c.
Vide Capulare.
CAPOLATA. Charta an. 1142. apud Stephanum
Baluzium in Notis ad Concilia Narbon. Item 5.
millia teules. Item 3 . Capolatas de petra , quas habue¬
runt homines de Villanova.
CAPOMILITIATUS. Vi de Caput militum.
CAPORALIS , Ital. Caporale , Caput, gubernator,
Tom. II.
CAP 274
praecipuus dux. HiftoriaCortufiorum lib. 7. cap.
20. Caporalis vero & anclor eorum erat D. Loderijius
V ice-Comes. Adde lib. 8. cap. 16. & Bullam Ur¬
bani V. PP. apud Wadding. an. 1 3 64. 1 2. Joan.
Villaneus lib. 1. cap. 28 - Roma fu Caporal regno di
fe medejima. Idem lib. 2. cap. 1. Li maggiori eli piu
pojfenti Caporal i de la terra. Palfim apud hunc Scri¬
ptorem. [AdtaSS. Maii to. 7. pag. 3 7 3. de S. Fer-
dinando Rege : Eadem confirmavit prafatus Michael
Sanchez,, qui fervit in exercitio Caporalis D. f) 'can¬
nis de Panduro , in poffejfione quam habet fupradictus
in Terrareana : quo in loco Papeprochius Caporalis
reddit Opilio. Gallis Caporal, ut & Italis Caporale
hodie Decurio eft, cujus praecipuum fere munus
excubias vigiliafque collocare ac deducere.]
CAPOTANEUS , ut Capitaneus populi. Rolandin.
Patavin.lib. ii. Annal.Genuenf. c. 18. Habuerunt
tunc Mediolanenfes alii & populus & Commune de con-
Jilio faniori pro fuo Capotaneo Mar tinum de Turre de
civitate eadem, virum probum & fapientem ,ftrenuum,
trattabilem, &c. Et lib. 12. c. 4. Mediolanenfe Com¬
mune & populus univerfus Capotaneum habens Marti-
num de Turre , memorandum & reverendum patria de-
fenforem. Pluries occurrit apud eurnd. Annaliftam.
CAPOTI. Vide Cagoti.
CAPP A. Vide Cap a 1.
CAPPANNA , Tugurium. AdaSS. April. to. 3.
p. 3 24-F.in Miraculis S. Zitae : Et ipfa ivit ad ipfam
Cappannam,qitaeft cujufdam fui vicini.Y ide Capanna.
U CAPP ARIUS. Vide poft Cap a 1.
f C APPARO. Vide Caparo.
CAPP ATUS, Qui gerit Cappam.Vide poft Capat.
Cappatus Clavus, pro Capitatus , ut puto. Vita
S. Reineldis inter AdaSS. Julii tom. 4. p. 177.
Gondulphus , tribus Cappatis infixis cerebro illius cla¬
vis , vitam finivit.
f CAPPELLANUS. Vi deCapellanus.
CAPPELARDENT, Capella ardens , Gall. Cha-
pelle ardente , in qua, parietibuspannonigrovefti-
tis, multi accenduntur cerei pro funeribus Princi-
pum & Magnatum, to. 4. Concil. Flifp. p. 198.
In exequiis generalibus , prafertim tn Cappellardent
vulgo nuncupato , pro Domino Rege , Principe, &c.
f CAPPELLOTUM. Vide Capellotum.
CAPPIGER, Cantor qui gerit cappam, Gall.
Porte-chape , tom. 4. Concil. Hifp. pag. 397.
^1 CAPPLIM. Vide Capiim.
f CAPPUCCIUM. Vide Caputium.
% CAPPULA , Minor Capa, Lineum capitis tegu¬
mentum, Gall. Coeffede nuit. Hift. Dalphin. to. 2.
p. 2 8 o .Pro tela ad faciendum coperteria quatuor. Cup¬
pulis & thob aliis pro caprte , canna 3 . grof xxn. Pro
factura ipforum coperteriorum & Capptilarum, grof. vi.
den. ix. Ibid. p. 275. Pro Cuppulis quatuor de tela
....taren. 11. MS. D. Lancelot habet Coppulis.
CAPPUS. Vide Capus t.
CAPPUSA. Charta Alberti Comitis Metenfis ann.
1218. apud Barthol. Fifen. inHift. Leodienfipag.
447. Et ut ordine fuo liberius vacare permittantur ,
nulli inpofierum , vel fubditorum noflrorum in Cappujis
fuis , vel aliis rebus aliquam pcteftatem nullatenus ha¬
bere concedimus , &c. fed legendum culturis , evin¬
cit Charta fcquens , quam profert idem Scriptor.
CAPRA. Pfeudo-Ovidius lib. 2. de Vetula:
Do Capram vini , do bladum , do tunicam , do
Palliolum , &c. Forte Cuppam.
CAPRARITIA , Stabulum caprarum, in Capitu¬
lari de Villis cap. 23.
CAPRATIO. Epift. S. Ludovici RegisFranc. ad
Fridericum II. Imp. an. 1 2 48. apud Marten. to. 1.
275 CAP
Colled. AmplifT. coi. i $0 i . Poteritvejlra Sereni¬
tas... pro viltualibus educendis, mercatoriam fuper hoc
exigere Caprationem. Lege Captationem ; id eft, vecti¬
gal a mercatoribus capiendum.
«R CAPREA , pro Capra, to. 3. Concil.Hifp.p. 90.
«IfCAPRED, in Legibus Longobard. delidum fi-
gnificat. Hierolex. Macri.
CAPRIC1UM. Chartula plenariae fecuritatis fcripta
fub Juftiniano, apud BrilTon.lib. 6. Formul. Cute
( bute ) olearia v alente Jiiiquas 2. aftrionis , panario
rupto uno , Capricio valente nummos 8 o . orciola, aureo
valente nummos 80. &c. Forte Capjicio. Vide Cap-
faces , Capjis.
«|[ C APRICULUS, ut Capreolus.Tdbu\zx. S.Trinit.
Cadom, fol. 2 8 . Habemus . . . hircum & quinque Ca-
priculos.
CAPRIFER, in vet. GlofT. cap. de Befliis, ctlyaT^oc.
GlolT. MS.Reg. Cod. 101 3 . Caprifera , Capreolus.
CAPRILE, ceiyuv , « judvchpu. in GlolT. Gr. Lat.
f CAPRINUM, Praedatio ab iis qui capras tenent
exfolvenda,Gall. Cbavretage Regeftum n. 5 6. pro
annis 131-7. 13 18. 1319* regni Philippi Franc. Re¬
gis cognomento Longi fol. 164. tit. 371. Item
Caprinum loci deClamifaco bladt & gallinarum annua-
tim debitorum per homines dicli loci.
CAPRINUS Pulsus. Vide Capriieans.
CAPRIOLA. GlolT. Lat. Gr. «Topitac, Dama , Capriola.
GlofT. Gr. Lat. aiyaS^oc, Caper : aiydS^iov , hac Ca¬
priola. GlolT. aliud MS. Capriola , oIFdyfiov.
1. CAPRIOLUS. Papias : Capra domejlica , caprea
vero filvatica dilta quaji capiens ardua : cujus filiiCa-
prioli dicuntur. GlolT. Lat. Gall. Capriolus , Chevrit..
Ital. Capriolo & Cavriolo. Gall. Cbevreuil. Ebrardus
in Graecifmo cap. 9 .
Capreolus vero Jilveftris dicitur effe.
Lex Aleman. tit. 99. §. 16. Si quis Capriolum occi¬
derit. Dudo lib. 3 . deMorib. Norman. Eft namque
tellus Normannica . . . . caprorum , cervorumque , ur-
forum atque Capreolorum venatu affluenter repleta.
Epiftola 1 . Epifcopi Aconenfis ad Honorium III.
PP. Ipfi inermes & expediti velut Caprioli celeriter fu¬
giebant. Charta Carlomanni Regis apud Ughellum
in Epifc. Veronenfibus : Venationes porcorum, cervo¬
rum, Capreolorum , omni tempore , &c. Charta anni
1345. Venari ad Capriolos , cuniculos , fax anos , &r,
2. CAPRIOLUS, Vox Architedorum, Vitruvio no¬
ta, de quaagunt pluribus Philander, Barbarus,
Bernaldinus Baldus, aliique Vitruvii Interpretes.
GlolT. Gr. Lat. Ku7rftwXo; , to ipur/ax ptytic, Fur¬
cilla. Alibi : 77-poTo^o?, Capriolus. Infra <rwg-«T»? di¬
citur.
3. CAPRIOLUS, Columellae lib. ti. cap. 3. ge¬
nus eft rultici ferramenti bicornis ad terram com¬
movendam afimilitudine cornuum capreolorum
didum.
•I 4. CAPRIOLUS, vel Capreolus, Clavicula, qua
vitis capit adminicula , iilque adhaeret , Gall. T en-
dron de vigne. De capriolis hac notione Feftum
vide & Ifidorum lib. 18. Orig. c. 5. Hinc emen¬
dandas puto GlofTas ejufdem Ifidori : Caprioli,
Botriones , latices , vel , ut eft in Excerptis : Capric-
la, Botriones, latices-, videtur enim legendum Ca¬
prioli , Botryonum helices , i. vitium Claviculae. Bo-
tryo pro vitis a Graeco /3cTfv? , uva, dici potuit;
*a;£ vero clavicula eft- GlofT. vett. t\i% d/WAa ,
Pampinus , Clavicula , corimbi. Vide Graevium.
CAPR1SCOLIS. Inftrum. 2. tom. 1 . novae Gall.
Chrift. pag. 3. coi. i.ylmeliusCaprifcolis,mendo-
fe pro Capifcclis . quod vide in Caput.
CAPRITUS, Hircus, Gall. Caprtt , Cabril , Occitanis
CAP 276
Crabit , Chevreau. LexSalica tit. 5. Si quis Capri-
tum ,Jive capram furatus fuerit.
CAPRIZANS, feu Caprinus Pulsus , Medicis, qui
incipiens a velocitate ante digitorum percufiio-
nem videtur cadere , & poft movetur in completa
dilatione, ad fimilitudinem caprioli dicitur. Cum
enim capriolus incipiat efTe velox in faltu , quafi
faltum videtur facere in aerem, & poft in com¬
plendo curfu , & complendo faltu , eft velocilh-
mus. V ide Magiftrum Egidium Corbelienfem lib,
de Pulfib. Graecis o-rpup/acc cTcp)ca<f;^«r.
CAPRONES, Tigna, cantherii, vulgo Chevrons .
Polyptychus S. Remigii Remenfis ; Vehunt fimum
quantum neceffe eft , faciunt pedituram in graneam de
decem pal. & decem Capron. & coopcF. caropT, 5-
manopr.
1 . CAPSA , Arca , theca , cifta , ubi aliquid reponi¬
tur. Papias : Capfa dilta , quod capiat in fe atque fer¬
vet aliquid. Ex Gracc. xdjufa. [Gall. Chajfe. ] Pro¬
prie vero eft arca , in qua reconduntur Sando-
rum Reliquiae. Jo. deGarlandia in Synonymis :
Dic arcas , thecas , ciftas ,• vel fcrinia , Cap fas.
Capfula , capfella , de capfa deminuuntur.
HugoFlaviniacenfis in Chronico pag. 270 .Mitto
autem vobis Capfam argenteam fepulcri S alvatoris &
S.fjacobi Reliquias continentem. Chronie. Fontanell.
cap. 8. Capfam auro & gemmis decoratam continen¬
tem pignora diver forum S antlorum. [Edidum Odo¬
nis Archiep. Rotomag. de Reliquiis S.Eligii an.
1260. Canonici autem > feu Decanus & Capitulum
circa immutationem Capfa , vel tr anftationem conten¬
torum in ea . .. nihil audeant attemptare. ] Gunthe-
rus lib. 3. Ligur.
. Capfafquepiorum.
Cuftodes cinerum , pralata thure vaporum.
[ Anfcharius Archiep. in VitaS. Willehadi inter'
AdaSS. Benedid. fec. 3. part. 2. pag. 406. Ve¬
rum B. vir ipfo in tempore Capfam cum finitis Reli¬
quiis in collo fufpenfam habebat , cumque Olus felien¬
tis fuper collum ejus decideret , corrigiam quidem Cap¬
fa pracidit , ipfum vero in nullo penitus vulnerare po¬
tuit. In hunc locum Mabillonius ait : « Phylacte¬
ria vocant antiqui Reliquiarium e collo depen- *c
dens ; quamquam etiam Capfa & Chrifma-
rium eodem fenfu leguntur inVita S.Wilfridi «c
Epifcopi ad ann. 709. »] Adde Odoranni Chr.
pag. 640. Joan. Sarifberienf. Epift. 13 . Occurrit
paffim. Le Roman de Turpin : Li Caffe ou li fiin-
tuaire ert rendi Jigrant odor , que il fembla d tous que
Paradis fut ouvers. Vide Campfa. Ejufmodi vero
capfarum ad fandas Reliquias recondendas, be-
nedidiones habentur in Ordine Romano.
Capsae Evangeliorum , Opercula. Gefta Regum
Franc. cap. 2 3 . & Ado Viennenfis in Chron. Vi -
ginti Capfas Evangeliorum ex auro puriffimo gemmario
opere calatas , &c. Chronicon Centul. Hariulfi lib.
3. cap. 3. Evangelium auro feriptum unum , cum
Capfa argentea gemmis & lapidibus fabricata. Alia
Capfa Evangeliorum dua ex auro & argento parata.
Vid e Textus.
Capsa. Concil. Araufic. I. cap. 17. Cum Capfa &
calix offerendus eft , & admixtione Eucbariftia confe-
crandus. Canonis titulus eft : Ut in unum propojitiv
facramenti confecretur.
Capsa Navis, dma pars navis. Ada SS. Martyrum
Africanor. apud Baron. an. 3 o 2. n. 1 2 3 . Afcen-
dit navim cum vinculis magnis , & fuit in Capfa Na¬
vis diebus quatuor. Alii Codd. Cafeale habent, ut
monet idem Baronius.
Capsarium , Capfarum , in quibus recondebantur
277 GAP
Sandtorum reliquiae, theca. Teftamentum Per¬
petui Epifcopi Turonenlis : Tibi . . . Eufronio the¬
cam ex argento de reliquiis S anttorum do , lego. Illam
intelligo quam def er re f olebam : nam deauratam aliam,
qua eft in Capfario meo , &c. Ecclejta mea do , lego.
Capsarius , in Breviloquo, dicitur qui in balneis vefii-
menta fufcipit cu/lodienda, vel ille qui portat aliis li¬
bros ad Scholam.V ide 1. ult.D. de Oftic.Praef.vigil.
& vet. Interpret. Juvenal. fat. 3 . veri'. 263. Vide
C amp fartus , [& Spoliaria.']
Capsarius , Thefaurarius Ecclefisefeu qui facra-
rum capfarum curam habet. A&a SS. Junii to. 2.
pag. 747- de Reliquiis S. Antonii de Padua : Ro¬
getur etiam Capfarius, ut ex numero Lipfanotbec arum
affervatarum in thefauro Ecclejta S. Marci, pulchrio¬
rem ac digniorem eligat , qua cum [pedalibus litteris d
ferfona exprejfe deputata ad Rectores Padua cras de¬
feratur , ut in eam reponatur illa pars ojfis humer alis t
qua buc mittenda efi.
Capsella, diminut. a Capfa. Marcellus Empir. cap.
2 3 . Pojlea fplen intra parietem dormitorii cubiculi te¬
ctorio , ideji , Capfella inclufus. [Capitulum Gene¬
rale Cillere. an. 1285. apud Marten. tom. 4.
Anecd. coi. 1813. Item Fratres burfas & Cap feli as
amoveant, &eifdemde cetero nw utantur. Capfella,
in quibus fr udus componuntur, in 1. 12. D.ae
Inftruft. vel inftrum. leg.
Capsella, Theca reliquiarum. Epiftol. Legatorum
Sedis Apoltol. inter Epiftolas Hormifdse PP. Hic
voluerunt capellas argenteas facere & dirigere , . . . .
Jingulas autem Cap fellas per fmgulorum Apoftolorum
reliquias peri debere [aggerimus. ChroniconS. Petri
ViviSenon. Recepta funt autem Capfella fanttarum
reliquiarum a Clero. [Teftamentum an. 837. apud
Miraeum tom. 1. pag. 21. coi. 1. Elavellum argen¬
teum unum, Cap feliam eburneam unam , candelabra
argentea duo. S. Wilhclmi Conftitut. Hirfaug. lib.
I . cap. 84. Nam & unum Jtmplum femper injinifiro
torna eji altaris in una Capfella cum feneo decenter
ornata.~\ Walafridus Strabo de Vita S. Galli cap.
I I . Habebat autem pendentem Capfellam , in qua
continebantur reliquia B. Dei genitricis Maria. Et
cap- 32. * Habuit vir Dei Capfellam de corio fallam.
[Stephanus African. Prelo. inVita S. Amatoris
Epilc. num. 25 .Et cum eis ejfet ignotus , pulchritu¬
dine vultus & Capfellari honore , quo reliquias inclu-
fas collo gefiabat, cognoverunt Dei ejfe famulum &
cultorem!] AddeOrdericumVitalem lib^.p.d 5 3.
n Capsetta, Capfula, Gail. Caffette. AdtaSS. Junii
tom. 5. pag. 64. F. ubi de Tranllatione SS. Pro-
fperi & Venerii : £)ua aperta ( capfa ) intus eam in¬
venerunt duas Capfettas ligneas & pannum quemdam
fericeum. Et tom. 4. Julii pag. 3 9 4. F. in T ranfla-
tione S. Philaflrii : Illafque honor abiliter & devote
reponant in fua Capfetta plumbea.
Capselarius. Statuta Vcron. lib. 1 . cap. 28. ffiuod
nullus Capfelarius d Fefla de bis videlicet , qui vadunt
cum capjis vendendo confortinos , [calet as , ciet as , &
Jimilia , qua pueri vocant Feflam , &c.
Capsonus, in Statut. Mediolenfib. 1 . part.cap. 254.
[Tranilatio S. Philaftrii tom. 4. SS. Julii p. 3 94.
F. Deinde reponant dictam c apfett am plumbeam ornate
fabricatam inCapfono in facriflia de Dom. circumfepto
ferratis, in quo repojita funt SS. Cruces aurea, [am¬
nia & campi : quo in loco Capfonus vel Capfonum
fumitur pro majori arca feu armario , ubi multae
minores capfae alTervantur.]
j. Capsula, ut Capfella. Adrevaldus de Miraculis
S. Bcnedi&i cap. 7. Cum piis muneribus , Capfula
f andtarum reliquiarum , ac brevi Epijlola. [Ordina-
jom.ll.
CAP 278
rium Canonicorum Regul.S. Laudi Rotomag ad
calcem libri Joan. Abrincenfis Epifc. de Offic.
Ecclef. pag. 325. Sequuntur per ordinem aqua, crux
& ceret , deinde Capfula cum Reliquiis S anttorum. ]
Capsula , in qua affervatur hollia confecrata refer-
vanda ad infirmos, in Statutis antiquis Cartu-
fienf. 1. part.cap. 43. §. 49. 50. 51.
2. CAPSA , Pars cafula. Gregorius Turon. de Vitis
Patrum cap. 7. Diacono cuidam hujus cafulam tri¬
buit ; erat autem valida eo quod & ipfe vir Dei robujlo
fuiffet corpore. Capfa autem hujus indumenti ita dila¬
tata erat atque confuta , ut [olent in illis candidis fieri,
qua per Pafchaha fefia Sacerdotum humeris imponun¬
tur. Infra: Vere, inquit , dico tibi quia & hac cafula
tergo utor , &de Capfa ejus parte prolixiore decift, te¬
gumen pedum aptabo. Mox quod Capfa hic dicitur ,
cucullum apellat : Denfo cucullo , aptatus pedulis pe¬
des operuit. Dynamius Patricius in Vita B. Marii
Abb. Ratifpon. num. 9. Dum ad quofdam Ecclejix
filios vifitandos accederet , canis, qua catulos habebat,
fubito exiliens Capfellam ejus fcidit. Burchard. de Ca-
fib. S. Galli cap. 1. Stolas jimiliter deauratas , Cap-
fas dalmaticas , fubtilia , &c.
2. Capsula, Cafula, Gall. Chafuble. Teftamentum
Perpetui Epifc. Turon. Amalario ibidem Prefbytero
Capfulamunam communem de ferico . . . do, lego.[\J fus
Monaflerii Culturae Cenom. Procedat Abbas ad al¬
tare, & induat ftolam & Capfulam , &eat cum Dia¬
cono & Sub diacono & aliis revefiitis ubi pridie pojitum
fuit Corpus Domini... Finitis Trallibus exuat Abbas
Capfulam & veniat in choro. ]
«[ 3 . CAPSA , Vagina. W. Wyrcefter Anecd. pag,
5 2 9. Lib. nig. Scaccarii : Enjis Ethelredi raro Capfa
requivit.
4. CAPSA de Casa, An Caput manfi ? Formulae
Andegav. art. 3 4. apud Mabill. tom. 4. Analedt.
pag. 255. Cedo tibi atque tranferibo Capfa de cafa
cum ipfo villare , ubi ipfa caft refedtt , ut ab hodierna
dic ip fas res denominatas habeas, teneas, poJf:deas,&cP
V ide Caput Adanji.
CAPSACES , Vafculum , in GlofT. Arabico-Lat. He-
fychius : KufctKicv,yXt<ro-c>ic]ui.cv. Cyprianus deElee-
mofy na : Hac dicit Dominus : Fidelia fanis non defi¬
ciet , & Capfaces olei non minuetur. S. Hieronym.
Epill. 10 . ad Furiam : Farina feritur, & olei Capfa¬
ces nafeitur. AddeEpifl. 22. cap. 1 5.Fridegodus
in VitaS. Wilfridi cup. 35.
Capfaces collo demjijti immunda verenda.
[ Vide Capfax. ]
CAPSANA. Concilium Avenionenfe an. 1 3 3 7. cap.
42. Rettores , perpetui Vicarii & Capellam curati in
fuis Ecclejiis & parochiis vefies fuperiores claufas non
nimia brevitate notandas , cum manicis decenter longis
pariter & rotundis , ac capitis feu Cap fanis vulgariter
appellatis , notabiliter non apertis aut magnis.
«f[ CAPSARIUM , Capsarius. Vide in Capfa. t .
CAPSAX , Sextariorum duodecim. Papias MS. 8c
vet. Onomalt. Sangerman. num. 5 o 1 . In hoc ad¬
huc Onomaft. Capfax minor , Sextanorum quatuor.
Vide Capfaces.
f CAPSEA Fustea , Arca lignea. Charta Praepofiti
Ecclefiae Maffil. ex Tabulario ejufdem : Ft [eden¬
tes fuper quamdam Capfeam Fufieam. V ide Capfa 1 .
CAPSELARIUS , Capsella, Capsetta. Vide
Capfa 1 .
«([ 1 . CAPSIA , pro Capfa , Arca. Inventarium Prio¬
ratus de Podio an. 1 3 36. ex Armario S.Vidtoris
Maffil. Duas meginas carnium porcinarum , trespana-
les de ciceribus , unam Capjiamjlne cubrecello. Statuta
Maffil. pag. iqo. De clave porta 11. denarios f de
28o
279 CAP
clave Capjia 111. denarios , &c. Ibid. pag. 46 z. Sub¬
tiles merces in Capjia , de quibus naulum non datur .
2. CAPSI A, Alia notione. Magider Boncompa-
gnus deObfidione Anconse cap. 1 1. Ipf a quidem
urtica plurimum rubent & non funt herbavel pifces,fed
quadam flpecialis materia rei , qua dum cruda efl conti¬
net venenum , unde plus quam Capjia carnes tumefacit
humanas, f. Indicum piper quod alii Cap ficum vo¬
cant.
CAPSIDILE. Vi deCafiidile.
CAPSiLIA , Vellis apertura fuperior , per quam
caput immittitur & exeritur. Proceflus de Vita
S. Yvonis inter Ada SS. Maiitom. 4. p. 5 47*E*
Dixit ( tedis) femel fe vidifie per Capjiliam ipjius
D. Tvonis cilicium , quod portabat ad carnem.
CAPSIM. Dudolib. 3. deAdisNorman. pag. 113.
Interea infans bona indolis , primique gratia floris , Rt-
ch ardus fctlicet celebris formabatur Capjim ab annis.
Forte pro Carptim , fenfim. [ Ada S. Cafliani Con-
feff. apud Fontaninum ad calcem Antiquitatum
Hortae pag. 3 44.
Interea juvenis Capjim formatur ab annis ,
jQuodque prius coepit , gejlis cumulabat opimis. ]
CAPSIS, pro Capfa, vel forte pro Capis, inVitis
Abbatum S. Albani pag. 83 .Ad Capjidem quer-
nam in majori arce contentam . . . recurrat. Forte
Arca. [Pro Capfa facraruin Reliquiarum fumitur
in Miraculis S Gibriani to. 7. SS. Maii pag. 633.
"E. Caput itaque ipjias S anili, quod inCapJide, &c.
TranlLtio S. Mennatis, Eremitae , apud Marten.
to. 6 . Ampliff. Colled. coi. 983. Cum maxima igi¬
tur devotione ac reverentia jujflt levari Jdcras reli¬
quias , atque in duabus Capjiaibus ligneis nimis dili¬
genter locan. Ac mendofe legitur pro Cajfis in
Glolfis ifidori: Capjis , Galea de corio. Videeum-
demlfid. Orig. 18. 14.]
^jCAPS ,T , Laait , capit. Papias MS. Capfo , capero, in
vet Onomadico San German. MS. n. 501. quod
ultimum Plauti elt.
^ CAPFOLDUM, Jbuod de folidofcu integro carpitur ;
collybus feu pecunia qua numulario datur pro pecunia
commutanda. Laurent. in Amalthea. Alciatus lib.
i.de Parerg. cap. 45 .Salicetus dum Capfoldum de fti-
pendtis fimis Prvfejflorum deduci non pojfle docuit , ficut
nec de eleemofynis , non abjimiletn collybo dedutiionem
intellexit: fica vulgo conficiam, quia de fohdo, id efl,
integro , carpatur. Vide Caput Solidum in Caput.
f CAPSONUS. Vide Capfa 1.
«yCAPSOR, Praepofitus capfa nummariae, Gall.
CaiJJier. Diplomatorium Ludovici Ducis Bran-
deburg. n. 5. apud Ludewig. tom. 7. pag. 6. Si
vero denariorum ditiorum monetariorum varam decre¬
verimus adhibere , hoc nufquam licebit fieri nifi in eo-
jum fabrica vel in Cap forum afflere eorumdem. Et fi
alibi quam apud ditios monetarios , vel eorum Cap fo¬
res , falfi & non dativi denarii inveniuntur , pro hujuf-
tnodi cxceffibus jam ditii noftri monetarii non tenebun¬
tur ullatenus refpondere. Vid eCampfor 'mCambiare.
^ICAPSOU. Conditu t. Ecclefiae Valentinse ,to. 4.
Concil. Hifpan. pag. 188. Ideoque prafatus Cano¬
nicus pro labore fuo & ajflftentia . . . habeat & reci¬
piat , ut vulgo dicunt , el Capfou . . . Canonicus Impo-
fitor teneatur obfervare pr affatum tifum in exigendo
Capfou ufitatum. Vide Capfoldum.
H Capsoverius, Qui folvendo capfou prsepofitus ed.
Synod. Oriolana an. 1600. Rationalis vel Cap fo¬
veritis Mifias eo ordine & difllintiione clefcribat , ut
uniufcujufque Prefbyteri fingulis hebdomadibus Mifias
Votivas computet , cogitetque fingatis annis rationem vi-
Jitatorfijus noflris fefe redditurum.
CAP
CAPSULA. Vide Capfa i.& 2.
1. CAPSUM , Thorax, pars concava corporis codis
circumdata, i talis Cajfo , & C afflaro, Anglis Chefll,
ided , Capfa .arca , unde vocis etymon Nam pe¬
dtis & thor cem arcam vocarunt, uti fupra ob-
fervatum in voce Arca. Lex Longob. lib 1 . tit. 7.
§. 8. <3c 9. Si quis alii plagam tn facie fecerit com¬
ponat ei flbl. 16 . . . fi quis alium intra Capfum pla¬
gaverit , componat ei fol. 20. Tit. 8. §. 14. Si quis
aldio . . . plagam infra Capfum fecerit , aut cum fa*
gitta , aut cum qiiibuflhbet armis , &c. Et §. 20. Sil
intra Capfum plagaverit , &c. Editio Heroidi tit.
42. habet intra Capfum. Tit. 44. C 1 5. intraCa -
pfum. Leg. Wifig. lib. 6. tit. 4. §. 3 • JJflj} Cajfos
alteri fregerit , & ex hoc qui percujfas efli , debitis appa¬
ruerit, &c. Ed autem Latinis Capfum , locus con¬
cludis. Fedus animalium confeptum explicat.
Velleius inclufa Capfo animalia dixit.
2. CAPSUM, Retis lpecies , feu machinae ad car
piendos pifces. GregoriusTuronenf. lib. 10. cap.
1 o. de cadavere lilii Clodovei Regis : fiufflit eum
in alveum Matrona fluminis projici. Tunc intra Ca¬
pfum, quod opere meo ad capiendorum pifcium necefi-
firatem prap araveram , reperi.
3 - CAPSUM , Capsus. Uidorus lib. 20. Orfg. cap.
1 2. Capfus , carruca undique contecta , quafi capfa.
Papia? : Capfus , efli genus vehiculi. GlolT. Saxon. JEl-
frici : Capfus , beto^an cpuet ; ubi cjiaet ed cur¬
rus. GlolT S. Benedidi cap. de Agricult. Capfum%
'vXtvjlcv. Eli autem 'nrXivJlov , laterculus , quadra¬
ta figura , qua ferme funt currus tedi. Sed apud
Vitruvium lib. 10. cap. 1 4 Capfum rheda, dici¬
tur ea rhedoe pars , ubi qui vedantur, ledenC*
VideSalmafium ad Hid. Aug.
Capsum Ecclesi/e. Gregorius Turonenf. lib. 2.'
Hid cap. 14 .Habet, (haec bafilica) in longitudine
pedes 155 . in latum 60. habet in altum ufque ad ca¬
meram pedes 45 .fenefliras in altario 3 2. in Capfo 20.
columnas 41. in toto adificio fenefliras 52. columnas
120. ofllia 8. 3 .in altario . . . 5 . inCapfo, Et cap. 16 •
Ecclejiam fabricavit habentem in longum pedes 150.’
in latum pedes 60. in altum infra Capfum ufque came¬
ram pedes 50. habet fenefliras 42. columnas 70. ofllia
8. Charta Henrici Epifc. Suellion. an. 1088. in
Chronico S. Toannisde Vineis : Delegavit vitiui
Canonicorum vinatica S. f) '0 annis, & villus , qua Char -
liaca nuncupatur , Capfum altaris , quod ab Hiflgota
pradec efflor e meo & H agone Auculfi filio hareditario il¬
lius honoris patrono , & cateris loaredibus plenijfime
conceflflum efli atque laudatum. Charta Urfi Silvaned.
Epifc. in Hid. S. Martini de Campis : Concejflt Ec -
cleju S. Martini de Campis altare de Sordida Villa ,
& tertiam partem Capfi, & atrium. Charta alia an.
1 096. in eadem Hid. Dederunt Ecclejiam qua Jit <t
efl ... altare videlicet & Capfum ,fepulturam , & tan¬
tum atrii , ubi fierent officina Fratrum. Alia rurfum,
ibidem : Ecclejia B. Petri Cltiniacenfis . . . concejfe -
runt Capfum Ecclefia de Clamart. Quod vero ca
pfum dicitur his locis ,
Cassum, appellatur in Charta Guarini Epifcopi
Ambian. an, 113 8. in Tabulario Abbatiae S. Fu-
fciani : Altare de S. Germano fuper ripam Angi ,curr\
Caffio Ecclefiaejufdem altaris , & appenditiis.
Capsum Monasterii , in Adis SS. Benedid. fec?.
6 . part. 1 . pag. 253. ubi de Inventione corporis
S. Maximini Abb. Placuit enim ut retro altare in
Capfo Monafllerii novi jam confummati conflrutium ,
in fuis farcopbagis ponerentur (Reliquiae ) donec tota
perficeretur Ecclefia. v
Jam vero quid fit Capfum , & C a fiam Ecclefia ?
2 8 1 C AP
non omnino promptum efl ex prseallatis affequi.
Gregorius Turoncnf. cap. 14. totam aedis facrae
longitudinem, quae 155. pedum fuit, in duas
partes dividit, in Altare , fcdicet , & Capfutn : at¬
que ex 52. feneflris, quas tedi adiignat , ait in
Altari exflitifle 3 2 . in Capfo 2 o . [ ex oftiis 8 . tres
in Altario fuiffe , in Capfo quinque.] Ex quibus
confici videretur Capfum appellalfe eam sedis fu-
cr:e partem , quam Navim dicimus , quse videtur
effe lententia Sirmondi ad Sidonii carmen 1 6. &
Henr. Valefii adSozomen. Jib. 9. cap. 2. [atque
etiam Mabillonii de Liturgia Gallicana pag. 69.
ubi obfervat in Adlis Martyrum Africanorum dici
Capfam navi': ad defignandam imam verae navis
partem. ] nifi capfum minoris elfet longitudinis,
quam pars aedis , in qua altare flatu itur , quod a
forma sedium facrarum , fi non veteri , faltem ho¬
dierna abhorret. Tametfi non diffitear , interdum
navim Ecclefiae , ac Monachorum prsefertim ,
etiam longe breviorem fuiffe : ut in aede facra Ab¬
batiae S. Dionyfii ad Lutetiam advertere efl, ut
alias praeteream sedes facras Monachicas veteris
ftrudturae ; unde fi ea pars fecundum Sirmondi
& Valefii [necnon Mabillonii] fententiam Ca¬
pfum appellatur, a Gregorio Turonenfi inde forte
dida fuerit , quod rhedse undique tedoe inftar
quadrata vel oblonga teda fuerit , eadem , qua
j Navis dida efl ratione , uti in hac voce docemus.
Nam Capfum , Rbedam tectam dici mox obferva-
vimus. Sane fuit cum exiftimarem , aliud fuilfe
capfum quam navim Ecclefiae , & apud Grego-
jium Capfum intelligi debere de ea sedis parte,
quae retro altare efl, & editior olim erat , quam
Capitium appellatam fuiffe diximus. Id videtur
innuere idem Gregorius cap. 16. ubi ait , Eccle-
fianl , de qua loquitur , habuiffe inaltem infra
Capfum ufque Cameram pedes 5 o. Quippe sedis al¬
titudinem itifra Capfutn menfus efl, quse in Capfo,
quod a terra editius exflitilfe diximus , minor
fuilfet. Proinde Capfum ex Capitium formatum
mihi perfuafum erat, ut & altaris vocabulo Gre-
gorium reliquam aedem facram intellcxilfe. Polt-
modum pars illa in qua aliare efl , Capfum etiam
& Capitium appellata efl ; prsefertim in Ecclefiis ,
in quibus Capitium editius non erat. Sed&C*
pat Ecclejia interdum ea pars appellatur. Hel-
gaudus in Roberto Rege pag. 73 . Ad Caput S.
Amani unum (altare.) Infra : Caput autem ipfius
Monaflcrii fecit miro opere in Jimihtudinem Mona-
fler; i S. Maria, &c. Petrus Cellenfis lib. 9. Epifl.
5. Caput Monafierii nofln (Ecclefiae) renovare ag¬
gredior. Chronicon S. Benigni: Altare S. Mana,
in boc loco confiitutum , quod Caput Ecclefta dicebatur
ab antiquis. InChronico brevi S. Dionyfii an. 1143 .
Dedii atio partis Capitalis Ecclejia. Vide Capitium 2.
CAPTA , n a.7ro r&goyovoov cmiaL , in Glofi. Lat. Groec.
Domus paterna, avita. [An eadem notione in
MS. Codice Irminonis Abb. San-German. fol.
101. coi. 1 . IJti folvunt de eorum Captas pullo, ova
& dies tres. ]
CAPTABULUM. Vid e Catabulum.
«if C APTAGIUM-,Cenfus de capite. Vide Capitale 5.
CAPT ALARIUS. V. Capitularius poli Capitulum 5 .
CAPTALE. Vide Capitale 4.
CAPTAL1S. Vide Capitalis.
% CAPT AMENTUM , Species fervitii , de quo fic
in Charta anni 1256. ex Tabulario S. Germani
a Pratis : Jhua omnia teneo infeodum.. . Pro hujuf-
modi C apta nento five fervitio , videlicet tredecim c.ul-
tellis tablariit five menfaiibus , & uno corio cervi be-
CAP
ne prap arato , fcmel tamen praflando a me toto tempore
vita mea, & idem Capt amentum vel fervitium &c.
CAPTARE. Vide Cuptare.
CAP i A TELA Pallii , apudTertullianum, Ac¬
ceptio pallii. V ide Salmafium de Pallio pag. 367.
f CAPTATIA , Dolus , aflutia , malitia, in Gloff.
Stmgprman. MSS. n. 501. Vide Capratio.
CAP 1 ATOR , ©«paT/xe?. Captatio , Captator ,
V enator , f»psi mlc. Capto , f »p« J&> , in Gloff Graec.
Lat. Vide Captura.
H CAPI EINiUM , Capi em ium , Capten. Vide pofl
Captenere.
CAPTENERE ,Manutenere, tutari. L itterae anni
1 08 1 . in T abulario S. Stephani Lemovic. Et vo¬
luerunt cum eo placitare , & de fuo mulum dare , ut
Capt ener et eos adverfus Arcbtdiacon. & Canonicos.
Charta Abbatis Moiffiacenfis ann. 1212. in Re-
gello Carcalfon. Comes Ecclejiam noflram & jura
omnia, iri omnibus qua de jure poterit , debet Captene¬
re & tutari. Vox vero formata a caput tenere. Ca¬
pitulare 4. Caroli Magni incerti anni cap. 9. De
vaffis Regalibus , ut honorem habeant , & per fe ,
aut ad nos , aut filium noflrum Caput teneant , id efr,
feipfos per fe , aut per nos , &c. manu teneant : ii
enim valet particula ad.
Captenium , & Capitennium , Tutela, tutamen-
tum, prote&io , Occitanis Captem. Exflat in Re-
geflo Comitum Tolofae Charta an. 1233. cujus
titulus in haec verba concipitur: Aijfo es Charta
dei Captein de Serras : qua Serrenfis caflri incolse
ponunt fe in Captennio , & amparantia , & protettione
Raimundi Comitis T olo fani. Captennii formulam
exhibet idem Regeflum in Litteris an. 124 5. hoc
verborum contextu : Notum Jit cunelis quod Enri-
cus de Caflanbaco pro fe & pro aliis dominis de Ca-
flanbaco parieriis fuis, de confilio & volunt ate & af-
fenfu aliorum dominorum de Caflanbaco . . . pro ipjis
& pro omnibus aliis hominibus & univerfitate de Ca-
flanhaco miferunt ,fe fcilicet & eorum corpora, & to¬
tam villam , & univerjitatem de Caflanbaco , & om¬
nes illos homines & mulieres qui ibi habitant , & de
catero ibi habitabunt , & omnes eorum res , & bona mo¬
bilia & immobilia quacunque funt & ubicunque , fub
Capitcnnio & amparantia , prot e itione , & firma &
falva cujlodia D. Raimundi Dei gratia Comitis To-
lofa & haredum & fite ce /forum ejus in perpetuum, &
Vicarii ejus Tolofa pro ipfo. Et pro ijlo Capitennio ,
amparantia , protettione & cujlodia , jam dittus En-
ricus & alti preferipti probi homines pro ipjis & pro
omni univerfitate de Caji anh aco debent, & convenerunt
dare , reddere , & folvere eidem Domino Comiti j vel
ejus Vicario Tolofa in caflro Narbonenji Jingulis annis
infejlo Pafcba Domini 50. folidos moneta T olo fana ,
&c. Hoc autem concejfo Berengarius de Prornilhaco Vi¬
carius Tolofa pro ditto Dom. Comite, &pro haredibus
& fuccefforibus ejus , recepit omnes pradittos probos ho¬
mines & alios dominos , & villam de Caflanbaco , &
omnes eorum res ,& bona mobilia & immobilia , ut di-
ttum efl , fub Capitennio , amparantia , protettione &
cujlodia ditti Domini Comitis & haredum & fuccefio-
rum ejus in perpetuum : & mandavit & promifit eos
&totam villam antedittam , & omnes ibi habitantes, &
qui de catero ibi habitabunt , & omnes eorum res & bona
ubicunque in cunttis locis , uti dittum efl , Captenere ,
& amp arare , &cu(lodire , & protegere de omnibus vi¬
ventibus bona fide , & legitime. Att. 8. die exitus
menjis Decemb. 1245. '
Gallandus in T radiatu deFranco alodio aliud
fuggerit captennii exemplum exLitt. an. 1212.
De illis manfis ,feu bor dariis in quibus Dom. Comes
t
283 CAP
habebat fuum Capteinium ( legendum Capteinium vel
Captennium ) pro Abbate Milite , &c. Et infra : Pro
his autem omnibus debemus Captenere & tutari Dom.
Abbatem & Conventum & Ecclejiam D. Petri , &c.
In Tabulario Abb. Deiparae Santonenlis fol. 27.
Aymcricus de Rancone deditCapttennium fuum Eccle-
Jia B. Maria , ita quod eufiodiat & defendat eos ab om-
nibus hominibus , nec nocebit propter aliquam guerram
hominibus ejufdem Ecclejta , niji invenerit eos in fori/ -
fallo. Fol. 76. an. 1137. JVillelmus Ricou & He-
lias Milites de Broda ( Brou ) promiferunt B . Ma¬
ria Capit e nnium fuum , auxilium & tutelam de decima
terra Spina contra omnes homines. Vide Cruceum
in Hili. Epifcop. Cadurcenf. num. 95.
Capteinium, inde ufurpatum pro eo vectigali, quod
domino Captenenti, tutelae nomine, ultro praelta-
tur , quod aliis Salvamentum appellatur. Confue-
tudo municipalis Bellaici inPi&onibus : De illis
qua pertinent ad Ecclejiam S. Germani , de manjis ,
Jtve bordariis , in quibus dominus Comes habet fuum
Capteinium pro Abbate Milite.
Capten. Tabularium Eccl. Cadurcenfis : Efpleita
minuta per Capten & per terras , quas tenet Hugo , &c.
CAPTENSULA, Capten iUla. Gloflf. Ilidor. Ca -
ptentula, captio. Alibi : Mufcipula , Captentula^Max-
tianus Capella lib. 4. extremo :
Cum ambage fiita praftruis fophifmata T
Captenfulifque ludis illigantibus.
Vide Feftum in Scaptenfula.
CAPTIO , Detentio , carcer. Gervalius Remehlis
Archiepifcop. in libelloMS. de Miraculis peradis
ad Reliquias B.Melanii : JVnam plurimos audivimus
fuper pradittas reliquias Captionem juraffe , qui cum
fugere vellent , non potuerunt , & reverji funt. Leo
Oft. lib. .2. cap. 75. Sororem Teanenjium Comitum ,
quam idem Pandulfus in Captione habebat , pro ab-
folutionc Adenulfi reddere voluerat. Petrus Diae. 1. 4.
Alios in Captionem detinuit. Adde cap. 7o.[Ada
SS. Junii to. 3 . pag. 46 3 . de S. Raynerio : Cujus
Captionis murus erat compojitus grandibus lapidibus. ]
Effe in Captione Regis , in Legibus Henrici I. Re¬
gis Angi. cap. 53 .In Captionem mittere , in Charta
an. 1 102. apudUghellum tom. 7*pag. 864. Ca-
ptionner , in carcerem conjicere , detrudere , in
Confuetudine Aquenli tit. 9. art. 44. [Captio ,
Confpiratio , Confenfio , in vet. Gloflario San-Ger-
man. MS. n. 501. Hoc forte lenfu poliet intel-
ligi relatus Gervafii locus.]
<5f C a p c 1 o , Eadem notione. Charta conventionis
inter Henricum Regem Angi. & Robertum Co¬
mitem Fland. pag. 1 4. Libri nigri Scaccarii : Et
Jt non fecerint , in Capcione Regis Henrici fe ponent . . .
& ponent fe in Capcione in turri Londotiia.
CAPTIONES, Malaetoltae , exadiones , in Charta
an. 1 076. to. 8. Spicilegii Achcriani pag. 158.
Tabularium S. Martini de Campis : Captionem quo¬
que quam fuper hofpites B. Mana apud Nongentum
habebam , quitam dimiji. Ita Captio pro fy/aia. , dam¬
num , fraus, ufurpat lex 1. Cod. Th. de T ellam.
Captiones, alias Pnft , didum quidquid ad ex-
penfas Regis feu domini capitur fuper fubditos &
tenentes, quod legitime & debite perfolvi de-
tet. Charta Theobaldi Comitis Senefcalli Fran-
ciae in Hili. Blefenfipag. 3 o 1 . Per donaverunt ho¬
minibus iflius patria Captionem equorum & telarum ,
in quibus manducabant. Vide Statuta Davidis II.
Regis Scotiae cap. 48. & infra in Captura.
CAPTIVARE , Capere, captivum reddere. GlolT.
Groec. Lat. Aix/xa.\uli£u , Capto , Captivum duco ,
‘Captivo. «fojuteJWhr»? > Captivator )Axy.xA<*\%clusot
CAP 284
Captivor. Petrus Chryfolog. Serm. 7. Hypocrijis
dum cupit Captivare oculos , oculis fit ipfa captiva .
Serm. 29. Aurum fjudaicum populum fic fio Capti¬
vavit ajfettu , vicit illecebris , &c. [ Epidola J.
Epifcopi Acconenlis ad 'Honorium III. Papam
apud Acherium Spicii, to. 8. pag. 373.
bufdam eorum d S arrae e ni s Captivatis , aliis marifub -
verjis (f. fubmerjis ) &c.~\ Utuntur [Vulg. Interp.
Rom. 7.23. Aug. Civ. Dei lib. 1. cap. 1. ] Dudo
lib. 2. de Adis Norman. Saxo Grammat. lib. 2.
Willelmus Brito lib. 4. Philipp. & alii.
«f Captivatio , Captivitas , apud Rymer. tom. 2.
pag. 222. Omnes fratres . . . de Captivatione fua per
vos redemptionem habentes. Et to. 8 • pag. 480. Ar-
reflationibus , Captivationibus & detentionibus.
^[Captivator, Qui addicit in captivitatem. Aug.EpJ
199. Captivatores tuos &depradatores. ApudMarten.
Anecd.to.4. coi. 184. De Captivatoribus Clericorum.
H Captivellus , Mifellus. Vita B.Johannis Bonvifii
to. 5. SS. Maii pag. 109. DiJJip at facta fua , & de
malo in Captivellum venit.
Captivitas, Miferia , calamitas, apud Lobinel-
Jum HilL Britan. to. 2. pag. 300 .Ad tantam mi-*
feriam & Captivitatem devenerat , ut &c.
% Captivus, Vilis , contemtibilis , Gall Chetif. Car-
tui. Matifcon. fol. 173. verfo an. 1182.. Tefiifi*
cati funt quod tertia pars de bofco Captivo ad eam-*
dem Ecclejiam pertinet.
CAPTOR. GlolTae IfonisMagiftri : Aucupes , vena*
tores , vel Captores. Vide Captator.
11 CAPTUARIUS. Vide Captura.
CAPTUM. Vetus Charta apud Rodericum dA
Cunha in Epifcopis Portenfib. 2. part. pag. 31.
Reliquit pro fuo anniverfario aliud Marabitinum per
Ecclejiam S. p/o annis de F er , qua efl Camara Epijco-
pahs , cujus patronatus & Captum ipfe acquifivit tem¬
pore fuo. Charta alia AlphonfiLufitaniae Regis an*’
1 2 5 8 . in eadem Hili. 1 . parte cap. 1 3 . pag. 164.
Jguod ego do & concedo Monafleho S . Stepbani . . .
qua pertinent ac pertinere debent ad jus Regale in tota
Capto Monaflerii. VerfioLolitanica habet, em tota
ocouto domofleiro. Vide Cautum 2.
CAPTURA, Latinis Scriptoribus dicitur pretium
flagitii aut criminis , merces artium lordida-
rum & obfeoenarum , uti obfervatum a Cafau-»
bono ad Sueton. in Calig. cap. 40.
Captura, Locus pifeofus, ubi capiuntur pifces.
Ifidori GlolEe : Captura , detentio , vel locus pifco-
fus , ubi fedet Captuarius , qui balneaticum exigit. Ita
Codex MS. Regius Cod. 1013. ubi editus habeC
attuanus , & balneare. [Cum Captura efl detentio ,
accipitur pro captivitate: cum vero fignificat lo¬
cum pifcofuin, propifeina, ubi multi capiuntur
pifces, ut in feqq. locis. Capturam elfe mercedem,1
quae pro balneo penditur , quae balneare vel bal¬
neaticum dicitur , ficut cuj ulvis fordidae & ob-
fcoenae merces captura , facile intelledu efl. Ita
Grsvius in Ifid. GlolT ubi non videt, inquit^
quomodo cum praecedentibus cohaereant haec ver¬
ba , Ahii balneaticum exigit , nifi captura etiam dica¬
tur locus , ubi fedet Attuanus , qui balneare exigit .
Eccardus Hiftor. Marchionum Mifnenlium coi.
253. Anno Dom. Ineam. 8 38 ....falta efl contenti »
Gofboldi & Hrabani Abbatis coram Imper. Ludovic 0
...de Captura quam F oleo & fratres ejus Biurgo&Hro •
tradiderunt ad S. Bonifacium . ] Diploma Ludovici
Pii , de Carolivenna , loco ita dido ad Sequanam :
ProavusCarolus qui eandem conflruere ju (jit Capturam.
Supra, vennam & pifcariam appellavit. Ita etiam
ufurpatur in Traditionibus Fuldenfibusnon
28 s CAP
mei lib. i . pag. 454. In loco Sccipbatz. juxta, ripam
fluminis Sinua , & in pago eodem Sinnahge-we , id cft ,
unam Capturam cum terris , pratis , campis , filvis ,
&c. Pag. 455. In p*go Salagevre , id efl , unius Cap¬
tura tertiam partem. Pag. 465. Deilla Captura quam
habemus in filva Bochonia , arca flumen quod dicitur
Eliedina , duas partes , id efl , meridianam partem
ejufldem fluminis & occidentalem cum omni integritate ,
ut a die proflent e in proprium uflutn illam colatis , atque
augeatis , &c. Occurrit pallim pag. 464.465.
469. 472.473. 474. 480. 483. 491. 49 a.
495. 496. 514. 516. 5 19. 525. 526. 530.
538. 544* 545- 5 73 • Sulpitius Severus lib. 3.
cie Vita S. Martini : Vade , inquit , mitte linum tuum,
Captura proveniet.Captura pifleium, in A&isMuren-
fis Monafterii pag. 5 2. Captus pifleium , inFundat.
Monaft. S. Petri in Erphurdia. Lucas cap. 5 . La¬
xate retia veflra in Capturam , tk dyfiv. Id eft , Im¬
mittite & injicite retia veflra , &c. Infra : In Captu¬
ram pifleium. Captura , s/zCcX», inGIolT. Graec. Lat.
id eft, injedio. Solinus c. 1 1. Pachino multa tun-
r.orumeft copia , Echinis & omnibus mari nantibus pifl-
culentijjimam , acpropterea flemper Captura larga. Flo-
doardus lib. i 4. carm. 1 8 .
Mandat item quondam Captura inflare flodales.
Atque locum fignat , laxat a ubi retia pandat.
Captura qua ad capiendas aves ponuntur , in Lege
Bajwar. tit. 2 1. §. 9.
Captura , Idem quod Captio, Creditio , vel Credentia ,
de quibus vocibus agimus fuis locis. Charta Com-
muniae Brueriarum ann. 1186. Nec teloneum nec
mone.tagium reddant , nec apud eos aliquis Dominus ,
Capturam panis , vini , carnium , vel pifleium aut alia¬
rum rerum venalium habeat. Vi de Prifla.
Captura, Exa&io. Charta Ludo vici VI. ^.eg. Fr.
ann. 1119. in Tabular. S. Mariae Columbenfis
dioecefis Carnotenf. Supra ditta enim terra infcfta-
tione malorum hominum , & malarum con fluet udmuni.
Capturis , quo d noftris flervientibus terra illius fluperpo-
fita erant , &c. Veteres Schedae de divifione pa¬
rochiae urbis Corbeienfis ex Bibi. S. Germani Pa-
rif.Cod. 564. Dederunt etiam pradittus Caftellanus
& uxor ejus redditum unius flatoris , flcilicet ad Captu¬
ram ante Natale Domini, & ante Paflcha , & ante
Auguflum , unde r.eddit prodictus Prefbyter flatoribus
duos denarios ad Capturam pro flotularibus , &c.
CAPTUS, pro Cattus, Felis , Gall. Chat. Papias
MS. Bituric. Captus, id efl , AI 1 fio , dictus quod acu¬
te videat. Vi de Catta.
«U CAPUCCINUS , Capuccium , Cafuceria. Vide
Caputium.
1TCAPUELLA. Vide in Capuli a.
CAPUITA , Idem quod Cambutta, feu Baculus pa-
ftoralis. Honorius Auguftod. lib. 1. cap. 153.
Alphabetum in pavimentum cum Capuitaflcnbit. Cap.
217. Virga pafloralis, & Captiita , & ferula , & pe¬
dum dicitur. Vide Cambuta.
I. CAPULA , Parva capa. Vide Capa 1.
^1 2. CAPULA , Baptizati Chriflnale. Vide Capuli a.
CAPULARE , Capellare , Capillare , Caedere ,
incidere , frangere, radere. A Lat. flealpere , dedu¬
cit Spelmannus , Salmafius a flcapellare , & flcapel-
lum , quod eft bacillum. Joan. de Janua '.Capulus d
caput , quia caput eft gladii ; vel a capio , quod ibi ca¬
pitur gladius, utteneatur;unde Capulo , as, verbum atti-
vum, id eft, fleindere, vel flecare : unde in Decretis Pon-
tifleum , Lingua delatoris Capuletur. Mulieri ingenuo
crines Capulare, in Lege Burgund. tit. 5 . S. 1 . Ari-
ftatonem fluper mortuum Capulare , in Lege Salica tit.
1 7. §. 4. Conciflam vel flepem alterius Capulare , in
CAP 2 86
ead. Lege Salica tit. 1 8 . §. 3 . in Lege R ipuar. tit.
43.inLegeAlem.tit. 99. §. 26. Arborem Capula¬
re , in Lege Salica tit. 29.$. 30 . Pedem Capulare ,
ibid.tit. 3 1 . §. 11. Capulare veftitus , in Capitulis
Caroli M. lib. 1 . c. 71. Linguam Capulare , abfein-
dere,apud Hadrian. I. inCanon. c. 4 5 . in Capitul.
Caroli M. lib. 7. c. 277. apudHincmarum con¬
tra Hincmarum Laudun. in Concil. Duziacenfi I.
part. 2. cap. 1 1. &c. Anonymus de Miraculis S.
Urfmari num. 3 . Dumqueattr altam virgam ad fle ap¬
plicat , ut eam cum ferramento Capularet , &c.
Concapolare. Formulae Andegavenfes num. 33 .Et
ibidem venientes invenerunt Jic ejje f altum fleris incijts ,
oftias Concapolatas , portas perforatas , &c.
Capellare , Eadem notione , in Lege Longobard.
lib. 1 . tit. 19. §• 20. Si quis caballo alieno caudam
Capellaverit, id eft, fletas traxerit. §. 26. Stquisftal-
lariam alterius Capellaverit.
Capillare. Papias -.Capillare , concidere. Statuta Ge-
rardimontenfia apud Mirseum in Diplom. Belg.
lib. 2. cap. 60. Si quis altum vel verberaverit , vel
pulflaverit , vel ad terram proflraverit , vel Capillave-
rit 60. flol. flolvet Comiti. [ Ubi Capillare idem vi¬
detur quod capillos vellere. Vide mox infra Ca-
pillatio.^Concapulare , in Lege Salic. tit. 8. §.4.
Chapler , noftris. Willelm. Guiart:
En tele maniere i Chaplerent ,
JjLfldforce les defbaraterent.
Et alibi :
Grantftot de gens apres s’arr 'tve ,
Dejquiex chacuntant i Chaploie,
Jjfluils metent Anglois ala voie.
[La Bataille duCareme & du Carnage MS.
Tant i a fler u &Chaple,
Jjflu il li afait moultgrand dommage. J
Vocis vis manfit in verbo Chapeler , quod apud
nos , fummas panis cnflas revellere , fonat.
Capulatura , Capulatio , Vulnus. Formulae fo-
lenn.cap. 1 1 9. Violenter fluper ipflurn evaginato gla¬
dio venit , unde livores vel Capulatura atque colaphi
manifefte a ; parent. Et mox : Et fluper ipflurn Uvores
&Capulationes miflit. Chappelis Scriptoribus noftris.
Berrius in Hift. Caroli VII. pag. 232. Et dura le
Chappelis par 1’cfpace d' une forte heure. Tra<ftatusde
Torneamentis Tabulae Rotundae MS. Et lors eufl-
Jiez. pe u voir gratis fais d’ artnes , & grant Chappelis
d’un cofte & d’autre. WiU.GawrrdeAuriflanuna
Es Chapleis des meflereans
Devant lui porter lafe fluit.
Et ann. 12 64.
Le Chaple commence aus eflpeesl
An. 1298.
Le Chaple afles longuement dare,
LeRoman deGarin :
La veiflfliez. un riche Chapleis.
LeRoman deVacce :
Au Chaple des efpees les feront enverfler.
Statuta S. Ludovici 1. 2. eap. 38. II doit montrer
flanc , ou plaie , ou defleireure ou Chaple. Ubi Chaple
idem eft quod Capilatura. Chron. Bertr. Guef-
clini MS.
T 1 ous ceus qu'd Cocherel furent au Cbaplement.
«|f Capillatio , Capillorum evulfio , apud Marteii.
tom. 1. Anecdot. coi. 767. e Legibus Baldui-
ni Flandriae Comitis ann. 1200. DeCapillatione
velpcrcujftone fine flanguine quindecim Jolidi, unde ca¬
pillatus vel percuflfus medietatem habeat , &c. Et pau¬
lo poft : Jjltfti alterum inculpaverit , juret flolus quod
ille eum laflerit , aut percujferit , aut CapilDverit.
Leibnit. tom. 2 . Scriptor. Brunfvic. pag. 515. in
i87 CAP
Privilegio Ernefti Ducis Brunfvic. pro civitate
Hamelenfi ann. 1335. Item , Ji contentio vel dif-
cordia fit inter aliquos Burgenfes de percujjione vclCa-
fillatione , pofi emendam judicii, reus dabit Con fuli-
bus unam amam vini , & Ufo niarcam. Caffarus lib.
1 . Annal. Genuenfium ad annum xi 6 1 . Difcor-
des ii, qui in civitate erant, Capillationes & rixas
folitas ne facerent vel inciperent , Confides ad prafens
jurare fecerunt.
Scapellare. GlofT. Lat. Graec. Scapellat, v.cna.c-ylfti,
noncenvi^H. Edi&umRotharis Regis Long.tit. 10 1.
5 <).Siqitis vitem alienam de una f offa aflo animo
Scapellaverit,&c. Lex Longobard. 1. 1 . tit. 19. §.5.
Si quis molinum alterius Scapell avent , aut aratrum
alienum iniquo animo Scapellaverit , &c.
Transcapol^re, Vox ejufdem originis & notionis.
Padlus legis Salicae tit. 3 2. §. 17. Si quis ingenuum
caflravertt, aut virilia Tr an fcapolaverit , undeman-
cusfit , e^r.Ubi Lex Salica tit. 3 1 . §». 18. habet
Truncaverit.
Decafulare , Idem quo dCapulare. Petrus. Cellenfis
1. 7. Epift. 18. Labia concidunt , turpiloquio &fcur-
rilitatibus adfuefeentes : linguam Decapulant , malum
redarguentes , & mendacium femper loquentes. Alia
notione vocem hanc ufurpat Plinius lib. 1 pc .6.
f CAPULARIS , Capularium , Vellis fpecies te¬
gens Scapulas. Vide Scapulare.
f CAPU LATIO , Cafulatura. Vide Capulare.
^[CAPULATUS, Gladio cindlus. Sic diciturac^-
ftf/egladii. Vita S. Udalricitom. 2. SS. Julii pag.
xoi. Capulatus autem qui beneditiione divina regni
tenebit gubernacula.
CAPULLA. Synodus Nemaufenfis ann. 1284. cap.
de Baptifmo : Verum Ji propriam Capullam propter
paupertatem , vel aliam quamcumque caufam non ha¬
buerit , vel habere nequiverit baptizandus : Capulla
etiam alia , cum qua alius baptizatus fuerit , quam
Sacerdos pracipue gratis exhibeat , baptizetur. Simi-
Jialegere ell in Statutis Synodal. Ecclefiae Cardur-
cenfis apud Martenium tom. 4. Anecdot. coi.
686. ] Diminutivum videtur a capa , quam Bap¬
tizatorum vellem fuiflfe fupra docuimus : eadem
etiam forte qu xChrifmale appellatur. [Polteriorem
hanc notionem confirmant Statuta Augerii II.
Epific. Conferan. ann. 1280. ubi.fic : Si baptizan¬
dus vel propter paupertatem , vel altam quamcumque
( caufam) Capullam feu Chrifmale proprium habere
nequiverit , gratis Capulam illi exhibeant , licet quo¬
que alter cum illa fuerit baptizatus. Vide Chrifmale
& Cappnccium recens Baptizatorum inCapntium. ]
«JCafuella, Eademnotione inmox laudatis Statu¬
tis Augerii Conferan. Sub poena fufpen/ionis ab offi¬
cio prohibemus , ne CapuelU baptizatorum ponantur in
altis quam in Ecclejiafitcis ujtbus ; videlicet inde fa¬
ciant fupercapellitiavel c ordines, & alia qua ad cultum
divinum & fervidum ecclejiafiicum pertinere nofcuntur.
f CAPULULUM. Vide Cdpedulum.
^[CAPULUM, Funis unde indomita comprehenduntur.
Papias MS. GlolTar. MS.Sangerman.n. 501. voci
indomita fubdit jumenta, cum Ilidoro , ut jam di-
dtum efEin Capiunt.
1. CAPULUS, vcICafulum, Apex. Andr. Dan-
■dulus in Chron. MS. ann. 991. Aut de Capulo Jil-
varum amplius tollendo , quam antiqua praf idt con -
fuetudo, &c. Vide Ramagium.
2. CAPULUS, Locus in quo mortui efferuntur. Giof-
. far. MS. Sangerman. n. 5 o 1 . ex Ifid. /.20. f.u.
s. CAPUS, Cappus, Avis praedatoria , feu falco.
Glolf. Saxon, Ailfrici : Falco vel Capus, d capien¬
do ^ csdhhiiyoc , id ell , erodius 5 accipiter pe-
CAP 288
regrinus. Papias : Capus , falco , avis, d capiendo.
Alibi : Falco , ditius quod falcatis incurvis unguibus»
Jit, hunc Itali Capud vocant , d capiendo. Ita MS. Edit,
habet Caput, fedlegendu mCapum. Formulae an¬
tiquae promotionum Epifcopal.Ep.i 6. A quo ver¬
bo accipere , aves , qua alias aves capiunt , accipitres
nominantur. Synodus Ticinenfis,fub Leone V. PP.
ann. 850. can. 4. Non canibus , aut accipitribus ,
vel Capis, quos vulgus Falcones vocat , per feipfum
venationes exerceat. Theodulfus lib. 4. Carm. 8.*
de pugna avium pag. 219.
JjJuatuor accipitres veniunt hinc , quatuor illinc ^
Jtiuatuor & totidem parte ab utraque Capi.
Primo hicongreffu perimunt fe hinc inde vicijfim ,
Accipitrem accipiter , feu Captis ipfe Capum.
Et lib. 6. Carm. 26.
Colla fuperba teras , anates ut turba Caporum f
Anferemut accipiter , colla fuperba teras.
Odo Cluniacenf.l. 1 . deVita S. Geraldi c. 4. Sci¬
licet ut moloffos ageret , arcifia fieret , Cappos & acci¬
pitres competenti jatiu emittere confuefceret. Servius
ad lib. 1 o. Aineid. ait , Campaniam d Tufcis condi¬
tam , vifio falconis augurio , qui Tufca lingua Capjs
dicitur , unde e fi nominata Campania.
In Vita Ludovici Pii ann. 81 3. fit mentio Ger-
rici Capis Prapojtti , qui fcilicet avibus venaticis
praeerat , ut quidam cenfent. Alii Prapojitos Capis
eofdem volunt, quirecentioribus Buticularii di¬
cuntur. Nam Capis & Capula apud Varronem elt
poculi genus , quo deplere vafa olearia folebant ;
& licet Capis Capidis , declinetur , inflexione ta¬
men recepta apud Scriptores infimae Latinitatis J
potuit dici Prapofitus Capis, pro Capidibus. Sic apud
Avitum Vienn. Epift. 65. Utatur paterarum capa¬
citate pro Capis. Qjy.fi dicat , pro vafculis exiguis ,
pateris bibat capacioribus. AtStephanus Baluzius
monet in Cod. Viennenfi Aviti, legi Cuppis pro
Capis.
Solidi de Capo , tom. 3 . Concil. Hifp. pag. 284.
, coi. 2. in Donatione Alphonfi VI. pro Monafte-
rio S. Facundi , videntur efle folidi capo feu falco¬
ne notati & infigmti: Homicidium de notie factum qui
negaverit , fi accu fatus fuerit litiget cum illo qui dixe¬
rit , Jjduia ego vidi ; & Ji ceciderit petiet centum foli-
dos , & quod ultra expendit in armis , & operariis ,
& expenjis , & fexaginta [olidos de Capo.
CAPUS, Capo, Cappus, Latinis Gallus caftratus^
nollris Chapon ; ex quopoltmodum hac appella¬
tione donati eunuchi «Sccaltrati. Luithpran,dus in
Legat. Dicimus enim quod Capones funtfid e fi, eunuchi.
Capitul. Car. Calvi tit. 43.4.30. De Cappis & aliis
negotiatoribus videlicet ut f/udai dent decimam , & ne¬
gotiatores Chriftiam undecimam. Ubi Judaei ita viden¬
tur appellati ob , feu circumcifionem.
Nam , ut ait S. Ambrofius in Leviticum , viros
circumcifione Jignatos etiam opprobrio & illujione di¬
gnos arbitrabantur veteres. Vide Maream 1. 1 . Hift.
Beneharn. cap. 16. num.9. & Notas noflras ad
librum 4. Niceph. Bryennii.
CC? Notum efl jus Dominorum a fubditis fuis vel ca -
pones vel eorum valorem accipiendi : de quo jure
frequentior in chartis occurrit mentio , quam ut
opus fit illud exemplis ItabiJiri. >
Caponagium dicitur illud jus in Chartulario S.
MartiniPontifarenfis: Debetur quarto unius caponis
& unus denarius de Caponagio.
CAPUSIERA, [ Species artis ad capiendas aves.]
Vide Vara.
1. CAPUT , Moduspofleflionum , quibus collatio
imminebat , jugum etiam di&um : quae appella¬
tiones
189 CAP
tiones paffim occurrunt in Cod. Theod. & Ju-
ftin. Und e Capitatio , St. jugatio , quae poffelfioni-
bus 8t capitibus praedabatur , interdum &
Calut, ut apud Eumenium inPaneg. Septem millia
Capitum remfifi , quartam partem amplius partem no-
jlrorum cenfuum. Sidonius Carm. i 3 . ad Majorian.
L&flrigonas nos ejfeputa : monftrumque tributum ,
Hic Capita , ut vivam , tu mihi tolle tria.
Atque ita Caput u'urpari apud Ammian. lib. 1 6.
& 1 7. contendit Jacob. Gotofredus , quem con-
fulead leg. 2. Cod. Theod. de Cenfu. [ Defcri-
ptio bonorum Domini de Efka ex Archivo S. Au-
domari: Dimidium Caput debet fex quarterios frumen¬
ti. Ibidem: Redditus quem recipit a Capitibus eft red¬
ditus avena , &funt ibi lxvi. Capita , & debet quod¬
libet Caput unum modium avena. Ibidem: Notandum
eft , quod lii. Capita & dimidium Caput folvuni ifiud
frumentum , five ejus pretium ; & continet quodlibet
Caput integrum tres raferias frumenti de menfura vil¬
la de Eska : ubi , fi bene intelligo, Caput, mo¬
dus agri eft , in quo feminantur tres raferia fru¬
menti. ]
CAPUT, dicitur quodcumque in recenfione nu¬
merum efficit. Gregorius Magnus lib. 7. Indidit.
1. Epift. 6. Sindones 2. coopertorium fuper altare
tinum , letta ftrata numero 10 . in ar amentis Capita
2.0. in ferramentis Capit a 30. &c. fed praecipue ea
vox ufurpatur in armentis ac gregibus. Idem Gre¬
gorius lib. 1 o. Epift. 1 2. InpeculioCapita 15. ar-
vienti Capita 2. ferramenta numero 5 . Lib. 1 o. Ep.
42. Decem equarum Capita. Lex Alemann. tit.
•79. §. 2. Legitimus pafior ovium fi%o. Capit a in gre¬
ge habet domini fui, &c. Capita animalium , in Lege
Wifigoth.lib. 8. tit. 3-§. 1 2. tit. 4-§. 1 o. 2 6.
tit. 5 . §. 7. in Charta Romualdi Ducis Benevent.
tom- 8. Ughelli’ pag. 607. 61 1 .Ovium Capita tan¬
ta, in Formulis. Gualdo in Vita S. Anfcheri Ar-
chiepifcopi Hamburg. cap. 8 6.
Rurfus ab integro decimam animalia quinto ,
Omne Caput decimum manibus tradebat egentum.
Chef de befiail , in Confuetud. Baionenfi tit. 2.
art. 2. 3 . & Aquenfi tit. 1 i . art. 2 5 . Chefs de va-
cbe , debrebis , de porcs , in Confuet. S. Severi tit.
10. art. 6. Eline Caput pro ipfo animali , in leg.
6. Cod. Theod. de Curiof. Antiq. Fuld. lib. 3.
trad. 3 5. /Jumentum , quod vulgo dicitur Caput , op¬
timum , Jive veflimentum quod melius haberet , inufus
Fratrum cederet. Vide leg. 1 . §. ult. & leg. 3 . D.
de rei vindic. 1. 3.D. de pignorib. & Vegetium
de Mulomedic. pag. 10. [ Rymer. tom. 9. pag.
873. coi. 1. ]
Capitis Furium , Capitale Furtum j id eft, Fur¬
tum animalis , vel rei mobilis. Charta Ottonis
Imperat, ann. 9 7 3 . in Privilegiis Ecclefiae Ham-
burgenfis : Ut nullus /Judex publicus , vel qualibet
judiciaria poteftas , aliquam fibi vindicet poteflatem in
fupradictorum hominibus Mona fer iorum , litis videli¬
cet eb colonis , vel eos aliquis capitis b anno ob Capitis
Furtum , vel quocunque banno confringat. Quaz tot¬
idem verbis habentur ibidem pag. 151. 1 5 5 . &
1 5 6. ubi Furtum Capitis videtur idem quod Capi¬
tale appellatur in Poenitentiali Halitgarii Camc-
racenfis Epifcopi cap. 4. Si quis Clericus Furtum
fecerit Capitale , id eft , quadrupedum , vel cafam ru¬
perit . 7. annos poemteat. Liber Poenitentialis
Gregoriill. PP. cap. 9. Si quis Furtum Capitale
commiferit , id ef, aurum, argentum , quadrupedes ,
vel domos effregerit , &c. Alius Poenitent. MS. Si
tu Furtum Capitale commif (li , id e(l , quadrupedum ,
vel domos effregi fi , &c. Alius deniquePoenitential.
Tom. //.
CAP 290
perinde MS. Si quis Furtum Capitale commiferit , id
ef , quadrupedia abegerit, &c.
Caput Annonae. Anaftafius in Joanne V. PP. Necnon
& alias divales juffones relevantes Annona Capit a pa¬
trimoniorum Sicilia & Calabria non pauca. Idem in
Conone : Relevavit per facram jujjionem fuam du¬
centa Annona Capita , qua Patrimonii cufiodes Brutits
& Lucania annue perfolvebant. Nov. Theodofii
Fifcalib. Ad auri vero Silifenfes . . . totius annona no¬
mine 5 . millia /olidorum ,& j o. Capitum in Annonis
Ducis confueto tempore annua functione dependebant .
£ Vide Capitio. ]
3* CAPUT, Dux, Praefe&us , quomodo Chefdici-
mus. Monachus Sangall. lib. 2. de Carolo Magno
cap. 4. Interrogavit , qua poena dignus effet , qui Ca¬
put Francorum in manus bofiumtradidijfet.
Caput Anni , Initium. Charta Sergii PP. apud Sam-
marthanos in Abbatibus Montis majoris Arelat.
fub ann. 1002. Ibi tertiam partem poenitentia illi di¬
mittimus , & Ecclcfiam ufqtte ad Caput Anni ei red¬
dimus , & pacem , & capillos incidere habeat ; & fi
mors in Capite Anni evenerit ; vel infra annum , ex
parte noflra abfolutus maneat.
*I Caput Annorum , Contraria notione pro fine an¬
norum fumitur, apudLobinellum Hift. Britann.
tomu 2. coi. 701 Et fi tunc non fuerit redempta , id
ef ad Caput quindecim annorum -, maneat in monachia
fempiterna; hoc eft, expletis quindecim annis. Et
coi. 7 3 . Ufque ad Caput fex Annorum, hoc eft , poft
fex annos.
Caput Aquje. Charta Ermengardis Comitiffae Ce-
ritanenfis ann. 8 93. Silvis , garritis ■, molinis , mo-
linariis , aquis , Caput aquis , aquarum duftibus vel re-
duclibus , &c.
Caput Asini. Cognominatus quidam Miles apud
Ordericuni Vitalem lib. 8- pag. 681. pro magni¬
tudine capitis & congerie capillorum.
Caput Burgi, Chef de Bourg , in Confuetud. Pi-
<ftav. art. 4. Oh ledit Seigneur ait ville , bourg, ou
Chef de bourg. Adde Confuetud. Santonenf. art. 6.
Caput Castri. Charta ann. 10 94. apudGuefnaium
in Annalib. Maffilienf. pag. 3 1 «j. Guirpimus atque
donamus . . . S. Viftori Martyri . . . quidquid in ho¬
nore nofiro & ditione praditti Coenobii Abbati & ALona-
chis quoqitomodoa qutbufc linque per funis , ubi acquifie -
runt , vel in futurum fimiliter acquirere poterunt , prop¬
ter fola Capita Caflrorum no f rorum , &c. Will. de
Podio Laurentii cap. 3 7. Comes recuperavit cafirum
Saracenum , obfeffa & conclufa munitione in Capite
Caflri. Infra : C&teri autem qui erant in Capite Caftri
Saraceni inclufi , &c. Charta ann. 1306. in Re-
gefto Philippi Pulcri Regis Franc. ann. 1299.
num. 16 5 . Tabularii Regii, pro VicecomitatU
Lautricenfi : Et alias proprietates quafcunque , qua
feu quas idem Bertrandus habet , tenet , dr pofidet in
villa & Capite feu fortalitia caftri pradtfti de Lau-
treco, &c.
Caput Comitatus , vel Baronis , Mefuagium Ca¬
pitale Baroniae , caftrum , vel aliud aedificium ,
quod propter jus gladii dividi non poteft, apud
Bra&onum lib. 2. cap. 3 4. §. 1. c. 3 9.§. 6. c. 40.
§. 4. & in Fleta lib. 5. cap. 9.$. i6.Regeftum
Philippi Auguft. Regis Francor. Herotivallianum
fol. 168. Robertus a e Core i tenet in Coi.fi an tino Kj-
nevillam qua ef de Baronia de Corel , unde ipfe refpon-
det per Petrum de Tilleio , in cujus Baronia Caput Ba¬
roni a ef.
Cafut Contubernii , alias Decanus , Denis militibus
prapofitus. Veget. 1. 2. c. 8. 1
29 1 CAP
1093. apud Catellum inCornitib. Tolofan. pag.
9 3 . Adhuc etiam dono ipftm turrim cum ipfas cajas a e
caflro ... & ante cafas Caput Eccleju cum ipfo allcdio,
&c. Vide Capfum.
Caput Ecclesia , pro Capitio, feu ea Ecclefiae parte,
ubi altare erigitur. [Chronicon S. Benigni Divion.
apud Acher. tom. 1. Spicii, pag. 411. Pcfl mortem
vero Ademari , Lampaia uxor ejus dedit ad altare
S. Maria in hoc loco conftitutum, quod Caput Ecclejia
dicebatur ab antiquis. Vide Capitium 2.] Ita in re¬
gionibus urbis Romae apud Mabillonium tom. 4.
Analed. Caput Afra ( fic leg. putem , pro Africa )
& Caput S. J 'cannis , p. 5 1 2» & 5 14. V ide Capfum.
Caput Episcopatus , Major Ecclefia dicitur in
Capitul. Caroli Calvi , tit. 40. cap. 13.
In Capite esse. LexLongob. lib. 1. tit. 17. §. 2. Si
fervi per conjihum rufie anorum manu armata in vi¬
cum intraverint , & quicunque homo liber fub regni no-
flri ditione pofitus cum illis conjiliatus in Capite fuerit ,
anima fu incurrat periculum , &c. Infra: Et Ji liber
homo in Capite non fuerit , ille prior fervus qui eos con¬
duxit , metiatur. [Leges Luitprandi apudMurato-
rium to. 1. Scriptor. Ital. part. 2. pag. 6 9. coi. 1.
Si quis fream alienam fine voluntate mundualdi ejus
movere de cafa , ubi ipfa habitat ,prafumpferit , & alibi
adduxerit , componat ille qui in Caput ejl pro illicita
prafumptione ad mundualdum una fohdos lxxx.] Quod
dicimus , Se mettre d la tejle , jfjj ejl d la tejie.
Caput Excubiarum, Qui excubiis praeeft, Capitame
dn Guet. Curia Generalis Catalaniaein vilia Mon-
tiffoni an. 1 3 6 3. Sancimus quod ji Vicaiius Barci-
nonenjis pro eligendo Capita Excubiarum... pecuniam
acceperit , &c.
.Capite Censi , Servituti & cenlui obnoxii. Guiber-
tus lib. 3 . de Vita fua cap. 7. Communia autem no¬
vum ac peff mum nomen Jic fe habet , Capite Cenji om¬
nes folitum Jervitutis debitum femel in anno Jolvant ,
cW.ChartaCommuniaeBrueriarum an. 118 6. Sta¬
tutum cft etiam , ut homines Capite Cenji dominis fuis
cenfum capitis fui tantum per jolvant. [Privilegium
ErleboldiStabulenfis Abb. de Villa Germiniaco
conceffa B. Remigio an. 1160. ex Tabui. S. Re¬
migii Remenfis : De hominibus Capite Cenjis Abbas
& Ecclefa S. Remigii plenariam obtineant jufiitiam
. . . quicumque de pradiftis hominibus Capite Cenjis vo¬
luerit folvere capit agium futim Eccleji&S. Remigii...
Pono quidquid tam in hominibus Capite Cenfs, quam ,
&C. alienatum ejl & dijlr actum. Vide fuo loco Ca¬
pit e- Ceti Jus , Capitales Homines , & Confule Jurit-
Conlultos. ]
Capitis Debitum. Vide Capitale 5 .
Capitis Deditio , Servitus. Baldricus in Chronico
Camerae, lib. i.cap. 29. Invento igitur fal tit aris
remedii conflio , puerum Capitis fti Deditione , tanta
animadverjionisiram placare fuatknt.
Caput finis , Ad agri caput finis, limes. V etus Char¬
ta fub an. 1060. apud Ughellum in Epifcopis
Teatinis: Et habet Capuffine fluvium Faun,&tp f a
areata de tpjo molendino , pedefine terra qua ipjis do¬
naturus remanjit. Alia ibidem an. 1065. Habent
fines d Capitejwe cafa longa , & fine pefco Dolati fjo an¬
nis Boni , pedefine Albertono, de uno later ofine foffato
Jicco , ab altero later efine , terra , &c.
Caput Jejunii , feu Quadragesima , Quarta feria
Quinquagefimae , qua jejunium quadragefimale
inchoatur : lle-Cuo-ic t£v ayluv wg-tlwv , Graecis , in
quam exftant Sermones Germani Patr. CP. &
Leonis Imp. Apud Gregorium in lib. Sacrament.
Feria 4. Caput Jejunii , ad Colleltam : Concede nobis ,
Domine , prqjidia militia Chriftiana f anilis inchoare
CAP 292
jejuniis , ut Contra Jpintales nequitias pugnaturi conti¬
nentia muniamur auxiliis. Concil. Meldenfe an . 8 4 5 ..
cap. 76 . Pcfl quartam feriam , qua Caput Jejunii no¬
minatur. Amalarius lib. 1. deEccl. Offic. cap. q /
Unde & quarta fena , qua jejunium hoc inchoamus y
Caput Jejunii appellari ro»/i<cuh.VideMicrologuni
cap. 49. & Canones Saxonicos Edgari Regis de
Modo imponendi poenitentiam cap. 3. Edidum
Piftenle Caroli Calvi cap. 33. tom. 3.Hiftoric.
Franc. pag. 186. &c. denique Filefacum lib. de
Quadragelima Chriftiana cap. 1 2. Id alii nominis
quatuor diebus jejunii, qui primam Dominicam
Quadragefimae praecedunt, tribuunt. Vide Miffa-
lent S. Ambrolii.
Capitis Inflexio. In Monafterio Cafinenfi, forte
etiam & in aliis, is mos fervatur, ut quod pro¬
ponitur in Conventu , feniores voce Juniores ve¬
ro capitis inflexione approbent. Petrus Diae. lib.
4. cap. 94. Cumque omnes tum voce , tum Capitum in¬
flexione hunc fe velle ( Abbatem) rejpondijfent , &c.
Nos dicimus , Opiner du bonnet.
Caput Lupinum gerere dicitur in Legibus Edwar—
diConfef. cap. 7. quod Anglice IVulfisheofod di¬
citur, is qui proicriptus eft, uti agat us , & exlex,
a die utlagationis fua : illius enim qui proicriptus
eft, caput cuivis, perinde ac lupi exponitur am¬
putandum , fi in provinciam redeat. Contradius
vero hanc vocem Saxonicam alii efferunt , "puly-
vepheveto & pulvejrheat» a pulp, Lupus, & heo-
Caput. Bradonus lib. 3. tit. 2. cap. 13.
§. 3. Fonsfacit utlagatus omnia qua pacis funt , quia
d tempore quo utlagatus ejl , Caput gerit Lupinum. Ita¬
que ab omnibus interfici potent , & impune , maxime fi,
fe defenderit , vel fugerit, ita quod difficilis Jit ejus
captio. Vide eumdem eodem lib. cap. 1 1 . §. 5,
Fletam lib. 1 . cap. 2 7. §. 12. 13. librum cui ti¬
tulus Mireor , cap. 4. & Knyghtonum p. z 3 5 6.-
Meminit Procopius lib. 3 . de Bello Gothico, quo¬
rumdam Pifidiae populorum , qui Avuok^uvItui vo¬
cabantur , non quod lupina iis elfent capita, fed
quod regionis quam incolebant, mons, Aw-ov^a.-
vu, vocaretur. Meminit etiam JuftinianusinNov-
24. §. 1 . ut & Theophanes pag. 152.
Caput Mansi , Gall. Chef de famtlle. Chiez.d,ojhez.m
Charta an. 1 3oo.inRegefto Philippi Pulcri an.
1299. num. 54. ex Tabui. Regio Chemier , pro
Chef mei., in Confuetud. Pidavenfi art. 3 o. 49.
9 5 . 1 2 5 . & Santonenfi art. 22. 30.107. Primo¬
genitus , cui competit caput manfi. Tabularium
Ecclefiae Ambianenfis ; [Sunt etiam in eadem villa
feptem Manjiones , quorum unttfquifque debet infefi.9
beati Firmini Jingulis annis duodecim denarios ; ] cum
vero Caput Manfi obierit , debet 7 , fol. pro revelatione.
Caput Mansi, Domus ipfa praecipua, quae pertinet
ad primogenitum , vel in qua habitat Caput fa¬
miliae , Chevel Manage , in veteri Confuet. Nor-
man. part. I. EI Chevel Alanage ne poent les feurs
rien reclamer, fe il n i a manages autretant come defre -
res. Chefmez, , in Confuet. de Defure in Agro Bono-
nienfi art. 3. Jjhuemei., in Ruenfi art. 3 3. Chef
mois , inNormannica tit. de Decretis art. 562.
Chef d’heritage , ibid.art. 35 6. Lien Chevel, quali
locus capitalis , in Confuet. Vicecomitatus Bajo-
cenfis art. 4. In aliis Cheflieu , ut in Pontivenfi
art. 82.83. Cabillonenfi art. 168. Claromontenft
art. 83. 86. Atrebatenfi art. 14. 37. Domus Ca-
pitanea , in Hiftoria Epifcoporum Autifiodoren-
lium cap. 5 8 . Remijit eis manum mortuam , talliam
Martii, ex qua dabantur per annum in Manio de Jir-
gnlis Domibus Capiuneis quinque folidi. In Gallia,
29 3 CAP
Narbonenfi metrocomias Capcaflels appellari au-
&or eft Ph. Berterius Diatr. i . cap. 6 . Hugo Fla¬
viniae. in Chron. Virdun. an. 1097. De Capite
Manjt i.fextarios avena. Tabular. Ecclef. Cadur-
cenfis : Ipfe alode meus de AlbuJJio qui eft in pago Ca-
turcinoin vocabulo Poio Annono , cum ipfo Caput Man-
fo, cum terras & vineas , &c. Infra : Et ifte Caput
Mans,ubi ego permaneo, &c. T abularium Conchen-
jfe in Ruthenis Ch. 12 z.Illo Caput Manfio ubi Sig-
brandus vifus fuit manere , &c. Paffim in hoe T abu-
lario. Vitalis Epifcopus Ofcenfis & Obfervantiae
Regni Arag. pag. 2 3 . de Infantionibus : Habent
privilegium quod poffunt emere d Peyteriis & villanis ,
& non tenebuntur peytare,Ji etiam emerint Capuc Man-
Ji ; fcilicet ex Foro Ofcenfi Jacobi I. Regis Arag.
an.. 1 247. qui habetur in Foris Arag. lib. 7. fol.
132. Edic. 1624. Michael dei Molino in Reper¬
torio Fororum Arag. Caput Manfum quid velit di¬
cere , & quid figmficet deForo, vide in Foro unico , tit.
de Expeditione Infantionum lib. 7. fol. 3 9. &vide in
Ob fervant. 2. tit. de Privileg. Militum fol. 26. ...
Dixerunt quidam antiqui Forifta , quod Caput Man-
fumvult dicere jus primogenitura , vel ipfa primogeni-
tura, qua vulgariter dicitur Major az.go. Alii dixerunt
quod Caput Manfum vult dicere tota bareditas in uni -
verfum,&c.Ton Ofcae an. 1 .247. fol. 3 6. Ita tamen
quod in bujufmodi emptione Principis dominium non
defraudetur , quod vulgariter dicitur Caput Manfum.
Caput Mansus. Tabui. Abb. Belliloci inLemovi-
cib. n. 72. Cedo. . . de meo jure hareditatis , hoc eft ,
medietatem , eumdem Caput Manfum cum ocio dene -
riatis de vinea , &c. Hunc Capmanfum Deo & S.
Petro offero. Idem n. 141. Nulli inter iftas fines di¬
vidit diftantia , licet culta aut inculta ibi terra ma¬
neat , ntjt fola manjiones qua fiunt in capite , Caput
Manfum, ubi Burgus vifus eft manere , &c. Occur¬
rit etiam in veteri Charta apud Dominicum de
Praerogat, allod. pag. 213. 214.
4|[ Campmasius. Limborch. lib. Sentent. Inquifit.
Tolof. pag. 16. Item alia vice vidit & duxit Pe¬
trum Raimundi de S. Papulo hereticum ad Campma-
Jtum fuum, ubi comedit cum eo , &c. Pag. 58. Item
in domo feu Campmajio fuo Tfpanorum , &c. Pag.
81 .In domo & Campmajio fjoh annis , &c. Occurrit
pag- 5 3* 54- n f-i 3 9-& 194.
f Capmansus, in Tabulario Vofienfi fol. 6 2.
verfo : Dedit totum S. Petro Vojienjl quod habebat
in manfum de la Genefta , & in Capmanfio omnes fe~
vales fuos& jutzJam.
Capmasus. Charta anni i 298. in Regefto Co-
neftabliae Burdegal. pag. 198 .Ipfas caftellanias cum
omnibus redditibus , cenjibus , exitibus , & cum fervi-
tus , & Capmajts , bordis , & bor danis , affariis &
tenementis , &c. Et infra : In diltis caftris & caftel-
l antis , villis, & affariis , & tenementis , & tnajis ,
& Capmajts , bordis & bor dariis.
^Cabmasus. Charta an. 10 5 8 - ex Archivo S. Vi<ft.
Maffil. armar. Ruten. n. 2. Duo Cabmafi , qui funt
in ipfa villa . . . hos manfios donamus , &c.
^ Capmazius. , in Litteris Bernardi Comitis Arma-
niaei an. 12 9 4. apudMarten. to. 1. Colle£t Am-
pliffi coi. 1388. Specialiter in territoriis , caftris feu
locis , villis , CapmaChs de Vai*areto , d' E ftufano , &c.
Caput Mansio , in Tabulario Brivatenli Ch. 210.
ConchenliCh. 500.
^ Caput Mansura. Donatio fada Monafterio Moi-
fiacenfi circa an. 1 o 5 o. Dono ad ipfium locum ipfiam
hereditatem . . . duas Caput manfiuras , &c.
Ofmansjonilp. Tabularium Bellilocenfc Ch. 24.
Et m Lenjiaco Caput Alnnjionile , ubi 'Odolricus vi -
Tom. II.
CAP 294
fusfuit manere. N. 34 .In villa qua dicitur Capre ,
Capmanjionile cum ipfa vinea Deo & S. Petro offe¬
rimus. N. 5 3. Et in ipfo loco Caput Manjionile , ubi
Martinus vifus eft manere. N. 145 .In primis Cap¬
manjionile meum indominicatum , quem pater meus mi¬
hi dimijit , cum orto , cum vineis , &c.
«|f Campmansionilis. Tabularium Bellilocenfc in
Lemovic. Ch. 155. Catnpmanjionilem noftrum indo¬
minicatum cum ipfo orto.
Cabalis Mansus. Charta an. 1008. exArchivo
S. Vi&oris Maffil. Ego Pontius Epifcopus & fratres
mei IVillelmus & Fulco donatores fumus Deo & S.
Viliori de his , qua nobis jure hareditario dimiffa fiunt ,
unum Manfum Cabalem m villa de T ricis , &c.
Capita Militum , Praecipui , primores exercitus ,
Gallis les Chefs , apud Vegetium lib. 3 . cap. 3 .
[Theophanes an. 2. Artemii s K«< Tr^e^aAelo s-p«-
rnyov kuI xtcpxXw adluv, &c.] Conflant. Porphyr. in
Ta&icis pa^. 8. Ka i t 'Srolnv «e^aAxV d? aulcvs , x<zl
eMyov t»v /atv KtQctXiiv ^etlnyov xut t»V <puXc tyfu g-pot-
t nyletv. Leo in Taft. cap. 3 . §. 6. , 0
rpctTHycc. KeqccXucTe; , Graecis recentioribus , Scy-
litzae , Codino , Achmeti, & aliis.
Capomilitiatus , Officium Capitis Militum , feu ur¬
bis Capitanei , qui aliis Magifter Militum dici¬
tur. Exftat Infcriptio an. 1392. fupra Ecclefiae
Tiburtinae portam , quae dicitur fa&a tempore
Capomilitiatus Nicolai BruneBi. Exftat integra apud
Waddingum an. 1256.
Caput Ministbriorum , Primus artificum, Gal.
Chef de metier. Inftrum. anni 1228. ex Parvo
Chartul. S. Vi&or. Maffil. Congregato Concilio Com¬
munis Maffil u ad fonum campam , ut moris eft , in
palatio communis , in quo Dominus Poteftas , Major
& fanior pars Conjiliar iorum & Capitum mihifterio -
rum , &c. Paffim occurrit in Statutis ejufdem
Maffiliae. Vide Minifterium.
Capud Molis. Charta Caroli Smplicis pro Mona-
Iterio S. Aniani Narbonenfis : Et tpfos molendtnos
qui funt in rivulo Venudupei , cum illorum Capud Mo¬
lis , necnon & villares , &c.
Caput Monasterii. Annal. Beneditt. to. 3 . pag.
403. num. 22. Multa in Monafterii utilitatem fe¬
cit novus Abbas ( Farfenfis) tum pradiis ex cenjibus
augendis , tum inftaurandis adificiis , in quibus Caput
Monafterii , quod per annos quadraginta otto incolis
deftitutum fuerat , denuo adificaffe dicitur.
Capitis Partem Retinere , noftris , Retenir de quot
fiervir le Fief. Tabularium Monaft. Dolenfis : Con¬
cedimus etiam , ut quicunque ex noftris cajatis, vel feo~
datis , partem aliquam fui fifei ,Jive cafamenti , quod
a nobis habet , dare voluerit , hoc agere poffit , ita ta¬
men ut non totum feodum det , fed Partem Retineat
Capitis. Abi. ann. 1092. Charta Ludovici Regis
Franc. ann. 1139. Jftmcumque autem Militibus
Templi de feodo noftro aliquid dar^e voluerit , prater ci¬
vitatem , aut caftellum , nos illud volumus & conce¬
dimus, it a quod inde fervitium noftrum non perdamus .
Alia ex T abulario S. CrucisT alemondenfis fol. 3 .
De poffejfione fiua dare vel vendere non prohibeatur . . .
tantillo interditto, ut dominus fiuus inde fuum non per¬
dat fervitium. Vide Servitium.
Caput Pecuniae. Vide Capitale 2.
Capita Populorum, ac Principes ex provincia Lemo¬
vic enjt , e-rr/in Concilio Lemovicenfi ann. 1031.
Seffi 1.
Caput Porcinum , Taxicorum vox , de qua fic Ve¬
getius lib. 3. cap. 1 9. Cuneus dicitur multitudo pe¬
ditum, qua q unit a cum acie primo anguftior , deinde la¬
tior procedit t . . . quam rem milites nominant Caput
T ij
29 5 CAP
Porcinum. Vide Ammianum lib. i 7. Agathiam
lib. 2. & ex eo Suidam.
Caput Porci. Cencius Camerarius in Ccremoniali:
Pincerna in fu fer & Mare fc alius tam de comeflione,
quam aliis donariis remuner antur Jimihter , excepto quod
Capita Porcorum aptata non habent , neque claretum.
Cafutpurgium , vel Capitipurgium , Medici appel¬
lant liquores qui per nares mittuntur, vel quid¬
quid mafticatur aut gargarizatur , & apophleg-
matifmum facit , i. a capite phlegma deducit.
Matth. Silvatic.
Caput Quadragf,sim je , in Regula S. Benedi¬
cti cap. 48. inConcil. Agath. cap. 9. in Charta
ann. 102.8. apud Sammarthanos in Abbatibus
Roncerei , &c. appellatur quarta fcria Cinerum,
ut audor ell Amalarius Fortunatus lib. 1. de
Offic. Eccl. cap. 7. Vide Haeftenum l.io. Difq.
monall. trad. 8 .difq. 9. [& fupra Caput jejunii . ]
Caput Regionis Rom^e , quam in variae regiones
divifam nemo nefcit. Pontificale Rom. apud Mu-
ratoriumto. 3. Scriptor. Ital. pag. 650. coi. 1.
sinte Pontificem Confervatores , Capita regionum &
alii Magiflraitts ac Nobiles urbis praibunt.
^[Caput Sagittae, Ferrum quo fagitta armatur, apud
Rymerum to. 5. pag. 245. Vicecomes Glouce-
ftriae provideat infra Balltvam fiam de mille garbis
f agit tarum & 5 00 .duodenis cordarum pro fagitiis ,
& duobus milibus Capitibus pro faginis.
Caput Scholae , Qui fcholoe militari praeeft. Am¬
mianus lib. 25. Addebatur miffos a gj 'ovino milites
adventare , quos Capita Scholarum ordo cafirenjis ap¬
pellat.
Caput Scholae , Dignitas Ecdcfiadica, in aedibus
cathedralibus , collegiatis , [& Monalteriis ,] quae
alias , & in aliis Ecclefiis, Scholaftici dicitur. In
veteri Notitia Hincmari Archiep. Remenl' apud
Sirmondum in notis ad Capit. Caroli C. memo¬
ratur Sigloardus Prefbjter vel Caput fchoU fantla
Remtnfis Ecclejia. [ Marten. to. 1. Anccd. coi. 150.
in Fundatione Prioratus S. Petri de Salve: Confii-
t nerunt illic Priorem . . . Geraldum de Uglas cum Mo¬
nachis his Ebrardo , &c. Felice , quem conflituerunt
ftcriftam e(Je , & cellerarium , Bcnedittum , qui Caput
Scholam regeret , anno 1029. Gausfredo Abbate . . .
Aicmaro Caput Schola Monafterii Gellonenfis. ]
Capischolus , [Gall. Capifcol. ] Concilium Bituri-
cenfe an. 10 31. cap. 7. Archidiaconi , Abbates , Pra-
pojiti , Capifcholi , Canonici, &c. [ Capifcolis in An-
nal. Benedid. to. 2. pag. 404. C api f colius apud
Martenium to. 4. Anecd. coi. 606. ] Apud le
Lievre , in Id iit. Viennenficap. 26. occurrit Scho¬
la ficus Jive Capi fc olus. In Charta DuranniEpifco-
pi Arvernenfis in Biblioth.Clun. p. 535. fubfcri-
bit Bernardus C api fc olus. Vide Odonem Gedeum
in Hift. Podienli lib. 1. cap. 23. lib. 2. cap. 21.
Jofe^h. Scaliger. lib. 2. Epift. 185. Jacob. Pe¬
titum poli Poenitcntiale Theodori pag. 628. &c.
Leges Partitae feu Aifonlinae, 1. part. tit. 6. lib.
5. ubi de Cantoribus : Ealgunas Eglsjias Cathedra-
les fon en que y a Cabefcoles , que han efle mefmo o ffi¬
cio que los Chantres , e Cabifcol tanto quiere dezar como
cabdillo de el coro , para levantar tos cantos.
•Jf Caeiscolus. Hid.Dalphin. to. 1. pag. 129. inter
tedes Guirpirionis an. 1128. fadae per Leode-
garium de Clariaco Hugoni Epifc' Gratianopol.
recenfentur Ademarus Cabifcolus S. Donati , &c.
Et tom. 2. pag. 26. coi. 2 . Convenerunt in Capitulo
R. in Ciniflo Paler D. Guill. Dei gratia Archiep . . .
Humbertus Cabifcolus, &c. Galfendus in Notitia
Ecclefiie Dinienfis pag. 6 9 . haec habet de Praecen-
CAP 296
tore: Praetereo autem quod Pracentor vocetur vul¬
go Cabifcolus , caufam reputari , quod fit veluti
Caput Chori ; at litterae S. ac L. interpolitae ve-
rifimile faciunt fic didum quafi Caput Schola ;
idque confirmari ex eo potelt , quod in adis Joan-
nis Filioli legerim, fjoannem Tafjilem contulijfe Scho¬
las, ut procuratorem Pr acent oris ad quem pertineret lE
larum collatio.
Caput Scholaris , qui & Choraules , in Synodo He-
lenenfi an. 1 o 27.
H Capitalis Scholae. Annal. Benedid. to. 4. pag.
4 3 . Inde reverfus (Willelmus ) in monafterium (Lu¬
ci acum ) . . . fictus primum divini officii ajfiduus cu-,
flos , ac Schola Capitalis illius loci.
f Caput Colista , in Anecdot. Martenii tom. 4,-
coi. 132. 1
Capjscuolia , Dignitas Capitis fcholae , in Charta
ann. 1083. aPuci Catellum in Hiltor. Occitan.
pag. 870. [Capifcolia , in Charta an. 1029. apud
Stephanotium Antiquit. Occitan. MSS. part. 2.
pag. 486. ]_
Cabescholia , in Tabulario Ecclefiae Cadurcenfis.
f Cabischolaris Honor, in nova Gall. Chrilt. to.
1. pag. 5.
Caput Shol^e , Locus ubi confidit qui fcholae Can¬
torum praeed. Ordo Romanus : Tunc procedit Pon¬
tifex (lacra fadurus) & antequam veniat ad Scho¬
lam , dividuntur cereojlata quatuor ad dextram , &
tria adjiniftram , & pertranfit Pontifex in Caput Scho¬
la ,& in gradu fnperiore , primo adorat f anci a , &c.
Eadem verba habentur praeterea infra.
Caput Senatus , Qui fenatui praeed. Vetus Scri¬
ptor de Condantino , pod Ammianum Valelii
editus : Symmachus Caput Senatu Inlcriptio da-
tuae aureae eidem Symmacho eredae : Jfiui primus
in Senatu fententiam rogari folitus. Liber Pontifica¬
lis in Symmacho PP. Eeftus Caput Senatus & Ex-
confitl. Vita SS. Faudini & JovitaeMart. num. 4.
Parentes eorum Caput Senatus in hac civitate fuerunt.
Paffio S. Caloceri Martyris num. 2. Jffiupd patet
ip forum Caput Senatus in eadem civitate fuerit , re- •
fpondit. Chartam Leonis IX. PP. an. 1049. fub-
feribit Faujlinus Caput Senatus & conful , apud Cae-
ledinum & Ughellum in Epifcopis Bergomenii-
bus. T tit; cniyKXoT ou orctmis (Zci/Xoc oycvfaivcc didus 3,
Zenone Fratre Longinus , apud Theophanem an.
17. Zenon.
IT Caput Senior , Dominus fuperior, apudLobinel-
Jum Hid. Britan. to. 2. pag. 182. hrientius etiam
filius Urvoii , rerum omnium iftarum Caput Senior
ibi affuit , qui hac omnia . . . conceffiit.
Caput Solidum. Libertates villae Martelli in Lemo-
vicib. an. 1219. apud Judellum. Jjhudquid ac-
quijierint de fias terris . . . debet habere firmitatem ,ji
cumjtgillo fio factum fuerit , reddito 'tamen Capite
Solido, & acc aptamento , & aliis redditibus dominis
quibus contingunt. Quod vero Caput folidum. hic vo¬
catur , Cap/oos <Sc Capfools , dicitur in Fons Bene-
harnenlib. tit. 1. & alibi paliim', ubi voxhscfu-
mitur pro laudimio : in Confuetudine Vafatenlt
jungitur cum venta: Capfool, vel Capfouls & ven¬
das. Sed quod Gallandus ait, formatum id voca¬
buli , quafi praedatio fit a domino capi/olita fex
fupra allato loco refellitur: unde probabilius edt
Capfools idem valere quod Cheffol; ita ut fit foli-
dus ex precio rei venditae , qui domino capitali
exfolvitur , feu pars pretii, verbi gratia quintus,
tertius decim. aut vicefimus folidus , ad quam
proportionem exfolvuntur vulgo laudiruk.[Vjde
Capfoldum.
297 CAP
^[Per Capita Succedere, Dicitur de hteredibus plu-
rimis aui fuam quique haereditatis partem acci¬
piunt aequaliter, nulla llirpis, quam rep r sefentan t,
habita ratione. Jfuoniam fecundum conjuetudinem...
quando plures cognati germani alicujus defuncti ad JnC-
cejjionem illius admittebantur , tales cognati germani
exfao Capite & per Capit a , & non infiirpes feu per re-
praje ntationem , fuccedebant . . . Dominus de S.Geor-
gio , quia folus exflabat, pro uno Capite dumtaxat , pra¬
ti ominati vero Domini dcBuolio , de Mermenda , & de
Calvomonte , quia tres eram , pro tribus Capitibus jive
portionibus . . . eidem fj oh anna Daulphine fuccedere de¬
bebant, apudBaluz. to. 2. HiU. Arvern. p. 394.
Caput Tenere, [Terminari, Gall .Aboutir. Chronie.
Parmenfe ad an. 128 2. Et omnes domus Tenent es Ca¬
put ad plateam, pro Communi aftimataf. ierunt , ut pro
Communi emerentur . V ide alia notione in Captenere .]
«J[ In Capite Tenere, Abs Rege feudum tenere,
nullo medio. Donatio Caftrorum V olonae & Mon-
tisfortis a Regina Johanna Comitiffa Provinciae
an. 1 3 79- fada Fulconi de Agouto , ex Schedis
Pr relidis de Manaugues : Immeaiate & m Capite a no¬
lis no (irij 'que teneant. Vide Tenere.
^CaputTersorii, Oraterforii, Gall. Bord. Inven¬
iar. Ecclebae Anicienfis an. 1 444- Item aliud Te.-
fonum ( terforium) de lino habens m quolibet Capite
duas barras de cotone albo.
fiD Caput Venire , in Hiftoria Franc. epitomata
Fredegariicap. 6 5 . noltris , Venir d chef , rem per¬
ficere.
CAP 298
pringham in Anglia pag. 725. Miniftns ait aris fiant
fuperpellicea cum Capuciis , qua caput & nuda colli
protegant. Speculum Saxon, lib. 3 . art. 6c,.Ubifub
Regis cognofcitur b anno , judices Jeu fcabmi Capucia ,
pilea , aut pepla & chirotbecas habere non debent. Sta¬
tuta Ordm.Cartufienfis an. 1 368. part. 2. c. 1.
§. 2. Capucia cucullarum Jint quadrata , nec duorum
palmorum menfuram in latum excedant , vel in longum.
Caputia vero caparum JJ.nt aliquantulum longiora , &c.
Chron. Aulae Regiae cap. 2 3 . Nullum jam cernimus
tam contemptum in agris arantem rufticum , qui non de¬
ferat latum Caputium & oblongum. Joan. Sarifberien-
fis lib. 1 . Metalogici cap. 3 . An Caputium emerit ,
qui cappam integrant comparavit. Jdem Matth. Paris
an. 1 1 3 4. Cum Rex novam robam de fcarleto [umens
.. . capam conaretur induere, quod invenit introitum
Caputii , qui Guleron vulgariter Gallice appellatur ,
nimis arctum , ... ait , Hac cap a deferatur fratri meo ,
qui argutius me caput habet.
Quod autem Guleron, voce Gallica, appellat
Parilius, aliud nihil eft quam quod Graeci Inter¬
pretes Exod. 2 8. & Job. $0. TnpiS-CfXICVTZ xitwos
vocant. Nos etiamnum Goulerons vocamus ora
valendorum. Kairccnljicv apud Codin. de Oific. cap.
1 4. num. I 3 . Tct /Xtv KUTTClrr^lU jJLGVCV uulu UCcl^a-
e-iv, i yovaTi&tnv : Capucia fua tantum deponunt , non
fiettunt vero genua. Solebant quippe in falutationi-
bus capucia de capite deponere. Chron. Flandr.
cap. 105. NEmpereur ofia Paumuffie & le Chaperon
tout jus. Vide Almucium.
£afut ViiE. Bulla Joannis XXII. PP. apud Wad- 5 Cappuccium, in Confuetud. Ecclefise Valentinae
dingum num. 1 3 2 1 . in Regello p. 126. Seu eji
■ Caput Viaper quam ingreditur ad dictum ortum.
£aput Vicaria, Vicariae, feu villae praefedlus , vel
prreeipuus. Petrus II. Rex Aragon. in Charta MS.
an. 1283- pro confirmat, libertatum Catalaniae :
Mittantur nancti per vicarios & officiales nofiros', . . .
quod portent bttfiiatn cum Jigno Vuarii feu Capitis Vi¬
caria , vel Subvicaria.
Caput Vici , apud Sidonium lib. 4. Epilt. 8.
Caput Villae. PoJyptychusS. Remigii Remenfis \In
Tpapantt 1 o . fol. de Capite Villa. In Fajcha 8 .pulli,
&c. Fleta lib. 1 . cap. 2 4. §. 4. Nullus extraneus in
forinfecum Capitis Villa , aut m fuburbto heffiitetur.
Chef de bourg , in Confuetudine Santonenli art. 6 .
& Burdegal. art. 4 6 .
tom. 3 . Concil. Hifp. p. 6 6 3 . & tom. 4. p. 1 7 5 .
f Cafuccium recens baptifatorum , in Conllitutioni-
bus Cardinalis de Mendoza cap. 1 2 . tom. 4. Con¬
cil. Flilpan. pag. 28 . Jfuiarenunciatum eft , nonnul¬
las matres feu nutrices non cufiodire infantes , ut fas eft ,
diebus quibus gerunt Cappuccium poft Baptijmum cum
reverentia facro Chrifmati debita, altofque committere
abufus ; omittendo reducere puerum ad Parochum qui
illum bapMavit , adeuntes Moniales feu Religtofos , ut
tollant infanti Capuccium , dicentes in Capuccii ablatio¬
ne comp aternit atern contrahi. ..Pracipimus fubpema ex¬
communicationis , omnibus Parochis nofiri Archiepifco-
patus, ut ftatim atque terminaverint Baptifmum , tol¬
lant Capuccium , uti pofi triduum facere folent. Vide.
Cap ulla.
^[CAFUTIARE, Caputiatus. Vide pofi: Caputium. Cafucium non tam videtur efle capitis tegu-
CAPUTIUM, Idem quod Capitium , Capitis tegu¬
mentum , quod Capa alTutum erat. Legenda anti¬
qua de habitu S. Francifci ^pud Radulphum : Ca¬
putium quoque quadratum tanta longitudinis detulit ,
qtrnl faciem operiret , qualem habitum deferre confue-
v erunt agr e fles homines illius regionis. Liber Ordinis
S. Vi&orisParifienfis MS. cap. 1 8. Normam indu¬
mentorum talem obfervandam futuimus : primum cap -
pa , defuper Caputium convenienter aptum habere de¬
bet , & aliquantulum amplum ut videlicet Ji quando
capiti fupponitur , pofterius non erigatur m cnfiam , &
11 1 demijfum quanttmneccffe efi , [capulas cooperiat , &
ut interius Capitium exteriori pariter coaptetur , nec
extra promineat. Et cap. 5 3 . Caputium vero defuper
tegimen Jit capiti, non latibulum faciei ; fufficit enim ut
multum , Ji ufque ad tegendam coronam perveniat.
Matth. Paris an.i 2 47 .Habens pauperem capamjine
Caputio. GaufredusMalaterralib. 2. cap. 24. Ca¬
pudo capite cooperto , r.e forte quis effiet perciperetur.
[ Statuta Ecch Aquenfis MSS. an. 1260. Cum cho¬
rum intraverint Canonici , Clerici & alii chorum fre¬
quentantes } amoto Capucio capa, almuffiia Jive met Imo
mentum , quam luperior vellis apertura , qua ca¬
put exeritur , in antiq. Confuetudinibus Cano¬
nicorum Regular. S. Jacobi deMonteforti , apud
Marten. tom. 4. Anecdot. coi. 1219. Et depojitis
vefiibus ufque ad tunicam , per Capucium tunica exerat
brachia , & totum corpus denudet ufque ad cingulum.
Capuccinus, Capucinus. Diarium Magiltri ce¬
remoniarum Alexandri VI.. Papse: Papa afeendit
ad fedeifi eminentem conjift analem , dmijfis prius bireto
(jr Capuccino rubro , & acceptis bireto & Capuccina
/*/£o,Ibidem : Dominus Maclovienfis depojitis ibi man¬
tello & Capuccino de ciambelloto nigro, & biretro nigro ,
induit, &c. His in locis Capuccinus idem videtur,
quod humerale, fed huic alias adjundum erat
caputium, ut omnibus notum ed. Concil. Ap-
tenfe an. 1365. apud Marten. to. 4. Anecd. coi.
3 3 4. B. Ut npfirum quilibet vefies fuis domicellis feu
fcutiferis , quos tenebit , fieri faciat longitudinis com¬
petentis ,Jic quod f altem fubtus genu quatuor digitos
protendantur, quarum manica nodum attingant brachii,
& non ultra accedant Capucini cum botonis vel (coque¬
tis , &c.
drbirretototo ad altare } &c.'] Statuta Ord. dcSem - ^1 Caputium Botonatum , Ornatum globuli^ quaa
299 CAP
Gallice Boutons appellamus. Conllitutiones MSS.
Pontii Epifc. Conferan. an. 1 364. Item ad, inftar
pradecejforum nojlrorum (latuimus & ordinamus , quod
nullus Prefbyter noftra dicecejis perfe tabernam habeat ,
teneat , nec portet Caputium quodlibet Botonatum , cum
prxmijfa non congruant ordini prefiyterali.
^Capucium CLAUsUM.Fragmentum memorabilium
Humberti II. Dalphini tom. 2. Hift. Dalphin.
pag. 6 25. coi. 1 . Item , in diefefto B.Andrea apud
Romanis , in publico fermone , ore proprio increpavit
fortiter mulieres portantes Capucia Claufa ad modum
hominum , & homines portantes vejles breves , non at¬
tingentes ufque ad genu faltem , & prohibuit fub poena
centum folidorum , quod de catero talia non faciam.
Capuceria , Vellis apertura, feufiffura fu perior;
per quam caput immittitur & exeritur. Procef-
fus deVita S.Yvonis, to. 4-Maii pag. 547. Di¬
xit quod pluries vidit D. Tvonem ponentem manum in
Jinu per Capuceriam pro pediculis reducendis injinu.
Caputiare, Caputio caput operire. Petrus Blefen-
fis Serm. 50 .Caputianfe appetit , ne vilefiat.
Cafutiatus , Caputio , feu capitio , caput tettus.
Durandus lib. 1 . Ration. cap. 3 . num. 1 Abba¬
tes Caputiati pinguntur.
^[Caputiata Vestis, infra in voce Cucullus.
Caputiati, Faftioforum hominum cohors in Ar-
vernia exorta an. 1183. audtore quodam Duran¬
do fabro lignario , qui lic nuncupati lunt , quod
imaginem Deiparae ftanneam caputiis lineis albis
affixam in lignum initi invicem foederis deferrent.
De hac fudione copiofc agunt Hillorici , Rigor-
dus an. 1 1 8 3 . Au&or Riltoriae Epifcop. Autif-
liod. cap. 5 8 . Monachus S. Mariani an. 1 1 8 3 . &
x 1 84. Gervaf. Dorobern. an. 1182. OdoGef- ,
feus in Hili. Anicienli lib. 3. c. 6. &c. De Du¬
rando fadionis audore , itaHugo de Berji Mona¬
chus S. Germani Parif. in fua Biblia :
Moultfu foutis & foudans
Durant Capuis , & bon truans ,
Jj)ui les blancs chapperons trova ,
Et les Jignans au pis donna :
Donna , non fit , il les vendoit ,
Me ftr ement la gent decevoit t
II en conquift or & argent ,
Moult penfot bien guiller la gent .
II en guilla bien deus cens mille.
Capuciati quoque didi funt in Anglia quidam
‘ ex Wiclefi difcipulis, quod velato capite ad Sa¬
cramenti participationem accederent. Spondan.
ad annum 1 3 8 7. n. 9.
% Capucium Prati , apudThomam Madox Formu-
lare Anglic. pag. 184. Dedi & conce/fi .... fuper
aliam coturam deHethul defuperduas forer as cum Ca -
puctis Prati ; id ell, capitibus feu extremis partibus,
Gall. Bout de pre z,. Vide Forer a.
«Jf CAPUTTA, Baculus palloralis. Locus ell in Fe¬
rula. Vide Cambuta.
CAQUILUS, AtToc , in GlolT. Lat. Gr. [f. melius
legeretur Aquilus pro mafculino feminini Aquila.]
x. CARA, Facies, vultus, caput. Glolfx MSS. Ca¬
ra , Gr. Lat. caput. Graecis xstpa, quam vocem in
feminino genere ufurpabant Aioles , ut notat
Eullathius ad Odylf. Theophanes : A 7rtTt/atv w
i* tk x«p ttv. Corippuslib. 2.
. Poflquam venere verendam
Cxfaris ante Caram,
Hifpani & Provinciales nollri Cara etiamnum
pro vultu ac facie ufurpant: ltal Cera vel Ctera,
apud Dantem & Matth. Villaneum. Michael dei
Jiolino in Repertorio f ©rowm Axagon, v. Ca-
CAR 300
(Irum : Caftrum Jt aliquis tenet in cuftodiam , debet red-%
dere illud Cara d Cara ; quia cafirum redditur & refii a
tuitur facie ad faciem. Vide Obfervantias Fori Arag.
pag. 27. v. Sed & Galli mediae aetatis Cfo re , ea¬
dem notione effinxerunt. Afliliae Hierof. c. 94.
de duello : Lesgardes dou chatnp doivent partir le fo-
leil ,Ji que il ne foit contre la Chiere de l’un plus quq
de 1’autre. Philippus MousVes in Carolo M.
Et Pepin la Chiere hardie ,
K’il otfet Roi de Lombardie.
Willelmus Guiart an. 1 204.
Se vos leur tornaffies les Chieres ,
Et contre eux vous vous defendijfiet..
An. 1214.
Le rai du foleil en la Chiere.
An. 1270.
Les faluent les Chieres baffes.
Le Roman d’ A uberi :
A uberi Voifi , s’ a la Chiere leve e.
Hinc formula nollris familiaris : Faire bonne Cheri
d quelqu’un , benigno vultu excipere , [ Sc hae an-*
tiquiores : Belle Chere , & le coeur aruere ; Belli
Chere vaut bien un mets. Vide Menagii Etymolog,
Gall.] Raimundus Montanerius in Chron. Ara-
gon. cap. 1 28. £ andls abra far , & reebels ab bella.
Cara , e ab bell femblant. Vide Cheries.
H Lapides de Cara, Qui in aedificii Cara collocan¬
tur, non in angulis. Statuta Malfil. pag. 396.!
Lapides angulares habeant duos palmos de longo , &
unum palmum de alto, & unum palmum de tefta,& La¬
pides de Cara habeant duos palmos de longo , & unum
palmum de alto , & ad minus unum tornum de leotoJ
1 CARA , Avis fpecies mihi incognita. Monachus
Sangall. in Carolo M. lib. 1 . cap. 22. AJfumpJtv
duas caniculas in manu fua , quas Gallica lingua Vel*
tres nuncupant , agilitate Jua vulpes & exteras mino¬
res bejliolas facillime capientes , qua caras etiam , ch
alia volatilia afcenfu celeriore fxpe fallerent.
^ Cara Cognatio. Vide FefiumB. Petri Epularum.
CARABAGA , Machina bellica expugnatoria. Sad
nutus lib. 3.part. 12. c. 21 .Fecit erigi plur es Ca*
gabagas projicientes magnos lapides , & frequenter, ita
ut projlernerent muros cum turribus. [ Joan. Iperius in
Chronico an. 1 291. apud Marten. to. 2.Anecd-
col. 770. Et fecit orificio fojfat orum approximare
branebios multos & vicinos invicem , & poft eos Cara-
bagas , qui jaciebant lapides magnos. ]
CARABOLATUM. Fiilloria Obfidionis Jadrenfis
lib. 1. cap. 27. Cum novem galeis mirabiliter prapa-
ratis , quarum fex erant tabulis tetta ...ac cum qua¬
dam turre lignea operata fabricatione in quodam Cara-
bolato fere cubitorum 0H0 , quam Italici Burgum, feu
Piatum vocant Mantuanum, &c.
CARABUS , [Cymbula , Gall. Canot. ] Papias .Ca¬
rabus, navicula difeurrens in Pado. Idem : Lintres ,
navicula , vel Carabi breviffimi. Ifidor. in GlolT.
Carabus , parva fcapha ex vimine & corio. [ Eum-
dem Ifidor. vide lib. 1 9. Orig. cap. 1 . ] GlolT.
Ailfrici Saxonicum : Carabus, jfcipinel , id ell,
navicula. Ugutio : Caraphus , parva fcapha ex vi¬
mine f alia, & corio crudo contexta. Florent. Wigorn.
ann. 892. Occulte de Hibernia fugerunt , Carabum¬
que , qui duobus tantum coriis & dimidio f alius erat ,
intraverunt. Gregor. Magn. lib. 4. Dial. cap. 5 7.
Poft navem Carabum regebat , &c. Tulcherius Car-
not. lib. 3 . Hili. Hierofol. lib. 3 . cap. 1 3 . Clajfis
eorum 120. navium fuit , exceptis carinis & Carabis.
Hift. Hierofol. an. 1123. Carabos infuper quam-
plurimos & naves onerarias. Joann. Brompton. Ca¬
rabum , qui ex duobus coriis & dimidio conjicitur , in-
3oi CAR
tr antes ,five velo & ornamentis pcfi 7. dies in Cornu-
bia applicuerunt. Ada S. Thyrfi cap. <5. num. 32,.
Et in Carabo ponens , jujfit eum duci in medium maris.
[ VitaS. Maioli inter Ada SS. Benedici. fiec. 5.
pag. 80 8* Ad quos periti nauta currentes cum Cara¬
bis , omnes traxerunt ex voragine fruminis. ] Occurrit
apud Saxon. Grammat. lib. 2. Florent. Wigorn.
p. 5 9 5 • Will. Briton. lib. 9. p. 20 8. in Hili. Ob-
iid. Jadrenf. lib. 1 . c. 3 . lib. 2 . c.7. [ inV ita S. Y far¬
ni Abb. inter Ada SS. Bened. fec. 6. part. 1 . pag.
6 1 7.] &u. ««p xCot;, Scriptorib. Graecis paliim. Le-
xic. Graec. MS. Reg. Cod. 2 06 2. «ro-epO/a/? , y.x^aCoc ,
mxxtiov. Etymol. atxccTcc ,x«p aCeg. Chron. Alexandr.
p.8 74* jueree KctgaCu iit; tov I«Aiav»A//asVa.Nice-
tas in Manuele lib. 2. n. 4. -xxrfinu /xtyolxw xetpci-
Clbsv trvvnf/xoi^oVTO. Kct^aCoi m^-eX^ctToi , in Epill. Con-
flantini lmp. ante Adi. 1 . fextse Synodi. Ab hac
voce Car avellas hodiernas quidam non infulfe de¬
ducunt. Hifl:. Apollonii Tyrii:
E !?o-e’ HotfiCm tQxki , K) QopTUin /xi rpo/xov.
Alibi :
Kct» tc' HetoelCti tCdsatrt , Kj ci vavrcttc tmiiytiitx.
Vide Conflant, de Adminilt lmp. cap. 51. [A110-
nymumCombefilian. in eod. Conllantino n. 29.
in Romano Jun. n. 7.]Laon. lib. 9. Diploma
Andronici apud Phranzem,Joann. Mofchum cap.
76. Paflionem S. Bafilei Epifcopi , &c.
CARACALLA, Vellis urbana & militaris, paenu¬
lae fimilis , ut Dio indicat & Lampridius : Indu¬
mentum in talos demijfum , Vidori & Eufebio in
Chron. Talaris Caracalla, alteri Vidori, qui a
Gallia advedam ab Antonino refert , a qua idem
Caracalla-eft appellatus. Glofloe Gracc. Lat. kxox-*
xJxxiov , Cuculla. S. Hieronym. Epifl. 128. Et effi¬
citur palliolum mira pulcritudinis perftr ingens fulgore
oculos , in modum Car ac aliarum }fed abfque cucullis.
Sed haec nota. Vide Cafaubon. Salmafium,& alios
ad Sparti an.
Caracalla , Vellis Clericorum talaris : paflim apud
Scriptores pro c app a fumitur. Papias: Caracalla
Cap a. Gloflf. Graac. Lat. K xgazciwiov , Cuculla. At
Eucherius Lugdun. Ephod Judaeorum , in modum
Caracalla fu i fle ait , fedfine cuculla. Ephod autem,
Ut audorell Jofephus lib. 3. Antiq. cap. 1 1 . tu¬
nicae perlimilefuit. Vulfinus Boetius Epifcopus
Pidavenfis in VitaS. Juniani Abb. Ve fis ejus ci¬
licina , de caprarum pilis , qua in modum Car ac alia ,
quam nunc Capam vocamus , perfeverat ufque in ho¬
die. Vita S. Eugendi Abb. cap. i.AEjhvis tempo¬
ribus Caracalla , vel [capulari cilicino utebatur. Beda
lib. 1. Hifl. Ecclef. cap. 7. Mox fe fandus Albanus
frohofpite ac magijlro fuo ipfius habitu , id efi , Ca¬
racalla , qua vefiiebatur , indutus , militibus exhibuit.
Thomas Walfing. in Edwardo. II. Conflat hanc
Veftejn fuiffe Caracallam , quam S. Albanus in con-
verfione acceperat a S. Amphibalo. Vitae Abbatum
Albani pag. 2 8 . Elienfes vero offa fcpedibla in vil-
lofo panniculo , quem Caracallam vocant fibireferva-
tunt.V ita S. Eudoxioe Mart. cap. 9. Kxtx rov mfiv
'Tis yiljXWCC, 5-J^ap/GV HlTvlxlVCV iVid VtTO, J ij OfXOlOV lutlVO KX-
faK<xX\iav. Palladius in Hili Lauf. cap. 117. Uai-
fagicv KctactKcthicv XufxCuvcvtru. Hinc nollrum Cafa-
que , quali Caraque , pro fago , deducit Paradi-
nus lib. 1. Hili. Lugd. cap. 34. Vide Odavium
Ferrarium de Re velliaria part. 2. lib. 1 . cap. 28.
[ & Menagium inV. Cafaque .]
CARACATA Navis, Eadem quae Carraca ,feu
oneraria , apud Rymer. tom. 1 5 . pag. 175. coi.
2 .Pro equis , navibus , Car acatis , galeis & aliis na-
vtbus , &c. Vide Carraca.
CAR 302
CARACCA,Parvum pondus quatuor granorum „
quibus utuntur in ponderandis lapidibus pretio-
lis, Gallis & Anglis, Carat. Rymer. tom. 1 1. pag.
413. coi. 1. Scutis qued ex parte Georgtt Morfteyn ,
mercatoris de Crakovce infra regnum Poloni a, accepi -
mus quod ipfe quemdam magnum lapidem pretiofum
vulgariter voratum d Rubie ponderantem ducentas &
quatuordecim Car aicas.
1. CARACTER. Novella 1 5. Theod. & Valenti¬
niani de Tributis fifcalibus : De falinis , alumine ,
Car abiere , herba rubea , lini maceratura . &c.
H 2,- CARACTER, Fafcinum, Schedula magicis
notis feu litteris exarata, Gall. Car abiere. Concil.
Trevir.ann. 1310. apud Marten.tom. 4. Anecd,
coi. 257. Divinationes , forti legi a , auguria , five
in votis , quas Brevia feu Car abderes vocant , &c. Vi¬
de Char abderes magici in Character.
CARACTERATUM PtRRUM , quo fiunt Oblata f
ferrum ell certis figuris notatum. Vide locum
in Nebula.
5F CARACTERIZARE , Notare , infignire , Gafl,
Marquer , Carabderifer. Hili. Mediani Monalterii
pag. 234. in Excerptis Johan nisa Bayo.no de Ab¬
batibus hujus Monallerii : Cujus corpus cum enixum
e/l, Car ablerix,atum fuit per totum crucicttl arum fignts.
CARACTIO.Polyptycus Floriacenfis ; Debet unuffi
quifque de lignario m latum pedes 5 . in altum pedes 6.
& de Carabdionibus carradas6. &c.[_ Vedura. ]
5T CARACUT1UM, Vehiculum altijfmarum ro¬
tarum, quafi carrum acutum. Ifid. 1. 20. c. 12.
CARADA , Quantum carro vehi potell. Proecei
ptum Ludovici lmp. pro Marcuardo Abb. Pru-
miae ann. 831. apud Marten. tom. 1. AmplilT.
Colled. coi. 85* Et de terra arabili jornales lxxiii.
de prato ad Caradas vi. Vid eCarrada.
CARADRUS, Terebra. Capitulare de Villis c. 42.
Unaquaque villa ('habeat ) catenas, cramaculos, dela¬
turas ,fecures ,id efi , cuniadas , terebras } id efi , Ca-
radros , fcalpros ,&c. Vi deCarafdus.
% CARAFFA , Vox Italica , Call. Carafe , Phiala,
ampulla vitrea, in Supplemento vitae S. Petri Cse-
ieltini tom. 4. SS. Maii pag. 502.
^JCARAGIUM. Vide in Carreda.
CARAGIUS. Vide Caragus.
U CAR AGMA , xfiuy/xu , Charader, imago. Hum-
bertus Cardin. adv. Simoniacos apudMartenium
tom. 5 . A necdot. coi. 6 4 5 . A. Nummus aut in Ca~
ragmate , aut in materie. Nummus in caragmate ell
nummus lignatus.
CARAGUS , Carajus, Sortilegus , proelligiator qui
charabdenbus magicis utitur, unde vocis etymon.
Gloflf. Saxon. iElfrici : Caragius , 'jm^el hpata*
Ubi^u^el Anglo-Saxonibus ell avis h]pat, omen,
augurium , divinatio, 'pu^el-hael fepie, augur.
Concilium Autifiod. cap. 4. Non licet ad fortilegos ,
vel ad auguria re [picer e , vel ad Caragios, &c. Ca¬
nones veteris Concilii Narbonenfis ann. 598.
can. 1 4. Si qui viri ac mulieres divinator es , quos di¬
cunt e(fe Charagios atque forticularios , &c. Vita S.
Eligii a S. Audoeno confcripta lib. 2. cap. 1 5.
Nullas paganorum confuctudmes obfervetis , non Ca -
rajos , non divinos , non prae amatores . . . confidere pra-
fumatis. Et mox : Non quarantur pracantatores, non
divini, non forttlegi , non Caragi. Beda de Reme¬
diis peccatorum cap. 1 1. Caragios ,& divinos pra-
cantatores , &c. Petrus MalJeacenfis de Coenobio
Malleacenli §. 6. Uxor ejus obfervatrix admodum
Carajorum atque maleficiorum. Sermo de dedica¬
tione Ecclefioe a Jacobo Petito : Omnes fures &
falfi tefies , omnes ad arbores vel ad fontes vota redden -
303 CAR
tes , omnes qui Caragios & divinos vel prae a ntatorts
aut propter fie , aut propter fuos inquirunt , &c. Odo
Clun. lib. 4. de Vita S. Geraldi Auriliac. Comit,
cap. 7. Vajfus quidam nomine Adraldus focum Cara¬
giorum tota nocte in domo fua fieri pracepit. Intempefia
autem ipfius noctis hora , damones finper focum cuftodis
irruerunt. Severianus homil. quae exllat 251. apud
S. Auguftinum de Tempore : Ut nullus ex vobis
Caragos vel divinos , vel fortilegos requirat. Infra :
Jjhfit pradictis malis , id efi , Caragis , & divinis, arufi-
picibus.. ... crediderit. Vide Decret. Ivon.lib. 1.
cap. i.§. 1 3 4. Occurrunt apud Nicetam in Ifaac.
lib. 2. n. 5. in Cod. Barbaro-Grxco xovr^ovXct ,
xx^uyiot , inter magos.
Cararius , Eadem notione. VetusPcenitential. MS.
Cararios , coriocos , & divinos , drpracantatores , phy -
lafiteria etiam diabolica , vel herbas , vel fiuccinos , Jitis
vel Jibi impendere , &c. Leg. forte Carajos curiofos.
CARALE. Vide Carrale poif Cana.
CARAMANTRANT, DiesMartis ante diem Ci¬
nerum , Gail. Mardy gras. Tranfadio inter Ab¬
batem & Monachos Craffenfes ann. 1351. ex li¬
bro viridi fol. 5 3. Facere confuevit dictus Dominus
Abbas .. . annuatim in die Carniprimt i Adventus Domit¬
ui quinquaginta fiolidos T uronenfies ...& in die Carni-
primiijive Dominica in Septuagejima ,Ji tunc dictus
Conventus accipiat Caramantrant , fiemper annuatim
quinquaginta fiolidosTuronenfies.VideCarementrannus.
CARAMELATOR , Qui flores in fafciculos col¬
ligat ac divendit apud T olofates, Gall. Bouquetier.
Recenfetur inter fodales Confraternitatis Nativi¬
tatis B. Marise in Ecclefia B. Mariae Deauratae
T olof. ann. 1328. inftitutae.
CARAMUSSALLUS , Genus navigii Turcici ,
cujus meminit Hieren. Comes Alexandrinus in
Bello Melitenfl ann. 1565. Erant triremes muni-
tiffima 130. mahona 8. tria navigia qua vulgo ap¬
pellant Caramujfiallos \ minora fiunt autem onerariis na¬
vibus & figura prope ovali.
CARANATURA , mendofe pro Caraxatura. Vi¬
de Charaxatura in Charax are.
CARANCO , Capanigo. Ita UgutioMS. Forte nigra.
CARANISA. Vide Caraula.
CARAPHUS. Vide Carabus .
CAR ARI A , Lapidicina, ex qua lapides quadrati
eruuntur, noltris, Carriere. S. Auguftinus Serm.
de Diverfis 5 o . Emerat quandam . . . domum in
Cararia , quam Jibi exifiimabat propter lapides profutu¬
ram. [ Occurrit etiam in Charta anni 1280. ex
Chartulario S. Vandregefili tom. 1. pag. 284. ]
Vid e Canaria.
CARARIRE , Lanam carminare, pedere, Gall.
Car der. V ide Careratores.
«[ CARAR1US. Vide Caragus.
CARASABL1TUM , f. Species unguenti. Brey-
denbach Iter Hierofol. pag. 2 7 7 . Accidit autem pe-
regrinanti copia pediculorum in corpore propter fiudorem
* * * Cum evenerit corpus ejus cathafiplafimetur
cum argento vivo occifio . . . mane quoque b alneum in¬
grediatur , & corpus ejus fricatione valida mundetur ,
caputque cum Car afablito & boraco lavetur.
CARASDUS. Jordanus Rifus Calaber, lib. MS. de
Medicaminibus equorum : Efi & aliud frenum ,
quod dicitur ad Carafdum , habens morfum aliis lon¬
giorem ufiqiie ad palatum equi, &c. Vide Car adrus.
CARASTIA , pro Carifiia , Caritas annonae. Me¬
moriale Poteflatum Regienf. ad ann. 1 2 8 2. Eo¬
dem anno in iftis fex menjtbus fuit magna Carafiiabla-
di, fcilicet frumenti , fipelta , melica & faba.
^ CARAT TER, Vox Italica , Ulcus. Vita B.Joa-
CAR 3 04
chim Servitae, tom. 2.SS.April. pag. 465. Ple-
rofique Senenfium medicos mulier Car atteres habens ex¬
perta erat.
*il CAR ATTERIUS, Dudor carri , Gall. Charretier. .
IzA.Carrattiere. Hili. Dalphin. tom. 2. pag. 277.
Item , Carattertis Archiep. Capuam , qui detulit im -»
munditias extra domum cum curru taren. 1. Vocis ori¬
go Canet a: quod vide.
CARATUS, Mendum, ut puto , pro Cavatus^
Spicii. Acher. tom. 5. pag. 348.
Interea agricola injiflunt , fruge [que futuras
Sepibus aut f offis properant munire Caratis.
CARAVANNA, Carvana , vox Turcica, fignifi-
cans qualiacumque hominum agmina fecuritatis
caufa fe conjungentium in itineribus : Carovana ,
Boccacio. Vide Scaligerum exercit. 209. z.
Matth. Paris ann. 1250. Omnem illam catervam ,
quam vulgares Kar avennam appellant , Jibi mancipa¬
vit. Jacobus de Vitriacolib. 1 . cap. 99. JJ)uod. . . .
ad exercitum S alahadini maxima veniret Car av anna*
Nangius inVitaS. Ludovici: Tandem duas Cara *
vennas fiuccejfive ceperunt. [ Ogerius Panis lib. 4.
Annal. Genuenf. ann. 1217. Caravana nofira de
ultra mari feliciter venit in portum fijanuajj
Carvana, apud Hovedenum inHenr. II. p. 646.’,
«ScRicardoI. pag. 716. & Nicolaum Trivettum
ann. 1 190. pag. 5 1 6. Philippus Alouskes in Phi¬
lippo Aug.
Li Rois Ricars apries fui ,
Ki la Karvane confiui ,
Des Saraisinsk} la Jigloient.
«tapfaW, apud Conflantin. deAdm. Imp.c. 4^*
Car vanus, Qui in Carvanam vadit. ArnoldusLubec*
lib. 5 . cap. ult. Dimidiabant ergo exercitum , cum
. alii irent, quiCarvani dicebantur^ alii vero in excubiis
manerent. Infra : Inter has autem fluttuationes per-
fionuerunt buccinaincajlris Cancellarii , nunciantes ve-
nijfe Carvanos.
Quid vero proprie fit Carvana , deferibit Hi-
Roria bellorum ultramarin. MS. Or vos dirai Ifejl
Carvane. Li Adarcheant Sarazan quant il voelent
aler en marcheandifie en lontaines tieres , Ji parolent
enfiemble pour faire Carvane & Ji fiunt par avanture
u vint , u trente , u quarante , & d caficun carneus 5 ,
fioumiers , fielon foti Ifiil efi Jires & rices hom , & totis
cargiet.de marcheandifies & Ji fe re altent enfiemble, &
portent avoec aus lor marcheandifie & lor tentes , &
pour pou portent il avoec aus lor tentes , kjil ne fe her-
bergent mie en nule vile devant pou kfiil vienent d la
vile , u il doivent aler , & u il doivent defeargier lor
marcheandifie, ains fe herbergent dehorsles viles, quant
il ontfait lor j ornee s, & tendent lor tentes, dontlesfait
garder li Jires en qui tiere il fiontpar nuit & par jour t
& conduire fors de fia tiere , pour le traviers kjil en a ,
& enji font tout li Seignor parmi qui tiere il paffent .
De CarVanis Militum Hierofol. fic Statuta ejuf-
dem Ordinis tit. 19. de Verb. fign. §.29. Car¬
vana, Syrorum & Arabum lingua, Jigmfic at congrega¬
tiones hominum , ut una aliquid negotii per agant, d ma¬
joribus noflris ufiurpatum in deletlu Fratrum haben¬
dorum ad fiubjidiaper arces & triremes difiribuuntur t
aut alio per turmas mittuntur.
f CARAVELLA , Vox Italica , fpecies navigii.
Vita S. Nili ConfelT. apud Marten. tom. 6.Am-
pliiT. Colled. coi. 930. Tumultuantes navigia com -
bufferunt,(J eas, qua Caravella appellantur, fecuerunt»
C AR AU L A , Carauda. S. Audoenus lib. 2. de
Vita S. Eligii c. 1 5. Nullus in feftiv itate S . fijoan-
nis . ... fioijittia , aut vallationes , vel faltationes, aut
Car aulas aut cantica diabolica exerceat. Ubi loci vir
dodus
306
305 CAR
dodus reftituendum putat Cor aulas : fcd malim
Caraudas. Ut & lib. 2.C.19. Pradicabat .... abji¬
ciendos duntax.it cunctos damonum ludos , & nefandas
faltationes , vel caranifas , omnefque inanes prorfus
relinquendas fuperftitiones. Eft enim Caranda forti-
legii fpecies, uti docemur ex U laticis MSS. urbis
Ambianenfis , ubi de facramentis agunt, quae a
Campionibus exigebantur: II dcivent jurer kjlriont
yve (cau ) ne autre herbe beue , ne mangie, ne notu her¬
bes, ne brief, ne Car audes feur aus , ne /ait for , ne for-
(herie,ne art , ne Car audes, per coi il puiffent efire au
diez.. Roberrus Borronus in Arturi Hili, fabulofa
MS. fiufqud cheluiterme que elle- commencha a ap-
prendre des enchantemens & des Charroies. Qme qui¬
dem voces idem videntur fonare , <5c Chat alter es
denotare, magicos nempe , quibus fortilegi, quos
Carajos appellabant, utebantur. In Lexico MS.
Cyrilli x&pxikPii exponiturxii/x» s-n-a. Ita forte pri¬
mitus Carauda fuerit fortilegii fpecies in fegeti-
bus. Vide Caragus.
•[ CAR AVUS, Navicula ex vimine & corio. Papias
MS. Bituric. Vide Carabus.
CARAXARE, Caraxatura, Caraxia , &c. Vide
Charaxare.
CARAZOLUM. Vide Carraxolttm in Carrocium.
•f CARBARIUS. Joannes Longinus Canonicus Cra-
cov. in Vita B. Kingoe Virg. Julii tom. 5 . p. 741 .
D. Vir nobilis Nicolaus Gladifz. Bocbnenfts z.uppa
dicator , alias Carbarius , i. e. Qui falis tributum
exigit: t.uppa enim eid. Audori effc monsfalinus,
five falisfodina , dicator Exad.orem indicat. Rur-
fus occurrit pag. 744.
^[CARBASUS, Veftis Carbafea , ex Carbafo feu lino
•fada. Menoti Serm. Quadragefim. fol. 8 1. v°. coi.
2. Veniunt tandem cum illo apparatu qui funt folatia
vivorum ufque ad locum fepulture , quem prep ararunt
ibi duo rufiici , indutis eorum Carbajis, de leurs roquets.
51 1 . CARBO, Equus. Papias in MS. Bitur. Crabro ,
Vermis ditius d Carbone ex quo nafeitur , id efi , equo.
Lege & vide Cabo.
2. CARBO , Carbunculus, pyropus, Gall. Efcar-
boucle. Jacobus Cardinalis de Coronatione Boni-
facii VIII.
Cui fummo in vertice Carbo
Emovit , efi fubtus gemmarum maxima flammas,
Impofuit capiti , &c.
Carbones, & Carbunculi, pro finibus apud
Siculum Flaccum, & Frontinum de Coloniis.
3 .CARBO. Carbones deforeJla,ex ligno foreftae com-
bullo in fornace confedi , in Inquifitionibus de
forisfaduris foreftarum cap. 26. in Additam, ad
Matth. Paris.
Carbonis Praebitio, Inlatio, ad monetee & armo¬
rum fabricas, inter fordida munera recenfetur in
lege 1 5 . & 18. Cod. Th. de extraord. & fordid.
muner. Vide Vegetium lib. 4. c. 8.
Careones Maris, Lapides combufiibiles , quibus
fabri ferrarii utuntur, Anglis, Sea-coales.ln<\\.\\h-
tio de forisfaduris foreftarum cap. 1 4. Inquiratur
etiam de Carbone Alaris invento intra foreflam , efic.
[Liber niger Scaccarii pag. 187. in notis : Per
fervidum inveniendi Carbonem ad fabricandam coro¬
nam domini Regis, & fuum regale,- percipiendo 6 o. fol.
1 o . den. per annum pro praditio Carbone inveniendo.']
Careones Fossiles, de quibus Hcdor Boethius in
Dcfcript. Regni Scotia; , Camdenus in Agris
Richmond. Dunelmenfi , & Northumbelland.
Gregorius Agricola lib. 4. de Natura Folfilium,
&in Bermanno, d alii. Ranulphus Hygdenus
in Polychron. deWallia :
Tom. II.
CAR
Adorit es metalla conferunt ,
Carbo fub terra cortice ,
Crefcit viror in vertice.
Carbones Terresires , vulgo noftris, Charbons do
Terre , apud Thomam de laAdoor in Edwardo.
II. Rege Angi. pag. 595».
Carbones Ffrrei , quos Galli Hullas vocant, ut ia
agro Leodienfi primum reperti fuerint fub ann.
1198. narrant iEgidius Aureae vallis Monacli.
in Albertocap. 9 5 . Bruifthemius, Magn. Chron.
Belgic. ann. 1201. &c.
Carbones Mortui , apud Marcellum Empir. Ex-
tindi.
Careones Vivi, Igniti, in Chronico Colmarienfi 2,
part. an. 1 2 8 8 . Le Itoman du Renard MS.
plus font fec que vif Charbon.
Descensio Primi CARvoNisfteptimo menfis Shabat ,
feu Februarii : Defcenfio fecundi Carbonis 1 4. ejuf-
dem menfis : Defcenfio tertii Carbonis 2 1 . ejufdem
menfis , inter fella Chrifiianorum Syrorum re-
cenfenturaUlug Beg in Epochisc. 7.
C a rb on agi u m. Vetus Charta inRegefto Phi¬
lippi Aug. fol. 4 6. Item Laurentio de Dom legna-
gnim efi Carbonagittm per c artam Regis. Regeilum
Cenfuum Carnotenfis Comitatus fol. 55. Le
Cbarbonage efi le Tournage deus illec le jour S.T ho¬
rnas es fories de Noel, c'ejl d favoir cbafcunfcure de Ia
Chajlellerie $.den.& celuy ou ceux qui coupent df <irpe
pourfaire Charbon , cbafcun 3 . den. obol.
Carbonare, Carbonem conficere, in Foris Ara-
gon. lib. 4. fol. 8 5 . v. Edit. 16 24.
Carb on ari a. Glofif. Graeco -Lat. AV^p uKofmn ,
Cella Carbonaria , Italis Carbonaia , Carbonara. Kap*
fiavaioucv , Carbonarium. Audor Queroli : Ego jam-
dudum apud Carbonarias agere te putabam , tu depi -
ftrinis venis. Occurrit in Fleta lib. 2. cap. 41.1,
43 . Hinc
Carbonarius. Helladius apud Photium : A\fpeat«}{
0 iv rvvnfila. uaXcti/atvcg ua^Ccvdpicf.
Carbonaria, Fornax in foreftaad conficiendum car¬
bonem, in Inquifitionib. de forisfadurisforeftar.
cap. 1 5. in Additam, ad Matth. Paris.
Carbonaria, Silva notiffima, quae ab ultima Han-
nonia extenditur Lovanium ufque, acDieftam,
fluviumque Tameram : dequaLexSalicatit. 45).
Gregor. Turon. lib. 2. Hift. cap. 9. Gefta Reg.
Francor. Rorico Monach. Fredegar. Annales Fran-
cor. Metenf. Nitharduslib. 2. 6c 4. &c. Sic autem
dida, quod in iis carbones fierent. VideWende-
linum in Natali , Leg. Sal. c. 1 o . Sc in Glolf. Sal.
Carbonarias , ad urbium maenia exftitifle non
femel produnt Scriptores. Falco Beneventanus
p. 334. Reverfi funt ufque ad Carbonariam , /urii
civitatem , ubi f agnum luteum putndumque inerat
Ducis ipfius fuffocaverunt cadaver. Charta Comi¬
ti floe Mathildis an. 1072. apud Francifcum Ma¬
riam in Mathilde : Una cum Ecclefia illa . ..ibi con -
Jiftente , una cum omnibus f offis , efi Carbon areis , efi
muris , efi turre , &c. Chron. Cafaurienfe , in Do¬
minico Abbate: Unufque eorum (dedit) medieta¬
tem de Caftello Vecclo. . ..cum muris & Carbonariis ,
cum Ecclefiisin eifdem adificatis. Chartaann. 1047.
in Tabui. Cafaur., Adedietatem de ipfo caflello de
Cafiro vetere cum muris , efi cum Carbonariis , & eunt
cafis. [Gregorii Monachi Chron. Farfenfe , apud
Murator, tom. 2. part. 2. coi. 443. Dederunt in
hoc monafleno efi vendiderunt terram territorii Sabi -
nienfis intra Podium , quod dicitur Sixtilianus , ab
omnibus lateribus Carbonaria ad portum faciendum pro
ipfo caflello , cum omnibus nidificiis , pretio accepto foli +
V
307 CAR.
dorum centum. Memoriale PoteftatumRegienfium
ad ann. iz i 8. deobfidioneDamiatae, apudeum-
dem Murator, tom. B. coi. 1092. Fecerunt Chn-
fliani cujlodire circum Damiatam , & flumen , & in¬
fulam in qua prius remanferant , & alias duas infulas
cum Carbonariis & pontis , ne aliqui pojfent intrare ,
nec exire. J
Carbonarium de Asculo , in Charta Longobar-
dica ann. 774* tom. 8. Ital. facrae pag. 3 4. Pa-
dum inter Clementem III. PP. & Senatum Ro-
manumann. 1 1 8 8- apudBaron. Omnes muros &
Carbonaria civitatis .... dabitis nobis ad diruendum.
[ Memoriale Poteftatum Regienf. ad ann. 1 z 1 8.
coi. 1 1 o 1 . Dominus Legatus fecit remijflonem de
duobus annis omnibus volentibus portare tabulas , qua
erant circa pontem ad defendenda Carbonaria. Coi.
1 1 o z . Chrifliani .... ordinaverunt qualiter poterat
capi civitas ; & diviferunt totam gentem , & pr&cepe-
runt bene cujlodire labias & Carbonaria, flatuentes qui
prius a Carbonariis difcederet, fufpendatur in eculeo .]
Ita KagCWapeTa neutro genere dixit Codinus in
Orig. Conftantinop. quae in urbe extrudta ait ab
Hilarione Patricio , Leone Magno imperante.
Carbonator , Qui carbones in filva conficit:
Gall .Charbonnier. Matthaeus Paris an. 1 19 5.^0
cidit autem ut quidam pauperculus Carbonatorum fyl-
vicola , dum pergeret quifquilias ibidem lignorum col¬
ligendo , &c.
1. CARBONEA , Species anferis , apud Fridericum
II. Imperat, lib. 1. de Venat. cap. 19.
2. CARBONEA , Idem quod mox Carbonella.
Statuta Reform. S. Claudii an. 1448. pag. 8 z.
Afejlo Pafcha ad Afcenjionem miniftrare debet Pit-
t unciarius Carboneas &pecias lardi miniflrari folitas.
Vetus Poeta MS. e Bibi. Coillin.
fje croi bien fe nos euffon
Charbonee d’ un gras bacon
Que nous en beujfion moult miels.
Infra :
Nos volon faire Carbonees ,
Sont ces efcueles lavees\
CARBONELLA. Ugutio: Carbonella , caro affata.
Alibi : Frixa , a , Carbonella , fcilicet parum carnis
qua fupra carbones cito folet decoqui. Italis Carbo-
nata , carne falata de porco eotta ne carboni , 0 nella
padella. Ita Academici Crufcani.
CARBONELLUS Faber. Charta an. 1 144. apud
Catellum lib. z. cap. 7 .Carbonellus Faber habeat
de labor atoribus fuis cenfum , quivulgo vocatur Laufe:
& faciat & reparet ferramenta molendinorum , retento
ibi pretio , & ufu fuo , &c.
CARBONISTA, Carbonarius, Carbonator , qui
facit carbones, Gall. Charbonnier. Laurent. Byzy-
niusin Diario Belli Huffitici apud Ludewig. Re-
liq.MSS. to. 6 . p. 165. Ruflicorum ac Carbonijlarum
multitudinem non modicam . . . de vicinatucongregavit.
«H CARBUNCULI, Limites. Vide Carbo z.
CARCA1SSUM , Pharetra , noftris Car cois , vel Car-
quois : Carcajfo , Italis. Charta an. 1242. Unam
balliftam de fu flo , cum uno croco , & Carcaijfo , & cai-
rellis : id eft Gallice : avec une arbaleftre defuft} avec
un croc , un Carquois , & des quarreaux. Graeci nu¬
peri T<*p Kcte-iov dicunt , quae vox occurrit apud
Joannem Cananum pag. 19. & alios a Meurfio
citatos. [ Vide Gloflar. mediae Graecit. ]
II CARCALLU S , Clitellae ; vel corbes equi clitella-
ris. Edi&um Philippi Augufti Regis Franc. ann.
1207. apud D. de Lauriere to. z. Ordinat, pag.
41 z. Si debitorem apud Rothomagum inveniunt , ex
quo de equo defenderit , Car callum vel harnijium fuum
CAR 308
per Majorem propter debitum arreflare poterit . Vide
Cartallus 1 .
CARCAMUSA , Machina oppugnatoria , Aries.
Abbo de Obfid. Parif. lib. z.
Arietes , vulgo Carcamufas , refonatos
Dimifere duos.
(-ARCANNUM, Colliftrigium , vinculum quo rei
collum ftringitur , noftris Carcan. Illud autein
competit majoribus Jufticiariis , ut eft in Con-
fuetud. Blefenfiart. zo.Meledunenfiart. 3 . Lau-
dun. art. 8 • &c. Leges Kanuti Regis cap. 5 6 . apud
Bromptonum ; In prima accufatione ponatur in Car-
canno , & ibi fuftineat , donec ad Dei judicium eat.
Vita S. Eparchii ex Sandorali Bernardi Guido-
nis : Nonnulli etiam d catenarum vinculis , & a ca¬
ta fla tormentis , & pedum ferreis vel ligneis Car ch an¬
nis abfoluti funt. Le Roman d’ Aubery MS.
£Fui mult le f ait laidement juflicier ,
Un grant Ch arebant li fait el coi lacter.
Collarium , Latinis , & recentioribus Graecis. He-
fychius : K Xoicc TTtpiTgaXvhict JW/xc'? , HoXAap/ot' , tircl
fjuzvicty.vt;. Scholiaftes Ariftoph. kao/o? , to koXXoI°igv
<5r«p’ hfxTv M yofatvev. [ A ku% v.woc, , quod Graecis eft ge¬
nus vinculi Carcannum deducit Menagius : hunc,
fi vis , confule. ]
CARCARE , Onerare , Italis Car care , Gallis Cbar -
ger. Batelli Car cati , in Fleta lib. 1. cap. 25. §.9.
[ Rymer to. 7. pag. 35 6. coi. z. Ea omnia in qua¬
dam navi. . . Carcare. Similia leguntur ejufd. tomi
pag. 590. coi. 1 . Vide Carricare. ]
CARC ASIUM, Carcosium, Cadaver, inteftinum.
Charta Edw. III. tom. 2. Monaftici Anglic. pag.
417 .Et dimidium raforii de Groth-malt , & de uno
Carcajio bono arietis. Statuta Gildae Berwic. cap.
2 4. Statuimus quod nullus carnifex de catero vendat
infra burgum de Bervico Carcajia mutonum d feflo Pa-
fcha ad feflum Pentecofles carius 16. denariis. In
Chron. Will. Thorn, de Carcoijis boum ,leg. de Car-
cofiis. Ita etiam in Fleta lib. z. cap. 76. §. 17.
Carcojium legitur. [ Apud Rymer. to. 5 . pag. 1 z.
fjfuadrigenta quater viginti & decem Carcajia bovinx
vel boves. Totidem funt boum cadavera, carni¬
bus fale confperfis vel exficcatis. ] VideMenagii
& Ferrarii conje&uras de vocis etymo.
^[CARCATA, Onus , Gall. Charge, Hifp. Carga ,
Ital. Care a. Vide locum in Colacus.
CARCAYSSIS , ut fupra Carcaiffum. Garnifiones
inventae inCaftro Carcaff. an. 1294. im.xx xix.
balifle unius pedis, vi.xX xix. croci, l. Carcayjfes} xvi.M
vi c care Ili.
CARCELAGIUM. Vide Carcerarium.
CARCER sub Terram. Lex Longob. tit. 57. De
Furonibus unufquifque fjudex in civitate fua faciat
Carcerem fub Terram , . . . & immittat in ipjum car¬
cerem ad annos duos, &c. Noftris Cul-de-baJfe-fo(fe.
Paftio S. Felicis EpifcopiTubizacenfis : fjuffiteum
legatus in ima Carceris mitti.
Carcer Canonicalis DjsciplinjE, in Concilio
Colonienfi an. 1 260. can. 1. qui vulgo Epifco-
palis. De carcere monachico agitur in Capitulari
Aquifgranefi an. 8 1 7. cap. 40. & in Monaltico
Ciftercienfi pag. 1 1. Vide Decanicum. Hucfpe-
ftat Epiftola Alexandri III. PP. in Epiftola ad Ro-
trodum Archiepifc. Rotomag. in nupera. Conci¬
liorum Rotomag. Ecclef. Editione p. 1 5 9. Si vero
Clericus aliquis pro fuis culpis d minifterialibus Pr&la-
torumEcclefia captus fuerit , non patiaris eum cuflodia
publica mancipari , aut in carcerem Laicorum retrudi ,
fed potius in domo tu a, vel altenusEccleJiaflicaperfoiu ,
ejus cujlodia locum facias congruum provideri , ubi fe -
3op • CAR
eundum qualitatem & quantitatem delicti debeat cti-
jlodiri.
CarcerT jEdialis , apud Foriftas Aragonenfes , dici¬
tur quando aliquis eft captus pro debito civili. Vide
Michaelem dei Molino in Repertorio Fororum
Aragon.
Carceris Immunitas , data dicebatur haereticis Al-
bigenfibus infra cenam diem [ponte venientibus , poc-
nitentibus , & tam de fe quam de aliis plenam dicenti¬
bus veritatem , quibus quidem variae poenitentiae
injungebantur: cum baretici & credentes , qui ve¬
ritatem de fe vel de aliis fuppr efferant , vel infra tem¬
pus indulgentia non venerant , perpetuo carceri ad¬
dicerentur. Concilium Narbonenfe ann. 1235.
can. 49.
•H Carcerales Catenae , apud Rymerum tom. 1 .
Carceraliter Inclaustrari, pro Carcere con¬
cludi, in Litteris Clementis Papae pro Monaderio
5 J oannis Angeriac. ex Chartulario ej ufd. Coeno¬
bii pag. 400. ,
Carcerare, In carcerem conjicere , carcere deti¬
neri , apud eumdem Rymerum tom. 4. pag. 3 9.
6 to. 4. Concil. Hifp. pag. 12. coi. i.in Litte¬
ris mox laudatis Clementis Papae ex Chartula¬
rio S. Joannis Angeriac. pag. 401. Carceratus , in
Legibus Norman. cap. 5 o. apud Ludewig Re-
ljq. MSS. to. 7. pag. 252. & in Breviario Hid.
Pifanae apud Muratorium to. 6. coi. 1 7 1.
CARCERARIUM , Carcelagium , [ Carcera-
ciUM.Hifp. Carcelagef] quod Commentarienli, feu
carceris cultodi , praedatur ab incarcerato pro vi-
du & potu qui ei fubminidrantur. [Conditutio
Ludovici Regis Jerufalem & Siciliae an. 1352.
e MS. D. Brunet fol. 98. Carcerarii feu coment a-
rienfes a carceratis pro debitis fifcalibus , feu pro qui-
bufvis delittis , pro Carceragio nicbil accipiant. Oc¬
currit eadem vox Carcer agium , in Concilio anni
1384. apud Marten. to. 4 Anecd. coi. 346. in
Charta Ludovici Hutini , apud Lafallium to. 1.
Hift. Tolof. Probat, pag 6 3 . Sede Lauriere to. 1 .
Ordinat. pag. 5 5 6.]Tabular.Epifcopat. Ambian.
an. 1318. Progeolagio ,feu Carceragio , &c.
Carcerarium , in Statuto Ludovici Regis 1 . April.
1315. pro Occitaniae incolis , prohibetur ne quis
innocens judicatus fub praetextu geolagh , feu Car¬
cerarii in carceribus detineatur. Occurrit prae¬
terea in Concilio Bituricenfi anni 1536. can. 12.
Vide Alciati Parerga, & in vocib. Catehaticum ,
& G eoi agium.
Carcelagium, Eadem notione. Curia Generalis
Catalaniae celebrata Gerundaefub Jacobo II. Re¬
ge Aragon. an. 1320. MS. Item ftatutmus quod Car¬
cerant Vicariorum , vel Bajulorum , aut aliorum Of¬
ficialium , nonpojfint exigere feu babere ab aliquo ca¬
pto inter diem & noctem pro Carcelagio ni/i 6. denar.
Barcin. Paffim in hifce Curiis.
Carcerariorum Exactiones , in Praecepto Phi¬
lippi Pulcri, apudD. de Lauriere to. 1. Ordinat.
Pag- 49 9-
CARCERARIUS, Carceris cudos.GlofT. Lat. Gr.
Carcerarius , [GlolL Grsec. Lat.
kituc. ] Ugutio : Carcerarius , qui carcerem facit , vel
cufiodit. Carceriere , Italis. Vidor Uticenf. lib. 3.
Sed populus ille . . . in Domino femper fidelis , dato
munere Carcerariis , die ac noffeCbrifli Martyres fre¬
quentabat. Occurrit praeterea in Lege Wifigoth.
lib. 7. tit. 4. §. 3 . in Vita S. Potiti Mart. cap. 3 .
in Ad. S. Montani Mart. num. 17. apudOrde-
ricum Vitalem pag. 384. &c. Lc Roman de Ga -
ii» MS.
CAR 310
Magon apele , qui ert fes Cbartreniers ,
Garde cejlui , & foit forment loiez ..
Le Roman de fjordain de Blaje MS.
Dont les ajfaillent Serjant &Charterier
En une cbartre font Retiier trefbuchier .
Philippus Mouskes inHid. Francor. MS.
Un jour li enfant mult plorer ent ,
En cele prifon u il erent,
Jffier li Carteriers leur gebi ,
£Ee tousjors feroient enji.
Guillelmus Guiart MS.
Tantojl fon Cbartrenier appele ,
Con pot voir emmi les fales ,
Trois prifonniers de France pales , &c.
Carcerarii , Ipfimet rei carcere incluli. Vita S. Me-
derici cap. 1 1 . Audivit Carcerarios reclufos in car¬
cere. Gregor. Turon. de Vitis Patrum cap. 8.
Audivi in una notte in feptem civitatibus Carcerariis
apparuiffe beatum virum , eofque abfolviffe ab erga-
flulo. Chronicon Flandriae cap. 66. Et encores le
detiennent en prifon fermse , en faifant Chartner de
leur propre feigneur. [ Graecis inferioribus cpoXauncct.
Vide Gloflarium mediae Graecitatis. ]
Carcerarii , Infirmi, aegroti, ledo detenti , feu cli¬
nici, quomodo Cbartriers nodri olim dicebant ,
feu Efire en Cbartre. Tedamentum cujufdam Si¬
byllae civis Remenfisann. 1 270. Item pauperibus
Carcerariis & verecundis paroebia S. Hilarii Remenfis
12. lib. &c. Item pauperibus Carcer artis S.Pctn ve¬
teris 12. libr. &c.
f CARCERATIO, Detentio in carcere. Ludewig.
Reliq. MSS. to. 5 . pag. 331- ex Juramento Ordi¬
num regni Daciae : Exbauftufque perpetuo fetore ,
pefiifero aere , anxietate longaque Carcer ationis mora.
«J[CARCERiUM , pro £)uarterium , Quarta pars.
Charta anni 1227. ex parvo Chartulario S. Vi-
doris Maflil.fol. 130. Recognofco quod ego non de¬
beo aliquid babere in territorio de S alernis Inajijidis de
quarteriis cervorum , vel aprorum , vel aliarum vena¬
tionum . . . quapropter unum Carcerium cervi , quod
mei homines ultra dictos terminos tibi ab finierunt , tibi
confiteor me reddidiffe.
CARCER1ZARE, Carceri mancipare, in Edido
FelicL PP. propter Aeacii Epifcopi Condantinop.
damnationem : Meque in meis credidit Carcen-
7~andum.
CARCHANNUM. Vide Care annum.
CARCOISIUM , Carcosium. Vide Carcajium.
<f[ CARD. Vide Clackjk. mox Carda 2.
1. CARDA. Ugutio: Grapides, apud Gr acos vocatur
quadam avis , apud nos Carda , quia gravi volatu de¬
tenta , ut non catera volucres , attollitur velocitate pen¬
narum Vide Campatgium.
2. CARDA. Vifitatio ThefaurariaeS. Pauli Londi-
nenfis an. 1295. Cum cafula de panno inaurato in
canabo , linea una Carda Indici coloris , cum panno con-
Jimili de Venetiis ad pendendum ante altare , confuto
panno lineo , . . .Jimiliter Carda Inda cum seona de filo ,
cum duabus tuallis altaris , longitudinis duarum ulna¬
rum , &c. Alibi : Unum velum Jfjhcadr agefimale de
Carde croceo & Indico. [Jura Ecclef. SS. Bertini &
Audomari in Teloneo MS. Ecclefiae Cathedralis :
Item carteia de cumbis fulconum 1 1 . den. Carteia de
Car dis 1 1 . den. ]
3. CARDA, Virile ac bellico fum , in Vocabulario
Suflannaei. An a Graeco nubila , Cor , aninaus ?
f CARDAFEDA. Vide Cadarfreda.
«J[ CARDAMUS , Nafturtium , Gall. Najitort ,Cref-
fon. Gafp. Barthii Gloflarium apudLudcwig. Re¬
liq. MSS. to. 3 . p. 444. cx Guiberti Hid. Palaft.
Vij
Tom. II.
3 1 1 CAR
CARDENA. Vid t Alebat,.
^fCARDETUM , Locus carduis plenus. Acta SS.
April. tom. ? . p. 357. ubi de Miraculis S. Marci :
Si tollatur de Canleto vel herba loci , in quo tractus fuit
B. Marcus , emanat [anguine m. Et tom. 1 . SS. Ju¬
nii pag. 1 3 . deS. Claro Epifcopo : Itaque per Car-
detum trahi pracipiunt nudum. Ada SS. Benedid.
fec. 4. part. 2. pag. 13. inVita B. Rabani Epi-
fcopi auditore Rudolfo: Jfiju tempore Decii Imp.
ligatus pedes ad colla indomitorum equorum , & per
Cardetum tr alius , emifit fiiritum.
CAKDI , funt quoji ferrei pectines quibus homines la¬
niantur. Papias MS. Bituric. Eft pro Cardui , Gal¬
lice Chardons. Vide Cardo.
CARDIACUS Cocor. Joan. Diae. lib. 4 Vitcefandi
Gregorii cap. 84. Ore rubeo , crajjis & fubdividuis
labiis , genis compofitis , mento a confinio maxillarum
decibihter prominente , colore aquilino , & livido , nen¬
dum ,Jicut ei pefiea contigit , Cardiaco. Quo loco An-
gelusRocca exiftimat Cardiacum colorem a morbo
Cardiaco appellari, eumque efte quo hujufmodi
palfione affedi tingi folent, pallidum nempe cro-
ceatum, feu gilvo pauxillum tindum. [Jam in vo¬
ce Aquilinus obfervatum fuit ex Falejianis, Can-
gium noftrum in expofitione prxpofiti loci de¬
ceptum fuiffe mala illius interpunctione , atque
fic legendum elTe , colore aquilino , cjr ( vel potius
at ) livido nondum , Jicut ei pefiea contigit Cardiaco ,
hoc elt , Gegorio Cardiaca laboranti. Ne igitur
inferas ex hoc loco quemdam clfc colorem, quem
Joan. Diaconus dixerit Cardiacum : non color hoc
vocabulo, fed Gregorii languor, omnibus fatis
notus, exprimitur. J
CARDICUM. Charta fub Ludovico Pio exarata,
apud Ughellum tom. 5.1tal.facr. pag. 6tz. Cum
hrolio , cum curte , pratis , captio, & Carduo , pifei-
nibtis , aquariis , &c.
%CARDiNALATUS,CARDiivALiA.VideC4r^K4/ff.
51 C A RD 1NALICANA, Scripturae genus. V ide
Scriptura.
CARDINALIS, Praecipuus, principalis. Jguatuor
venti Cardinales , apud Servium ad 1. ^aneid- Scapi
Cardinales , ap ur Vitruvium Jib. 4. cap. 6. Cardi¬
nalia Chrifii opera , apud Cyprianum. Auguftinus
lib. 1 . de Baptifm. praecipuos partis Donati Car¬
dinales vocat. Pnm eps Car canalis , apud Senatorem
Jib. y.Epift. 31. Ita in Notitia Imp. non femel.
Cardinalis Mijfa, in lib. 2. Miracul. S. Beriinic. 7.
& apud Bovonem de Invent. S. Bertini cap. 1 2.
[Vide Mi(fa Cardinalis. ] Cardinale altare , apud
eumdem cap. 3. quo 6. principalis arae idem dici¬
tur cap. 7.
Cardinalis Eccllsije Romana, de quorum origi¬
ne ita fentiendum. Afdes facrae in civitatibus du¬
plicis potiifimum fuere generis ; aliae enim paro¬
chiarum, uti nunc dicuntur, vice erant, quas
Titulos vocabant , ad quas conveniebant fideles,
divinas Liturgias audituri , & facram Euchari-
fliam percepturi. Aliae dicebantur Diaconia,e rant-
que publicae quodammodo pauperum hofpitales
domus, quibus adjunda erant Sacella , quae Dia-
c oria perinde nomen , potiifimum labente faeculo,
obtinuere. Priori aedium facrarum generi praee¬
rant Prelbyteri , alteri Diaconi. Si quae vero aliae
aedes facrae elfent in civitatibus , Oratoria diceban¬
tur, in quibus nec Baptifmus celebrari, nec Sa
rramen-afideli iis mindlrari fascrat; fed tantum
AhJJx privata aCapsllams , feu aPrelbyteris quos
Locales nuncupabant , tanquam alicui loco addi¬
ctos, fiebant. Ut igitur ab illis Oratoriis exterae
CAR 312
aedes fiicrx diflinguerentur , Cardinales appellatae
funt, leu Tituli Cardinales , id eft , principales &
prx c i p u ae, qu e m ad m od u m earu m d e m P relby te ri ,
ibidem Cardinales nun,upati funt.
Praefcrtim vero id Romae obtinuit: nam & fi
P refbyteri Cardinales univerfim appellentur Paro¬
chi , uti fuo loco docemus , is potiifimum titulus
attributus fuit Prefbyteris , qui titulis ejufdem
urbis addidi erant, id eft , Ecclefiis parochiali-
bus : qui quidem tituli Cardinales prima [edis di¬
cuntur in Capitulis Aytonis Epifcopi Bafil. cap.
90. Horum eximia femper fuit dignitas, ut qui
fummo Pontifici facra facienti , & in Stationibus
ac Procelfionibus adedent, eique miniftrarent :
quos ideo Prcfbyteros fui Cardinis vocabant , ut Leo
IV. PP. in Synodo Romana an. 8 5 3 . & Joannes
VIiI. PP. Epiftola 8 3 . 8 9. quemadmodum etiam
Diaconi Diaconiarum in iis m uniis quae Diaco¬
norum officium fpedabant, quos Cardinales etiam
appellarunt, quod cum Prelbytcris Cardinalibus
fummo Pontifici adeftent, vel quod praecipui ef-
fent ex- ordineDiaeonorum. Hos Diaconos in Car¬
dine conftitutosin urbe Roma appellant Capitularia
Caroli Magni lib. 1 . cap. 139. ubi eorum digni¬
tas fatis innuitur. Sed & ejufmodi Diaconias in¬
terdum in titulos Cardinales Prelbyterorum cre¬
das docet Baroniusan. 603. n. 3. In fuis vero pa¬
rochiis Cardinales Prefbyteros Romanos id mu¬
nii obi fle, quod exteri Ecclefiarum parochia-
lium Prelbyteri, fatis docet Conftitutio Joannis
VIII. PP. de Jure Cardinalium edita ab eodem
Baronio an. 88 2. n. 8.
Cardinalium Romanorum ea fuit potiffimum
praerogativa, quod in dirimendis Ecclefiafticis
negotiis Pontifici femper adeflent, eorum decreta
probarent ac fublignarent , atque adeo cum iis in
Synodis confiderent. Gaufridus Groflus in Vita
B. Bernardi Abbatis de Tironio cap. 28. Hoc ab
ili a obtinere voluit , ut Cardinalis facerdotii dignitatem
fufciperet , & Roma fecum Ecclefiafticarum rerum ne¬
gotia tractaturas remaneret. Carmen de Curia Ro¬
mana v. 580. ubi de Cardinalibus :
Dic age quid faciunt quibus efi d Cardine nomen
Pofi Papam , quibus efi immediatus honori
Expediunt c au fas , magni que negotia mundi x
Extinguunt lites , foedera rupta ligant.
Ifii participes onerum , Papaque laborum ,
Suftentant humeris grandia facta fuis.
Et infra :
Nec ratione vacat , quod habent d Cardine nomen „
Defervite folent nomina rebus in bis.
Porta f hos pofles fine Cardine claudere nefeit ,
Nec bene prater eos Paftor ovile regit.
Cardo tenet portam , nec quid valet illa remoto
Cardine , fic Papa nihil valet abfque viris.
Prxfcrtim vero in hoc eminebat illorum audori-
tas , quod ex iis fere femper fummi Pontifices eli¬
gerentur, vel certe ex ordine Cardinalium Pre-
fbyterorum , non vero Epifcoporum, uti poftea
fuditatum conflat. Tradit quippe Leo Oftienfis
lib. 1. Chron. Cafin. cap. 48. Stephanum PP.
VII. Formofi pnedecelforis fui corpus de fepul-
cro extrahi, abjicique mandafle , cundafque ip-
fius ordinationes irritas efte conftituifle , pro eo
quod cum ejfet Oftienfis Epifcopus contra fanfforum Ca¬
nonum decreta Ap ftelicam invaferat fedem. Unde in
Concilio Romano fubStcphano IV. ftatutum le¬
gi m us apud A naftafium pag. 9 5 . Ne ullus unquam
prafumat Lai eorum , neque ex alio ordine , vijiper di-
fiinclos gradus afeendens , Diaconus aut Prefbyter Car-
3i3 CAR
dinahs faclus fuerit , ad facrum Pontificatus honorent
poffit promoveri, Deinde cum Clerus Romanus in
eorumdem Pontificum clc&ionibus praecipuum
obtineret locum , non mirum fi magna fuit au-
£loritas Cardinalium Romanorum , quibus tan¬
dem folis eaeelediones attributas ex decretis ip-
forum Pontificum : quod Nicolao II PP. adlcribit
Chronicon S. Vincendi de Vulturo: Iftein gene-
rali Synodo (latuit & confirmavit , ut poft depofitionem
Romani Pontificis conveniant fimul Epifcopi , Prefoy
teri , & Diaconi Cardinales : & quemcumque fano con-
Jilio decreverint , eligant Pontificem , &c. Vide Con¬
cilium Romanum an. 1059. can. 1. & ibidem
fu bjedum Decretum de eledione Pontificis Ro¬
mani.
Verum Cardinalis appellatio , quae , ut dixi ,
omnibus Prefbyteris titulorum communis erat , pe¬
nes folos fereEcclefiarum Romanarum , feu un¬
iorum Prefbyteros , conftitit , ad feptem ex Epl-
fcopis Romanae dioecefeos pollmodum tranllaia.
Quippe ex veteri Rituali, quod ex Codice Vati¬
cano defcripfit Baronius an. 105 7. num. x o. ti¬
tuli Cardinales quinque Ecclefiis, quas Patriar-
chales vocant, fuberant, quarum prima eft Ec¬
clefia Later anenjis , qux& Conftamimuna & Bafiiica
Salvatoris diverfo nomine nuncupatur. Haec fiep-
tem Cardinales Epifcopos habebat, qui dicebantur
Colla- er ales & Hebdomadarii , eo quod finguiu heb¬
domadibus per vices explerent manus Pontificis . Hi
funt Epifcopi Oftienfis, Portuenfis, S. Rufinae,
five Silvae candidae Albanenfis , Sabinenfis, Tuf-
culanu , & Praeneftinus. Septem Cardinalium
Epifcoporum & hebdomadariorum meminit Ana-
flafius inStephano PP. pag. 96 . de quorum prae¬
rogativa haec habet Petrus Damiani lib- 2. Epift.
j . de Ecclefia Lateranenfi : Hac 7. Cardinales ha¬
let Epifcopos , quibus [olis, poft Apoftolicum, jacrofan-
ftitm illud aliare licet accedere , ac divini cultus mjr-
fteria celebrare , &c. Et lib. 1 . Epift. 2. £Eftd ubi
de Cardinalibus videtur Epifcopis , qui videlicet & Ro¬
manum Pontifice ni principaliter eligunt , cr qutbu fidam
aliis prarogathns , non modo quarumlibet Epifcoporum,
fed & Patriarcharum atque Primatum jure tranfeen-
dunt f &c.
Secunda Patriarchalis Ecclefia eft fandae Ma¬
riae , Major dida , quae pariter fub fe habebat
feptem Cardinales Prefbyteros,fcilicet Cardinales
SS. Apoftolorum Philippi & Jacobi , S. Cyriaci in
Thermis, S. Eufebii , S. Pudentianae, S. Vitalis ,
SS. Petri & Marcehini , & S. Clementis.
Tertia Patriarchalis Ecclefia S. Petri eft, cui
fuberant feptem Prefbyteri Cardinales , fcilicet
S. Mariae trans Tyberim , S. Chryfogoni , S. Ceci-
liae, S- Anaftafiac, S. Laurentii in Damafo,S. Mar¬
ci , SS. Martin! & Silveftri.
Quarta Patriarchalis Ecclefia eft Bafilica S. Pau¬
li, in qua erant Cardinales S. Sabinae, S,Priicae,
S. Balbinae, SS. Nerei & Achillei, S.Sixti , S. Mar¬
celli, & fandae Sufannae.
Quinta Patriarchalis Ecclefia eft S. Laurentii
extra muros , in qua erant hi Cardinales , S. Pra-
xedis, S. Petri ad vincula, S. Laurentii in Luci¬
na , SS. Joannis & Pauli , SS. IV. Coronatorum ,
S. Stephani in Monte Coelio , & S. Quirici.
His autem Patriarchahbus Ecclefiis praefedi
erant hi , Lateranenfis primus Epifcopus Collate¬
ralis , S. Mariae Majoris Archiprelbyter Cardina¬
lis , & EcclefiaeS. Pauli Abbas Cardinalis.
Praeter hos titulos funt Diaconi x 8 • dc Subdia-
coni 2 1 . de quibus fuo loco.
CAR 314.
Succeffu deinde temporis Cardinalitia dignitas
aliis Epifcopis , quam in hoc Ceremoniaii defcri-
ptis , delata legitur. Primum autem ex Epifcopis
Conradum Mogundnum Archiepifcopum Cardi¬
nali. dignitate donatum aiunt ab Alexandro III.
qui hac etiam infignifit Galdinum Satam Medio-
lanenfem Archipraelulem an. 1165. Verum ut
plurimum ejufmodi Cardinales Epifcopi ad unum
e feptem illis Romae vicinis Epifcopatibus , qui
forte vacaret, promovebantur, quod raro admo¬
dum ea aetate pneflabantfummi Pontifices. Poftea
fenfim obreplit, ut etiam Epifcopi fierent Prc-
fibyteri Cardinales, & ad titulum aliquem ex Ro¬
manae ui bis titulis promoverentur, quod de Cain-
panicnfi GuiilelmoRemenfi Archiepifcopofadi-
tatum legimus, quem Clemens III. feu, ut alii
volunt, Alexander, ad Cardinalatus apicem tituli
S. Sabinae, q fi eft Prcfbyterorum titulus, pro¬
movit pollmodum , quod parceadmodum fiebat.
Clemens V. qui primus Avenionefedit, & caeteri
deinceps Epifcopos effecerunt Cardinales Prefby¬
teros. Sed de Cardinalibus, & eorum origine,
confulendi Onufrius Panvinius libro de Cardi-
nahb- Ciacconius, Hieronymus Plautus de Car¬
dinalis dignitate & officio, Duarenus lib. 1. de
Sacris Eccl. Minift. cap. 13 . Frifon. in Gallia Pur¬
purata, Jofuas Arndius in Lexico Antiquit. Ec-
clefiaftic. & ahi fine numero.
Cardinalia, Dignitas Cardinalis. Caefarius lib. 12.
cap. 2 2 . Beatus Petrus de Cardinalia mea pro me red¬
diturus eft rationem , fandius vero Beneaittus de Cu¬
culla.
Sumitur etiam pro Ecclefia feu titulo Cardina¬
lis in ConciliabuloPapienfi apud Baron. an. 1160.
& Radevicum deGeftis Frider. lib. 4. cap. 7 1 .
Cardinalatus, Dignitas Cardinalis, in Diario Bel¬
li Huffitici apud Ludewfig. Reliq. MSS. tom. 6.
■ pag. 3 6 7. & alibi paffim.
% Cardinai em Fieri , pro Cruentari , proprio fan-
guine rubere. Menoti locutio eft; in Serm. Qua-
drag. fol. 1 54. redo coi. 2.
Cardinales Chori, Statuta EccIefiaeLondinenfis in
Monadico Anglic. tom. 3. pag. 337- Ex minori¬
bus Can, ni, is d Decano & Capitulo detegantur duo, qui
Cardinales chori vocantur. Horum officium eft circum-
Jpicere cotidie, & notare omnia in choro delitta & pec¬
cata: fcilicet & qui tarde veniunt , & qui ante tempus
exierint , & in choro qui vel olftinaii , vel negligentes
& defidifi funt, &c. ...ii duo Cardinales minifterium
Ecclefia , & * firmum eorum , tum fanum , tum agro -
tum Ecclefiafiica miniftrant S aeramenta , Confcfftones
audiant , & poenitentias injungunt falutares , &c.
Episcopi Cardinalis. \
Canonici Cardinales. I
Presbyteri Cardinales.
Abbas Cardinalis. Vide fuis
Archidiaconus Cardinalis. / locis.
Ecclesiae Cardinales.
Diaconus Cardinalis.
Tituli Cardinales.
Cardinare , apud Gregorium Magnum lib. 5. Epi-
ftola 1 1 . &
Incardinare , apud eumdem varis locis. In Diurno
Romano cap. 3 . tit. 1 1 . Ivonem Carnotcnfem
Epift. 1 3 1 . Adamum Bremenfem cap. 215. Ful-
cuinum de Geftis Abbat. Lobienfium cap. 2 3 . &
alios paffim, eft Cardinalem , id eft , proprium Pre-
foyterum, Sacerdotem, Epifcopum , Abbatem ,
Diaconum in aliqua Ecclefia inftituere.
CARDIN ALITER , A cardine adeardinem. J ulius
315 CAR
Firmicus lib. 4. Math. Sol in principalibus genitura
cardinibus collocatus , Ji fortuna locum Cardinaliter vi¬
derit , magnam & nobilem genituram decernit.
<0" CARD1NARIA, Certa retributio fada Canoni¬
cis , qui alias Cardinales dicebantur inquibufdam
Eccleliis, ac fpeciatim in Ecclefia Mediolanenfi ,
uti nos docet Inftrumentum Anfelmi ejufdem
urbis Archiepifcopi an. xioo. apud Baluzium
tom. 6. Mifcell. pag. 48 3 . Cardinaria locum vide
in Praftimonium.
CARDO , Carduus , feu cardui ftrobilus , quo lanae
carminantur, Cardo Itali' , Cbardon noftris. Capi¬
tulare de Villis cap. 43 . Ad geniti a ncftra... dare
faciant ,idejl, Imum , lanam , . . . pettines , Cardones ,
faponern , &c. Gauterius Cancellarius de Bellis An-
tiochen. Elettos enim captivos recepit , eofque in pri¬
ma no die lapidibus & ffiims Cardonibufque Ius immixtis
hofpites tradidit. Vide Cardi.
f CARDONETUM, Locus carduis confitus. Gafp.
Barthii Gloffar. apud Ludewig. Reliq. MSS. to.
3‘ Pag- 3 94- exGauterio de Bellis Antiochenis.
V ide Cardetum.
CARDURA. Litterae Joannis I. Franc. Regis an.
13 5 r. apud D. de Laiiriere tom. 1 . Ordinat pag.
469. Jfui fe collocet cum magiftro ad difeendum mi-
fterium far torta, folvat ad opus didi e cantatis pro fu a
intrada unum Turonenfem argenti. Item , qui cum in-
(irudti fuerint & incipient recipere falarium d didto ma¬
giftro , quod folvat ex tunc ad opus dicle caritatis duos
Turonenfes argenti. Item , illi qui incipient recipere me¬
dias Car duras , folvantex tunc ad opus didle cantatis
tres Turonenfes argenti. Item, quando per fe incipient
tenere operatui ium praditti mifterii, folvant ad opus di¬
dle caritatis quatuor Turonenfes argenti. Tiro fartor
medias Car duras recipere dicendus videtur , quan¬
do pro conficienda vefte mercedem cum magillro
partitur aequaliter ; fed unde vox Cardura ?
CAREA, Onus carri, Gall. Cbaretee , alias Cba-
ree. Chartular. SS. Trinit. Cadom. 11. mod. bladi
& 1. Caream & 1. carigatam ferri. Ibid. fol. 5 4. ver-
fo : A quaque Care a unamgarbam. Fol. 5 5 . verfo:
Semel debent cariare in Auguflo in die quatitor C areas.
Et fol. 5 7. Semel cariare m Auguflo in die tres Ca-
reas. Vide Carre da.
CARECTA. Vide Carredla 2.
^[CARECTATA, Idem quod Care a. Vide Cari are
& Bufia.
CAREGARE, ex Gallico, Charger. Reyneruseon-
tra Valdenfes cap. 6. Officium Diaconorum ( Catha-
rorum) efi audire confeffiones venialium peccatorum ,
. .. & fub ditis fuis facere abfolutionem injungendo eis
tribus diebus jejunium , vel centum inclinationes flexis
genibus > & appellatur illud officium , ut ita loquar, Ca-
regare fervitium. Galli dicerent , Charger le fervice,
id efi; , augere. Vide Cargare , & Carricare.
CAREGlUM. Vide Carregium podCarreda.
<J[ CAREIUM. ChartaOfiicialis Ambian.an. 1243.
in Tabulario S. Cornelii Compend. Recognoverunt
fe vendidiffe pro 45. libris Parif. Jibi perfolutis Ca-
reium , in quo didi a Ecclefia eis teneri dicebatur , quod
ipfi capiebant ingrangia didla Ecclefia fita apud Vifers
a prima garba veniente ad eandem gr angi am tempore
meffis ufque ad ultimam tr it ur at am , & partem vecbia
quam habebant in eadem grangia. In alio ejufdem
Chartae exemplo recentiori legitur Conreium. Eft
autem Conreium , convivium vel quid fimile , quod
menfam fpe&et ; Carreium vero , vedtura Domino
debita. Neutra notio placet. Quare conjicio Ca -
reium hic idem efle quod Carion feu Carionem , i.
decimam decimae. Vide Cario.
CAR 31 6
% CARELLUS , Carrellus, Telum baliftae fpiflum
& quadratum , Gall. Carreau. Hift. Britan. to. 2.
pag. 565. JjEn quidem armiger percuffus fuit tradlu
cujufdam bahjie , adeo quod fagitta feu Carellus , vo¬
catus Enguegne G allice , intravit guttur ipfius. Hift.
Dalphin. tom. 2. pag. 281. ex Computo anni
1333. ad 1336. Item , folvit pro emptione ferri ait
fariendum Carellos Micbaeli xi 11 .flor. xn. den. Fienn.
ibidem pag. 292. Pro cccc. Carellis tam de uno
pede , quam de duobus , garnitis fletonibus & empenna-
tis , & pro cc. garrotis emflethonatis folio cupri ....
pro munitione caftri Bella- cumba. Paulo poft : Pro
centum Carrellis garrotorum ad tor fadlis apud AI av ar¬
dum , datis fex denariis pro quolibet Carrello 1 5 .fol.
Ultimus hic locus ex Computo Aymundi de S.
Petro Militis, in quo etiam memorantur Carelli
ad projiciendum ignem. Carelli garati , in Computo
anni 1336. tomi jam citati pag. 3 26. coi. 2.
Item , de Carellis qui dicuntur Garati xii. Catellos :
qui computantur in didlis quindecim folidis. Ubi di¬
cuntur Carelli garrotorum intclligenda eft lignea
pars garroti feu fpiculi. Vide Jjduadrelli.
CAREMENTRANNUS , Carmentran Occitanis,
le Mardi gras. Charta an. 1 1 96. in Probat. Hift.
Sabaud. pag. 45 .A Natali Domini ufque ad Care-
mentr annum. T abularium Ecclefise V iennenfis fol.
7 1 . Septem fextarios avena , & 2. de jiligine , 6 . fpa-
tulas , & capones 6. gallinas de Jfj^arefmentr annn
20. & panes, &c. JjHadragefim a intrans, in Ta¬
bulario Prioratus de Domina in Delphinatu noa
lemel : Coarefmc entrant, in Foris Beneharn. Rub.
de Ferias , art. 3 . Joinvilla in S. Ludov. Le Mardy
de Carefmentrant , fuprdCarefmeprenant. [ V ide Ca-
ramantrantlf
CAREMPN1UM , Eadem notione. Inftrum. con¬
cordiae inter Capitulum ABduenfe & Dominum
de Perreria an. 125 7. Item , pro quolibet quarte -
rio debetur pradittis Decano & Capitulo una gallina
circa Carempnium.
Caremprunium , in Tabulario S. Petri Carnoten-
fis ; Jjh^atuor ad Caremprunium & quatuor ad Pen-
tecofien.
1. CARENA , Vox formata ex quadragena, vel ex
quarentena , Quadragefima pars. Charta Amedei
Comitis Mauranenhs an. 1x34. Donamus eidem do¬
mui per totam terram noflram pedagium , ledam ,
C arenam omnium rerum fuarum , ita quod nemo de no¬
bis aliquam ex attionem. .. capere prafumat.
2. CAREN A, Carrina , Quadragefimale jejunium,
feu publica poenitentia abEpifcopo Clericis, &
La‘icis,aut ab Abbate Monachis indidta , qua quis
jejunarefpatio 40. dierum tenetur. Joan. de Ja¬
nua : Carrena, & publica poenitentia y & quadragena
idem funt. JIut igitur ifiam primam facit , 40. die¬
bus non intrat Eccleftam , & lanea vefle indutus , ab
efeis & potibus qui inter ditti funt , d thoro , gladio ,
& equitatu illos fupradiltos dies abflinet. In 3 . autem
& 5 . fer i a , & fabbato , aliquo genere leguminum ac
oleribus , pomis , vel piris , vel pifciculis , cum modica
cervifia utatur temperate. Hac omnia probantur Extra
de Homicid. Burchardo lib. 19. cap. 5. Carrina
( alias Carina ) eft dierum 40. continuorum jejunium
in pane & aqua. Poenitentiale MS. 40. dies m pane
& aqua , quod in communi fermone Carina vocatur ,
cum q . fequentibus annis pceniteas. Concilium Mo-
guntinum : In dedicationibus , ac Ordinum tempori¬
bus , relaxari Carenas , & poenitentes introduci omnino
vetamus. Petrus Damiani lib. 2. Ep. 7. Frater illas
quadragefimas , qua fcilicet d Patribus inftituta funt ,
. . . alias occulte Carinas celebrat. Idem lib. 4. Epift.
317 CAR
1 7. Juxta Carina regulum inclujionem cuftodia carce¬
ralis indiximus. Et lib. 5 . Epift. 8 • Ecce , inquiunt ,
peregrinando Carina , ecce nova poenitentia. .. hactenus
inaudita. Reynerus contra Valdenfes cap. 5. Pu¬
blicas poenitentias , ut Catenas reprobant , maxime in
feminis. CaefariusHeifterbach.lib.4. cap. 3 7. Mi¬
les quidam . . . tempore quodam quadr age jim ali Cate¬
nam fecit apud nos. Lib. 5 . cap. 42. Cum alter Mi¬
les quidam . . . fufeepta Carena , tempore Capituli ge¬
neralis Ctjiertium ire proponeret. Alanus de Infulis
in Poenitentiali : Solemus (poenitentia ) ejl qua
pro majoribus criminibus vel notoriis , vel pro his cri¬
minibus qua quis confeffus ejl , vel de quibus quis con¬
victus ejl , infigitur , qua Carena folet appellari ; &
Jicut eft de majoribus criminibus ,Jic ad majores Pra-
latos Ecclejia pertinet hanc infligere. Infra : JjEuri-
tur autem quomodo intelligendum jit , quod dicitur de
in j unitione folennis poenitentia , Fac tres annos in pane
& aqua , & fac tres Jjfl^adragenas in Jingulis annis :
an intelligendum Jit quou jejunare debeat omnem diem ,
vel inter diem & diem ? Ad hoc fic refpondemus , non
altiori intelleltui prajudicantes , quod canonica cen-
fura rigor oftenditur , quando in pane & aqua jejunare
per tres annos pracipitur , quod 'a quibufdam fic intelli-
gitur , ut per tres annos non tota hebdomada comeda¬
tur panis & aqua ,fed tantum per tria illa jejunia fu-
pradilta , &c. Summula R ayrnundi Ord. Praedic.
Matrona juvenes pojjunt explere Carenas
In domibus propriis , &c.
Adde Synodum Salegunflad. cap. 17. 18. 19.
Ughellumto. 9-pag. 287. Hermannum Stange-
folium in Weftphalia lib. 2. pag. 1 o 1 . Baron. an.
1093. num. 16. 8c Filefacum de Quadragef.
Chrilt. cap. 3 • Vide J?j,adragfli na.
Care n a , eft etiam remi.lio feu indulgentia ejuf-
modi 40. dierum-, quae afummo Pontifice yel ab
Epifcopis indulgetur. Infcriptio an.i 2 2 5-inEc-
clefia SS. Vincendi & Analtafii ad tres fontes
Romae , ex Panvinio de 7. Ecclef. pag. 1 1 1 . Se¬
ptem annis & fleptem Cannea remijflonts confle jfi cri¬
minis folutionifque detur ei. Lambertus Monach.
Trevir. de Inventione corp. S. Mathiae cap. 4.
§. 2 o. Ijle Eugemus Papa & Adalbero Archiepiflco-
pusT revirenjis contulerunt ad dedicationem Monafte-
rii noftri . . . 18. Carenas. Num. 21. Contulit 1.
annum indulgentia , & 4- Carenas. [ Chronicon
Collegiatae S. Stephani tom. 2. Rerum Mogunt.
pag. 5 4 5. edit. 172 z. He flunt gr acie Archiepiflco-
pales & Epifcopales date benefactoribus fabrice Eccle-
Jie S. Stephani Alagunt . . . Item de Epifcopis & Ro¬
manis Pontificibus bis mille dies & centum Carenas ,
per quas anime fidelium deberent tornent ari & puniri
in purgatorio. ] Adde Bro^erum in Antiq. Fuld.
pag. 122. 153. [& Ludewig. Reliq. MSS. to. 1 .
pag. $ 86. ]
Quadragena , Idem quod Carena , Indulgentia 40.
dierum. Vide Bullam Urbani II. PP. apud Baron.
an. 1093. num. 1 6.
. CARENA , pro Carina, Alvus feu fundus navis,
Gall. Carene. Pluries legitur in Informationibus
civitatis Mafiil. pro palfagio tranfmariuo , e Cod.
MS. Sangerman.
CARLNUM, in G lotiis medicis MSS. Reg. Cod.
1486. Vinum coitum. Glolf. fElfrici: Carenum ,
Mojpiap. Eft porro Caroenum , vinum decotftum ,
ita ut tertia pars abfumpta fit , dua? tantum re¬
maneant : Kap civcv , Myrepfo fc£t. 1 . cap. 5 . ita
diCfum , uti vult lfidorus lib. 20. cap. 3. eo quod
fervendo parte carent. S- Auguftinus lib. 2. de Mo¬
rio. Manichaeor. cap. 1 3 . bibat autem mulfum , Ca-
CAR; 3 1 8
roenum , pajfum , & nonnullorum pomorum exprejflos
fuccos , vim flpeciem fatis habentes , &c. Cap. 16.
Cum & vetujlatem corruptionemque aceti putetis vino
effle mundiorem , & Caroenum quod bibitis , nihil aliud
quam collum vinum effe videamus , quod vino deberet
effle flordidtus , Ji motibus & coitionibus de rebus cor¬
poreis membra divina diflcedunt. Ivo Carnot. Epift.
'287. Vmum quoque meum cum Jitio , non curo flapa
Jit , an Carenum. Bernardus Bonaevallenfis Abb.
lib. 2. deVita S. Bernardi cap. 1 . Panis ibi opicus
pro Jtmila,pro Car eno flapa , pro rhombis olera , pro
quibuflibet deliciis legumina ponebantur . VidePalJad.
deReruft. lib. ii.cap. 18. OCtavium Horatia¬
num lib. 2. Rer. medicar, cap. 6. & lib. 4. pag;
87. Apitium lib. 2. de Re culinaria cap. 1. 2.
Marcellum Empir. cap. 26. Petrum de Crefcen-
tiis 1. 4. cap. 24. &c. Adde Leonhardum Fuch-
fium ad locum laudatum Myrepfi.
CARENSIS, Pifior d Cana ,pane. Papias MS. Bitur.
CARENTIA, Penuria, privatio. Legitur lib. 3.
Imitat. Chrifti cap. 31. apud Rymer. to. i.pag.
76 2. & to. 5 . pag. 109. &c.
CAREOFILUM , Species pigmenti nimium virtutis
calide & acre. Glolf. MS. San-German. n. 501.
CARERAT ORES , Papiae : Lanarii , quia caranunt j
id ejl , carpiunt vel dividunt. Carminatores, Car-
deurs de laine.
CARERE , Dividere. Cethegus in MS. Malme-
fburienfis Coenobii apud Janlfonium in Collecta¬
neis ad Glolfarium Ifidori : Carrucata terra dici¬
tur , quantum aratrum arare potefl in Seojinabili tem¬
pore , & Careo , cares , eft divido , dividis ; & inde
canica flid eft , aratrum , quia currendo dividit terram.
•II CARERIA. Vid eCarreria.
CARER1UM , f. Plauftrum , carrus , Gall. Cha-
rette , Chanot. Regeftum Computorum Dalphin.
tit. Graifivod. an. 13 3 6 fol. 3 3 . Item pro mcccc.
carellis quos diti* Baliftam portaverunt apud Avenio-
nem cum cordis ,fletbonibus & Careriotn quo fuerunt
ligati 54 .flol.6. den.
CARESCERE, pro Carere , ^-epeTVGot/ , in Glolf. GfJ
Lat. [ Fiifpani eadem notione dicunt Carejcer.
Magilter Boncompagnus de Obfidione Anconae
cap. 3 . In exitu menjis Madii , quando cibaria Ca -
refleunt , id eft, cara fiunt, Gall. deviennent chers. ]
CARESTIA, Caritas annona? , Gall. Cberte. Chro¬
nicon Wormatienfe apud Ludewig. Reliq. MSS.
to. 2. pag 125. Tempore illo tanta fuit Care fli a
qua nunquam vifla fuit vel audita. Breviarium Hift^
Pifanse apud Murator, tom. 6. coi. '171. Ann0
1152... fuit omnium vitluaiium maxima Careftia
Occurit apud eumdem Murator, to. S . coi. 1 1 4 3 *
to. 9. coi. 785. &c. Vide Cariftia 2.
<([ CARET A, Carrus, plauftrum , Gall. Charette.
Madox Formul. Anglic. pag. 277 . Chiminum fuf-
ficiens ad Caretas Jibi invicem obviandas. Legitur
iterum in Charta Henrici Regis Angi, apud D.
Brujjel de Feodis to. 2. ad calcem pag. iv. Vide
Carreta.
Careta , Onus Careta , quantum Caret a feu plau-
ftro vehi poteft,Gall. Charretee. Privilegium Le-
duini Abb. S. Vedafti Atrebat- de Cenlu ann.
1 o 3 6 . e Chartulario S. V edafti pag. 243. Careta
annona 2. den. Careta pifeium 2 . den. Careta fructus
2. den.&c. Chartular. Monafterii SS. Trinit. Ca-
dom.fol. 26. verfo ; Caretas avena tres.
^jCaretez, in eodem Privilegio pag. Laudata. Om¬
nes ftalli , vel Caretez.,Jtve vehicula flfluper qua viliua -
lia venduntur , & c.
f Carethei , ibidem : Carethei falis pro thelon. 1 . den.
319 CAR
(fi pro fextario 1. den. Carrus falis pro theion. 4. den.
(fi pro [exter agio 2. den, Fortaffis hoc difcrimen
ell inter Caretbei & carrum , quod hic quatuor ,
illud duabus rotis veheretur. Idem Chartularium
Vedaftinum not. V. pag. 248 .Caretbei de IV 'aifile
2. den. de IV aranee 2. den. efic.
CARETILLUS. Vetus Inquefta de foreftaAnde-
liaci in Regefto Philippi Aug. Herouvalliano fol.
123. Et dabunt i.garbas pro Carctillis habendis. In
alia ibidem pag. 1 5 8. Duos fagos ad Natale Domi -
ni , merrenum ad carrucas de Periers ,& 2. Cbaretils,
&c. Occurrit rurfum pag. 159.
<(f CARETT ARIUS , Auriga , du&or c areto, , Gall.
Charretier, Angi. C arter , in libro nigro Scaccarii
pag. 349.
CAREUM, Ve&uroe onusquod valTalli Domino
debebant» Polyptych. Fifcamn. anni 1255. Pau¬
lus de Valle tenet unam vavajforiam , & facit duo
fummagia ad Natale & Pafcha , & liberum Car eum
& corveias aratri , fi habet. Chartular. Camala-
rienfis Monalterii : Ad Cafellas ejl unus manfus
alodi , qui reddit in ICalendis pro Careo xn. den. &
1 . [extarium cwate. Vide Carreda.
CARGA , [ Vox Flifpan. ] Onus, Gall. Charge , Ita-
iis Carico , & Carica , quali onus carri. Confuetu-
dines Eccleliae de Regula, to. 2 . Biblioth. Labbaei :
De Carga ftagni , vel metalli , 4. denarios.
«J[ CARGAN , Armaturae fpecies , qua collum te¬
gebatur ; vox ejufdem originis , cujus Carcannum.
Statuta Forojul. MSS. an 12 3 3. Peditem armatum
intelligimus armatum fcuto & propundo , [eu aufper-
goto , & cofa [eu capello ferreo , & Cargan, vel fine
Cargan , &c. Vide Collare 2.
CARG ARE , Onerare , Gall. Charger , Hifp. Car-
gar. Charta anni 1177. ex Archivo S. Vi&oris
Mallii. Ut omnes ibi ( in portu ) Cargantes & defear-
gantes fint fecuri. Occurrit in Statutis Mallii, pag.
363.3 64. & alibi.
CARG ARIA , Cargator. Statuta Mallii, p. 46 9 .
Ordinamus etiam, quod nullus dominus , vel rettor na¬
vis , feu ductor habeat ad viandam fuam ultra quatuor
peregrinos , nifi gratis & promiferia vellet eum tranf-
vehere , omni merccde ceffante , nec habeat aliquam
focietatem cum Cargatoribus in Cargaria feu vianda
peregrinorum , nec expleto viagio domini navium ali¬
quid accipiant , vel auferant de eo quod fuperaverit de
vianda , nec etiam aliquem Cargator em ad navem fuam
onerandam recipiant , donec curia eum prafentaverint ,
(fic. Ibid. pag. 474* Decernimus ut omnes Cargatores
navium peregrinorum jurent ad [and a Dei Evangelia ,
fe bonam fidem gerere peregrinis ,& conventiones , quas
cum eis inierint , bona fide attendere fi complere , fi
vidualia emere bis , quos ad viandam receperint , bona ,
fi incorrupta , fi fujficientia , & quod focietatem non
habeant cum dominis navium , vel partionariis , fuper
Cargaria vel vianda peregrinorum. Cargatores , ut fa¬
tis liquet, mercatores funt qui naves cargant, vel
onerant mercimoniis ; Cargaria vero peregrinorum
ell eorum tranfve&io , quae Cargatores fpc&abat,
non du&ores navium.
«Jf CARGATIO, Anteris ut videtur , Erifma,Gall.
Appui. Donatio Templariis fadla ann. 1 1 64. ex
ChartularioS. AJgidii Arelat.fol. ^o.verfo: Do¬
navit eidem domui domum quamdam . . . tali pado ,
quod domus fu a qua ejl juxta domum militia haberet
in perpetuum Cargationem undique in parietibus do¬
mus militia.
^ C ARGATURA ,Idem ogacxiCarga , Onus. Prae-
ptum Philippi V. Franc. Regis an. 1320. apud
D. de Lauiiere to. r. Ordinat, pag. 722. Pro Car-
CAR 320
gatura hominis quatuor denarios , fi pro Cargatura
mulieris duos denarios.
^[CARGIA , Onus, Gall. Charge. Charta Petri Abb.
S. Crucis de Talemundo an. 13 66. pro Aquaria
tu : Item unam Cargiam falis ad didam menfuram ,
quam nobis debet , &c.
1. CARIA, Panis, Papiae. Vide Carcnfis.
2. CARIA , Injuda exa&io, malatolta. Charta Brien-
tii II. D. CaFtelli- JBricntii apud Augullinum du
Pas fi n Stemmate Genealogico hujus familiae:
fifiua omnia libera ab omni ccnftetudine , exadicr.e ,
vel Caria, feu exterorum vedigalium facio. Nollri
Bononienfes feu Morini , ubi contra injufta
veftigalia reclamant , aut publicanos conviciis
infecdantur, etiamnum Cary Cary , inclamare
folent , quali ad fcditioncm contra iltiulmodi
praedatores plebem excitare velint. A feu
uafict , Nux, vox, ut quidam volunt, deducia.
Tradit quippe Servius in Virgil. Eclog. 8. in nu¬
ptiis ideo fpargi nuces , ut rapientibus pueris fiat flre-
pitus , ne puella vox virginitatem deponentis pojft au¬
diri. Quo cafu Cary a, tumultum & feditionem
fignilicabit. Nota ell vox apud noftros Charivary t
qua ludus turpis fi nocivus innuitur, uti & deferi-
biturin Synodo Joannis RaguierEfirfcofii Trecen-
fis , per quem nuptiis potijfime fecundis detrahitur non
modicum , qui ludus vulgo nuncupatur Charivary , fi
efficitur cum horridis fi blafpbemis vociferationibus , fi
obfcena loquacitate , fub turpi transfiguratione larva¬
rum injuriofarum , centumeliofifque clamoribus bina¬
rum nuptiarum, &c. Libertates conceflae Nemau-
fenli civitati a Carolo VIII. Rege Franc. ann.
1483. Item quod in dida civitate non pojfit fieri Cha-
varicum pro eo , quod alter ex didis habitantibus con¬
volet ad fecundas nuptias &c. Froiflart. 4. vol. cap»
77 .Les aucuns cfioient armez. de cuirs , & les autres
de haubergeons , tous enrouilleL & fembloit propr ement
qu ils deuffent faire uti Caribary , &c. Vide Carinare
& Chalvaricum, Brodaeum inConfuet. Parif. tit.
de Feodis art. 3 7. n. 1 5 . & feqq.
CARIAGIUM , Ve&uracum carro , quam quis do¬
mino praeltare debet : nollris Chariage. Charta
Chilperici Regis pro Eccl. Tornacenii in Cod.
Donat, piar. lib. 1. cap. 2. Teloneum de navibus
fuper fluvio Scalt , qui pertinet ad fifcum Tornacum ,
vel quolibet commento , feu & de Cariagio , vel de fa¬
ge tus , &c. [ Editio an. 1723. tom. 2 . pag. 1310.
coi. 1 . praefert Carrigio <5c Saginis. ] Iter Camera¬
rii Scotici c. 42. De non folutis pauperibus , Caria -
•gtum , vel alios labores facientibus. Charta Joannis
Regis Angi. to. 1. Monadici Anglic. pag. 310.
De franc op legio , & laftagio,&fiallagio , & Carriagio ,
& pannagio . . . liberi fint. Thomas Wallinghamus
pag. 562. Menfe Aprili conceffafuit per Clerum una,
decima conditionaliter , fcilicet ne quis Provi forum
de catero capiat bona vel Cariagia de Ecclefi afficis
contra voluntatem eorum. [ Charta Richardi Regis
Angi. to. 4. Hili. Harcur. pag. 1281. Pradidi
Alonachi . . . fint quieti de tbeloneo & portagio &■
pa/fagio. . . & Cariagio & tallagits. Chartularium
SS. Trirrit. Cadom. fol. 6 1 . Debent. . . pafnagium
& Cariagium , &c. ] Statuta Gildae Scoticae cap.
38. Statutum ejl quod quilibet Burgenfis dabit plenum
Cariagium pro quolibet dolio vini quod ponet in taber¬
na. Fleta lib. 1. cap. 204. 85. De his quirecepe-
rint plures equos (ficarcdas ad Cariagia Regis facicn- '
da aliter quamneceffe fuerit. Charta ann. 1 240. in
Tabulario Lehunenfi nurn. 8 5 . Recognoverunt fe
hereditatis vendidi jjc . . . per tredecies 20. libr. Parif.
fibi psrfolutas unum Cariagium , cum duobus jornali-
bus
3 2 1 CAR
bus terra fita in territer io de Lebuno in cultura de Faies,
in una pechia , quod , inquam , Cariagium & terram
dictus H. tenebat de dictis Priore & Conventu. Vide¬
tur idem quod Carrucagium , Terras aratro cultae.
Cariagium interdum etiam accipitur pro impedi¬
mento exercitus , & congerie illa carrorum, quae
exercitus fubfequi folet, & qua acies ipfa muni¬
tur. Thom. Walfinghamus in Ricardo II. Cum
noftri certam elegijjent ftationem & armatos ftatuiffent
ordinate , & pulcre difpojitos per turmas fuas , Caria¬
gium quoque ( quod Garcinas appellamus ) d tergo lo¬
carent. Kap eeyoi, eadem notione ufurpant Tadici
Graeci, licque definitur a Leone Imp. cap. 4. §.
5 3 . Ketqetryoc J'* XtytTO.1 c tmV u/jccl^uv xai Tp/CcX&n/,
a^Xcov favX (tvav yivofxwec, Tn^cgur /aot; t U cto-<ptt\sntv
g-p«Ta. Et cap. I I .§. 47. Kctga.yovJ't Xtyofxtv rct;
duEfaC , >i) c hi duruv mnpntvxic-fjdv.
Carico vero idem valet quod onus Cariagii , in
Charta Caroli M. apud Aimoinum lib. 5 . cap. 1.
Nec de f amnis , nec de Carigwe , neque de navigio ,
neque de qualibet redhibitione.
Carrago, apud Pollionem in Claudio : Adde fervos,
adde familias , adde C arr aginem , & epota flamina ,
confumptafque Jilvas. Ubi Carrago eft carrorum nu¬
merus immenfus , unde Itali Carregio eadem no¬
tione dicunt. [Julius Capitolinus in Galieno:
Scytha fatta Carragine per montem Geffacem fugere
funt conati. ]
pARIARE , Carro vehere , Gall. Cbarier. Conci¬
lium Eboracenfe ann. 1367. cap. 5. De quibus
6 per qua domini pradiales novem partes hujufmodi
garbarum Cariant , libere & licite Cariarunt , & per
alios C artari fecerunt. Will. Thorn: Viam habere de¬
bent ad foena Carianda. Charta Ed\xc II. Regis
Angl.tom. 2.Mon. Angi, p.io 3 • De libero tranfi-
tu cum plauftris , carettis , & equis ultra terras ipjius
Alicis. & pafluras Cariandi decimas fuas & alia bona
ubi voluerint. Tom. 1. Duas care fiat as f oeni Car tun¬
das. [Chartular. SS. T rinit. Cadom. fol. 4 5 . verfo:
Radulfus .... quoque anno qiiatuor vicibus aravit , &
duabus vicibus meffuit , & una vice Cariavit. Oc¬
currit iterum fol. 5 5 • & 5 7. ut jam relatum eft
in voce Carea.] Vide Fletam lib. 2. cap. 75.1. 2.
[Th. Aladox Formular. Anglic. p. 1 48. ]
CARICA. Vid e Cunica.
CARICALLUM, Caniftrium, vel cophinus , quo mortui
efferuntur. Ugutio.
CARIC ANNA. Vide Cannicanna.
«|f CARICARE. Vide Carricare 1.
% CARICIA,< Jurulenta dulcedo, in VocabularioSufi-
fannaei. Vide alia notione in Carifia 1.
^ CARICIARE, Circumfepire, vallare , Gall. En-
vironner ,Entourer de baics,ou de paliffades. Antiqua
Verfio Origenis T rad. xix. in Matth. apud Gene-
Frardum : Emea facta eft dilecto in cornu , in loco
uberi , & fepe circumdedi & Cartciavi eam , & plan¬
tavi vineam Sorech. Allufio eft ad haec Ifaiae verba
cap. 5.3^. i. z.Sc 3. Et fepivit eam & lapides ele-
■ git ex illa & plantavit eam elctlam , &c.
^ CARICUM, Onus,Ital. Carica, Gal. Charge.O ge-
rius Panis lib. 4. Annal. Genuenf. ad an. 1211.
Cepit navem unam magnam Marjilienjium nomine
■ Berra , & unam aliam navem nomine Guajlavinum,
qua de Septa veniebat caricata maxima pecunia , &
ipfas cum toto Carico in Siciliam feliciter duxerunt.
Vide Carnea.
^1 CARIERA. Vide Carreria.
f CARIGARE , Carro vehere. Vide Carricare z.
^ CARIGAT A Feni , Carrus onuftus feno in Char-
culario SS. Trinit. Cadom. ,
Tom. Id.
CAR
CARIGiUM. V ide Canegimn in Carreda.
1. CARINA, Carinare, Carinator. Ugutio, Sc
Joan. de Janua : Carinare , arguere , vel conviciari,
vel illudere. Papias : Carinator, conviciator, & ma¬
ledicor. Gloffss MSS. Carinator, tllufor. Ifidor. in
Glolf. Carinantes, inludentes. Glolf. Arabico-Lat.
Carino, illudo , irrideo. Gloff. Lat. Gr. Carinari, %a-
^nv-riiftaja.i. Glolf. Lat. Gall. Carinare, Efcharmr,on
Adogner. Leg. Adoqner. Alibi: Cachinnari, Chari-
ner , Efcharnir, [Flifpanis , Efcarnear , Illudere.]
Hinc Carina, pro convicio, apud Eckehardum
Jun.de Cafib. S. Galli cap. 1 3 . apud quem Kar-
rina legitur. Vide Felium , & Saimafium ad $0-
linum.
2. CARINA, [Quadragefima.] Vide C arena z.
CARINULA , Seditio. Vita S. Virgilii Epifcopi
Saltzburgenfis n. 8. Orta [editione , quod C amicui a
dicimus. Ad marginem , al. Cannula. Redle : nam
a Carina, convicium, deducitur.
«[f CARIO , Carion, Jus Cariatoris feu illim qui de¬
cimas colligebat, eafque Cariabat in horreum De-
cimatoris. Haec videtur origo Cariottis , qui quo¬
niam ex decimis ipfis percipiebatur , didus eft
te difine de le difme , Decima decimas. Ad Majo¬
res villarum , quibus cura erat decimarum colli¬
gendarum & Cariandarum , faepe pertinuit, inter¬
dum adEcclefiam, interdum etiam ad alios, qui
nullam forte ponebant operam in decimis Ca-
riandis. Charta Hugonis Abbatis Corbeiae ann.
1339. Gallice feripta : Ceft ajfavoir tout fen ma¬
non. ...en faule,leftvis ,fourrages de le terre du devant
dit Abbe , & ildoit berbegier le rente PAbbe devant
dit : &Ji tenoit le Carion , c eft a dire le difme de le
difme, & il le doit acarier , & doit avoir lejoitr qail
carie une garbe de paft: &feon’fait elterroir de Boufft-
court liti ou canvre li Adatres en a le terrage. Charta
Philippi Comitis Flandriae & Viromand. ann.
1 1 69. in Tabulario Compendienfi : De Carione
qualis legalis garb a ad manam venerit , talem accipiet
& non mutabit , nec aliam eliget. Idem quoque Ca¬
rion per duos annos inter Ecclejiam & Majorem erit.
Charta Petri Majoris de Doulaincort an. 1 144.
ex eod. Tabulario : Notum ejjevolo , quod cum con¬
tentio effet inter dicio s Abbatem & Conventum Com -
pend. ex una parte , & bona memoria Dominum Ra-
dulphum fratrem meum quondam Majorem ip forum de
Doulaincort ex altera fuper Carione grangia ditiorum
Abbatis & Conventus Compend. Jita apud Doulam ->
cort : tandem mediantibus bonis viris cire. Sciendum
eft igitur , quod dicit Abbas & Conventus Compend.
totum Carionem utriufque grangia .... integre in om¬
nibus proventibus habebunt , mediatores vero & ille
qui Carionem ducet .... nihil mifcebunt cum Carione
in prajudkium ditli Adajoris. Sciendum etiam quod
totum for agium vacuum grangia de Doulaincort fupra
ditli Majoris erit pr ater for agium Carionis . ... Ma¬
jor autem paftum quem dicebat fe habere .... cumCa -
riombus ditiarum grangiarum & toto foragio granfa
- Abbati quittavit. Charta anni ^134. ejufd.
Tabularii: Recognoverunt fe vendidiffe ... . omnem
Carionem quem habebant in grangia de Eaverols in
quo Carione ditia E. dotalicium reclamabat. Altera
Officialis Ambian. ann. 1243. Contra hujufmodi
venditionem non venirent , nec in praditiis de cetero
reclamarent , excepto Carione , Jicut h alienus habere
confueverunt. Litterae R. Belvacenfis Epifcopi an.
1 247. ex eod. Tabulario : Recognoverunt fe per -
niutajfe & conceffiffe Abbati & Conventui Compend.
paftum, Carionem, rehautonem ,flramen & omnes alios
proventus , quos habere poterant in grangia ditiorum
X
(g= H
323 CAR
Abbatis & Cbnventus. Aliae Litterae Curloc Amblan.
fuper Canone , palea &c.grangu de Herces an. 1 2 44 .
Magtfier Thomas dc Bulendio Canonicus B. Firmlni
.... Noverint quod Arnulphus, &c. recognoverunt fe
vendidijfc Abbati & Conventui Compendienji totum Cu¬
rionem , totum pafium , totum h aut onem, totum rehau-
tonem , totum gr unum & paleam, totam vecbiam, to¬
tum lenticulam , />i/4 . ... & omnia alia qua ha¬
bebant . ...in grangia ditiorum Abbatis & Conventus.
Charta anni 1199* Tabularii Corbeienfis : Eaf
dem (confuetudines malas ) in plena Curia coram
hominibus Ecclejia quitas clamavit, & in perpetuum
guerpivit , Curionem videlicet bladi nofiri in Augufto,
Tpaignagium terra S. Petri , garbas deligatas , forra -
gium cujujlibet bladi , piforum & vicia.
CARIOBELLUM. Catholicon Armoricum : Ha-
lacuon, Gall. Idem , Lat. hoc Cariobellum.
CARIOS, f. Nux, juglans, a Graeco Kdpjcv. Ni¬
colaus Specialis de Rebus Siculis lib. 1. cap. 30.
His autem temporibus infulam in finibus Libya Jitam ,
palmarum frullibus copiofam. , Catio s & oleo abundan¬
tem .... Rogerius de Lautia , mixtis afiu & callidi¬
tate cum viribus fua jurifdittioni fubegit.
CARIRE, Illudere. Carientes illudentes.PuphsMS.
Vide Carina 1.
CARISA , in GlolT. Ifid. Lena vetus , & litigiofa,An-
cilla dolofa, fallax. Ita apud Papiam, pro Cartjfar
uti praefert Editio Ifid. GlofiT. cui leilioni favet
Gloif. Lat. Graec. Carifa , «tlxsT»? , 7 ropcjScs-jcc?. Fe¬
llo Carifa, ex Lucilio, vafram fignificat.
«| CARISTARE. Papias MS. Bitur. Carifto, as, avi.
Galeatus fulgeo. Glolfar. S&ngerman. MS. n. 501.
Carifiabat, Caffidatus aut galeatus fulgebat.
CARISTEUM, Marmoris genus ditium , quod gra¬
tum Jit fculptoribus. Papias MS. Bituric. Ifid. lib. 16.
cap. 5 . Charifieum , Marmoris genus viride , opti¬
mum nomen abafpectu habens , eo quod gratum Jit , iis
qui gemmas fculpitnt ; ejus enim viriditas reficit oculos.
1. CARISTIA, Dies feftus inter cognatos. Papias
MS. Bitur. Vide Caritas 1.
2. CARISTIA , AnnonaE caritas, Hifpanis & Ita¬
lis , Careftia: Gallis , Cherte , Qccitanis Careflio.
GlolT. Lat. Gall. Caricia , Chierte. Legendum Ca-
riftia. Bernardus Silveller de gubernatione rei fa¬
miliaris: Si abundas blado , non dilige Carifiiam,
quia diligens Carifiiam cupit ejfe pauperum homicida.
IJtuntQr Jacobus de Vitriaco cap. 8. Rodericus
Tolet. in Hili. Arab. cap. 3 7. Chronicon Aulae
Reg. cap. 1 1. Tho. aKempis in Chron. Montis
S. Agnetis cap. 24. Levoldusin Chron. Marcano
pag. 26. Matth. Paris pag. 461. Hilloria Epifc.
JBremenf. pag. 1 1 4. Vita Caroli Abb. Villarien-
fis n. 1 5. Petrus de Vineis lib. i.Ep. 18. lib. 3.
£p. 2 3 . Matth. Weftmonaft. pag. 257. Radul-
phus in V ita S. Richardi Epifc. Cicellrenfis num.
3 4. & alii palfirn. [Vide Carefia.]
«jjCARIT, Patet , manifefiat. Papias MS. Patet ma-
nifefte, in Glolfario Sangerman. MS. num. 501.
Vide Carite.
CARlTA.Fridegodus in VitaS.Wilfridi cap. 5.
Jj)uique fidem cernens , dextram pratendit, & ipfum
Liberius lata perfudit blande Carit a.
Id elt, gratiam feu baptifmum impertiit, ex Gr.
%dpic. [Non agitur hic de baptifmo, fed de hu¬
manitate , qua fummus Pontifex Wilfridum ex¬
cepit jam diu baptizatum. ]
«f CARIT ANTES , Argutantes. Papias MS. Vide
Carire.
CARITARIA, Carttarius. Vide Caritas 3.
.CARITAS, Agape Cliriltanorum , convivium
CAR 3 24
quo amici, vel etiam pauperes excipiuntur. Gre-
gorius M. lib. 1 2. Epifl. 6. Adjicientes etiam ita
illum tenacem exifiere , ut domum ejus amicus ad Ca¬
ritatem nunquam introeat. CapitulaTheodori Ar-
chicpifcopi Cantuar. cap. 10. In his fupradittis
diebus faciat Caritatem , cum cateris Chrifiianis , id
efi , utatur eodem cibo & potu , &c. Vita S. Adal-
berti Epifcopi Pragenfis n. 17. Nobilis quadam
femina Monafierium hoc caufa orationis ingreditur ,
& cum Caritatem ibi facere jujfa foret , jam feptem
annis panem fe non gufiajfe profitetur &c. Hinc in
vulgari loquendi apud nos formula, Caritas acci¬
pitur pro Eleemofyna. Donner lacbarite. VitaS.
Idae Comitilfae Bononienfis n. 8 . Factum efi autem
cum pauper ab illa , nulli negante Caritatem , elesmo-
fynam accepiffet in manibus, &c.
2. CARITAS. Caritatis vocabulo in MonalleriisjUt
fcribit Doubletus 1. i.Hill.Sandion. c. 59. intel-
liguntur praedia , & bona omnia , quae a fidelibus
Chrifiianis in eleemofynam , gratuito & caritas
tive identidem collata funt , feu ob anniverfaria,
feu alia pietatis officia inEcclefib & Monafleriis
exfolvcnda: & Monachus qui illi bonorum ge¬
neri in Monallerio Sandionyfiano , ac eorum ad-
miniflrationi praefe&userat, AI agifier Carnatum,
ut illius munus, Officium Caritatum, nuncupatur:
Maifire des Charitez. de S. Denys en France , ut elt
in Charta ann. 1 282. in Tabui. S. Maglorii fol.
90. Vide Librum Libertatum Ecclefiae Gallica-»
nee tom. 2. pag. 264.
Haecetfi nonprorfus falfa , non tamen omni
ex parte vera funt : Caritatum enim nomine in
Monafleriis , non tam ipfae benefa&orum elee-
mofynaeintelliguntur, quam epulae folennes &
extraordinariae, quas ii , vel anniverfariorum fuo-
rum, vel liatis & defignatis aliis diebus, praefer-,
tim fellis folennioribus , a Monachis fieri praece-»
perunt, quo & beneficiorum & rerum concelfa-»
ru m memoria altiusMonachorum animis haereret.
Qui quidem ritus antiquilfimus efi, ut ex Ste-
phano Eddio , qui vixit ann. 700. colligimus
in VitaS. Wilfridi c. 6 1 . Omni die pro eo Mijfam
Jingularem celebrare , & omni hebdomada quintam
feriam , in qua obiit , quaji dominicam , in epulisvene-
rari, & anniverfaria die obitus fui univerfas decima¬
rum partes de armentis & de gregibus pauperibus po¬
puli fui dividere omnibus diebus vita fu conjiituit, &c.
Vetus notitia ann. 862. in Synodo Pillenli exa¬
rata, apud eumdemDoubletum lib. 3. Caritatet
etiam in anniv er fariis Regum & Abbatum de cellaria
Albatis juxta folitum accommodentur. Caroli Craf]]
Imp. Commemoratio apud Augienfes : Tunc in¬
ter nos difpofiimus , ut Jingulis annis uno die a prano-
minata curte in communes cunilis fratribus cum omni
abundantia plenum fervitium pro anima Imperatoris
perficeretur , & eodem die pro illius amore in refectoria
plena Caritate hilares atque gaudentes efficerentur .
Charta Lamberti Camerarii Fuidenfisapud Bro-
werum ; Hujus rei gratia pro recordatione anima il-y
lias Jingulis annis flatui Caritatem fratribus de prafata
pradio exhiberi , ut eo libentius annuam recordationem
illius agant, quanto pro falute anima ipjius , &re-
quie , Caritatis oblata percipiunt. Charta Caroli Cal-.
vi an. 3 2. proMortafterioS. Germani Parif. Ca¬
ritates etiam in ei/dem fefiivitatibus ex antiquo more
iis ip/is a parte Abbatis dentur. Paulus in Vita S.
Hilari Abbat. Galeat, n. 8. Erexit eum & duxit
ad fpeluncam fuam, & oratione faila , fecerunt Cari¬
tatem. Ephemerides MonaRerii S. Galli : 2 1 . De±
cemb. Thomx Apufiolt. Do. Abbas faciat duas Cari -
04
2 5 CAR
tates per duas dies fequentes : unam cum pifcibus ....
& cafeo & vino , alum fine vino. Tabularium Ab¬
batias Conchenlis in Ruthenis Ch. 233. P fi obi¬
tum vero meum fi filius meus Bego rne fupervixerit ,
omnibus diebus vita fua per fingulos annos ires Carita¬
tes ad ipfos Alonachos perfolvat.
Caritativa Comestiones, in Charta ann. 1259.
apud Ughellum tom. 2. pag. 405 . Item largior
& concedo & confirmo vobis veftriffue fuc ce /foribus in
■perpetuum tres Caritativas Comefihnes quas habere
confueviftis in anno , fcilicet in Nativitate Domini , in
Pafchate Re fune Bionis , & infefto B. fjoannis Baptt-
fla. In Charta Lucii II. PP. apud eumdemp. 5 16.
& in aliaGelafii PP. ann. 1 1 1 B- tom. 1 . p. 8 76.
dicuntur Caritativa ciborum beneficia. Caritativa re¬
ceptio , in Charta ann. 1224. ibid. pag. 649. Ca¬
ritativa refcBiofi nTabul. Prioratus S. Petri de Pa-
redo fol. 7. Ita DileBio accipitur in veteribus For¬
mulis Pithcei cap. 1 o 8 . in MS. In ea ratione ut vos
vel ipfi Prefbyten, qui ipfa Ecclefia cufiodire viden¬
tur , annis fingulis ad Ah fi a S anili , qua efiinmenfe
illo , Dilectione nobis & pafio foniare debeat , una Cum
homines tantos , una die & noile pafeere faciat , &c.
His autem Caritatis & Dilectionis vocabulis deli-
gnarunt noftri Chriftianorum d-yasTcU : quae qui¬
dem vox idem fonat quod cantas , dilectio. Ita ta¬
men extraordinaria illa convivia vel refedtiones
peragebantur, ut folennes dies non tam ciborum abun¬
dantia , quam fpiritus exultatione celebrarentur ,
ut ait S. Hieronymus Epift. 49.
3-CAKITAS, didla etiam quaevis extraordinaria
refe&io, maxime illa quae fiebat extra prandium
& ccenam, in Monafteriis. Statuta Holpitalis S.
Juliani , in Additam, ad Matth. Paris pag. 163.
fihuhbet habebit in diito feflo partem virilem de duo¬
bus quarteriis frumenti puri & mundi , qua AI agna Ca¬
ritas nuncupatur. Udalricus lib. 1 . Confued. Clu¬
niae. cap. 13 .De collatione furgunt ad Caritatem ,
& de vino quod tunc propinatur , nullus omnino pra-
fumit abftinere , ut non aliquant aliter gufiet. Eadem
habent veteres Confuetudines Floriacenfis Coe¬
nobii apud Joannem a Bofco cap. 1. & 2. ubi
Caritas vini , appellatur. Apud Bernardum Mon.
in Confuet. Cluniae. MSS. cap. 7 6. Converlorum
ac juvenumeft proprie propinare omnem carita¬
tem de potu quae fit in refe&orio. Tabularium
Burgulienfe: Canonici B. Hilarii debent duas Carita¬
tes reddere , unampojl vigiliam , alteram poft Ah fiam.
Vetus Martyrolog. apud Hemereum in Aug. Vi-
romand. Pauperes Ecclefia debent habere de uno quo¬
que paflu$. denarios, ... & de unaquaque Caritate
unum lotum vini. Defcribitur apud eumdem He¬
mereum ann. 947. facramentum, quod Deca¬
nus Sanquintinienfis pfaeftat , cum dignitatem
aufpicatur in Capitulo , in quo Praefes prae caeteris
haec ab illo exigit: Solvetis Sene fc alio Ecclefia pa-
Jj hs, pofimeridies , & Caritates. Charta Caroli Cal¬
vi proivlonalterioS. Germani Parifienfis : Karita-
Tes etiam in eifdemfefiivitatibus ex antiquo more bis ip-
fis d parte Abbatis dentur. V ita S. Goaris cap. 5 . Fi¬
li , fac nobis latum diem de abundantia nojlra , ut ifii
Legati D. Archiepifeopi faciant nobis Caritatem , quia
in itinere funt. Adde caput 6. Wandalbertus in
Mirae. 'ejufd. Sarofticap. 1 5. Afueras rogat uti ad
£. Goarem exire , & in cella ejus Caritatem ( ut ver¬
bo ufitato loquar ) facere debeat. Ratbertus de Cafi-
busSandti Galli cap. 1 1 . Abbates cum fratribus eo
die mcnfa aderant.de communi & privatis colleBa
fiunt ,&hab undam Caritatem faciunt. Beda de Re¬
mediis peccator. eap. 7. In his ficpradictis diebus fa-
Tcme II.
ciat Caritatem cum caleris Cbriflidnis , id eft , utatur
eodem potu & cibo quo illi. Aliud Poenitentiale MS.
In his prodictis diebus jdtiai Karitatem filnt fui com¬
pares Clerici fi ve laici. Adde Ordericum Vitalem
lib. 6. pag. 617. Wiilelmum Gemetic. lib. 3.
eap. 7.&C. Le Roman de Vacces :
La proterent les Ahignes de prendrs Charite.
Hinc forte ufitata loquendi formula apud nos,
Donner la Charite aux pauvres , pro cleemofynam
pauperibus largiri. De ejufmodi pono caritatibus
intelligendum Concilium Augultodun. an. 670.
Si Monachus , aut fufiibus verberetur , aut d commu¬
nione , cfi Aliffa , & Caritate annis tres fufpendatur.
Ut & quod habet Gregorius M. lib. 1 2- Epift.
6 . Adjicientes etiam ita illum tenacem exifiere , ut do¬
mum ejus amicus ad Caritatem nunquam introeat. Ca¬
ritatem m refectorium portare , apudjoann. Abrinc.
de Oilic. Eccl. pag. 44. Atque inde patet Carita¬
tem in Confuetudine urbis In fulenfis art. 5 o . ac¬
cipi debere pro eo quod vulgo appellamus le Vin
du marche. Hinc etiam
Caritas ditfta menfura vini , quae praebebatur Mo¬
nacho in ejufmodi refectionibus extraordinariis,
Hiit. Abbendonenfis Coenobii in Angi. tom. 1.
Monaftici Anglic. pag. 1 04. Conflitutt itaque cifum
quemdam magnum , flafccnem & dimidium ,, fcilicet
duas Caritates , & eo amplius infe continentem , quem
cifnm antiqui Pollam Athelvcodi vocabant. Charta
1292. Pitanciarius minifteet inde . . . cuilibet de Con¬
ventu unam Caritatem integram boni vini , & unum
ferculum boni pifeis , &c. [ Caritas pura , id elt , de
vino puro. Cod. MS. Confuetud. Feilorum Mo-
nallerii Solemnhc. Tranjlatio S.Eltgiifin vigifiaCa-
ritatempuram. Chantas de vino puro, non femel ibi¬
dem occurrit. Caritatis poculum , in Vita B. Ed-
mundi Car.tuar. Archiep. apud Martenium tom.
3. Anecd. coi. 1809. Die S. Gregor ii Papa, Papa
Gregorius Pr alatos quoque quotquot in Curia aderant ,
invitavit ad Caritatis poculum. Et euntibus fingults ,
filus tpfe quafi admonitus per Spiritum & contra con-
filium quorumdam de [ais , non perrexit ad locum , quo
cateri convenerant ad bibendum. Hic non eft ferino
de Monachis. ]
Caritas Sabbati, in Chronico Gemblac. p. 5 34,
Alenfuram vini per fingulos quatuor dies hebdomadis
cum Caritate Sabbati.
Cum autem ad ejufmodi caritates & extraor¬
dinarios paftus dellinati elfent reditus quorum¬
dam praediorum , ut hinc liquet, Monachus cui
harum fubminiftrandarum incumbebat provin¬
cia, eorumdem etiam redituum & ipforum prae¬
diorum curam gerebat. Certe in plerifque Mona-
fleri is id praefertim muneris ad Cellerarium fpe-
dlavit , ut videre eft in Monaftico Anglicano tom.
1 . pag. 1 3 7. 1 49. Confuetudines Eoveshamen-
fis Coenobii in Anglia : Debent etiam habere de Ce¬
ler arto fingulis diebus Sabbati Caritatem ad Collatio¬
nem pro Alandato. ... Debent etiam habere Carita¬
tem de Cellario ad prandium fingulis diebus OB ab aram
' principalium fefiivitatum , &c.
Caritarius , Monachus qui haru-mce caritatunl
prxdiorumquead eas pertinentium curam habe¬
bat. Chronicon Centulenle lib. 6. cap. 8. ann.
1260. Vendiderunt Carit arto & Conventui Eccle¬
fia S. Richani feptemdecm jwnalia terra cum dimidio.
Caritaria , ibidem ad annum 1 2 78- Officium
C antarii. Ratam habeo eleemofynarn , quam ffohan-
nes frater meus , Capellanus Ecclefia S . EenediBi . . .
Caritaria S. Richarii fecit de omnibus cenfibtts , &c.
4. CARITAS, Quod gratis conceditur, non vero
ex debito, vel confuetudine : quemadmodum
Caritativa JhbJidia dicuntur dioecefana Epifcopi
vedigalia, quae honeltius accipi, quam petipof-
funt, & non tam extorquentur, quam ultro <Sc
gratuito offeruntur , ut au&orcit Ren. Chopinus
lib. 2. deSacra polit, tit- 7. §. 1 1. Charta vetus
spud Algidi um Bry in Hifl. Comit. Perticeniium
lib. 3 . pag. 103. Similiter & de Ecclejia S. Mur¬
tini . . . tn qua requirebat fanguinem & infracturam :
diffinitum eji, ut in ea prater ccnfum , id efi , libram pi¬
peris , & libram thuris nihil haberet , & hoc pro Cari¬
tate , non pro confuetudine. Charta Gaufredi ii. Co¬
mitis A ndegav. in Tabui. S. Mauri ad Ligerim :
Suum pafnaticum recipientes , non tam ccnfuetudinis ,
fed gratia Caritatis , &c. Monadicum Anglic. to.
1. pag. 242. Turkil tenebat de Abbate , & Carita¬
tem inde reddebat , marcam videlicet auri uno quoque
anno. [ Charta Roberti Epifc. Lingon. pro Ro-
berto Abb. Molifm. an. 1101. inter Inflr. to. 4.
novae Gall. Chrift. coi. 1 5 1 . Eandem percipere par¬
tem vefirumeflin Caritatibus , qt'a ve fero fuerint Sa¬
cerdoti quomodocumque & d parrochiano fuo fiant.J
5. CARITAS interdum dicitur quod vice recogni¬
tionis donatoribus dabatur: fic porro nuncupa¬
tum, ne donatio non gratuita, fed venditio aut
permutatio videretur. Ordericus Vital. lib. 5.
Jpfe Juper altare donationem pefuit , &inde pro recc-
f tuitione tunc unciam auri ex Caritate Monachorum re-
o
cepit. Infra : Hanc itaque conceffionem . . . fuper al¬
tare portavit , acpcfhnodum ex Caritate Monachorum
epuinque marcos argenti & optimum cornipedem recepit.
Tabular. S. Dionyfii dc Capella Dioecef. Bitur.
Charta 103. Et pro hac re Prior Raduiphus dedit
Hclupro Caritate de beneficio d’. Dionyfii 2 o. fol.S al¬
vini acenjis moneta corjiho fratrum fimum. Charta an.
I 089- Ob hanc vero talem ejus donationem duo paria
pellium de cuniculis data fiunt ci a fratribus fub fipecie
Caritatis. T abularium Monaftcrii S. Andreae Vien-
nenfis : Et accepimus de ipjis Monachis loco Caritatis,
ego Beraldus & frater meus 20. fol. cum beneficio
S. Andre*. Tabularium Abfienfefol. 177. Pro quo
idem Abbas , dedit ei 40. folidos de Caritate , drc.
Adde fol. 189. 1 90. Vide Hugonem Flavinia-
cenf. inChron. p. 245 .Chron. Andrenfe p. 270.
3 94. 403 . 408. 483. 527. Bedium pag. 5 24.
Ordcricum Vital. p. 590. 5 9 1. 5 96. 60 5.&C.
% 6. CARITAS, Publicum, nifallor, valetudina¬
rium , Gall. Hotel-Dieu , hapital. Teftamentum
Abbonis Canonici Autiffiod. an. 1190. Sed fiden¬
dum quod ifia domus debet annuatim duos folidos in
craflino omnium S an florum ad Caritatem de Monte
Autrico.
7. CARITAS Synodalis , Idem quod Synodaticum.
Charta an. 1 10 1 • in Hift.Monaft.S. Nicolai An-
degav. Et Epifcopus Ecclejiam , quam Monachi adi¬
pi caverant , ab omni confuetudine Epifcopali quietave-
rat , exceptis fex denariis quos pro Caritate Synodali
Monachi Andegavenfi Ecclejia redderent.
8 . CARIT AS , Benedi&io. Ditmarus lib. 7. p. 9 3 .
Cum autem pridie quam ille virjuftus obierit , venirem ,
ad eum non acceffi , fed in pofierum diftuli diem , &
tunc is Jinc mea Caritate mortuus efi. _
9. CARITAS. Charta Communis: Tornacenfis an.
1187. Caritatem B. Cbriftophori, & calidos furnos, &
excubias debent cuftodir e quinque homines legitimi , cire.
Caritas Animarum. Vide S eleger et.
<([ Caritatis Charta. Vide Charta.
Caritatis Domus, ea, fi bene conjedo, dicitur', in
qua tum pecuniae, tum etiam alite res mobiles
ad communem Ecclefix ufum expendendae fer-
CAR 328
vabantur. Statuta EccIefiaeBarcliinon. apud Mar-
tcn. tom. 4. Anecd. coi. 6 24. Jfiupniam atteflante
pragmatica f unitione , naturale vitium efi, negligi quod
communiter pojjldetur , necnon quod propter importuni¬
tatem petentium de communi domus Caritatis nofira Ec¬
clejia , quod erat in omnibus ujibus Ecclejia expenden¬
dum , ut ei experientia docuit , pluries extitit privato¬
rum de Capitulo vel extra ujibus deputatum. Ideo nos
Frater Ferrarius Epifcopus Barchinonenjis , & eju fi¬
dem fedis Canonici Capitulum generale celebrantes ,
penfantes rem publicam, feu communem ex modico fiu-
dio magnam & ex magna minimam effici, divifione in¬
debita , incuria , feu neglecta , deliberatione folertipra-
h alat a , pro bono flatu & augmento nofira prafiata Ec¬
clejia provide duximus ftatuendurn , quod de bonis redi¬
tus , proventus fructibus , Jive penjimbus Domus Cari¬
tatis nofira Ecclejia , prafentibus & futuris , nulli dein¬
ceps mutuetur , vel aliter ajflgnetur directe vel indirefie,
etiam fub pignore , vel alio quocumque colore quajito ,
pro caufa vel commodo Jingulari ,fed tantum , ut & de¬
bet , in negotiis ad qua fiunt deputata , communibus ex¬
pendantur , ac quod Caritativus tum computum reddet ,
reliquum confeftim reflituat : & ut prafens Ordinatio
ampliori gaudeat firmitate , &c. Ibid. coi. 616. Sta¬
tuimus & perpetuo ordinamus, quod Ji fperetiir veriji—
militer ante horam Mijfa , ut propter defectum alicujus
Canonici prafentis five abfentis , cadere debeat dtfla
(major) Mijfa-, tunc Procurator Domus Caritati 9
unam canonicam portionem, feu valerem ipjius infacri-
ftia certioratus ponere teneatur ; qua Canonico Evange-.
lium feu Epijlolam loco deficientis dicenti omnimodo*
tribuatur.
f Caritatis , vel Domus Caritatis Procurator, non fe-.
mei ibidem legitur pro eo qui Praefe&us erat huic
domui, rerumque Ecclefiae communium curam»
habebat.
i) CARITATIVE , Ex charitate, ex animo, hu-:.
inaniter , pafiim bccurrit apud Scriptores Bar-
baro-Latinos.
CARITATIVUM , Donatio. Charta Ludovict
Franc. Regis an. 1 1 1 5. apud Stephanotium ia
Antiquit. Aurelian. MSS. p. 281. Prafentemcar-
tam noftri authoritate Jigilli firmatam & roboratam fieri
di fpof ui , qua & iflud Carit ativurn exponat , & in mu-<
nimentum flabilitatis perpetua exiflat. Charitaiivum
fubjidtum , in IkillaSixti IV. inter Privilegia Equi¬
tum S. Toannis Jerofolymitani pag. 136.
% CARITATIVUS, Ex caritate procedens, GalL
Charitable , apud Rymer. to. 8. pag. 1 o 1 . & alibZ
non femel.
1F Caritativus , Idem qui Caritatis Procurator. Vide
Caritatis Domus.
Ii CARITOSUS, Amicus, benevolus. Carito fa afi*
feftio , in VitaS. Flildulfi to. 3.SS. Julii pa2. 214»
1 , CARI 1 U DO , DiJedio , amor praecipuus. Gui-
bertus lib. de Laude B. Mariae c. 1 o. Hunc utriuf \
que patentis affeflio JiLimet Caritudine tanta contra¬
xit , c ’yc.
2. CARIT UDO, Caritas annonae, Gallice Cherte*
Chronie. Parraenfead an. 1277. apud Murator.'
tom. 9. coi. 790. Fuit maxima Caritudo blava , ita.
quod /extarium frumenti pojitum fuit ad decem folidos*
imperialis.
CAR1UM. Vide Carigare pofl Carricare.
CARLAKNAP. Chronicon Archicpifcopor. Upfa^
lienfium in Stephano Arch. fub an. 1185. Huic
Archieptfcopo contulit dominus Papa librum Evange -
florum diflum C ari alga ap , & duas cruces, cjrc. Hic
haeret Editor Joan. Scheiterus : ICarl, inquit vul¬
gari lingua Suecis virum denotat, Knap vero no*
329 CAR
dum. Sed cum Evangelium iftud milium fit ad
Carolum Sueonum Regem, vel ab eo impetra¬
tum , live fuerit Car olus i ':e in rerum natura, five
non, illius faltem nomen prioribus charaderibus
innui probabile eft.
^fCARLEM. Liber Miraculorum S. Eadmundi
Angi. Regis apud Marten. tom. 6. AmpliiT. Col-
Jcd. coi. 831. Ad fpettaculum /unitatis quorum in¬
terea dum juxta quadam in /orta d Jtr.gulo pede tenus
membris contrait a , audito plaufu prodigiorum Sancti ,
C , inquit , -minam mei perciperent ca.lt, quis , qualis,
cb quantus hanc urbem tngi editur S anctus : illico flans
in pedes Cariem exilit ; hoc eft, fana, fortis , robu-
fla. Teutonicum enim Cari , Karle & ICeorle , vi¬
rum robuflum , corpore & animo fortem fignifi-
cat juxta Sehilterum in GlofTario, unde pro no¬
mine proprio , inquit, frequentatum. Continua¬
tor Chronici Fredegarii num. 103. Igitur profatus
Pipptnus . . . genuit filiam vocavit que nomen ejus lin¬
gua propria C axium. Saxon. Cap.1 , Mafculus. Ale¬
manni hodie Kaerle , tefle Goldaflo, de homine
probo , bono , utili ac flrenuo accipitur ; Belgis Kaer¬
le , Fortis. Vide Ceorle.
«(i CARLENIi , Nummi , fic didi a Carolo Siciliae
Rege, iidem qui Gillati. Vide in hac voce poli
Gigliati.
«JCARLINI, Simili notione, in VitaS. Francifci
de Paula tom. 1 .SS. Aprii. pag. 183. Voluimus fol-
vere patrono terrenum cit cumdatum Car linis , & nun¬
quam voluit vendere.
f CARLUS. Vide Cariem.
CARMALU S. Annales Ratifponenfes Mabillonii
an. 818. Pern^rdus Rex Carmalum levavit. Mox.
an. 819. Lindnvit Carmalum levavit.
«[ CARMELINI , pro Cannelitx, in Teftamento Jo-
hannis Comitis Claromontis an. 1 3 40. apud Ba-
luzium Hift. Arvern. tom. 2 . pag. 316. Legamus
Conventibus Fratrum Prodic at orum , & Acinorum &
Alinorijfarum & Car melinorum & Canonicis de Chan-
toen. .. cuilibet centum J 'olidos Turon. femel •
CARMEN, Incantatio. Juftinianus %. 5 . Inffcit. de
Public, judic. Venefici qui magicis fufurris , feti Car¬
minibus homines occidunt. Virgilius :
Hac fe Carminibus promittit /civere mentes.
Carmina dira, in leg. y.Cod.Th.. de Paganis. Vin-
dicianus Medicus :
Gramine /eu malis agro prafiare medelam.
Carmine /eu potius , namque eft res certa faluti
Carmen , ab occulas tribuens miracula rebus.
Decretum TafTilonis Ducis Bajwar. de populari¬
bus legib. §. 5 .Ne forte Carminibus vel machinis dia¬
bolicis vel magicis artibus injidtantur. Caefarius Flei-
flerb. lib. 1. cap. 34. Diabolum aliquando per Car¬
mina vocare confiuevi. Airnoin. lib. 3 . Hift. Franc.
cap. 52. Rapi meretrices ad /upplicia jubet , qua /e
fatebantur Carminibus multos interemijfe innocentes.
Vide Guill. AbbatemS.Theoderici in VitaS. Bcr-
nardi lib. 1 . cap. 2. Miracula S. Wlfranni Epifc.
num. 28. &c.
Cakmina Diabolica, Quae fuper mortuos nodur-
nis horis vulgus cantare folct , vetantur in Rathc-
rii VcronenfisEpifcopi EpillolaSynodica ad Pre-
fDyteros, & apudReginonem cap. 71.
Carminare , Incantare , carminibus magicis irreti¬
re , Gall. Charmer. Glofl'. Arabico-Lat. Camino,
Canto. Papias : Carminare dicimus , vel inde dicitur ,
quod qui illa canerent , mente carere exiftimabantur.
Jftjii malum Carmen incantavit , in legibus 1 2 . Tab.
apud Plin. lib. 1 8. cap. 2. Carmina ineant are , dixit
etiam Lampridius in Juliano. Marcellus Empiri-
CAR 330
cus cap. 8 . Ip/o oculo clau/o , qui Carminatus erit. Et;
c. 1 5. Glandulas mane Carminabis. Hincmarus Re-
menfis de Divort. Lotharii <3c T etbergae : Jjfujdam
etiam veflibus Carminatis induebantur , vel cooperie¬
bantur. Raymundus de Agiles in Hili. Kierof. Dum
dux mulieres penariam unam de n ficis fa/cin are vel¬
lent , lapis viriliter excujfus , mulieres Carminantes
cum tribus pueris alllfii.
Carminare , Canere carmen , commentate carmen, fa¬
cere carmen. Gafparis BarthiiGloftar. tom. 5. pag.
280. ex Faufto. V ide Laurentii Amaltheam.
Incaeminatrix Saga, apudGalbertum in Vita Ca-
roli Comit. Flandr. num. 165.
^[Carminalia Instrumenta, Qujbus utuntur in¬
cantatores in fuis artibus exercendis. VitaS. Ber-
nardi audore Alano inter illius opera to. 2. coi.
1237. edit. 1690. Cum adhuc puerulus gravi ca¬
pitis dolore vexaretur , decidit in lectulum. Addufta
autem ad eum eft muliercula , quajt dolorem mitigatura
carminibus : quam cuin ille appropinquantem fentiret
cum quibu/dam Canninahbus In frumentis , cum indi¬
gnatione magna exclamans , a fe repulit & abjecit.
H CARMENTALIA , v^vchcDia, Cantio , apud Ja¬
num in Supplemento Antiquarii.
CARMENTRAN. Vide Carementr annus.
CARMESINUS, Color oftrinus , purpureus, Cher-
tnijt, Italis ; Cramctji , noltris : a Kermes , voce Ara¬
bica , quae vermiculum fonat, qui gignitur in
baccis cocci, ex quorum liquore panni coccino,
feu purpureo colore tingi folent. Perperam Cre-
tneiifinum & Cannefimm pannum, pannum fericum
Cremonae textum interpretantur viri dodiad 3 o.
Martii .[Almuciasfolratas ex feftino Carmejino , Con¬
ci!. Hifpan. tom. 4. pag. 612. ]
CARMINATIVUM , Dijfipativtm , difcujfivum ,
in Amalthea. Medicina Salem, p. 59. edit. 1622.
Innoxia /unt ( pyra ) /i una cum Carminativis vulgo
dictis , hoc eft, calefacientibus tenuantibus & flatum
expellentibus cane dantur , vel [aper his vinum vetus
& odoratum bibatur.
CARM I N E , e-a^ime , Car n aliter , apud Janum
Laurenb, in Supplemento Antiquarii,
f CARMU L A , Idem quod mox Car mulum. Vita
S.Udalrici inter AdaSS. Bcnedid fec. 5*p. 436,
Equitando in [et vitium Regis in regionem Noricorum
fugaci ter venit , Carmulaque prolongata, pofj.bilitatem
redeundi apte non potuit habere. Ibidem pag. 458.
Cumque obfidione finita & Cannula mitigata , Impe¬
rator ad V axoniam reverteretur , &c.
CARMULUM. Lex Bajxrar. tit. 2. §. 3. Seditionem
excitare , quod Bajoarii Cannulam dicunt. Alii Codd.
Cannulam habent. Germani Schaer-mutfe, velita¬
tionem vocant.
«[ C ARMUM , f. pro Carreium, idem quod Carrcda ,
Onus vedurae vadallis impofitum. Polyptych.
Fifcamn. an. 1235. Hac vavajforia debet per annum
duo Canna de leignagio. Robertus de AI ara tenet unam
vavajforiam de xxxx. acris terre per fervidum equi &
Canna. Rogenus Anfrei tenet :x. aeras terre & debet
facere fubmonitiones & nammia capere , & gr antium
retegere , & mundare & C armum.
CARMUS, Carpinus, arbor, Gail. Charme. Papias
MS .Carpenus arbor <qux dicitur CarmusN id eCh annus.
CARNACARIA, in Charta Adefonfi Regis Hifpa-*
nite. Locum vide in Tanaria.
CARNACERIUS, Carnifex, tortor, Gall. Eour-
reau. Hift. Dalphin. tom, 2. pag. 3 2 3. ex Com¬
puto anni x 3 3 <5 . Pro expenjis duorum latronum Pe¬
tri Vitalis , cui fuit pes amputatus , &c. xxi .fol. vni.
den. Item, uni Carnacerio , qui tray navit & fufpendit
Bertuirdum Maquayre homicidam. Et p. 584. ann.
1548 - & 1 349- Item, deducuntur pro [alario Car¬
nae erit , qui combuxit Pachodum Ribaldttm delatum
de impofitione veneni, &c. 11 v. d. Piti. Carnivo¬
rum hodie Carnacier appellamus.
<jf CARNACLIG1UM , Species vellis. Statuta Are-
lat. MSS. art. 5 3. Habeat 'fartorum, den.pro tuni¬
ca... & pro fuftannitis homini viii. den. & pro Car-
nacligio 11. fol.
CARNAGIUM. Vide Carnaticum.
«j[ CARNALADO. Vide Carnale 5 .
CARNALAGIUM, Carnes iplae animalium : Italis,
Carnaggio , munitione di carne. Wiil. de Podiolau-
rentiicap. 3 6. Tranfeunte quippe Rege verfus Apa-
mam cum Legato , non immeator largitatis Epifcopus ,
panis & vini, & Carnalagii mijit encania copiofa,
priufquam intrajfet d.iaecejirn Tclofanam. Vetus In-
quella pro Rege Majoricar. Fidit portantem Carna-
latge , videlicet cabrictos & agnos , & dicebat quod eos
portabat de caftro & loco de Relagarda pro primitix
fua. Charta anni 1 3 1 3 . in 49. Regello Charto-
phylacii Regii : Salvo tamen quod a a ictis macella -
riis Carnalagium & carnes falfata in groffo pojfint ven¬
di. [ Concil. Biterrenfe an. 1 3 1 o. cap. xiv. apud
Marten. tom. 4. Anecdot. coi. 252. Item ftatui-
mus monendo omnes Reiteres feti Priores cum cura rfr
fine cura, quod nullus vendat reditus Ecclefix fu ad
pecuniam abfque licentia fpeciali petita & obtenta , ex¬
ceptis C 'arnalagiis , &c.J Tabularium S. Flori in Ar¬
vernis : P/ior habeat decima* Carnalagii & primiciam
d quolibet pagefio ditiorum locorum. [Tranfa&io in¬
ter Abbatem & Monachos Craflenfes an. 1351.
ex libro viridi fol. 5 3 . Poffidet ditius venerabilis
Conventus . . . medietatem Carnalagii ovini & caprini
villa & terminalium de CraJJa. His in duobus ulti¬
mis locis Carnalagium idem elt ac Carnaticum :
quod vide fuo loco. ]
f CARNA LAR. Vide Caro.
1. CARNALE. Glofi'. Saxon, ^lfrici : Carnale ,
ylsyc huy , i. carnis domus , ubi fcilicet caro
didrahitur.
2. CARNALE , Animal. Tabularium Conchenfis
Abbatias in Ruthenis Ch. 73. Et totam decimam
de lino &lana, & de Carnali, &c. .
3. CARNALE, Servitutis fpecies, qua pecora &
animalia, fi damnum facere in agro deprehen¬
dantur , agri domino capere non modo licet , fed
occidere, atque adeo comedere, li fint hujuf-
modi ut apponi poffint ad menfam : alias pignori
ea capere ipli licet. Charta Sandii Ramirezii Re¬
gis Aragonum apud Martinezium in Hili. Pinna-
tenfi lib. 3 . cap. 27. Similiter ingenuo de omni honore
S. f/o annis herbaticum & Carnale : ut non dent illud ,
neque ipji femores , neque villani eorum in ullo loco ,
ubicunque fuerint , ad Pafi ha , in hyeme vel ftivo tem¬
pore , in omni regno meo , fed ita fint liberi , ficut met
propria. Infra : Ipfivero habeant fuos vetatos , in om¬
nibus Decanis fuis , & in omni loco , ubi ipfi habuerint
aliquid facere , ut nullus fit aufus ibi pafcere , vel in¬
trare abfque eorum licentia , neque ego ; quod fi fece¬
rint , mando ut accipiant Carnale. Tabularium Laf-
carienfe apud Maream in Hili. Beneharn. lib. 5.
cap. 1 1 . num. 1 . Liberaverunt totum proprium hono¬
rem S . Alaria de tot carrei , & de toto damno , & de
totCarnal , & de totoopere, &c. Carnati, diciturin
ConfuetudineBeneharnenli tit. 1 9. art. 1. 2. tit.
24. art. 7. tit. 42. art. 37. 38. tit. 49. art. 1 o.
tit. 58. art. 5 p.Carnalado , qui Carnale debet , in
eadem Confuetudine tit. 1 9. art. 1. tit. 24. art.
7. tiu.42.art. 3 8. Hinc Carnaler in Confuetud.
CAR 331
Aquenli tit. 1 1 . art. 4 3 . eft Tuer le leftial , & lc
convertit en fes ufagesficilicet pecus quod in damno
captum eft. Adde art. 11.13. 21.22.23.31.
Confuet. S. Severi tit. 3 . art. 2.3.4.5.17.18.
Bayonenfem tit. 2. art. 1 6. Solenfem tit. 2. art.
3 . tit. 1 4. art. 3 . 4. At in Lege Bajwar. tit. 13.
cap. 1 2. animal alterius, licet ih damno inven¬
tum, non licet occidere-.contra in Lege Wiligoth.
lib. 8. tit. 5-§. i.Nefcioan idem fonet vox
Carnales, inRcgedo cenfuum & debitorum Co¬
mitatus Bigorrae ex Camera Comput. Parif. fol.
37 .Et nota quod Ecclefia Tarmerfis folvebat olim
1 8 . fol. pro terris quas habet d Faganos & d Prucignx
per Carnales & per canales pro terris , &c. Infra : De
omnibusiftis folvebat medietatem inMaio per Carnales ,
& aliam medietatem in Septembri.
Acarnerarf. , Carnale feu pecora capere, invadere :
unde nollris s' ac h amer , efferato impetu in ali-
cujus laniatum ferri. Charta SandliiRamirezii Re¬
gis Aragonum apud Martinezium in Hili. Pin-
natenfi lib. 3. cap. 27. Et fi aliquis talliaverit in to¬
tum terminum S. f/o annis in ligno viridi , abfque li¬
centia Abbatis vel feniorum , peitet 6 o . [olidos : oves
5. fjoannis , & omnia pecora illius Conubii , omrimm-
que ru flicorum ejus, mando ut in toto regno meo , ubi
herbas invenerint , pafcant tam in hyeme , quam in
xftate : & nullus fit aufus pignorare vel Acarnerare :
quod fi quis fecerit , peitet mille [olidos.
4. CARNALE , Tempus quo carnes licet come¬
dere, Gallis Charnage. Cod.MS. Confuetudinum
fcllorum monaderii Solemniacenlis : In vigilix
Purificationis B. M. . . . quando eft in S eptuagefimx
fepias & ovafarfata, & triaovatam in Carnali quam
in Septuagefima. Ibidem non femel : Si evenerit
in ffhiadr age fima ■ ...fi autem in Carnali , &c.
1 . CARNALIS, Genuinus. Carnalis frater, uterinus,
proprius , genuinus , qui dltXtp c; trd.fx.mci; dicitur
Scylitzas pag. 537- ddtXtpo; xurd a-dfxa, in Vita S.
Nili junioris pag. 47. A&a SS. Martyrum Numi-
darum num. 8- Homo gentilis , hoc eft , frater meus
Carnalis occurrit. Paflio SS. Perpetuae & Felicita¬
tis : Hic Democrates fuerat frater meus Carnalis. S.
Eulogius in Epiltola ad Alvarum : JjDtem ego fra¬
trem meum ejfe Carnalem proferens , &c. Ita apud Be-
damde Wiremuthenfi Monaller. c. 11. Bufchium
lib. 1 . Chron. Windeshemenlis c. 28. &c. Fra-
tello Carnale , apud Joannem Villaneum lib. 7.
cap. 132. Filius Carnalis , in Gellis Innocentii
III. PP. pag. 6 9. Carnalis parens, apud Conradum
Urfpergenfem p. 284. [ Pater Carnalis, in Charta
Kazimiri Regis Poloniae ann. 1341. apud Lude-
wig. Reliq. MSS. tom. 5 . pag. 505.] Paler Car¬
nis mea , apud Avitum Viennenlem Homil. dc
Rogationibus, cui opponit Patrent fpiritualem d
Baptifno. Aimoinuslib. 2. Miraculor. SS. Georgii
& Aurelii: Duas nobiles pueli as Carne furores. [ConT
ventio ann. 1 241 . ex Archivo Farae-monalteriii
Prioris foror Carnalis. ] Carnales germani , in Chro¬
nico Afflighemenli cap. 20. Carnalis propinquus ,
in Gellis Confulum Andegavenfium c. 3. num.
6. Flodoardus de Summis Pontificib. in Calido.-
. Falconis Carne propinquum.
Willelmus Brito lib. 8. Philippid.
Per vinclum Carnale gradu conjuntius eidem.
Cugin Carnale, apud Joannem Villaneum lib. 12.
cap. 50. 98. Ntpote Carnale , lib. eodem cap. 41.
Amici Carnales , in Gedis Ludovici VII. Regis
Franc. cap. 1 4. Ami Charnel , apud Petrum de
■ Fontana in Confilio cap. 1 3 . num. 1 3 . Joannes
de Condato MS.
33 3 CAR
Maint horne Roy qui s^efvigure';
De fes Charneis amis confondre •
Infra :
Souvent entre Charneis amis ,
Dont maint a la mort en a mis.
Carnali diletti , apud PafTavantium. Carnalis Pa¬
tria , apud S. Auguftinum Epift. 225. Neque hoc
inviderunt Ecclejia Tagaftenji, qua Carnalis patria
mea eft. Edelwlfusin Abbatib. Lindisfarn.
.... Carnali a nomine dictus
G odfridus ille fuit.
7rtttjw'f, apud Palladium in Hift. Laufiaca
c. 83. Carnalis dominus , apud Salvianum lib. 3.
de Gubernat. Dei: Sicut dominorum Carnalium fer¬
vis eligere omnino non licet , qua ex praceptis fervili -
bus faciant , aut qua non faciant, &c. Eodem libro:
£hfis rogo , ex Carnalibus dominis hac cum fuis lege
agere contentus eft , &c.
Vita Carnalis, quam fcilicet vivimus, apud Cogi-
tofum in S.Brigida pag. 6 37.
Carnales Preces , Hifpanis 5 Carnales ruegos , quae
fiunt pro alio : cum fcilicet aliquis agnato vel co¬
gnato Beneficium Ecclefiaflicum vi precum fua-
rum impetrat. Vide Leges AlfonfilX. Regis Ca-
Hellae i.part. tit. 1 7. lege 4.
2. CARNALIS , Carni ferviens , deditus, Gall.
Charnel. Arnulphus SexovienfisEpifc. apud Mu¬
rator. tom. 3 . pag. 42 2. coi. 1 . Sed quoniam ani¬
malis es homo carnofus , proinde & Carnalis, qua Dei
erant percipere non potui fti , & invifibilia ipjius con-
fpicere contemjifli.
CARNALITAS, Libido, Luxuria. Breydenbacb
Itiner. Hierofol. pag, 163. Aut procedunt ex per-
verfo intellettu facra Scriptura, Jicut infinite reperiun-
tur herefes , aut etiam procedunt ex inordinato affettu
Carnalitatis , ut errores Epicureorum. Vita B. Co-
letae tom. 1 . Ad. SS. Martii p. 546. Cum pro, ni¬
mia peccatorum multitudine diebus illis enormiter &
Jine menfura regnantium , Jignanter fuperbia , Carna¬
litatis & avaritia. Carnalitas notione paulo di-
xerfafpiritualitati opponitur, in VitaS. Vincentii
JVladelgarii tom. 3. SS. Julii pag. 676. Beata
vero IV al detrudis quanto Jibi olim conjunctior fuerat
Carnalitate , tanto nunc fpiritualitate inharens con-
jutittius , &c. S. Aug. Serm. 186. de Tempore
cap. 2. Carnalitas vetuftas eft , gratia novitas eft.
Litterae Caroli Principis Salerni ad Senefcallum
Provinciae, e MS. D. Brunet fol. 93 . Nec judicio
rationis , fed Carnalitatis affefta . ... in his procedunt.
CARNALITER , Secundum carnem. Carnaliter
nati , in Epiftola Martini V. Papae adUladiflaum
Poloniae Regem apud Ludewig. Reliq. MSS. to.
5. pag. 400. G ener are Carnaliter , in Diario Belli
Hulfiticiapudeumd. Ludewig. tom. 6. p. zdy.
Carnaliter editus dicitur Dei Filius ab Aratore in
cap. 2. Ad. Apoflolor.
<§ Carnaliter , Juxta litteram & non juxta lit¬
terae fenfum , in Epiftola Evantii Archidiac.
Concil. Hifp. tom. 3. pag. 87.6: 88.
H Carnaliter, Amice , benevole, ut videtur, fi ta¬
men veraledio eft. Petri Patriarchae Jerofol.Ord,
Praedicat. Additiones MSS. ad Statuta Augerii II.
Epifc. Conferan. L alcis cujuf cumque ft at us aut con¬
ditionis exiftdnt iii virtute fancta obedientia , fub poena
excommunicationis ^ diftrictius inhibemus, ne ... . ad
domosperfonarum ecclejiafticarum caufa prandii, aut
coena,feu [polii , accedant, niji ab eo primitus fuerint
ad hoc ipfum fponte & Carnaliter inbitati.
CARNARIUM, 'Locus ubi carnes reponuntur, Joanni
de Janua. Gloff.Grxc. Lat. xptw b toVcs , Carna-
CAR 334
vlurn. Marcellus Empir.feu, ut aliis placet, Vin-
dicianus :
Prome etiam , feu tunde prius , feti contere gyro
Jj)uod viride hortus habet, vel quod Carnaria Jiccum.
Carnarium, Odarium, Polyandrium, Coemeterium,
Gall. Charnier, Ital. Carnato, in quo humana cor¬
pora , feu cadavera humo conduntur.
in veteri Infcript. apud Selden. in Marmorib.
Arundcllian. pag. 48. 1. edit. Nam caro, in Glolf.
Lat. Grsec. non modo fed & <ru fi* fignifi-
cat. Breviloquus : Carnarium, Locus , ubi offa mor¬
tuorum ponuntur. Sedes offuum Prudentio lib. Pe-
rifteph. hymno 3.. v. 5 3 2. Glaber Rodulfuslib.
4. Hift. cap. 4. Et quoniam fepelih Jingulatim ob
multitudinem non quibant , conftrucla in quibufdam
locis a Deum timentibus , qua vulgo dicuntur Carna¬
ria, in quibus quingenta & eo amplius. . . . projetta funt
defun diorum corpora. ChroniconMauriniacenfelib.
2. In Ecclejiam latenter introducunt , ipjis in Carna¬
rio , qui locus infra fepta Ecclejia illius offa continet
mortuorum , fraudulenter abfeonditis. Chronica Au«
ftralis an. 1 2 44. Promifit etiam Carnaria in S. Cruce
perficere. Willelm. Thorn. ann. 1287. Capella in
Cimiterio qua dicitur Charner , peracta eft. Charta
Willelmi Acconenfis Epifcopi an. 1161. In quo
( Coemeterio ) pradiclus Alanfo intuitu pietatis Carna¬
rium ad offa mortuorum reponenda de propria pecunia
conftruxit. [Hift.Harcur. tom. 3 . pag. 299. Cele¬
brata eft magna Afifta corporum valde folemniter per
Epifcopum Abrtncenfem , & poftea arcapojit a fuerunt
in requie in Carnario ditta Ecclejta.~\ Vide Hugo-
nem Flaviniae, pag. 185. Le Roman de Ronce-
vaux MS.
En un Charnier les ont fait aporter ,
A grant dolor la les ont enterre.
Vide Chron. Flandr. cap. 79. &UgheIlum tom.
2. pag. 187-
Carnarium, ut audor eft Camillus Peregrinus in
Caftigat. ad Falconem Beneventanum fub ann.
1128. ubi mentio fit Carnaria S. Laurentii, in
urbe Beneventana , fuit locus fub dio , inuris fe-
ptus , ad quem fufpendio , aliove fupplicii ge¬
nere perempti, & vililfima capita femihumanda
comportabantur ; Italice nunc didus Carnato,
& Comato.
CARNATICUM, Goldafto, Carnium exadio, ut
funt frifeingee, porcelli, pulli, &c. Amerbachio,
ovium feu aliorum animalium decima, ut eft De¬
cima Carnium, in Speculo Saxonico lib. 2. art.5 8*
§. 2. [Decima Carnagii, in Archivo B. Mariae Pi-
peraeenfis.] Utut fit, conftat Carnaticum tributi
fpeciem fuilfe ex animalibus : a voce Caro , quae
Scriptoribus aevi pofterioris animal fignificat, ut
infra docemus. Carnatici meminit Epiftola Ca¬
roli Magni ad Pipinum apudSigonium de Regno
Italiae ann. 802. Necnon & in eorum adificiis faciunt
operari , fed Carnaticum & vinum contra omnem ju-
ftitiam ab eisexaclare non ceffant. Verum hic Car¬
naticum videtur ufftrpari pro ea carne , quae exi¬
gebatur ad vefcendum. Vita Aldrici Epifcopi
Cenomanenfis n. 56. Et debentur decem de Carna-
tico arietes.
Longe vero alia notione accepta poftmodum
ea vox , nempe pro tributo ex animalibus, quod
Goudelinus ab Occitanis Carnalatge appellari ,
decimamque ovium elfe ait. Libertates Regni
Majoricarum editae a Jacobo Rege Aragonum an.
1248. Non donetis Carnaticum de veftro beftiario
ullo tempore , paffaticum , herbaticum , nec quarente-
nam. [Godex MS. Irminonis Abb. Sangerman.
335 CAR
fol. 7 3 . coi. a. Giroldus colonus . . . / civit Ad hcflem
de argento foledos 4. & ad alium annum propter Car-
natico foledos z..ad tertium annum propter herbati¬
cum germgia 1. Et fol. 75. coi. 1. Ifu duo tenent
manfum ingenuilem 1 . . . folvit ad hofiem de argento
fol. z. & ad alium annum propter Carnaticum Jol. i.J
Charnagium , in Tabulario Prioratus S. Gemmae
dioecelis Santonenfis : Cum Prapofitus Sanronenjis
Seguinus Beraldi Carnagium peteret de porcis creifen-
dariis , quos Monachi S. Gemma fufeeperunt ad crei-
f Amentum , r e [ponderant Monachi fe nunquam dedi/e,
&c. Vetus Inquefta in Regello Philippi Augufli
Regis Franciae Herouvalliano fol. 22. Pafnx-
guini & Charnagium funt Domini Regis. V etus Char¬
ta apud Beflium pag. 45) 2. De pafquerhs porco¬
rum propriorum & ovium omnium Obedieutiarum S.
fJoxnnis,& confuetudine quam vulgari fermone Cbar-
natgi vocant , &c. Liber Rubeus Menfae Archie-
pifcopalis Aquenfis ex Bibi. Regia : Ecclejia de
Cajlro Vero , pro Synodo J ancti Luca , qua Carnagio
dicitur , 5. fol. & tertiam partem legatorum. Infra,
Ecclejia de Valle & de Paracolo pro Carnelagto S.
Luca. Ita ibi palfim. [ Hift. Dalphin. to. 1 . pag.
4 1 . coi. z-. Item , quod anno praterito quo fuit Caftel-
lanus , idem Guido plura animalia capi fecit ad opus
&pro Carnagio Domini apud Oyfentium , videlicet vac¬
cas & mutones ... de quibus animalibus retinuit
Jibi ufque ad fummam centum & quinquaginta muto¬
num & plus. Et to. z. pag- 3 7 z. coi. z . Itent , con¬
tra Cajlellanos & alios Officiales qui de Charnagtis
vlim levatis per terram noflram temporibus cavalca-
4 arum non fecerunt folutiones fecundum quod per eos
extitit computatum , etiamji Charnagia fuerint levata
in majori quantitate , quam nobis vel nojlris pradecef-
foribus affi gnata fuerint Jive gentibus circa receptionem
deputatis : etiam & fuper redemptionibus faftis per
fubditos , ne per lavatores ( levatores ) Jignarentur
vel caperentur animalia fu a. Liquet hic Charnagium
fuiffe collectionem carnium , quas pro exercitu
Dalphini Caftcllanus quifque in locis fibifubdi-
tis faciebat , cujus tandem colledionis rationem
reddere tenebatur. ]
Carnatum , pro Carnaticum , ut videtur. Grego-
riiChronicon Farfenfe , apud Murator, tom. 1.
part. z. coi. 43 7- Ifti qui fupra in i(lo columnella
feripti funt , folvere debent penjionem den. m. pullum
1. matium canapa 1. Carnatum fecundum quod ha¬
bent v.
Carnitium , Eadem forte notione ufurpatur in ve¬
teri Charta apud Gariellum inEpifcopis Maga-
lon. pag. 105. Retinentes tamen Communia totum
Carnitium in dominio.
CARNATIO , Obelitas Sc carhofior habitus. Cae¬
lius Aurelian lib. 1. Tardarum paffionum : Eji
enim femper gravabilis Carnatio , & magis ,Ji tenui¬
bus ejl impojita viribus.
CARNELAG1UM. Vide Charnagium poft Car¬
nati cum.
CARNELEVAMEN , Bacchanalium dies , Italis
Carnevale , Carnovale, Carnavai. Quidam Scripto¬
res Itali Carnevale didum putant, quali carne,
feu caro , vale :k d id etymon non probat Odav.
Ferrarius. Ego fane lic dies illos , feu potius diem
Martis , qui Quadragefimam antecedit , appellalfe
noftros exiltimo , Carn-a-val , quod fonat , Caro
ablcedit , feu tempus carnes comedendi. Charta
an. 1x95. apud Ughellum tom. 7. pag. 1321.
Et in Nativitate Domini duas fpallas porcorum , &
fex piz.-z.as , & inCarnelevamine , unam gallinam, &
tres pi7.z.as, &c. Occurrit femel ac iterum. Ro-
CAR 3 36
mualdus Salernitanus in Chronico MS. fub fi¬
nem : Comes autem Rogerius juxta mandatum regium
ufque in Carnis levamen Panormi nuncios imperatoris
exfpettavit , &c. [Vide Menagium in Etymolog.
Gall. j
CARNELLARE. Vide fihyarnellus.
^i'CARN ELLUS,, Species vehiculi. Miracula S. Yvo-
nis to. 4. SS. Maii pag. 5 69. Er Jic paralyticus ap -
pqrutns fuit in uno Camello peregrinus ad fepulchru/n .
% CARNER. Vide Carnerius.
CARNER AG1UM. Michael dei Molino in Reper¬
torio Fororum Aragon. pag. 16 5 . G anatum, quando
tranfit per aliqua loca regni , an producens ganatum de¬
leat folvere Carneragium , vide in Foro uno , titulo ;
Ne Carneragium , &c. Occurrit ibi pluries. Adde
pag. 54. idem quod Carnale. Vide in hac voce ,
& Foros Aragon. pag. 107.
1. CARNERIA , Burla falconarii, in qua reponit
carnes ad efcam falconis. Fridericus II. Imp. lib.
2. de arte venandi cap. 47. Habeat praterea unam
burfam ad cingulum fuum , m qua reponet carnes &
ratoria , qua ideo dicitur Cameria.
2. CARNERIA , Gallis Chamiere, Vitruvio ver¬
ticulae. Inventar. Ecclefiae Noviom. an. 1419.
Item, unus altus tajfellus argenteus deauratus , in quo
'efl Sanfon fortis , in quo deejl medietas Cameria.
^[3. CARNERIA , Hominium Guidonis Viceco-
mitis Lemovicenfis Abbati S. Martialis ann.
1245. apud Stephanotium to. 2. Fragm. hiltor.
MSS .Vini quod apportatur Lemovicas dquibufdam de¬
foris villam ,& reponitur in tabernis Jive domibus , vel
venditur in plateis Jive Camertis in vico de Cumbis j
pedagium pertinet ad ipfos Abbatem & Conventum .
Legendum Carreriis , plateis. Vide Carreria z.
CARNERIUS Carnerus , Ovis , [ab Hil pano Car-
r.ero , Gall. Mouton. ] Charta Garcix Regis Na-
varroe xrce 1 087. apud Tepet, in ChronicoOrdi-
nisS. Benedidi tom. 3 . Similiter namque vendimus
vobis tpfa parta, quam dicunt Guardia, qiiamdebe 6 ant
vobis villas , & ipfa materia quod portabant ad ipfos
palxtios de Nayara , vefiras villas in 80. vaccas , &
6 00. C amer os ,100. porcos , ut omnino ingenuas per¬
maneant in vejlra potejlate , &c. Vetus Inllrumen-
tum apud Maream lib. 5. Hiltor. Beneharnenfis
cap. 29. num. z. Conceffierunt propria voluntate uno
quoque anno , ut facerent tributum otto Camers , &
quatitor arietes, &c. Fori Alcafonenfes aerae 1267.
Et qui cavalo alieno cavalgaret , pro uno die pellet
unum Camerium. [ Liber Goth. fol. 97. apud Mo¬
retum in Antiquit. Navarrae pag. -$oz. J^tiodJt
aliter fccijfent haberent inibi habitantes poteflatem oc¬
cidendi vaccas, porcos, Carnerosjine ulla dubitatione ,
& fine ullo pleito. In Privilegio Ferdinandi Gon-
zalez Principis Caltellae pro Monallerio S. Aimi-
liani, tom. 3. Concil. Hifpan. pag. 177- coi. i,-
IJU praclUta cum omnibus fuis villis ad fias alfoz.es
pertinentibus, C amer os, domus otto faciunt fe ad «»</»>.]
<5ICARNESCERE , Carnofum, corpulentiorem fie¬
ri , pinguefeere , Devenir charnu , gras & potcle. J.
Laurent. Helbig. in Commentario in facram Scri¬
pturam quem infcripfit: Convivium latum, latum
. & lautum : Carnefcunt ab epulis , cr ace fiunt d poculis ,
intumefiunt d mafficis. ,
^[CARNETUM , Tumulus, fepulcrum. Hiltor.
Monalterii S. Florendi Salmur. apudMarten. to.
5 . Colled. Ampiifi. coi. 1 1 1 7. Htldegardis Comi -
tijfa . . .futim Carnetum retro B. Maria cryptam. ..
adipe aver at. Vide Camerium.
CARNICAPIUM , Gallis , le Mardj gras , Carna-
fuale , JoanniYilUneo. Chronicon Rotomagenfe
editum
3 37. CAR
editum aLabbeo tom. i. Bibi. an. i 249. Inter-
fettus efi Robertus nobilis Comes Atrebatenjts . . . die
Martis in Carnicapto d Saracenis. Gall. Car eme
' frenant. [Cartular. S. Vandregefili tom. 1. pag.
3 59. an. 1246. Et eidem quatuor folidos Turon.
annui redditus vendidi , quos Willehnus Cornu -pra-
fatus mihi reddebat annuatim ad Carnicapium de dua¬
bus mafuris , &c. ]
UCARNICATORIA. Charta Hincmari Archiep.
Rem. an. 870. apud Miraeum to. x. pag. 135.
coi. 1 . Nulla omnino fervitia , nec manfionatteos, nec
parafredos , nec Carnicatorias ab iliis villis exigat.
Miraeus conjicit elTe pro Carricatura ; erit forte
qui Carnaticum interpretetur.
CARNICER1UM , Carnificina , Gallice Boucherie.
Carnicerius, carnifex , macellarius. In Curia gene¬
rali Catalaniae fub Petro Rege Aragon. an. 1351.
prohibentur ffudai fcindere vel vendere carnes inCar-
niceriis , ubi Chriftiani fcindunt & vendunt carnes.
CARNICULA. Vid eCarinula.
CARNIFEX, Lanius qui carnes vendit & facit,
vulgo noftris, Roucher. Ugutio : Carnifex , homi¬
cida , vel macellator , vel Carnifex dicitur , qui facit
carnes. Carnificina, macellum. AdalberoLaudunenf.
Epifcop. in Carm. ad Robertum Regem :
Non funt Carnifices , caupones, necne fubulci.
Leges Burgorum Scotic. cap. 70 .De Carnificibus
& carnibus vendendis , &c. [Index MS. redituum
Monafterii Corbeienfis : Carnifices in introitu fol-
vent duos fentarios vini & duos in exitu. Charta Bol-
conisDucisSilefiae pro civitate Friburg. an. 1337.
apudLudewig. Reliq* MSS. to. 6. p. 42. Piftores,
futores , Carnifices , fartores & fabri, & pracipue in
Cirla, ubi taberna ab antiquo habita quatuor macellis
eft exempta. Utitur etiam Menotus Serm. Qua-
drag. fol. 102. verfo coi. 1. Bullarium Fontanell.
fol. 115. redo , &c. ] ,
Carnifex, apud Florentium Wigorn. & Hovede-
num an. 1040. recenfetur inter majora officia &
minifteria Regia : Rex Hardckunutus Alfricum Ebo-
racenfem Archiepifcopum , Godvoinum Comitem , Steir
Majorem domus , Edvicum Difpenfatorem , Thrond
fuum Carnificem , & alios magna dignitatis viros Lon-
dinum mi/it. Galli Magnum Cocum , le grand
Jjhieus , vocarunt.
Carnificare efi carnes facere ,fcilicet maciare. Vet.
Vocabul. Juris utriufque.
Carnificeria , Carnarium , Laniarium , Gall.
Boucherie , in Codice MS. redituum Epifcopatus
, Autiffiod. ex Chartophylacio Epifcopi ejufdem
urbis , in Libro Anniverfariorum Monafterii S.
Germani a Pratis fol. 5. verfo, & in Hili, hujus
Abbatis ffacobi Bouillart Inftrum. p. lxx. coi. 1.
Carnificerium , Eadem notione. Litterae Johan-
nis Regis Franc. an. 1 3 56.ro. 3. Ordinat, pag.
-76. Item , quod de carnibus groffis , que in macello feti
Carnificerio dide ville vendentur , &c.
Carnificiaria , Eod. intelledu,in mox laudato
Anniv. libro fol. 1 1 . verfo & fol. 1 7.
«Jf Carnificina , Idem. Vide Carnifex.
^ Carnificina , Carnificium , Cades , firages. Gafp.
Barthii Gloffi apud Ludewig. to. 3 . Rcliq. MSS.
pag. 1 1 5 . ex Hift. Palaeft. Roberti Monachi. Ry-
mer to. 16. pag. 216. coi. 2. Ut acerbiffimis ho-
fiibus . . . patria, libertas , religio , leges prada & mi-
ferabili Carnificina exponerentur. Galli eadem no¬
tione dicimus , Carnage , Boucherie , Maffacre.
^Carnificia, Summa, crudelitas, Gall. Cruaute.
Bern. Breydenbach Itiner. Hierofol. pag. 157.
An poteft miferteordia Dei , cujus non efi numerus nec
Tom. II.
CAR 338
nienfura , tantam fufiiilere Carnificiam tormentorum \
Vel ad quid , inquiunt , tantam multitudinem damnan¬
dorum creavit Deus*. Et pag. 16 1. Ut quid, inquiunt,
fufitnet divina bonitas tantam fu age m hominum quos
creavit’. An delectat eum Carnificia tormentorum in¬
fernalium ?
Carnificus , Idem qui Carnifex , Lanius. Charta
Libertatum oppidi S. Palladii in Biturig. exMS.
Coilli n. Item , quilibet Carnificus de qualibet vac¬
ca, &c.
H Carnificissa , Carnificis uxor , vel quaevis alia
mulier, quae carnes vendit, Gall. Bouchere. Mi¬
racula B. Simonis de Lipnica , tom. 4. SS. Julii
pag.' 530. Item, Alargareta PaVelo-ma de platea S.
Nicolai Cracovia Carnijicijfa.
Carnificium , Macellum , in Glolf. Arabico-Lat.
•R Carnificium , Alia notione , Tributum e carni¬
bus venalibus exadum apud Lobinellum Hift.
Britan. to. 2 . pag. 197. Praterea etiam uetii & con-
ctffijam diltis Monachis xxx.fol. quos annuatim per¬
cipiebam in quodam redditu meo apud Rogemm , qui
Carnificium vocatur.
^ICARNIPETA, Qui cupit carnes edere. Leibni-
tiusto. 2. Scriptor. Brunivic. pag. 3 6 2 .ex Chron.
Clufino Henrici Bodonis ; In Thuringia Camipt-
tis connivere . . . ubi autem carnibus indultum fuit ,
in palam venit , quomodo carnium ejus non fujfi agetur
vita canobitica.
% Carnipet.entia , Defiderium edendae carnis, ibid,
pag. 361. Sed unde &quorfum Carmpetentia obrepit
& tendit !
CARN1PLAVIUM. Chron. Parmenfe ad ann.
1307. apud Murator, to. 9. coi. 860. Landus
junxit Parmam die Alartis vii. intrante Februario ,
quo die erat Carniplavium. Flaec dies Martis ann.
1307. quo Pafcha incidebat in 26. Martii , erat
ipfa bacchanaliorum dies ultima , Gall. Mardi
gras ; Carniplavium igitur idem eft quod Cmimii-
pium , li tamen ledio fit genuina.
CARNIPRIV1UM , & Caknisprivium , Tempus
quo carnibus privari , &ab iis abftinere incipiunt
Fideles, ante jejunia Quadragefunae. [Quando-
quefumiturpro primis jejuniidiebus. Vide Fop-
pens ad Miraeum in Supplemento parte 2. cap,
98. pag. 996.] GervafiusTilleberienfis MS. de
Otiis Imperial. part. 3 . cap. 10 2 . Initium Quadra-
gefima , quod vulgo Carniprivium nominant, ita porro
peculiariter appellata Dominica Septuagefimie.
Beletus cap. 6 5 . Obiter notandum eft feftum B. Lu¬
cu hic acljundum habere Italica Chanar , quia tunc
maxime carnes f cient deponi , quemadmodum fecunda
Dominica Septuagejima dicitur vulgo C aruif prinum.
Hanc Dominicam ante carnes tollendas vocat Mi fla
Mofarabum : Graeci appellant, ut & Heb-
domadem quae Dominicam praecedit, quod non
ultra eam vcfcendis carnibus operam dent, fied
una cum ea illis edendis finem imponant , uti
probat Aliatius lib. de Dominicis & Hebdoinad.
Graecor, cap. 1 o. Maxime autem Clerici & Sacer¬
dotes jejunium Quadragelimale apud nollros au-
fpicabantur ab hac Dominica : ex quo dicitur.
Carniprivium & Pnvic annum Sacerdotum , fcili -
cet Dominica qua mos efi Sacerdotibus caput quadra -
gejtmalis jejuni, i folennt e fu carnium praVenire , ut eft
apud Willclmum Neubrigenfem lib- 5.Cap. 10.
Necrologium S. Vidoris Parifienfis : In Etclcjia
B. Alaria Parifienfis accipimus de prabeuda nflra pa¬
nem & vinum : Vicarius vero nofier integritatem fia-
tionis , & d Privicarnh Sacerdotum ufque ad Ptnte-
coften , totum fcilicetpanem , & vinum , & j lationem .
Y
»
339 CAR
Infra : Et totum vinum a Pentecofte ufque ad Car -
mpiivuim Sacerdotum. Chronicon Montis-Sereni
ann. noi. In Dominica vero Circumdederunt,
■ Canifpriviuni haberent , reliquis diebus , ufque Efto
mihi , latticinia comedentes. In Statutis fiynodali-
bus Nicolai Epifcopi Andegavenfis ann. i z 74.
praecipitur ut omnes Prasbyteri dicecejis poft diem Do¬
minicam ante Cineres ufque ad Pafcba carnibus non
utantur. Ut porro Mofarabes Dominicam quae
Quadragefimam praecedit , Ante carnes tollendas
vocabant, itaHifpani hodie diem Martis qui eam-
dem antevertit , Alartes de carnes tollendas dicunt,
quem Chronicon Petri IV. Regis Aragon. edi¬
tum aMich. Carbonello, lib. 1. cap. 2 6. lib. 2.
cap. i 7. lib. 3 . cap. 2 3 . Dia de carnes toltes' ap¬
pellat.
Carniprevium , in Charta Hardouini an. 1238.
cap. 23. Tabularii Gemeticenfis : Decem [olidos
ante Carniprevium.
Carniprimium , Jive Dominica in S eptiiagejhna ,
inTranfadfcione inter Abbatem & Monachos Craf-
fenfes ann. 1 3 5 x . ex lib. viridi fol. 5 3 . Sed le¬
gendum ed
^ Carniprinium , ut ibidem habetur , nccnon in
Charta anni 1 249. ex Tabulario. Monafterii B.
Alaria de Prato Rotomag. Ad Carniprinium unam
pechiam carnis de v alor e fex denariorum.
«[Carnisprendum , in Charta Geraldi Abbatis S.
Joannis Angeriac. an. 1385. ex Chartulario ejus
Monafterii pag. 463. Item die Lun&psft Domini -
eam Carnifprenii in Abbatia debemus habere jefpj de
bacon & xni. f aufer e de flour alba , & (ex gallinas
cum dimidia ab eleernofynario. Statuta S. Claudii
an. 1 448. pag. 8 1. In duobus Carnifpr entis qua feri
( 'oluerunt , ante Adventum Domini & ante Septuage-
f.mam , debet Pittanctarius mintftrare unam pectam
bovis , & unam porci , cum rofiis ajfuelis. Et pag. 8 2 .
Item , & die Canifprenii ufque ad fejhim Pafcba te¬
netur idem Pittanctarius minifrare cuilibet Religiofo
cum pittancia carparum miniftran folitariim duo aleca
pro qualibet die & quatuor nuces. Hic non obfer-
vabo, cum res in propatulo fit, in Statutis S.
Claudii duo commemorari Carnifprinia , unum ,
cujus etiam meminere Statuta EcclefiaeBarchino-
nenfis anni 13 17. apudMartenium to. 4, Anecd.
coi. 613. ante Adventum , alterum ante Septua-
gejimam ; fed illud notatu dignum efl , non eam-
dem elfe vocis Carnifpr inii in laudatis S. Claudii
Statutis notionem. Priori in loco Canifpriniam
fumitur pro tempore , quo carnibus licet vefei ,
ut etiam fumitur in quibufdam aliis exemplis
prius allatis, in pofleriori vero Canifpriniam ac¬
cipitur pro tempore , quo carnibus abftinen-
dum efl.
Carni spriviUm Vetus , & Carnisprivium No¬
vum, frequenter occurrunt in Probationibus Hi-
ftorise Dalphin. Inflrumentum anni 1 2 9 x . to. 2 .
pag. 42. coi. 1 . Treuga inter nos data ufque ad Car-
nifprivium Vetus nihilominus in fuo robore duratura.
Aliud Inflrum. anni 1306. ejufdem tomi pag.
127. coi. x . Die Sabatti poft Novum Carnifpr ivinm. •
Et pag. 128. coi. 2. Poft pradicta anno quo fupra ,
die AI artis poft Vetus Carnifpriviitm. Tertium anni
1333. ibid. pag. 246. coi. 2. Die Dominico ante
Carnifprivium Novum. HasEpochas illuflrat aliud
Inflrumentum. anni 1302. ibidem pag. 119.
exhibitum , quod Datum & actum dicitur anno
Domini 1302. Indici. 1. in die Dominica Carnif-
privn Novi , decima feptitna die menjis Februarii. Hcec
indicant Dominicam JjhtinquageJima anni 1303.
CAR 34°
ejus initium ducendo, contra morem antiquum, a
Kalendis Januarii. Hac igitur ante Quadragefi¬
mam Dominica incipiebat Carnifprivium novum.
Id confirmari potefl , atque Veteris C arnifprivii
■dies aflrui extratlo Computi JohannisHuinberti
Guigoni Dalphino an. 1 3 28. ex Adverfariis Cl.
Viri D. Lancelot : Item , die Luna inter duo Car -
nifprivi a , videlicet decima quarta die Februarii fol-,
vit . . . xviii. fol . . . Item die (Jovis inter duo Carni f-
privia , videlicet die decima feptima Februarii , fol-
vit. . . lx. fol x. den. Hoc anno 1328 quo Pafcha
incidit in tertiam diem Aprilis , 1 4. & 17. dies
Februarii indicant hebdomadam JfFjnqu age fima ,
quae tota dicitur inter duo Carnifgnvia. Carnifpri¬
vium igitur Novum ipla JjhinquageJim& Domini¬
ca , Vetus Dominica Jhtadragcfirna incipiebat. Sed
unde Jbuinqu agcjhna Dominica Novum , fffuadra-
gejtma Vetus ditium efl Carnifprivium l Inde pro¬
cul dubio , quod in Ecclefia Occidentali ante
fieculum nonum abflinentiae dies a Dominica
Quadragefimas ducerent exordium ; pofl fiecu¬
lum vero nonum ad complendos quadraginta
dies, quatuor additis diebus hebdomadae Quin-*
quagefimse, Carnifprivium Novum ditia fit ipfa
Qujnquagefimse Dominica, quod initium effiet
quatuor illorum dierum feu hebdomadis abfli-
nentiae recentius inflitutae. Haec fere pofl eru-»
ditum Editorem Elifloriae Dalphinatus.
«jf Carniprium j pro Carnifprivium legitur, in An-*
nal. Tolof. D. Ia Faille Inflrum. pag. 50.
CARNISI A , apud Rymer. to. 8 . pag. 573. coi. 1«
Capit etiam emendas ajftfa panis & Carnijia fratta.
Et infra: Item, Robertus de Erus habet ... merca¬
tum, & feriam & emendas ajftfa panis & Carnifi
fracta ; id efl , Carnis minutatim venditas, fi be¬
ne conjetlo. Hifpanis Carnitva efl C ecifio , caedes^
trucidatio. Vide Carni^arius.
CARNISO , Ornatus, apparatus, armatura, Galf;
Garniture , Arnture. Charta anni 1247. ex Tabu¬
lario S. Vitloris Maflil. Ego Burgundionus Dominus
de Tritis eligo fepulturam in Alondfterio S. Victoris
& relinquo ibi arma corporis mei. hem , omne s Carni -
fones ferreas hominum & equorum , &c. Vide Garnifom
CARN ITIUM. Vide Carnaticum.
CARNIVORA , Gall. Mardygras , qoo die voran-*
tur &confumuntur reliquae carnes. Atia Muren-*
fis Monaft. 2 3 .[olidi . . . in fefto S. (Joannis Baptifla
de Cellario dentur , & in niinifterium Fratrum in feriet
tertia, qua Carnivora dicitur , expendant.
CARNI VORACITAS , Efus carnium , in Chro*
nico Clufino Henrici Bodonis , apud Leibnitiun*
to. 2. Scriptor Brunfvic. pag. 362. Aliis ad Carni*
voracitatem proclivibus & eam etiam defenfantibus *
aliis ufum carnium exhorrefeentibus , & omnino bena,
valentibus Coenobitis prohibitum affev er antibus.
•d CARN1Z ARIUS , Lanius, Macellarius. Gall. i 3ou-i
cher. Concilium Legion. anni 1012. can. 35.
Omnes Carmxarii cum confenfu Concilii carnem por-*
chiam , hircinam . . . per penfum tkndant , & dent,
prandium Concilio una cum Zaunorres.
CARNO , Prior de Meiton fe & homines fuos imr«
munes clamat ab omnibus amerciamentis in fo-*
refla ,& ab omnimodis geldis , footcgelds , bucfftalls J
tritis, Camo , [un ag , &c. Itin. Pick. fol. 168.
v. Crompton. fol. 191. v. Hoec Spelmannus.
[Th. Blount pro Sunag legit Sumag , conjetlat-
que voce Camo immunitatem quamdam vel pri¬
vilegium fignificari: Camo , inquit , feems to ji-
gnifie an immuni tj or priviledge. Puto legendum
Carro , ita ut immunitas a carro fignificet immu-»
(
34 1 CAR
nitatem a carri opera, quemadmodum immuni¬
tas a Sumag fignificat immunitatem a fimmagio ,
hoc ed, a praedatione jumentorum ad exportan¬
das res dominorum. Anglis Sumage ed onus ju¬
menti.
CARNULENTUS, Ugutioni , Plenus Carnibus. Car -
nulentia , craffltudo. Guibertus lib. 3. deVitafua
cap. 5. Statura brevi , & exili Carnulentia. Utitur
etiam Solinus , ut & Prudentius.
f CARNUNCULA , Diminutivum vocis carnis. S.
Wilhelmi Conditut. Hirfaug. lib. 1 . cap. 2 3 . Pro
Jigno libenter faciendi , Carnunculam fub mento depen¬
dentem duobus digitis comprehende. Sed f. legendum
Caruncula.
CARNUS , Diflcus. Gloff. MSS.
^ <jf 1 . CARO , Carrorum faber , Gall. Charron. Char¬
ta Confratriae Clericorum Pontifane an. 1366.
Petrus Alartel Caro de parochia B. Petri Pontifara
recognovit fe debere Confr atria Clericorum fex foli-
dospro domo fua de foro lana. . . . F. Guido Cardianus
Fratrum /i'! inorum Ponti far a te fatur in duodecim de¬
nariis Jituatis fupra domum Petri Aiartelli Caronis.
2. CARO , Omnis homo, Gafp. Barthii Glolfar.
ex Hid. Palaed. Non efl lingua Carnis , qua fatisva-
leat enarrare , quod Francorum manus ibi valuit pef-
fundare. S. Aug. in Lib. Quaed. contra Apollina-
riftas in verba Pfalmi 6 4. Exaudi preces meas , ad
te omnis Caro veniet . . . Unde & intelligitur falere ho¬
mines per nominationem folius Carnis Jignificari.
’ 3 . CARO , Corpus validum , fanum , & nulla aegri¬
tudine otfenfum , bona corporis habitudo. Sal-
vianus lib. 1 . de Gubernat. Dei : Jfluistam profun¬
di cordisvirum non admiretur , qui menta religio forum
atque virtutes tam magnis retributionibus dignas putat,
ut in prafenti hac vita Carnes atque fortitudines corpo¬
rum, pramia putet effe debere Sanctorum ? Vide La¬
ctantium deMortibus Perfecutorum n. 9.
4. CARO, Vita. In Carne , in Vita. AnonymusPoe-
ta deEpifcopis Eboracenlibus.
Et culpam erubui juvenis in Carne fateri.
Id ell, dum juvenis eram.
5 . CARO , Animal. Fori feu Confuetudines Comi¬
tatus Bigorrenlis art. 14. Villa liberorum de Carne
non amplius quam quinque folidos , aut porcos quinque
felidorum donet , &c. Si quis Militum nec effit at e du¬
ctus Carnem alterius, ubi ipfevel uxor ejus prafentes
non fuerint , acceperit , non prius eum pigneret , donec
eum amicabiliter inquiret : & ji emendare noluerit , Co¬
mitem proclamaturus adeat , & Jic in duplo Carnem
amiffam recuperet , & Comes 6 o- folidos. Ubi vir do-
dus : Caro hic fumitur pro animalibus , inde vulgare
verbum Carnalar , id efl , Carnes, Jive animalia pi-
gnoricapere , ut eft in Confuetudine Aquenfi tit.
1 1, art. 3 1. Vide Carnale , Carnaticum , Carne-
vius , &c.
Caro , An pro animali integro , an pro parte car¬
nis animalis ad efumoccifi, Gall. Piecede chair ,
deviande ? Necrolog. Parthenonis S. Petri de Ca¬
lis : 29. fljunii obiit Guilhermus Durandi Domicellus,
Bajulus iftius loci, qui dedit lx. libr. Turon. pro obitu
fluo , in cellario de pane & de duabus Carnibus. 3 o .
ffunii obiit Bernarda Tteira de Laniac monacha ,qtu
legavit panem & vinum & duas Carnes octave S. Gal¬
li. Similia pluries ibidem repetuntur.
^ CAROCClUM, Carocola, &c. Vide Carrocium.
CAROLA , Karola. Statuta Ord. Praemondrat.
difl. t . cap. 9. Porro in clauflro Carola vel hujufmodi
feriptoria aut ci fla cum clavibus in dormitorio , nifli de
Abbatis licenti a nullatenus habeantur. V ilitatio The-
faurariae aedis S. Pauli London.ann. 1 29 5 . Alor-
Tom. II.
CAR 342
fus fljoan. de S. Laurentio argenteus deauratus , cudi
limbo & medio circulo triphoriato , inferto grofjis lapi¬
dibus & camahutis & perlts: feci dejiciunt 2. leuncu¬
li , & una peri a magna , & una Karola & 7. lapilli ,
&c Alibi : Feretrum S . Athelberti , ... & affingun¬
tur in una parte 1 o . oboli de Alarchta , & 2 . annuit
aurei ; & deficiunt lapides cum Karolis 5 1 .Rurfum :
Et unum annulum cum faphyro magno , & Karola m
circuitu 7. lapidum & 8 . perlarum. Ibidem: Et defi¬
cit lapis unus in parte pofteriuh,& in altero pendulorum
( mitrae ) deficiunt 3 . catenula cum Karolis argenteis
appenjis. lbid. Stola & manipulus cum nodis oblongis ,
& amicius cum puellis ( f. perlis ) Karolantibus , &
cingulum de filo. Rurfum: Item Carolla ferrea ante
crucem & S. Radegundam.
Cjy Si unus edet hic locus poliremus, Carolla fer¬
rea ante crucem & S. Radegundam , crederem Caro-
las nihil aliud elfe quam clathrosfeu columellas
fabrefadas olim inquibufdam Galliarum provin¬
ciis, in.Normannia faltem , didas Caroles. Hinc
in antiquis ufibus S. Vandregefili legitur pro cer¬
tis diebus : Proceffiofiit per Carolas , hoc efl, per cir¬
cuitum Capellarum clathris claufarum. Sed quid
hxc cum aliis locis? An dici podet in iis locis Ca¬
rolas ede minutiora quaedam opufcula aurea vel
argentea, contextaveex lapidibus pretiofis, per-
lis Karolantibus , ad indar clathrorum fabrefada?
Penes attentum ledorem edo judicium. Carole
nodris alias, hodieque Italis Carola chorea ed.
An inde clathri didi Carole , quod orbem laltato-
rium utcumqne repraefentent?
^[CAROLICl Solidi, Caroleni, Carouni, Mone¬
tae fpecies , de quibus in voce Alov.eta,
CAROL1NA , Herba Crocodylion dida , de qua
Ruelliuslib. 3 . cap. 9. Sc 10. Gobelinus lib. 9.
Comment. Pii II. PP. pag. 217. Herba reperta efly
quam Carolinam vocant , quod AI agno quondam Caro-
lo divinitus oflenfa fuerit , adverfus pefliferam luem
falutaris , &c.
CAROLUS , Papiae , Navicula in paludibus. Addit
Codex editus , ( namabfunt in MSS. ) Carolus Rex
Franciafuit.
*([ CARONCAi. Concil. Rotomag. an. 1581. Con¬
ventus & Proceffiones indicebantur ... ad eleemofjnas
pauperibus impertiendas , quas a Graea dittione xd-
gflao , id efl gratias , per vocis corruptionem Caroncas
vocabant.
CARONIA , Platea , vicus ubi habitant Carones
feu plaudrorum fabri, Gall. Charrons. Necrolo-
gium S. Mellani Pontifarae: Item fuper domo Ra-
dulphi le CordierinCaronia 3 .fol. Vi deCaro 1 .
•j[ CAROPERA , Opera carri , Vedura, Gall. Char-
roj. Cod. MS. Irminonis Abb. Sangerman. fol,
36. v° . coi. 1. Arat ad hibernatteum perticas 111. ad
tramifem perticas 11. facit caplim quantum Jibi jubetur,
facit Carop. ubi ei injungitur. Fol. 6 5 . verfo coi. 1 .
Faciunt Car opera propter vinum in Andegavo cum duo¬
bus animalibus de manfo. Fol. 70. verfo coi. 2 .ALit-
tunt duos boves ad Caropera. Fol. 94. coi. 1. Facit
in vinea arp. 1. . . . Carop. manopf. quantum ei in¬
jungitur. Et fol. 9 5 . verfo coi. 1 . Facit Carop. ubi ei
ini ungitur. Vid e Canopera.
Caroeerare , Vehere, Gall .Charrier. Idem Cod.
fol. 72. verfo coi. 1. Perfolvunt ... de unoquoque
carro quando Careperent n faciunt, exeunt fol. in. Lu-
bens legerem, Jfluando Car operam non faciunt.
CAROS , Crapulatis redundantia , flopor profundior
juflo , capitis gravedo. Laurent. in Amalthea. Vide
Medicinam Salem, pag. 1 3 o. & 1 3 1 . edit. 16 2 2.
V ox Grxca ed ; hinc
Yi;
343 _ CAR
Carotica, Vena qiu in collo funt , quas Ji quis com¬
primat , corruat homo dormienti Jimilis , fcquaturque
totius corporis immobilitas. Sulfannoeus in Vocabu-
lario.
f CAROVANA. Vide C ar av anna.
UCAROXOLUM. Vide Carrocium.
4 i . CARPA , Cyprinus , fpecies pifcis , Gall. Car-
pe. Limborch. lib. Sentent. lnquifit. Tolof. pag.
5 9. Et dedit ditto beretico unam Carpam, quam tunc
fueratpifcatus. StatutaS. Claudii ann. 1448. pag.
82. Tenetur Pittantiarius minijlr are cuilibet Rcligiofo
cumpittancia Carparum minijlr ari folitarunt , duo ale-
ca pro qualibet die & 4. nuces.
2. CARPA, Papiae, Cepulla , [ & Gloffar. Sanger-
man.MS. num. 501.]
CARPASi A. Brejdenbach Itin. Hierofol. p. 3 4.
A meridie vero c[l Carpatbos infula ... ex hac infula
dicuntur & Carpajie , Magne naves & fpatiofe.
CARPEIA , Portio cibaria Monachica , fic di&a,ut
videtur a Carpia, noftris Charpie , feu linteolo
tninutiffime carminato & difFcdto , quod carnes
minutatim inftar Carpia concidantur : Minutal.
Nam fcribit Odtavius Ferrarius in Origin. Ital.
Carpionare efTe pilices aceto <3c aliis fpeciebus con¬
dire. Chron. Abbati* S. Trudonis lib. 1 3. Pri¬
mum ferculum in rnenfa erat , qua vocari poteftCar -
peia de fiicco pifce , eo quod minutatim carperetur , &
minutatim cum ovis concifts cum pipere fuperfpargere-
tur. Statuta antiqua Canonicorum S. Quintini in
Viromanduis : Ve nationem , volatilia, Carpeiamcum
frijia , 2 .membra pulli, &c. Rurfum : In Carpeia ,
dim' dius porcus 1. aries, 2 5 o - ova cum pipere. Idem
quod Karpita , de qua voce infra. Vide Carpia.
CARPELLA, in Gloff. Saxonico Cottoniano ,
pataotboxa.
CARPENT ARE, Carpentarius, <3t.c. Vide Car¬
pentum.
CARPENTUM, Papiae, Pompaticum vehiculi ge¬
nus. Carrum. De Carpentis veterum multa con-
gefferunt Cafaubonusad Lampridium , & Taco-
bus Gothofredus ad Legem unicam Cod. Theod.
de Honorator, vehicul.
Carpentarius , eidem Papiae , Jgui facit carpenta. Ifi-
dorus lib. 1 9. Carpentarius fpecule nomen eft , car¬
pentum enim folum facit. Artifex Carpentarius , apud
Lampridium in Alexandro Severo. Vehiculum Car¬
pentarium , apud Polionem in Zenobia. Poftmo-
dum diditi Carpentarii artifices omnes lignarii, &
tignarii. Ugutio : Omnis faber lignarius , Carpen¬
tarius dicitur. Quippe carpentorum feu vehiculo¬
rum materia lignea fuit. Carpentarius , 1 . Paralip.
cap. 9. v. 1 5. & in Lege Bajwar. tit. 10. §.6.
Carpentarius fervus in Lege Salica tit. 1 1. §. 5.
iEtherius & Beatus lib. 2. adverfus Elipandum
Toletanum : Carpentarius quijlibet facit fibi domum
in qua habitat , &c. Carpentarius cognominatus
olim Willelmus Meledun. Vicecomcs , qui priori
noftrorum Hierofolymitanae expeditioni inter¬
fuit , non quia faber lignarius effiet > inquit Guiber-
tus l;b. 4. Geltor. Dei cap. 7. fed quia in bellis ca¬
dendo more Carpentarii injifteret. Ordericus Vitalis
lib. 12. Carpentarios berfredum facientes decebat.
Opus Carpentarium , in Concilio Meldenfi ann.
845. can.77. &apud Ingulfum pag. 8 8 8. Utun¬
tur idem Ingulfus pag. 837. S. Hieronymus in
Praefatione ad Regulam S. Pachomii §. 5. S. Ifl-
dorus inRegulacap. 19. Lex Burgundion. tit.
10. <?. 6. Capitulare de Villis §. 45. Baldricus
Noviomenfis lib. 2. cap. 1 . &c. Opus Carpentarium,
scyov ap^<re>cTeri«? , Exod. 3 5 • v* 3 3 •
CAR 344
Carpentare , opus Carpentarii exercere , vel ex li¬
gno opus quodvis conficere. Lambertus Ardenfis
pag. 160. Super danjonem Ardea miro Carpentario¬
rum artificio domum ligneam fecit , quam quidam Bro-
burgenjis artifex vel Carpentarius .... fabrefectt &
Carpentavit . [ Hift. Dalphin. tom 1. pag. 1 3 2.
coi. 2. ex Computo anni 1324. Item eidem Hum-
berto pro fujia gantarum caftri ae Lueys adducenda ,
charreanda , Carpentanda & mantanda fupra murum
gantarum , &c. xvi. lib. v. fol. ] Carpentata adifi-
cia , inSpeculoSaxonicolib. 1 . art. 20. §. i.Wil-
lelmus Brito lib. 7. Philipp. pag. 179.
Et Jic artificum fi,, dio vigilante labore
Carpentata brevi , &c.
Et lib. 1 2.
Aut Carpentorum ,quaprimum Belgaputatirr
Carpentaffejibi , &c.
Carpf.ntai or , apud Petrum Canonicum in A&is
S. Dympnae Mart. n. 7. [In Hift. Dalphin. tom.
2. pag. 159. cx Computo ann 1321. Charta an¬
ni 1 577. apud Miraeum to. 2. p,*g. 1 245.]
^ C RPi-NiERiUs, Idtm in Computo anni 1 202.
apud D. Brujjel Tradt. de Feodis tom. 2. ad cal¬
cem pag. cxli. de Carpentenis & prifonibus ducentis
xl. fi
«([ Carpenter , Eadem notione , in Onomaftico ad
calcem tomi 4. A&orum SS. Maii.
Carpentaria , Locus ubi Carpentarii feu fabri ti¬
gnarii operantur , apud Innocentium IU. PP. lib.
1 3 . Epill. 5 5 . Interdum ipfa Carpentarii ars , ut
apud Firmicum lib. 2. Math c. 9. Vide Stepha-
num Tornac. Ep. 8 2. [ Denique ipfum Carpen¬
tarii feu Doliarii opus. Computus anni 1 202.
apudD. Brujfelde Feodis tom. 2. ad calcem pag.
cxLvii De Carpentariis cellarii lxxii. f. ]
Carpfntatio , Opus carpentarium, feu ligna ad
opus carpentarium necelfaria. Charta Commu¬
ni* S. Quintini Viromand. ann. 1237.6 Char¬
tulario Monalterii S. Qujntini in Infula p. 1 5 6.
Planlzetas & ventalia tenentur fuis fumptibus de omni
marieno necejfario & de omni Carpentatione tn perpe¬
tuum detinere.
CARPENUS, pro Carpinus, Arbor. Gall. Char -
me. Vi deC armus & Oplus.
CARPET A. Vide polt Carpia.
«|[ CARPETT^B , Vulgo Carpette , inquit Hof-
mannus in Lexico, Muliebres tunicae vocantur
hodieque Venetiis , quas Chiridotas Dalmatarum
vocat Capitolinus in Pertinace cap. 8 . Ket^TrctTci
Graecis , ut aliis notatum . quod K«p7 rov manus
obvelabant. Ocftavius Ferrarius de Re veftiaria,
lib. 3 . cap. 9.
•[y CARPHiA , Graece Kct°q>ia. , Claviculi qui confi-
figebantur fub foleis calceamentorum militum
de quibus Ilid. lib. 19. Orig. cap. ult. Hierolex.
Macri.
CARPIA, Linamentum , feu linteum carptum quod
vulneribus inditur, jxotoc Graecis Medicis, vel
tjXto'? fxoToc , noftris , Charpie , vox Chirurgis nota.
Gloff. Lat. Grscc. Carpia , 7r0y.ee, fordidum
vellus. [In Supplemento Antiquarii legitur Car-
pies. ] Gloffae MS5. ad Alexandrum Iatrofophift.
Tilpt alium , linteolum minuti fime carminatum , Jive
Carpia. VideSalmafium ad Vopifcumpag. 369.
& de modo ufurar. pag. 8 8 1 . & Gdtavium Fer¬
rarium in Carpia.
C arpita , Eadem norione. Regula Templariorura
cap. 70. Carpitam habeat in leltp , qui Jacto , culcitra
vel coopertorio carebit. Academicis Crufcanis Car-
pita , eft un apparato di tavola vile , con pefio di ma -
345 CAR
tene groffe di lana, e di pe is~e , di diverft colori. Ejuf-
modi olim fuiffe Carmelitarum pallium , atque
Carpi tam pariter appellatum, ex Pfeudo Cyrillo
&aiiis, pluribusoitend.it vir dodtifiimus Daniel
Papebrochiusad 8. April. pag 798. 799. Vide
Cartica.
Carfeta. Statuta Equitum Theutonic. art. 74.
apud Raitnundum Duellium lib. 2. Mifcell. pag.
5 9. Quilibet frater debet habere duplicia camifiarum
.... faecum in quo dormit , Carpetani , lintheamen.
Hift. Dalphin. tom. 2. pag. 2 7 5. exComputoan-
ni 1336. fjacobo mercatori pro Carpetis quinque pro
arnejto anc. 11. taren. xiii. Dodtifiimi Editores in¬
terpretantur arnejii tegumentum.
€j Carpetius. Decem Carpettos, apudRymer. tom.
1 1 • pag. 3 78 . coi. 1. eadem , ut videtur, notio¬
ne. Hic enim agitur de fupelledtili Colledtoris
Rom. Pontificis iter habentis in Anglia.
CARPIO , Cyprinus , pifeis , Gall. Carpe. Chro-
nicon Monaflerii Bonae-Spei pag. 395. Cummul -
tos pifces quotannis ex vivariis noftns reciperemus ultra
necejjitatem , occafionem accepit elargiendi quinquagin¬
ta Carpiones S anbtimcnialibus . Vide Carpa &c Carpo.
CARPISCULUS , Calcei barbarici fpecies, unde
fortaffis nos Efcarpins hau fimus: Vopifcusin Au¬
reliano : Supenft P. C. ut me etiam Carpifculum vo¬
cetis l quod cognomen deforme videbatur', Carpifculum
enim genus calceamenti effe fatis notum eft. Vide Ca-
iaubonum <Sc Salmafium ad hunc locum.
E it etiam Carpifculus vox Architectorum, in ve¬
teri lnfcriptione , quae exitat Viennae Allobro¬
gum : DD. Flaminica Viennae Tegulas Ah. eas
Auratas cum Carpisculis et Vestituris Basium
et Signa CasiORis et Pollucis cum Equis et
Signa Herculis et Mercurii D. S. D. [Legen¬
dum eft Carpufcuiis , quae videntur fignificare ca¬
pitellorum ornamenta frudtuum fpeciem praefe-
ferentia , a GracoKap77-c? , frudtus. Vide Diarium
Italicum D. de Alontf ancon pag. 3 . ]
CARPIT A. Vide Carpta.
^ CARP1TER, Fundus qui in campo eft. Carpitur ,
confumitur. Vetus Gloffar. Sangerman. MS. num.
501- Vide Carpinis & Campitum. Elocpoftremum
duobus aliis videtur proferendum.
^[CARPlTUM. Ifid. Gloff. Tu liga tum , Carpitum.
Grxvius fufpicatur legendum, Tilptalium f Car-
pita. Vide h.rnc vocem poft Carpta.
CARP1TUS, Papise, Fundus qui in campo efl. [Vide
Carpit er. ^
CARPLEG AZARE. Ugutio : Oblinere , inficere, de¬
turpare , quod vulgo elicitur Carplegavare.
CARPO, Cyprinus , pifeis, a Gallico Carpe. San-
dti Wilhelmi Confuetud. Hirfaug. lib. i.cap. 8.
Pro Jigno pifeis, qui vulgari nomine Carpo dicitur , &c.
Vide Carpio.
CARPOR ARE , Sauciare , ferire, Ugutioni.
CARPUSCULUS. Vide Carpifculus.
CAR QUILA , Kpeac btcv , Caruncula , apud Janum
in Supplemento Antiquarii.
CARR A, Carrae , Carri, Caefari & Hirtio, funt
currus, quibus velluntur impedimenta exercitus.
Idem Caefar a Gallia creditur hanc vocem in La-
. tium intulifTe, quamvis ante Caefarem etiam Var¬
ro ufurpaverit.
Carrae , pro ipfis impedimentis : in Capitulari Ca-
roli Magni an. 807. cap. 3 . Edit. Baluzianae, fe*-
mel ac iterum. Fulcherius Carnot. lib. 1. Hift.
Kierofol. cap. 1 9. Cumque die quodam non longe ab
A [calone circtimv agant es Franci pr Aium exfpeclarent,
■ invenerunt illic non minimam pradam de bobus & ca-
CAR 3 46
melis , ovibus & capris. £)vam Canam cumjuxtaten-
toua . . . congregajfent , jujferunt fub edulis Principes
noftri.. . fecum minari. Idem lib. 3. cap. 1 8. Tria
nempe vexilla pretiojiffnna , qua Stendars nominamus ,
ab eis excufjerunt: utenfilia etiam multiformia , culci¬
tras & pulvinaria. Carram quoque multam eum f ard¬
uis nefiri reduxerunt , camelos videlicet 300. afinos
5 00. [Gafpari Barthio in GIofTario apud Lude-
wig.Reliq.MSS. to. 3 . pag. 3 2 3 .ex Hift. Palaift.
Fulcherii Carnot. Cana , Copia plaujlrorum & ju¬
mentorum. ] Vide infra Cariagium.
Carrum, neutro genere paffim etiam ufurpantScrl-
ptores aevi inferioris. Gloff. S. Bened. Carrum ,
G1 offae Gr.Lat. udljov , Canum. Alibi : ndf
p ov , R&da. Pollio in 3 o. Tyrannis : Carra venien¬
tia digito falutari rcpnliffe dicitur. Stephanus Tor-
nacenfis Epift. 228. Vehiculum ad te mittimus, quod
forjjtan a quadro , d mutato in r , propter numerum ro-
tarum Jjftarrum appellamus. Lex Burgund. addit. 1.
tit. 1 . c. 4. Viam in actum , hoc eft , ubi carpenta vel
Carra ducuntur. Capitulare ArechisPrincipis Bene¬
ventani 1 1 . Si quis in Jilva propria plaujtrurn, quod
vulgo Canum,bonuflum lignis cum bubulis deprehende¬
rit. [ Privilegium Ludovici Pii Imper. pro Ecclefia
S.Martini Turon. an 8 16. apud Martenium to.
1 . Colledt. Ampliff. coi. 6 5 . Carra & famnaticum
hominibus his pr alatis , qua propter utilitatem & ne-
cejfitatem memorati Alonafterii per diverfos regni fui
mercatus mittebantur , ab omni teloneo immunia & fe-
cura effe fanxijfet. Occurrit iterum in Privilegio
Caroli C. pro Monafterio Vedaftino ibidem coi.
18?. & in Praecepto ejufdem Imperatoris to. 3 .
Annal. Bened. coi. 2. ] Carrum ferratum , apudln-
nocent. 111. PP. lib. 1 3. Epift. 6 1 . Vide Frotba-
riumTullenf. Ep. 27. &Chron. S. Benigni, &c.
Carra. Capitul. 2. an. 813. cap. 10. Ut Pegis fptnfa
in Carra ducatur , &c. In tit. De difpevfa Regis &
Optimatum in Carro ducenda. Adde Capitul. ann.
821. cap. 2. Miracula S. Ludgeri Epifcopi Mi-
mingardenfis num. 2 3 . In una Carra mater Jimul
6 filia pofita .... ad noftram Ecclejiam addutta funt.
£ Adadox Formidare Anglic. pag. 384. Ad capien¬
dum ( in forefta ) necejfaria mea de moranto ad caru-
catas , Cari as, c arefias, &c. A6taSS.Benedidt.fiec.
4. part. 1 . pag. 5 3 o . ex T ranlla'. ione S. V iti Cor-
beiam: ffajfitque ut Jicubi Carra. onerifera inveniren¬
tur, &c. Occurrit ejufdem tomi pag. 60. in Vita
5. Liudgeri Epifc.]
Carra, Onus carra, Gallis alias Charree , nunc
Charretee. Chartularium Virzionenfe fol. vn.
JJtdorus Prefbyter dedit .... pratum, ubipojfunt col¬
ligi feni Cane octo.
Carra Vini , Dolii vinarii fpecies. Tabularium
S. Vincentii Cenoman. Unam Canam vini illi dan¬
do fuper quatuor libras C arnotenfium. Ibidem : De¬
dimus ei unam Canam vini , & unum modium Jiliginis.
Vide Canat a in Carrada.
Carrum , Onusr^m. ChroniconS. Benigni : Pu¬
ta ubi fecantur Carra focni quinquaginta.
Caria , infra in Carigare poft Carhcare.
Carraria Opera. Capitulare Aquifgran. an. 789*
cap. 7 9. & lib. 1 . Capitul. cap. 75 .Et tria Car¬
raria Opera licet fieri in die Dominico , id eft , hoftilia
cana, velviftualia , vel fi forte neceffe erit corpus cu-
juftibet duci ad fepulcrum .
Carrum , Majoris Candelabri in Ecclefiis fufpenfi
fpecies, quodC^m, feu currus fpeciem referret.
Vetus Inqueita apud Puricellum in Monumentis
Ambrofianee Bafilicae pag. 1 166. Dant lampades
illas qua ponuntur in plaujtro Jive Carro, quod eft fit.
347 CAR
choro E. Maria. Infra : Credo quod Arc hiepifcopusdat
ipfas lampades & oleum , & Canonici [anili G e orati
accendant vel accendere faciant ipfas lampades, &
volvant cn volvere faciant ipfum Carrum .
CARR ACA, Navis oneraria , Italis Carraca ,noftris
Canache. Epiflola Pafchalis M inori tae apud Wad-
dingum an. i 3 42. num. 1 o. Ei poji Venetiis afccn-
ilentes quamdam Carrucam , tranjivmus per mare
Adriaticum. Vide Cunica.
«[ CARRAC ARE, Carro vehere, Gall. Cbarrier.
Chronicon Laurishamenfe : Viam integram ad C ar¬
rae andum five itinerandum habere debeant. V ide Car-
ricare z.
CARRACATA Terrae , f. Quantum carruca feu
aratro per annum arari potefl. Charta Roberti
CarnotenfisFpifc. pro Monialibus S. RemigihDe-
derunt .... Abbas & Monachi ( Flariacenfes ) ....
duas Carracatas terra, &c. f. Legendum, Carruca-
tas.VideCarrettata terra <Sc Carrae at a.
CARRACENSES , Haeretici , quorum mentio fit in
Conflit. Friderici I. de Ekeretic. a Carrago Lom-
bardiae oppido forte didi.
CARRACUTIUM, lfidoruslib. 2o.Orig. cap. 1 2.
& ex eo GlofT. Arabico-Lat. & Papias : Vehiculum
altijfmarum rotarum , quoji Canum acutum. GlofT.
Sax. .dilfrici Carracutium ; heh-hpiola3p>en.
CARRADA, CarrAta, Onus Carri, quantum Car¬
ro vehi potefl : Occitanis Carrado , Gallis Chare-
tee , vel Chartee, ut ell in Confuetudine Hanno-
nienfi art. 105. Charta Caroli Calvi pro Monalle-
rio S. Germani Parifienf. De meile quin etiam Car-
rada una ex modiis ollo , cum [olit a cera. Charta Ale-
mannica 8 3 • ex Goldaflinis : Et de pratis ad unam
Carradam. Donationes Salifburgenfes cap. 12. Si-
gebertus dedit ibi prata ad 10. Curracius. [Hili. Me¬
diani Monaflerii pag. 243 .In eadem villa tradidit
partem vinea ad unam Carradam vini. . . Apud Er an¬
conis villam pratum ad fedecim Carradas fceni. Cod.
Irminonis Abb. Sangerman. MS. fol. 94. coi. 2.
Ubi colligi pojfunt de feno Carradas cl. Charta He-
deni Ducis an. 704. apud Martenium tom. 1.
AmplifT Colled. coi. 1 3 .Donamus tibi . . . prata ad
L. Carradas fecundas-. Charta an. 1070. apudMi-
raeum tom. 1. pag. 160. coi. 1. Et nihil amplius
inde mihi vel fuccejjoribus meis accipere debeat , quam
Carratam vini decem & ocio modiorum tantummodo. ]
Carrata , & Carada , Dolii vinearii Feu alterius li¬
quoris fpecies.UfaticaMSS. Vicecomitatus aqua¬
rum Rotomagi , ubi de T eleneis vini : Pour le ton-
tiel de Rochelie 5 . fols : pour le tonnel que on appelle
Charetee 7. fols: pour la pippe z. fols, &c. Anony-
mus Hafenrietanus in Epifcopis Eyfletenfibus :
Ego quidem de vino nihil habeo , nifi unam parvulam
Carradam , quam dedit mihi fodes meus Auguflenfis
Eptfcopus tantum ad facrificium. Udalricus Jib. 2.
Confuetud. Cluniae. inPraefat. Ocio vini Carradas
ad commeatum Fratrum ejfe collectas. VitaGodefri-
di Campebergenfis cap. 54 . Sed & ripa Rheni di¬
midiam vini Carratam adfeftive celebrandam ejufdem
Apoftoit Affumptionem deputavit. [Confuetudines
Ecclefiae Colon. MSS. e Bibliotheca Cathedra-
lis Attrebat : Dabit Cellerarius menfa majori & mi¬
nori cuilibet xiiii. amas vini & dimidiam amam ....
cuilibet Vicario 111. amas vini. Ocio Officiis , fcilicet
Decano majori, Subdecano, Choriepifcopo,S cholaftico.
Cellerario, Cantori, Por fenario majori , Porfenario mi¬
nori, cuilibet ipforum datur unaCarrata vini. Ibidem :
Canonici majoris Ecclejia habebunt atmuathn 1 44.
Canat as vini & dimidiam Carratam. Ibjdem : Dan¬
tur diu Carrata cervijia . . . fcholmbus Canonicis , \ .
CAR 348
Carrata quam confueverunt dare cuftodibus dormitorii
ad faciendum 'tpfis leftos. ] Adde Miracula S. U rfma-
ri num. 2 3 . Caefarium Heiflerbach. lib. 1 o. cap.
1 3. Vitam Balduini Lutzemburg. Archiepifcopi
Trevir. lib. 2. cap. 1 1 . Monaflicum Anglic. to. r.
pag. 779- Privilegia EcclefiaeHamburgenfis pag.
18 7. Annales Colmarienfes ann. 1292. 1302.
Chronicon Montis Sereni an. 1174» 1189.1202.
Chronicon Trudonenfe lib. 6. pag. qi2.Duchef-
nium in Hifl. Limburgenfi pag. 9. Joannem Nop-
pium in Hifl. Aquifgranenfi lib. 1. q- Q.&c.
[Vide Carra vini , in Cana. ]
% Cherreta , Eadem fignificatione. Charta Willel-
mi Abb. Cariloci an. 1242. apud Perardum in
Burgundicis pag. 450. Jhduod cum ipfe acquitavit
omne jus quod ipfe habebat in Cherreta vini , quamjibi
& fuis & haredibus fuis debebat Prior & Prioratus de
S. Marcello.
Karrata, Eadem notione , apud Monachum San-
gall. in Carolo M. lib. 1. cap. 1 7. Duas Karratas
talibus cafeis plenas ad Aquafgrani mihi dirigere ne pra-
termittas.
Quarrada , in Charta Dagoberti Regis apud Dou-
bletum pag. 656. Et inde inpoflea de unaquaque
JEuarrada de meile per folvant partibus S. Dionyjii
folidos duos : & unaquaque Jfuarrada de garanciaji-
militer folidos duos.
De Carradeci , pro de Carradis. Charta Chlodovei
III. Regis apudMabillonium: Ubicunque telleneus,
portaticus , rotaticus , vel reliquas reddebutionis a ju-
dicebus puplecis exigebantur de Carradeci qui hoc in¬
ferre videntur , ad mijfus ipjius bafileci nullatenus re¬
quireretur , nec exigeretur , &c. Infra: EtdeipfaCar-
radeci qui hoc inferre videntur , &c. AliaChilperici
an. 71 6. Vel reliquas redebutionis , quod d judicibus
publicis exigetur de carra eorum qui hoc inferre vi¬
dentur.
«[f CARR ADES, vel Carradis Idem quod Canadar
Onus carri. Praeceptum Ludovrci Imp. an. 8 31..
apudMarten. tom. 1 . AmplifT. Colled. coi. 85.
De prato ubi pojfunt colligi f oeni Carrades vi.
«U CARR A DIUM, Eadem notione. Defcriptio cen-
fuum Monaflerii S. Emmeranni apud Bernardum
Pev. tom. 1 . Anecdot, part. 3 . coi. 7 6. Herbicat ,
fecat , inducitC arr adium 1 . f oenum fec at & inducit.
CARRADUM, Vcdurae onus, idem quod Car-
redum , vel Portorium ex carris perceptum. An-
nal. Bened. tom. 2. pag. 699. ex Diplomate Ca¬
roli Regis Franc. pro Monaflerio Hohenaugiae:
Ut nullo te Ionio , nec navigatico, nec Carrado , evectio¬
ne , nec rotatico .... exattare faciatis.
■H CARRAGO. Vide Carigo pofl Cariagium.
f[ CARR ALE. Vide pofl Carreda.
*H CARR ALIS. Y ide Carnales pofl Carnale.
Carralis Evectio, Vedio curruum. Praeceptum
Pippini Regis pro Monaflerio Prumienfi , apud
Marten. tom. 1 . AmplifT. Colled. coi. 3 o. Nullo
teloneo vel barganatico , neque ex nav ali remigio , ne¬
que faumariis , vel de Carrali Evettione folvere nec
reddere debeant.
Carralis Soga. Vide in Soga.
•H CARR ARE in Carro , Carro imponere , Gall.
Charger. Padus Legis Salicae tit. 27. §. 9. Si quis
foenum in Carro Carraverit , &c.
1 . CAR RARI A , Idem quod Carrata , vel Carrada.
Joannes Abbas S. Maximini in Vita B. Joannis
Abbatis Gorzienfis n. 75. Pro Canaria vini, inquit ,
nonjic attaminatumvellem. Mox : Vafcula hujufnodi
Canaria una vini pojfunt acquui.Y ide Carrada.
Carrarta. Otto Morena iji Hifl. Rerum Lauden-
3 49 CAR
fium pag. 54. Et adduxerant CarrarUs multas ple¬
ns.* lignis 'Jtccis , fdpbure , lardo, cieo , axungia & pice
liquida niadefacuj , c 'ire. Infra : Appare ip/as Cana¬
rias Jic undique acccnfas > [ & maximam flammam
jaciant es unam pofl- aliam yaxta gattum imperatoris
prejettabant. Vox , ut videtur , notionis non mul¬
tum diverfae a Carraria , Species dolii. ]
a. CARRARIA , Lapidicina , nodris Carriere. S.
Auguftinus Serm. z. de Vita & Morib. Clericor.
Emerat de ipfa pecunia xenodochii quandam domum
tn Carraria , quamjtbi exifiimab at propter lapides pro¬
futuram [ V ide Cancri a z. ]
Qu arraria , & Qoadraria , Eadem notione in
Monadico Angi. tom. z. pag. 8- 133. 777.
g . CARRARIA Via , Qua carrum vehi poted-
Vide Via & Carreria 1 .
CARRATA. Vi deCarrada.
*,[ CARRATGIUM. Vide in Carreda.
CARRATH. Charta an. 1287. in Metropoli Sa-
Jifburgenfi to. 3 . pag. 40. Fratrum vero confortio
altera dimidia Carratb vmi cum allectis & ovis cedet
Jtngulis annis de fnis poffeffiombus tempore fubnotato.
Idem videtur quod Canadavini. Vide in hac voce*
«^[CARRATIO, Caritio. Codex MS. Irminonis
Abb. San-German. fol. 79. coi. 2. Solvit... de
lignanda denar. mi. deCarratione pedalemil fcindo-
l.is l. Ijbid- fol. 86-verfo 2. coi. 2. Solvit de Carri-
v:ne pedalem 1 .pullos 111. ova xv. Propter adjun-
das voces , pedalem , & fcindolas conjedo Carra-
tinem hic idem ede quod Jfhiadrationem , Gall.
Equarijfcment , feu quamlibet ligni fabricationem
domino debitam a vaffiallis ; etifi magna efc affi¬
nitas vocum Canatio & Canino cum" Cano fui f-
que derivatis , quae vedurae onus fignificant. Vi¬
de Carreda 8cScariiio, in Scarritio.
CARR. ATIUM , Paxillus quo fudentatur vitis : no-
dris , E [charas , feu Ef 'cbalas. Lex Longobard lib.
1 . tit. 25. §. 24. Si quis palum , quod eft Cana¬
lium , de vi' e tulerit &c. Vide Efcbara.
CARRATGR , Dudor carri, Gall. Charretier “
Ital. CanaUerc. Chron. Parmenfe ad ann. 1 284.
Inf litaverunt di.clos Carratores & abjlulerunt xxxix.
paria boum cum plaujlribus , & cum cxxvi. corbibus
falis , qui ducebatur Parmam per pradictos Carrato¬
res. I tal. Canat ore vel Car rador e , non eum qui du¬
cit , fed eum qu i facit carros vulgo fignificat, Gall.
Chanen.
«fj CARRAXATURA. Vide Charaxatura in Cha¬
rax are.
«[ CARRAXOLUM. Vide Carrocimn.
CARRAYRG. Vide in Carreria 1.
1. CARRECTA , C arrectum. Sepes , ctyyoc , in
Glofl- Grnec. Lat. forte pro Cataracta.
2. CARRECTA, Carecta ^Currus duobus condans
rotis , Bima , Gall. Ch anete. Tho. W alfinghamus
in Hernico III. Nullo profecto negotio reverfus eft ,
currus , Carectas , & plauflra perdens numero 50.
Charta Ed^ardi II. Regis Angi. to. 2. Monadi¬
ci pag. 103. De libero tranjhu cum plaujhis , Ca¬
rectis , & equis ultra terras ipjius. Additamenta ad
Matth. Paris : Capiuntur Care eia Clericorum adtranf -
vehendum victualia. [Occurrit apudTh. Aiadox
Formul. Angi. pag. 384. & Kennettum in An-
liquit. Ambro den. pag- 574-]
^JCarrf.ctum, Eadem notione, apud Thomaffie-
rium, Confuctud. Bituric. pag. 714- in Charta
Archambaldi de Soliaco.
Carrfcta Dominica, quae ad dominum maneri i per-
tient vel ad colonica ejus negotia perficienda. Ar¬
ticuli oblervandiper provilionemEpifc. Anglioe:
CAR 350
[Quandoque etiam Carreda & equitatura dominica
Eralatorum , Rcligioforum , aut Clericorum in itinere
publico , in mercatis , & aliquando in fancluanis ca+
piantur & abducantur.
CARRECTARIUS , Auriga, Gall. Charretier. Tho.
Walfinghamus in Edw. 1 1. Et pradicqvit . . . quod
Edveardus qui modo regnat , non erat Regis filius , fed
cujufdam Car e clani dolofe fubintroductus ad Regi¬
nam. Monad. Angi- to. 1. pag. 41 9. Caneciarii
eorum habent a gr anet ar io Jtngulis diebus unum panem.
Defcribitur officium Caneciarii in Fleta lib. 2.
cap. 8 5.
CARRECT ATA , Gallis Chanetee , quantum Car-
recta continet. Monadicum Anglic. to. 1. pag.
419. Duas Carre elatas fani cum uno equo cariandas.
Carrf.ct ata Terra:, Modus agri : cujufmo-
di autem fuerit, docet vetus Charta apud Ed-
ward. Cokum ad Littlc-tonem fed. 95. Jfhipd
cum ipfa teneat de ipfo duas Carrectatas terra w Co-
ttingjlon per bomagum & fervi tiutn militare , unde
duodecim Carucata terra faciunt unum feodtrm AEu
litis , &c.
^[CARRECTUM. Vide Carecta 1. & 2.
CARREDA , Carreetjm , Carregium , &c. Vcdu-
rse onus quod vaffialli domino exfolvebant , Car-
ropera. Charta Beatricis Comitilfae Cabilon. an.
1180. apudFrancifc. Chiffletium : Et in univerfa
terra ejus non habeo t alitam , vel porcellagium , vel
befenagium , vel mcffionagium , feu annonagitmi , vel
Carrredum. Et infra: Dictum eft pratere a quod in Car -
redo Prioris , quo vinum de vineis fuis , aut alienis ad
vfu-n Adon ac horum de partibus Cabilonenjibus addu¬
cere fulet , non debeo pedagium accipere.
Carreda . in Charta Philippi Reg. Fr. an. 1170.
apud Perardum in Burgundicis pag. 244.
Carreium. Tabularium Monad. Longipontis in
dicecefi Parif. Dem. Guido Troffellus . . . dedit Deo
& S. Ad ana de Longoponte cor.fuetudinarium Car re¬
tura , & f effatum dc Ver , qua pater fuus & idem ipfe
in eadem vilia habuerant.
Carrf.ium , Idem quod Carrcdum. Charta Henrici
II. R.egis Angi. tom. 2. Monadici Anglic. Item ab
operibus cafiel lorum & parcorum , pontium cl au furis ,
& omni Car ei 0 & fummagio & navigio , & domuum
Regalium adificarione . . . liberi Jint. Tabularium
Majoris Monaderii Dimifit confuetudines omnes
quas habebat in terra de Loiri , vicariam fcilicct &
commendijtam , & Carreium. Tabularium Lafcar.
apud Maream lib. 5. Kid. Beneharn. cap. 11.
Liberaverunt totum proprium honorem S. Maria de
tot Carreii , & de toto damno , & de tot carnal , &
de toto opere. [ Chartularium Camalarienfe : Man-
fus RigaUienchus debet octo fextarios annona & civa-
ta tres eminas , & recctum , & m vindemn pre Carreio
xii- denar. Piuries ibidem legitur multifariam
exaratum , Carreium , Careium , C an eum , Car eum.
Charta anni 1257. apud Thomaffieriumin Bitu-
rig. pag. 92. Pro Chareyo bis in anno dicto Decano
fex librasTurcnenfes.n\Con[\iGt{id..$o\enf\s tit. 1 o.
art. 11. En Carre js ne annes manobres , no fon ten-
gus de anar , &c. Charroy , in Confuet. Burbo-
nenli art. 359. Arvernenfi cap. 17. art. 15. 16.
cap. z 5. art. 18. Marchenfi art. 430. &c. Charta
Stephani Comitis Burgundioe & Autiliod. ann-
1229. apud eumdem : Li homines d’ Auxonne doi -
vent au Seigneur l’oft & la chevauchie , & leChar-
roi en la cbevanchie. [ D. le Beuf Canonicus &
Subcantor Ecclefioe Amiffiod. antiquitatum cu-
riofus indagator, nos .admonuit , ignotum ede
Stephanum hunc , nullumque fuide hujus nomi'»
3 5 1 CAR
‘ nis Burgundiae & Autiffiodori Comitem faltem
an. 1129.]
Carregium, in Concilio Bituricenfi an. 1031. cap.
1 5. & Burdegal. an. 1155. cap. 29. Tabula¬
rium Vindocinenfe Ch. 104. Terra de Mufic-
riolo , qua fuit Odonis Rufrii , recta commendifa eft
Comiti de foduro & Carregium. Infra : Ad Mone el¬
lum omnem confuetudinem habebat , tenfamentum,Car-
r egium, vicariam. Notitia Radulfi Vicecomitis
Thoarcenlis, in Tabulario S. Cypriani Pi&av.
fol. 3 5. Neque bi.lannum , neque plauftra hominum ,
hoc efl Charragium > &c. Charta Galeacii Comitis
Virtutum an. 1377- Valeat imponere fodra , &
taleas , rogias , & Caregia , quaftas , &c. In alia
ejufdem anni : Fidelitatibus , homadiis , rogidiis ,
Carigiis , indittionibus , &c. Joann. Villaneus lib.
8. cap. 5 8. Onde tl Careggio dei Re , cbe adduceva
la viuant-a , per li sfondati camini non pote a venire.
\_Bcftia Carregii, in Sailimento Comitatus Tolo-
fani , apudLafallium to. 1. Annal. Tolof. p. 17.]
Carragium, Charta Gaufridi Comitis Andegav.
an. 1 048. pro fundatione Abbat. O. SS. Totum
vinagtum,& totum Carragium boum & afnorum , &c.
•f Carratgium. Charta anni 1308. apud Baluzium
to. 2. Hift. Arvern. pag. 78 i. Item homines ufatgii
non debent toltam ,talliam , Carratgium , vel mano -
briam hominum , boum , ajinorum.
Carrale , Idem quod Carredum. [ ChartaTheodo-
rici III. ann. circiter 68 8. apud Felibian. Hifl..
Sandionyf. pag. ix. Ubi pro oporrunetate ipfius Ba -
filus: , vel necejfitate Fr atrorum tam in Niuftreco ,
quam in Auftrea , vel in Borgondia ambolare aut dif-
currere videntur , tam Carrale , quam de navigate ,
nullus quipbet de judicibus noftris , vel de tellonearis ,
nullo tillonio de ipfa carra exigere, nec requirite non
prafumatur. ] Privilegium Caroli M. pro Abbatia
S. Germani Parif. apudAimoinum lib. 5. cap. r.
& Willelm. Hedam in Rixfrido Epifcopo : Nec
dc navale , nec de Carrale , neque de faumis . . . telo-
neus exigatur. Tabular. S. Petri Generenlis , apud
Maream lib. 5 . Hifl;. Beneharn. cap. 4. Cenfus au¬
tem hic eft , femel recipere Abbatem in anno , & 6.
folidos in tertio anno , & ire Carrale. Fori Bigorren-
fes art. 14. Liberipacem habeant , & ter in anno in
Karrati Comit ali vadant. Id efl; , veflura , quae ad
Comitem Bigorrae pertinet. Canalia opera , quae
carris & plauftris exercentur. Capitula Caroli M.
lib. 1 . cap. 8 1 . Tria Carralia opera licet feri in die
Dominico , id eft , hoftilia carra , vel vittualia , vel
angaria , & f forte necejfe erit corpus cujuflibet duci
ad fepulcrum. Fori Bigorrenfes art. 1 3 . .Si in pro¬
prios ufus vinum proprium habuerit , aut collo deferat ,
aut Karrali.Charral de vin , in Statutis Metenli-
bus tit. 2. art. 1 8-
Carralis , apud Lobinellum in Gloflario ad cal-
Hifl. Britan. Acceperunt Carralem de vino dandam
Nominoe.
CARREGIUM. Vide in Carreda.
•{fCARREI. Vide Carnale 3.
CARREIARE , Carro verere, Gall. Chanier. Sta¬
tuta GuidonisArchiep. Narbonenfis ann. 1260.
capi. 4. Opera fervilia non ex erceant ( diebus Do¬
minicis ) nec ligna , bladum , vel f oenum , vel paleas
... transferre ,feu juxta vulgare quod dicitur , Car-
reiare , non prafumant. [ Vide Charreagiare. ]
CARREIUM. Vide in Carreda.
1. CARRELLUS, Telum baliftae. YldeCarellus.
2. CARRELLUS , Pulvinus , Gall. Carreau. In¬
ventarium Ecclefiae Anicienlis an. 1444. Item
duos lavadors fve fudaria ttlle ( telae ) pro mortuis. . .
CAR 352.
Item fex Carellos coopertos de cnico pro Alagnatibus.
^ 3. CARRELLUS, Orbiculus , trochea , Gall.
Poulie. Tranfa&io inter Abbatem & Monachos
Cralfenfes ann. 1 3 5 1 .ex libro viridi fol. 5 3 . Ad
puteum annuatim exhauriendum & mundandum , &•
ad tenendum condirettum , & de ciftulis fve ferra¬
tis , & catena , & rota fve Carrello , aut tetto ejuf¬
dem putei.
CARRENA. Vide Carena.
1. CARRER1A , Via : fed illa proprie perquam
Carrus tranfire poteft : [ item , vicus , platea, Gall.
Rue. Provincialibus Carriero platea eft , Carrairo ,
via per quam adiguntur animalia fiveadeapaf-
cenda, five adaquanda, Carretrou femita pedi¬
tum.] ri fxaJ^noe, , » riiifxoirictodoi , in GlofllS MSS.
KctTH/xxfyvc/jUv» oc/^ConftantinoPorphyrog.GlolT.
Lat. Gall. Exorbita , Charriere. Carrera, in Foris
Beneharn. Charran , in Confuetud. Inculifmenli
art. 88. Charriere , in Bononienft art. 17 6. Car-
rierey in Claromontanaart 228. ubi Carreria dici-’
tur effe via lata 8. pedum , per quam Carreta po¬
teft tranfire. Camero , Carrairou , &Carrairol , via,
femita , Occitanis. Via Canaria apud Innocen¬
tium III. PP. in Bullario Cafinenfi tom. 2. pag.
243. Charta Odonis Regis apud Catellum in
HiftoriaOccitan. pag. 749. Siinfra iftam villam ,
vel Carrerias ejus Hoftellenfes vel Hifp arit fuerint , &c.
Charta WillelmiD.de iVlontepeftulano an. 1188-
In latitudine durat ab ipfo muro ufque in Carreriam pu¬
blicam , qua eft ante ipfum planum , qua Carreria vadit
de camino introitus portulis <S. Guillieltni ufque ad Per -
ronemf BernardiGuidonis Hiftoria Fundat. Con¬
ventuum Praedicat. apud Martenium to. 6. Am¬
plii! . Colle£t. coi. 45 9. Inprafata EcclefaS. Ro -
tnani Tolofarii manferunt Fratres Conventualiter annis
circiter t 5. pcfhnod um autem propter loci arclitudwem
& dilatandi quaf impoftlbilitatem , quia Carreriis
publicis cingitur hirte inde , tranftulerunt fe Fratres ai
locum , quem nunc inhabitant. Statuta Maflil. pag.
1 5 6 . dc 157. Confides .... .. faciant teneri firmiter
omnes catena1 ferreas Mafjilia , qua pofita funt per
Carrerias , feu fixa in parietibus tr anfvei farum , itet
quod nemoft aufus aliquam illarum catenarum remo¬
vere. Ibidem pag. 197. In Carreria Palatii , Maf-
fil. Cariere , Gall. Rue du Palais. Carreria de Ponte '
Gall. Rue du Pont , quae exftat ufque hodie , Car¬
reria Fuftaria, Gali. Rue de la Menuiferie , in vete¬
ri Martyrologio Ecclefiae S. Stephani Aquenfis ,
ubi annotantur Obitus & fundationes ejufdem
Ecclefiae. Conventiones Ludovici Regis Siciliae
& Fiicrufal. cum Arelat. ann. i 3 8 5 .eMS. D.
Brunet : Item confirmant ditti Domina & Rex ac Co¬
mites fjudais in dicta urbe Arelatis habitantibus .....
domos , Carrerias in quibus habitant. ] Secunda Ci>-
ria GeneralisBarcinonae habita ann. 1 299. a Ja-
cobo II. Rege Aragon. Et per quofeunque caminos &
Carrerias voluerit ire, &c. Confuetudines Tolofae
part. 1. Si aliquis res mobiles in T olo f a publice , in
Carreria publica , vel inforo , vel in die fori , &c. Part.
4. Rub. de aEdificiis : Si quis aulam lapideam ex
parte Carreria folerium de novo adificare voluerit , &c.
Charta H i fpanica aerae 1 2 98. apud Bivarium : El
Monafterio . . . qua es en termino de T oledo , cerca de
los molinos de SantaTrinidad ... d un lado de la Car¬
rera , qua vapara Talovera , &c. Philippus Mouf
kes in Ludovico VIII.
frigant Meftre Amauri adrepa
U Engignor , le vaillant ome ,
Sila fr aut & mift d forne ,
f)ue mors cai en la Karrtere .
3 53 . CAR
Le Roman d' Amile & a Amy MS.
Si vit venir Amy par la Charriere.
Vide Chronicon Ecclefioe S. Pauli Narbonenfis
ann. i 3 88. Opufcula Joannis Columbi pag. 56.
443 . Catellum in Comitibus Tolofanis p. 229.
Guichenonum in Probat. HiftoriaeBreffenfispag.
109. &c.
<j[ Carrerium , Eodem intelledu. ChartaCaroli II.
Regis Siciliae & Provinciae Comitis ann. 1289.
ex Schedis Praefidis de Mazfaugues : Ufque ad pon¬
tem, qui eft in Carrerio , & volvitur per didumC arte¬
ritim , &’c.
<[ Cariera, Eadem notione. Confuetud.Lemovic.
art. 39. Item confuetudo eft , quia nemo fupr a terram
& Carier as coram domibus futs debet habere augeream
feu cloacam. Occurrit rurfusin Charta ann. 140 3 .
ex Archivo S. Vidoris Maffil. Careria publica , in
altera ejufdem Archivi Charta ann. 12x6.
Carrayro , Idem. Padum inter Jacobum Arrago-
niae Regem Dominumque Montifpeflullani &
Berengarium Magalonae Epifcopum ann. 1272.
Et Jlc divertendo ab ipfo termino pojito in didotermi-
nio, & afcendendo furfum ad manum dextram per Car-
rayronem , qui tranjit juxta alveum , per quem aqua
di fc unit.
Carreyria. Inftrumentum Ecclefiae Aginnenfis
ann. 1 264.10111. 2.novaeGall. Chrift. coi. 436.
Ad conftruendam & faciendam baftidam ,feu villam ,
& ad plateias & Carreyrias dida bafttda , feu villa ,
&c. Edidum Johannis Regis Franc. ann. 1371.
Jdfuod poffint & valeant , videlicet plateas , & Car¬
reyrias, & pontes facere mundare & auferre f emor a-
ria, fucos & alias or duras , prout indigebunt.
Charroneria , Eadem notione. Charta ann. 1270.
in Prob. HiftoriaeMonmorenciac. p.119. J^od
viapublica de ftrata feu Charroneria qua ducit .
ufque ad Pontem , &c.
2. CARRERIA , Lapidicina , Gall. Carriere.
Limborch.lib. Sentent. Inquifit. Tolof. pag. 72.
Item quadam die vidit Petrum Raymundt bereticum
Tholofa inCarrena de petra. Ibidem paffim occur¬
rit eodem intelledu. Vide Canaria 2.
f CARRER1UM. Vide in C arteria 1 .
GARRETA , Biga, Gall. Charette. Sugerius inLu-
dovico VI. pag. 31 3 .Et carri & Carreta aquam
& vhrnn fejjis & fauci atis deferentes , &c. Charta
ejufdem Ludovici Regis Franc. ann. 1 1 1 8 . apud
Doubletum : De rheaa , id efi , Carreta , 2. num¬
mos.
Carreda , Eadem notione. Chronicon. Joann. de
Beka iCarredas deferentes Epifcopo neceffaria capti¬
varunt. Vid e Carreda 2.
^iCarretta , Parifius de Cereta in Chronico Ve-
ron. apudMuratorium tom. 8. coi. 6 27. Etibi-
dem interfuerunt Brixienfes , &c. cum eorum carrociis
& Carrettis.
Carretata , Onus carreta. Locus eft in Liter a poft
Ledoria.
tt • CARRETUM, Praeftatio Carreti , feu Carreta ,
noftris Charette. Charta an. 1 24,8. in Biblia Clu¬
niae. pag. 1515. In quolibet homine tenente hofpi-
tium unam quartam avena , & in craftino Nativitatis
Donum unum panem panctaria & gallinas, & Carre¬
tum. Charta Philippi Augufti ann. 1185. Pro op¬
pido Ferrarienfi , apud M.orinum in Hift. Vafti-
nenfi :Abfque roagio &me(ftone fervientiurn , & Car -
reto. [ Charta Theobaldi Comitis Blefenfis ann.
1 1 47. ex Chartulario S. Germani Autifiiod. Om¬
nes homines S. Germani , qui funtde potcflate de Vil¬
lari debent Vicecomitifemel in anno per tres dies bien ,
Tom. II.
CAR 354
& illi qui boves habent Carretum , & per tres dies cor-
vadam. Charta Fiugonis Regiteftenfis Comitis
ann. 1238. in Tabulario S. Nicafii Remenfis :
Ego quit avi in perpetuum hominibus dide ville Carre¬
tum omnimodum. ] V idc Carreda.
2. CARRETUM. Charta Mauricii Epifcopi Pari-
fienfisann. 1 1 04. in Tabulario S. Vidoris : Ro -
bertus de Ch ala dedit 5 .fol, fuper cameras quas habe¬
bat retro domum fuam , qua efl in Caneto Alnei. Car-
retum , hoc loco , eft quodGalli dicunt Carre , lo¬
cus quadratus , qui vulgo An dibus Cloferie , fepi-
bus undique incindus. Joinvilla in S. Ludovico:
E’un des Admiraux d’un Souldan cftoit venu fauciller
& degafler les blez, d’ un Karet efiant illeques pres.
% CAR REUM. Vide Carretum in Carreda.
fi CARREYRIA. VideinC arteria 1 .
CARRHA, pro quo f. legendum Canba , quod
& pro Canaba , Cannabis , Gali Cbanvre. Charta
Philippi Epifcopi Pidav. an. 1230. apud Ste-*
phanotium Antiquit. Pidav. MSS. tom. 3. pag,
797. Et interragiis omnium bladonm , leguminum ,
linorum , Carrharum , &cd
H CARRIAG1UM , Omne genus carrorum qui fo-
Jent exercitum fubfequi. Memoriale Poteftatum
Regienf. ad ann. 1 216. apud Murator, tom. 8.
coi. 1083. Et vinea gelaverunt & P audum ftt a quod
milites equitabantur fuper glaciem didi Paudi , & ba-
gor dabant , & cumCarriagiis tranjibant P audum. Vi¬
de Canagium.
CARRICA , Carica, Navigii fpecies , navis one¬
raria, Gallis Vaiffeau decbarge, unde forte no¬
men. Thomas Walfingh. inRdcardo Ii p. 246.
Circa prafens adveda funt trieres South amponam^quas
Caricas alii vocare folent , referta multi generis fpecie-
bus , & vinis , aliifque divitiis. Idem pag. 322. Oh-^
viat quippe magnis ccggonibus & 6 . Carricts refertis
vini fpeciebus , pannis aureis , &c. Rurfum in Hen-
rico V.pag. 394. Galli conduxerant clajfem magna¬
rum navium , Caricarum , & galearum , qua regnum
Anglia moleflaret. Vide Carrae a.
Carica. Vetus Gloff. Lat. Gall. Carica, Dace. Ita-
lis Carica , eft onus.
1. CARRICA RE, Onerare, quafi carro onus im¬
ponere , noftris Charger ; Italis Caricare , Scari-
care. Gloflar. Arabico-Lat. Carrico, onero. S. Hie¬
ronymus part. 2. trad. 2. Epift. 3 6.& lib. de
Scriptoribus Ecclef de Origene. Majoribus oneri¬
bus Carricabat fe. Anonymus Barenfis in Chroni¬
co ann. 1062. Perierunt tres naves qua pergebant
CarricataConflantinopoli. ReguIaMagiftri cap. 50.
Et dum fuerit unde indigenti detur, fuper bona ad a Car-
ricentur & bene f ad a. Et cap. 59. SiCarricati in
dorjis fuis gravibus oneribus non vadunt. Eadem no¬
tione inLege Wifigoth. lib. 5 . tit. 5.^. 2. lib. 8.
tit. 4. §. 9. inLegeLongobard. 1. 3. tit, I2.§. 1.
apud Ruffinum 1. 3.deVitis Patrum num, 73.
Theodericum Monachum de Inventione S. Celfi
Epifc.Trevir. in Proefat. num. 2. Agobardum 1.
de Grandine extremo. Hinc Excarricare , Exone¬
rare , onus deponere , apud Magiftrum inRegu-
ac. 1.
Caricare , in Breviario Hiftoriae Fifanae adarui.
1166. & apud OgeriumPanem Annal. Genuenf.
lib. 4. ad ann. mi. Statuta Maflil. pag. 364.
Sipoftea alius aliquis volet in dido pariete Caricare $
vel imponere trabes , esrr.Etpag.448. Siillequina-
v em conduxit eam Carie abit, vel non Carie abit , nau¬
lum inde conventum dare teneatur. Occurritalibi non
femel.
2 . CARRICARE, Carrigare, Carro , feu curru vej
Z
355 CAR
here , Cbarier. Capitula Caroli Calvi tit. 5 1 • cap.
2 9. Jftmdquid eis Carie are praeipitw de opera carro-
pera , quando illam facere debent , Jine ulla differentia
Carricent. Chronicon Laurishajnenfe ann. 777.
Viam integram ad Carric andum , jive itinerandum ha¬
bere debeant. [ Statuta Synodalia Odonis Epifc.
Tullenfis ann. 1191. apud Martenium tom. 4.
Anecd. coi. 1180. Et illi qui dederint & vendide¬
rint , quod Carric abunt , &c. ] Anonymi Chronicon
editum a Raphaele de Beauchamps ann. 1224.
Unum etiam per optimum viri dolium ad nosufque Carri-
cari fecit. [Occurrit in CodiceMS. Irminonis Abb.
Sangerman. fol. 3 3 • v°. coi. 1 . & alibi. ]
Carigare. Capitulare de Villis cap. 3 o. Es unde ca-
ria in hoftem Carigari debent.
Carrtcat utjE , Carrorum operae, in Capitul. Ca¬
roli Calvi tit. 2 3 . cap. 4. In Carric aturis & para -
veredis contra debitum exigendis. [ Prxceptum Odo¬
nis Regis pro Monaflerio S. Vedafli ann. 890.
apudMarten. tom. 1 . Colled. AmplifT. coi. 229.
Neque paravedos , aut expenfas , aut hofpitum fufcep-
tiones requirat , aut Carricaturas aut ullas in aliqua re
exaftiones. ]
f Carricatio , Vedio , equitatio. Vita S. Melanei
Abb. inter AdaSS Benedid. ee. 3 . part. 3. pag.
4x9. Confuetum autem fu a Carric ationis afellmn jibi
Jterni commendat , ut infperati itineris curfutn viva¬
cius perficiat.
Carricatio. Concilium Parifienfe VI. lib. 1 . can.
50. Nec in fanda venerabili die ( Dominica) mer¬
catus , placita , & ruralia quaque opera , necnon &
qiiajlibet Carrigationes ullius conditionis homines fa¬
cere prafumant. Walterus Epifcopus Aurelian. in
Capitulis : Ne mercata diebus Dominicis , aut Carri¬
gationes fieri permittant. Servitia Jjuadrigandi , in
Charta Odonis Archiepifc. Rotomag.ann. 1266.
f CARRICHA , Gall. Charge. Charta anni 1243.
ex Archivo Communis Madil. Item pro Carricha
pegiu , qua de Mafjilia extrahetur xn. denarii , quia
e fi de d aceto. V ide Carric a.
CARRICIUM , pro exadione indebita. Vide in
Letum.
^ CARRICUM , Onus , Gall. Charge , Italis, Carica.
Ogerius Panis Annal. Genuenf. lib. 4. ad annum
1 207. 1 10 j. Cum navibus & galeis viii. m Sardi-
neam reverji funt ad Carricum recipiendum. Vide
Caricum.
^[CARRIFIGIUM , Carrorum operae. Prxceptum
emunitatis Lotharii Regis pro Monafterio Pru-
mienfi ann. 856. apud Marten. tom. 1 . Colled.
AmplifT. coi. 144. Pr accipientes ut in villis, vel re¬
bus pradidi Monafterii nullus f/udex publicus abfque
ejus jitjfone , ad can fas audiendas, aut freda undique
exigenda, vel fidejuffores tollendos , nec far as , vel
manjionaticos feu conjectos, tam de Carrifigio quamque
de paraveredis exigere aut exaltare pr&fumeret. Vide
Carreda.
CARR1FOLLUM , Gall. Carrefour , Compitum ,
trivium. Charta Thofliacenfis ann. 146 2 . ffuxta
charreriam tendentem 'a Carrifollo ejufdem loci ad por¬
tam de Fontana.
•H CARRIGATIO. Vi deCarricare 2.
% CARR1G1U M , Carrus onuflus , vedura carri.
ChartaSalomonisDucis Britonum proMonafte-
rioPrumienfi ann. 860. apud Marten. tom. 1.
Colled. AmplilT. coi. 148. Nec teloneum Jive de
Carrigio , jive de navigio , vel de quacumque re exqui¬
rere. V ide Cariagium.
CARRINA. Vid cC arena.
CARRIO , Divido , inGlo/Iis Ifid. Gebhardus &
CAR 356
Cerda : Cambio , Divido. Graevius , Carpo , Divi¬
do , legendum exiflimat. Forte melius Car eo. Vi¬
de in hac voce.
CARRIOLA , Italicum Carriola , Gallis, Cariole
Parvulus currus. Papias : Petorita , Carriola t vehi¬
cula feminarum.
CARRIT1ARE, Carro vehere. Charta Hervei
Domini VirTionis ann. 1213. apud ThomafTe->
rium in Biturig. pag. 80. EI abeo f militer tradere
ligna , & ea habent Carritiare. V ide C arricat e .
f CARRITIO. Vide Carratio.
GARRITUS, ex Gall. Charroi. Chronicon Befuen-
fepag. 6 1 8 .Alias vero confietudines facerent , ex¬
cepto Canito vini de Gibriaco.
CARROBALISTA , Baliflarum genus carro im->
pofitum. Vide Vegetium 3. 24.
CARROBIUM. Tabularium Prioratus de Paredo
fol. 9 8 . Epifcopus quidem (Nivernenfis ) Carrobium ,
quod apud villam Melled , & apud Alcn : fieri Juni
de more repofeebat , ex integro -werpivit. Videtur vox
orta ex Gallico Charroi , onus carri. Aliud Tonat;
Carrobio apud Italos : dequavoceOd. Ferrarius.
C A R R O C I U M , Carrocerum , Gloii. Gr. Lat.
uxpouxicv , Rheda. Ita autem appellabant Itali , ve¬
xillum totius exercitus praecipuum , quod in cur¬
ru impolitum , a quatuor boum jugis trahebatur,
& magna cura in praeliis a ledis militibus ferveba¬
tur , cum carrocio exui infignis probri loco per
ea tempora haberetur , ut ai: Sigonius lib. 1 i.de
Regno Ital. Matth. Paris ann 1236. Cum ft and ar¬
do fuo , quod carrucam , vel C arrochium appellant. . .
perrexerunt. Fridericusimp. inEpifl ad Comitem
Sueffion. tom. 5. Spicilegii Acheriani pag. 569.
de carrocio Mediolancnh : Cum vexillo S.Ambro -
Jti , quod miro artificio egregia molis & altitudinis fe¬
rebant in Carrocio , quem juga boum non pauca trahe¬
bant. Idem in alia Epiflola de eodem carocio,apud
Freherum tom. 1. pag. 237. Venit populus cum
Carocio quod apud nos Stendart dicitur. Ubi perpe¬
ram editum bareocio.
Carrocii inventionem Heriberto Archiepifco-
po Mediolanenfi, qui circa an. 1124. vivebat,,
adferibit audor Manipuli florum, & ex eo Corius
in Hift. Mediolan. part. 1. Carrocerum ( Corio Car¬
rocio) quoque excogitavit. EJl autem Carrocerum cur¬
rus quidam admirabilis , per circuitum a funujio deor-
fumfcarlato vefiitus. In cujus medio eft aibor procera
contingens calum : quam quatuor viri portare non pof-
funt , qua d frequentia virorum recta tenetur , funibus
hinc mde protrahis. In fummitate arboris eft crux aurea
fplendens nimio fulgore , fub cruce eft vexillum album
cruce rubea infectum. Hunc currum quatuor juga boum
trahunt, qui ferico albo cum fileris cum rubea cruce
per medium funt cooperti. ALagifter Carreceri eft vir ho¬
norabilis, quem civitas , enfe , lorica , ac continuis Jli -
pendiis dotare tenetur. Infuper communitas tenetur pro¬
videre de Capellano, qui juxta Carocerum femper JlEif-
fani celebret , & vulneratis det poenitentiam. Hic etiam
magno ftipendio per Communitatem dotari debet. Sunt
infuper octo civitatis tubicines , cum totidem militibus
( f. cum de ficariis) quibus Communitas providet de duo¬
bus tentoriis & folario militibus conficto. Defcribitur
praeterea pluribus a Burchardo Notario in Epifl.
de Excidio Mediolanenfi pag. 2 3 7. ab Antonio
Campo inEIift. Cremonenfi ubi & ejus imaginem
delineavit, Sc ab Od. Ferrar. in Carroccio. A bo¬
bus etiam Mediolan. Carrocium tradum teflatur
Otto Morenain Elift. Rer. Laudenf.’ p. 7 5. Bon-
compagnus in ArteDidaminis MS. lib. 2 . ViriMe -
diolanenfes patres veftri in Imperium deliquerunt , unde
3 57 CAR
civitas fuit tripartita in burgcs , & lignorum ftrues l
quam Carrociam appellatis , prcfirata [abivit pudorem .
Carrocii Adediolanenfis meminerunt praeterea Pe¬
trus de Vineis 1. 1. Epift. 8.1. z. Epift. i. 3 5. 50.
Conradus Ufperg. p. 3 05. Matthaeus Paris 2 96.
Morena pag. 6 9. [ Fredericus II. Imp. Epift. ad
Ducem Lotharingiae, apud Martenium AmpliiT.
Colled. to. 2. coi. 1 1 5 1. Burchardus Epiit. ad
Nicolaum Abb. Sigebergenfium apud Murator,
tom. 6. coi. 5117. Venit populus cum Carrocio , quod
apud nos Standard dicitur .] &c. ut Cremonenfs, Mat¬
thaeus Weftmonaft. p. 3 4i.Sigonius lib. 15. de
Regno Ital. Matth. Paris pag. 499. [Francifcus
Carpefanus in Commentariisruorum temporum,
apud Marten. to. 5 . Colled. AmpliiT. coi. 1 3 3 4.J
Paduam , Rolandinus in Chronico lib. 3 . cap. 4.
7. lib. 4. cap. 9. lib. 9. cap. 2. Feronenjis , Hie¬
ronymus <Palla Cort. lib. 5 . & 6. Hift. Veronenlis.
Florentini, Joan. Villaneuslib. 6. cap. 77. &Ri-
cordanus Malafpinuscap. 1 6 4. ubi pluribus de-
icribitur. Parmenjis , Albericus an. 1229.
Neque Itali tantum ejufmodi vexillis ufi le¬
guntur. Nam Ottoni IV. Imp. tribuit Caroccium
willelmusBritolib. 1 i.Philipp. ubidefcribitur,
Ut & in Chronico Flandriae cap. 15. VideBer-
tholdum Conftantienfem an. 1086. Regis Hun-
gariae Carrocium belle defcribitur a Niceta in Ma-
nuelelib. 5.num. 3. & Cinnamo lib. 6. cap. 7.
Saracenis Carrocium pariter adfcribit Turpinus
in Hift. Caroli Magni cap. 18. In medio illorum (Sa¬
racenorum) eratplauftrum, qucd 8. boves trahebant,
fuper quod vexillum rubeum illorum elevabatur , mofi
que erat quod nemo de bello fugeret , quamdiu vexillum
eorum eredum videret. Denique Algidius Mona¬
chus Aureae vallis in Alexandro Epifc. Leodienf.
cap. 24. ejufmodi Carrocium tribuit Duci Lova-
jiienfi : Captoque Ducis vexillo , dido Gallice Stan-
dart opere plumario d Regina Anglia ei mijfo , quodfafiu
fuperbia quadriga boum ferebat. Qua quidem Stan-
dardi appellatione ejufmodi vexilla donabant, ut
infra docemus. [Alia fuit Carocii fpccies qua Fri-
dericus II. Imp. ufus effe dicitur a SigonioR. J.
fub annum 12 3 6. ubi docetur, quod Fridericus
Super elephantem caftelium infiar Carrocii conjlituer at,
Jignis in angulis ac vexillo exercitus m medio pofito de¬
coratum , elephantis Adagifiro & Saracenis ad defen-
Jionem cafielli pofitisfi
Porro Carrociis nomina interdum peculiaria in¬
dita obfervo. Nam Cremonenfes Bertam , vel Ber-
tauLolam fuum nominarunt, ut audor eft Sigo-
nius lib. 18.de Regno Ital. [ Bruiram , vel Buiram,
ut habetur in Chronico Cremoncnfi ad an. 121 3.
apud Baluzium tom. z.Mifcell. pag. 308. Berte-
ciolam , ut declarat Francifcus Carpefanus , apud
Marten. tom. 5. Colled. Amplift. coi. 1334.]
Parmenfes Crevacerem , feu Biancanduni ut habent
Sanfovinus & Carrarius. Vide St and ardum.
Hodie Carrocia appellamus , currus fufpenfos ,
quibus vehimur , Chariots branjlans , noftriolim,
antequam id nominis vulgaretur : Curre ex voce
currus , alii vocarunt. Nangii Continuator Galli¬
cus MS. ubi de Caroli IV. lmp.& Caroli V. Regis
Franciae Congrelfu mutuo-: Et luy envoya la nuit
du fabmedy un des Curres de fon corps noblement appa-
reille & de chevaux b-lancs attele. In Hominiis Re¬
ginae Siciliae praeftitis an.i 3 8 7-Dominus de Adauf-
fon , quand le Seigneur ou Dame viennent nouvellement
d Adirebeau, foit en Curre , ou cheval , dett avoir &
prendre unCheval de Curre, lequel qui luy plaira,oh ce -
luy furquoy iis chevaucheront. Poeta infimi seviMS.
Xfin. //.
CAR 358
Car poter repos fay eu enfoullure ,
P our le beautemps f ay engrejlcure ,
Pour provifion des pometes ,
Pour Chariot branjlans , brouettes.
H Carroctium in Chronico Ricobaldi Ferrar. Mo¬
nachi apud Stephanotium Fragm. Hift. MSS. to.
7. pag. 194.
f CARRocENUM,vel Carrozenum,Carrozf.rum,Car-
ROZF.RUMve indiferiminatim ufurpat Sire Raul
deGeftis Friderici I. Imperatoris. Eum videapud
Murat, to. 6. coi. 1179. 1184. 1185. & 1187.
Carraxolum , Caroxolum, Carazolum, apud Ot-
tonem Morenam in Hift. Rerum Laudenlium pag.
69.70. 73. 75. Scc. pro Carrouo, feu vexillo.
Adde Chronicon breve Cremonenfe edit. to. 2.
Mifcellan. Baluz.
H CARROEUM, f. Vedigal, quod ex canis perci¬
piebatur. Inftrum. Ludovici Regis ann. 1229.
apud Marten. to. 1. Colled. AmpliiT. coi. 1228.
Et minas & alias menfuras proprias Jinguli habitatores
Cafin-Radulfi habere poterunt , & cum illis bladum &
alia ab ipjis emta & vendita tam ipji quam quilibet
extranei , / 'alvo tamen Carroeo meo de extraneis homi¬
nibus , fine damno & * occafio aliqua menfurare.
IT CARRONERIA. Locus ubi tegulae & laterculi,
Gall. Carreaux , conficiuntur.
f Carronerii vero , Qui tegulas & laterculos con¬
ficiunt. Charta Chaflaniae anni 1 3 99, E fi ait m
quod in cafu quod ifie JJoanr.es & fui m dicta Carrone -
ria non operarentur bene & fideliter , ut Carronerii &
operarii operari filent, quod eo cafu dictus Abas didam
Carroneriam ad fuam manum ponere &fibi appropria-
re poffit.
CARROPERA, Servitus ruftica, quae carris & plau-
ftris fieri debet, ut manopera, quae manibus, Gall.
Charroi. Carre dum , Careium, etiam in Chartis, uti
fupra obfervatum. Capitula Caroli Calvi tit. 3 1 .
cap. 29. Ut illi coloni , tam fi fi ales , qui Jicutin Po-
ly plicis continetur i & ipji non denegant , Carr opera &
manopera ex antiqua confiet udine debent. Et ififra :
ffiuidquid eis carricare pracipitur de opera Carr opera ,
quando illam facere debent , Jine ulla difficultate car -
r icent. Chronicon Befuenfe : Ipfam terram . . . hac
conditione Adon achi mihi reddiderunt , ut retenta cor-
vata fiis ufibus . . . alios jornal es haberent , & Carro-
perarn & cenfim cum eulogiis. Tabularium Der ven-
fe: Carr opera fic accipiet , ut mane progredientes cum
carris & animalibus fiis ad vefperum revertantur.
Alia Charta in eodem Tabui. Carr operum quoque
f militer femel in anno fiet , f neceffe fuerit , a ferio,
quarta ufque ad diem Dominicam , & filummodo apud
Breonem , & nufquam alibi : in hac quoque conven¬
tione, ut bos claudus five cornu fraclo , & vacca pr si¬
gnans , & foeta tenera in Carropera non eat. Charta
Odonis Ducis Burgundiae an. 1101. apud Pcrar-
dum pag. 203. Illam pravam confietudinem qua
homines Ducis f 'olebant . . . homines findi cum anima¬
libus fiis in corvatam , vel in Carropera Ducis vio¬
lenter adducere , amodo remitto. Alia Rainoldi Ar-
chiepifc. Remenfis an. 1 o 9 4. Omnia Carropera t
& opera caftellorum , & omnes alias injnfias confietu-
dines.V ide Formulas Lindenbrog. cap. 61. [An¬
nales Bened. to. 3 . p. 5 8 5 . & Carepera. J
q[ Carroperaria , Eadem natione. Litterae Rainaldi
Rem. Archiep. an. 1 1 27. apud Marten. tom. 1 .
Anecd. coi. 368. De operibus & Carr operariis qui¬
bus homines Ecclefa afficiebat , &c.
Carroperarii Mansi , in Poly pty co Floriacenfi, qui
debent carroperas. Occurrit ibi non femel: Habet
in Far en a Ad an fis Car operarios 3 7. dr funt ex ipjis in
Zij
359 CAR
beneficiis manfi a. & 3 . partes. . . folvunt Manfi Ca-
r operarii in tertio anno mufquifque Jolidos 5 . & alios
2. annos unufqdifque vervecem cum agno folvunt ac
annona inter totos annis Jingulis modios 109. arant ad
hibernaticum mufquifque perticas 3 • & ad tramifutn
1. & in tertia ebdomada Jaciunt corvadam.
Ejufmodi vero carrorum operis obnoxii dicun¬
tur elbe Cbarroiables , in Confuetud. locali Ca-
delli novi in Biturig. art. 5.10.
f CARROTUS, Carkotius, Spiculum arcus ba-
lidarii, Gall. Garrot. Regedum Probm 13^4.
fol. 215. Pro centum c ar r ellis Carrot orum ad tor fa¬
llis. In Computis Dalphin. tit. Graifivod. legi¬
tur, Pro centum carrellis Carrottorum. V idc Garrotas.
CARRUAG1UM. Vide Carrucagmn.
CARRUARE , Carro vehere, Gall. Chanier. Con¬
cilium Copriniacenfe can. 26. Illi qui diebus Do¬
minicis Carruant cum bobus fiis. [ Vide Cunicare 2.]
f CARRUATA Terrae, Quantum carruca £e u
aratro coli poteft per annum. Charta Mathildis
ComitilEelSivern. pro Monaderio B. M. deCon-
folatione an 1 244. tom. 4. novae Gall. Chriit.
Inflrum. coi. 103. Concedimus dilta Abbatia in per¬
petuum unam Carruatam Tena, videlicet terram ara¬
bilem , quam emimus apud AI a fetum a Balduino. Et
tom. 2. Inflrum. coi. 71. in Charta Roberti de
Curtiniaco pro fundatione Abaatite B. Mariae de
Bello vifuan. 1 242 .Ad cujus fundationem contuli¬
mus.. . duas C armatas Terra arabilis Jit as juxta di¬
dam Abbadam , &c. Vide Carrucata.
f CAR RU B UM , C a re u e tus. V ide Carubmm.
1 . CARRUCA Caruca , C rrucha, Reda, Ho¬
noratorum vehiculum opertum , in leg. un. Cod.
Theod. & Tuflin. de Honorator, vehiculis. Am¬
mianus lib. '.4. Alii fummum decus in Carrucis folito
alti oribus & ambitiofo veftium cultu ponentes. Pauli-
nus Epifl. 10. ad Severum : Circumflui Senatores
profequebantttr Carrucis nutantibus , phaleratis equis ,
auratis pilentis , & carpentis pluribus , &c. Ubi per
carrucas nutantes exprelfit, ni fallor, C amicas ho¬
diernas, quas 'Chanots branflansvocabant Galli no-
flri , feu currus fufpenfos. A&aNumidarumMar-
tyrum; Cum ejufdem Carruca vehiculo AI ari anus &
yacobus , & cum his ego viam communiter carperemus.
S. Fulgentius Homil. 5 6. Dicuntur Imperatores ter¬
reni inter Carrucas diverfas , quarum fejfione utuntur ,
habere Carrucam, in qua nullus Jedeat qua vocatur
Angelica. 1(1 a Carruca , non tantum Angelica , fed &
Dominica. Vide S. Hieronym. ad cap. 66. lfaiae.
[Accipitur etiam pro Ledica geftatoria & pro
quolibet vehiculo ordinario & communi. Ada
SS. Bened. fec. 5, part. i.pag. 6 8 1 . ex Vita fan¬
di Wigberti Abb.audore Servato Lupo : Jfludam
agrotus eo ufque , ut in Carruca in morem lectica mftru-
tta perduceretur ad memoratum Coenobium. Ejufdem
fec. part. 2. pag. 34 5- in Miraculis S. Dionyfii
Parif. Jjduidam a nativitate claudus .... quadam die
Carruca impojitus ...ad Coenobium B. Diontju perla¬
tus eft. Sec. 4. part. 1 . pag. 5 44. in Tranllatione
Filiberti Abb. Aliquos Carrucis , corbeculis , fellis
geflatoriis atque fcahs advehi. Sec. 5. pag. 1 00. in
VitaS. HugonisMonachi : Tunc denique vir quidam
addultus efl in Carruca , trahentibus fe bubus duobus . J
Carruca , Celebre illud vexilli genus , de quo
didum efl in Can ocium. Chronicon Romualdi II.
Archiep. Salernitani apud Muratorium tom. 7.
coi. 215. Pedites vero Alediolanenfes cum paucis mi¬
litibus qui circa Carrucam erant , fugere non valentes ,
jirni l conglomerati jlare coeperunt.
2 CARRUCA, Sella curulis. Ada S. Julianae Vir-
CAR 360
ginis Martyr, c. r . Hac audiens Eleufius, dedit munera
Imperatori Maximian : , & fuccejft Prafeclo aliiadmi-
nijhantifeditque in Carruca, agens ojflcium Praf citura.
Ubi quidam Codd. habent, curru , alii cathedra.
3, CARRUCA, Caruca, feqir oris retatis Scripto¬
ribus lumitur pro aratro, Gall. Charrue. LexSa-
lica tit. 40. §. 1. Si quis Caballum , qui Carrucam
trahit , furatus fuerit. Lex Aleman. tit. 96. Si Car¬
rucam involat, aut rumpit rotas in priori parte. Vide
Legem Rip. tit. 44. Epiflola Gaufridi de Medua-
natom. 2. Spicilegii Acheriani : Decem aratra cum
bobus , qua C anu as vocatis , & terram duabus fejf ani¬
bus aptam ad laborandum dedi. Matth. Paris : Inqui¬
ratur in maneriis Religio forum , quot Jint Carruca pro¬
pria ad colendum Dominicum. [ Aladox Formulare
Anglic. pag. 384. Et falvis mihi neceffariis meis
capiendis de meremio de bofeis inforejla proditia , aci
fex Carneas , duas canas , duas carectas , quatuor her¬
ctas meas , altilia & alia minuta. J
•If Carruca , pro Carrucata. Vide in hac voce.
Caruca Corveia. Chartaan. 96o.apudHemereum
in Augufla Viromand. Ter in anno ad gener ale pla¬
citum Domini profata villa convenirent , & ei bis in
anno Carrucam Corveiam facerent. Ubi CarrucaCor -
veia aliis dicitur confuetudinaria , quae a tenentibus
domino fubminillratur ad arandas illius terras.
Carrugar.m C rveia in Charta ann i 1 2 3 o . e Ta-
ulario Foflatenfi fol. 50.] Extrinfecam vocat Fle¬
ta lib. 2. cap. 76. §. 1. ad differentiam intrinfeca ,
qux ipfius domini eft propria : Cuft mariam cap.
8 4-StatutaWillelmiEpifc. Parifienfisc. 14. Pro¬
ripitur , quod commodationes Carrucarum, qua fiunt ifi
feftivis diebus, quibus fieri folent, per Sacerdotem fiant ,
ne in hoc aliqua inter commodantes interveniat ccnfujio.
4. CARRUCA ex Osse. Vita B. Luchefii Tertia¬
rii tom. 3 . SS. Aprilis pag. 608. coi. 2. Puerulus
quidam Piftoncnjis cum teneret Carrucam ex OJfe in
manibus , & , ut moris efl puerorum , ferro illam per¬
forare niteretur ; ferrum illud dejiliens , manum ejus
non fine magno dolore & [anguinis effnfione penetravit.
Elenfchenius ibi : Carrucola trochleam fignificat,’
cuj us primitivum Carruca videtur in eadem ligni-*
heatione hic poni , nili malis intelligere Radium,
textrinum : nam in hoc quoque opere vocis hujus
ufum effe colligitur ex V ocabulario della Crufca.
x. CARRUCAGiUM , Tributum quod lingulis
aratris pro regni negotiis imponitur. Hujufce
praedationis nomen tum primum auditum in An-
plia. Occafionem narrat vetus Scheda in Mona¬
dico Anglic. to. 1 . p. 2 9 3 . An Dom. 1013 .S aenus
Rex Angliaab Ailvtnno Monacho admonitus e fi , ne k
populo S. Edmundi , hoc eft de Nortfollg& Southfolfi,
tributum exigeret : fed Suentis eum non exoravit. Nolle
Purificationis S. Alaria S. Edmandns Suenum apud
Gainefburg lancea fua interfecit. Northfolrienfis &
Southfolcienfis audito miraculo & nece Suem Regis ,
dederunt S. Edmundo de qualibet carrucata terra in
toto Epifcopatu 4. denarios annuos, quod ufque modo ed
decaufa Carucagiiimeft appellatum.Ejuimodl tribu¬
tum revocavit rurfum Ricardus Rex. Guillelmus
Neubrig. lib. 5. cap. 1. Praterea Rex Jive pro libe¬
randis obfidibus , apud Imperatorem relidis , Jive etiam
in fumptus belli cum Rege Francorum gerendi, tribu¬
tum nimiis ufitatum univerfo regno indixit , 'a Jingulis:
fiilicet Carncatis indifferenter geminatum (olidum exi¬
gens. Eadem habet Brompton. an. 1 t 9 3 . Matth.
Paris an. 1 200 . Non permifit Vicecomitem colligere
Carriuagium in fua diceceft ad opus Regis. Idem an.
1 2 2 4. & Matth. Wedmonaderienf. Regi . . . con-
ceffum eft per totam Angliam Car ucagium , de qualibet
3 6 i CAR
carnea z. [olidi 'argenti. An. 12-3 5- Eodem tempore
cepit Rex Camcagium , fcilicet duas mare as de caruca
ad.maritaguim fororis /ha. Obtinuit etiam Caruca-
gium in Campania Galiica. Computum Blado-
rum terrae Campaniae an. 1348. Des Charrues de
S ainte-Mannehout , c efi a/favoir de chafcun bourgeeis
de l adite ville qui laboure de fa propre befie , un fextier
a avoine a la me fur e de Troyes au jour de la S. Re -
mj , &c.
Carrucagium interdum fumiturpro ipfa immuni¬
tate a tributo carrucagii. Railallus : Caruage , hoc
e fi , quietum ejfe , fi dominus Rex t alii av erit totam ter¬
ram fuam per camas. Nota quod un came de terre e fi
un ploveland. VideMonad. Anglic. to. 1 „ p. 9 2 2.
2. CARRUCAGIUM lumitur etiam faepe pro ter¬
ris quae aratro & caruca coluntur. Ita Cbaritage
ufurpat Confuetudo Vitriacenfis art. 5 6. Diplo¬
ma Theobaldi Campaniae Comitis ann. 1224.
[ apud Marten. tom. 1 • Anecd. coi. 919-] Primo¬
genitus haberet illud cafiellum & feoda illius cafielli ,
(fi Carrucagia , prata , & vineas , aquas (fi flagna qua
funt parochiarum [ parrsebiatus , apud Marten.] illius
cafielli. [Infra: Secundo natas haberet eam ( villam )
cum omni avantagio defeodis, Carrae agiis ,pr atis ,&c.]
Regeltum feodor. Campaniae fol. 89. Feodum do¬
mus ejus fuper Alvam , & C 'arrae agium ejus , (fi ho¬
mines eju fidem villa. Fol. 72. G normandus de functa
Alenoldi ligius de domo fiua , & de Carruagio fito , qua
fiunt apud Dampetram. [Vi de Charuagium. ]
f 3. CARRUCAGIUM, Medietas decimae , quam
quis percipit. Vide Reportagium.
H CAR RU CARE , Vehere cdrruca , Gall. Charrier.
Leges Caroli M. apud Murat, to. 1 . Scriptor. Ital.
part. 2. pag. 1 o 8. coi. 2. Arare , feminare , runca¬
re. Carrucare. Statuta Synodal. Odonis Epifcopi
Tuli. an. 1192. apud Marten. tom. 4. Anecdot.
coi. 1179. Et quoniam gravis (fi intolerabilis plaga
domibus Religio forum imminet ex hoc , quod Potentes
terra boves fiea cetera animalia vel carros ad Carru-
candum fibi violenter diripiunt. Vita B. Arnulfitom.
5 . Junii pag. 617. Fruges faecis impofitas ad Alona-
fieriitfnCarruc aret. Vid eCarricare z. & Caplim.
f CARRUCARIUS , Caru carius , Dudtor carruca,
five pro curru fumitur , live pro aratro. Teda-
mentum J. de Nevill apud Aladcx Formul. An¬
glic. pag. 428. Item volo quod cc. marco. . , . difiri-
buantur inter Carucarios , plauftr.arios & cuftodes ani¬
malium meorum. Ulpian. Si cifiahus , id efi Carruca¬
rius, dum cateros tranjire contendit , evertit cfium, c fic .
CARRU CATA, Tantum terrae, quantum uno ara¬
tro coii potelt in anno, d plough-land dicunt An-
gli. Matth. Paris an. 1251. Vix duas terra Carru-
catas digno fcitur habuiffe. Charta Balduni Franciae
Cancellarii an. 1047- apud Hcmereum in Au-
gulta Viromand. Habetur ergo ibi terra quantum
Carruca f affuit ad laborandum. Alia Othonis Co¬
mitis Viromand. apud eumdem : Cum terra ara¬
bili, quantum fatis efi tribus C arrugiis. [ Super dua¬
bus Car rugiis , in Charta anni 1220. apud Chef-
nium inter Probat. Hili. Bethun. lib. 3 . p. 110.]
Charta Henrici Regis an. 1036. apud Loifellum
in Hili. Bellovac. Arabilem terram quantum uni Car¬
ruca 'per totum annum f afficere pojfit. [ Caruca dimi¬
dia, pro Carrucata dimidia, apudLobinell. tom. 2.
Hili. Britan. p. 207.T erra unius Carruca, in Hili.
Be^cenli MS. pag. 170. ex Archivis eju Idem Mo-
naderii. J Charta Henrici V. Regis Angi. tom. 2.
Monall. Angi. pag. 968. Ferra ad unam Carrucam.
Vide Silvedrum Giraldum lib. 2. Itiner. -Cambr.
cap. 1. Lambertum Ardenfem pag. 152. 154.
CAR 362
Flid. S. Martini de Campis pag. 330. 366. 40 8.
509. Spicilegium Acherianum tom. 1 3 . p. 2 8 9.
Scc. Scriptoribus Gallicis, Canieede tene dicitur,
Littletoni fedl. 262. & in to. 2. Monadici Angi,
p. 214. in Regeflo Feodor. Franc. fol. 73 .Othon
de Ener e homme tientCharuee de terre a Groffe-forefi.
Cujufmodi autem & quotae quantitatis fuerit
apud Anglos Came at a, docet Charta Ricardi I.
Regis Angliae to. 2. Monadici pag. 107. Et circa
locum illum viginti Carrae at as terra , fcilicet unicui¬
que Carrucata fex aginta aeras terra , ad per ticum no-
firum, videlicet viginti quinque pedunt. Apud Edw.
Cokum, & in Charta, quae habetur tom, 2. Mo¬
nall. Anglic. pag. 2 5 . Duodecim Caru au faciunt
unum feodum Militis. Fleta lib. 2. cap. 72. §.. 4.
Cufiagia carrucarum fciri poterunt per hanc rationem
ut terra fint tripartita, tunc nomes 20. aera faciunt
Carucatam , eo quod 6 o . in hyeme , 6 o. in quadrage -
fima , 60. in affue pro Te are do debent exarari. De
terris vero bipertitis , debent ad carucarn odies 20.
aera computari, ut medietas pro ve are do habeatur , efi
medietas aha in hyeme (fi quadragejima feminetur.
Charta an. 9. Ricardi 1, jfhu eledi fuerant (fi con-
fiituti ad hoc negotium Regis jaciendum , fiat nerunt per
afiimationem legalium hominum , ad uniufcujufque ca¬
ruca Voainagium centum aeras terra. Vide Hida.
H Carucula, Ead. notione. Charta an. 118 4. ex Ar¬
chivo Sanctimonialium S. Salvat. Mallii. Jfiyiatuor
praterea Caruculas terra ante fioppen juxta flumen fit a.
H Carucata , pro Carruca, Aratrum. Aiadox For¬
mul. Anglic. pag. 384. Et ad capiendum necejfaria
mea de meremio ad Carucatas , canas , caredas , her-
cias , attilta & alia minuta pro terris meis.
H Carucata Boum, Boves jugatorii unam trahen¬
tes carrucam. Kennettus Antiquit. Ambrofden.
pag. 135. in Donatione Gilberti Bafifet : Et pa-
Jluram in mea dominica paftur a ad tres Carucatas Boum
trahentium una cum bobus meis trahentibus.
H CARRU C ATQR, Dudtor carruca feu carri, Gall.
Charretier. Charta Nicolai Abb. Corbeienlis an.
1 1 5 8 • ex T abulario ej ufdem Abbati® : Dicens ejfe
fui juris, inflante tempore Augufti menjis , fe pofiturum
in campis nofiris fecatores fegetum , C acrucator es fru¬
gum decimarumque in horreo nofiro , (fic.
H CARU CATUS , pro Carrucata , Tantum terree ,
&c. Vide Hardvpices.
Hi. CARRUCHA , Carruca opus a vaflallis Domi¬
no debitum. Hid. Mediani Monaderii pag. 327.
in Charta anni 1261. Homines dida villa . . . fur¬
cam (fi falcem & faciam efi Carruchas efi veduras an¬
nona & feni , & omnes alias confuetudiries quas mihi
debebant . . . perfolvent Ecclefa memorata.
H CARRUCHARIUS, Dudtor carrucae. Vid qAIu-
locijtarius.
H 2. CARRUCHA , Navis. Vide Curuca.
^ 1. CARRU CIA, vel Carrucium. Litterae Hugo-
nis Archiep. Senon. in Tabulario Calenlip. 1 3 4.
Concejfit in eleemojina pradida Ecclefia de Kala in
pleno Capitulo , quod quidquid adi f caret (fi extrueret
in eadem terra , five in domibus , five in granchiis vel
Carruciis , aut animalium quorumlibet nutrituris totum
ex integro eidem Ecclefia poft deccf/um fuum remaneret.
V el ed locus , ubi carri , carrucae & alia ejufmodi
recluduntur, vel forte carri ipfi 6c caetera quae co¬
lonos fpedlant, agriculturae indrumenta.
2. CARRU CIA, Gemma marini cancri coloris ,\J gutio.
H CARRUGA. Vide in Carruca 2.
f CARRUGIA. Vide Carrucata.
H CARRUM. Vide pod Cana.
f CARRUONUM, Glolfar. Lat. Gr. f.le-
3 6$ CAR
gendum Carbonium. In Supplemento Antiquarii :
Cantionum , «9-Cthu», Fuligo , carbo.
«If CARRUS Funarius, Vehiculum minus, quod
funibus trahitur ab operariis. Hujufmodi fre¬
quens ufus eft in faxis mole majoribus tranfve-
hendis inter aedificandum. Lambertus Ardenfis
pag. 258. Ruftici cum bigis maratoriis & Carris fu¬
nariis calculos trahentes ad fternendum in viam mof-
fulis & fcapulariis feipfos ad laborem animabant.
UCARRUTAGIUM , Medietas decimae frugum,
quam quis percipit. Vide Reportagium.
CARSAMATIUM, Eunuchus, fpado. Luitpran-
duslib. 6. cap. 3. Obtuli mancipia quatuor Carfa-
matia Imperatori nominatis omnibus gratio for a. Carfa-
matium autem Graci vocant amputatis virilibus & vir¬
ga Eunuchum , quos Verduiienfes mercatores ob im-
menfum lucrum facere folent , & in Hifpaniam ducere »
Lipfius Cent. 3 . Epift. 44. & Spelmannus a garpo,
feu garcio , noflris Garpon, vocem efEdam augu¬
rantur. Quod fi ita eft, Eunuchos voce barbara ut
imberbes, cujufmodi funt Garciones , appellave¬
rint Graeci. Sed aliunde videtur originatio peten¬
da, cum vox Garcio efferatur per g. Vide Gloffar»
med. Grscit. in
1. CARTA, pro Jjhparta , vulgo Jjfuarte , Menfura
frumentaria. Tabui. S. Flori in Arvern. Unam Cur¬
tam Jiliginis & unam C artam frumenti. Alibi : Car-
tones Jiliginis , &c. [ Inventar. Recognitionum de
Vouta Dioocefis Vivar, to. 2. fol. 3 43 . Sub cenfu
unius Carta & unius c arteria frumenti. Fol.fcq. Sub
cenfu duarum Cartarum & umus carteriafrumenti. In¬
ventar. Piquet num. 18. cap. 41.de Volta fol 14.
in Archivo Principis de Rohan : Item , quinque Car-,
tas & duo civaderta cum dimidio frumenti. NcJn femel
occurrit in eodem Inventario, & in Chartis Aqui¬
tanis, & paffim in Regefto 87. Chartophylacii
Regii. Vide Jffuarta 1. ]
Carta Rasa, non ad cumulum. Vide Cartharafa.
Carta Salis, in Codice MS. Monialium S. Tho-
ms juxta Montem Brifonium apud Stephanotium
tom. 5. Fragm. Hift. Anno 1206. Nobilis Comes
Forenjis dotavit hanc domum Monialium , qui dedit
vobis libertatem hominum & unam Curtam Salis in
unoquoque Sabbato in foro Montis Brifonii.
f 2. CARTA, Species praeftationis agrariae. Mudox
Formul.Anglic.jp. 3 74. Ego Ricaruus ds iValetum
, quietum clamavi. . . Deo & Ecclejta S. Margareta de
Pochbeleia & Canonicis ibidem Deo fervientibus, reddi¬
tum xx. fol. & regale fervitium , & j» ardas , & efcei -
tas, & Curtum , & quidquid juris , &c. V ide fffiuarta.
3. CARTA , Pars domus, Gallice Appurtement }
Jftu.irtier. Statuta Monafterii Fraxinorenfis anni
1255. apud Stephanotium Frag. Hift. to. 5 . Do¬
minus Abbas habeat facium prefbytenim , qui fecum va¬
dat, & in Curta fta jaceat & quiefeat. ] Notat Ughel-
lus to. 7. Italiae faers p. 48 5 . dioecefim Salerni¬
tanam dividi in 16 . partes, quas hic Curtas vocant,
feu Archiprefbyteratus. Ubi Curtas, pro fph^artas,
dici opinor, id eft, regiones, noftris JJIuartiers.
4. CARTA Decada. Anaftafius Bibl.inS. Silveftro
PP. p. 1 5 . Curtas decadas 150. aromatum lib. 200.
Nardini olei lib. 20 o- Infra: Hybromias pr afans fo-
lidos 450. Curtas decadas 200. aromata c affla lib.
50 - Ubi quidam Codices MSS. habent Chartas
decadas : alii, Cartha decadas : alii denique Cate-
drechudas. Quae verba Salmafius ad Hift. Aug. de
Chartarum fcapis accipienda cenfet. Eft autem fca-
pus , ut habet Ifidorus in Gloff. certus numerus to¬
morum charta non f cripta: ita ut finguli fcapi char¬
tarum eo aevo non plures quam decem plagulas
CAR 364
contineret, & fingulse chartarum decuriae fcapum
unum efficerent. Nam res aliae multae per decu¬
rias venu ndari ldlebant. T rebellius Pollio in Clau¬
dio : Pellium tentoriarum decurias triginta.
<5[ CARTAGlUM, Menfura frumentaria f. eadem
quae Curta. Archivum Veteris Villae: Ex dono Ber-
trandi Nottcl unum Cartagium frumenti. Cartagium
avena, apud Thomafferium in Biturig. pag. 73.
% CARTALADA. Vid e Cartalata.
CARTAEAGIUM. Charta ann. 1200. inHiftor.
S. Barbarae Lugdun. p. 130. Salvis ufagiis ditto-
rum vav affor um intra villam, ut eft infornagiis, l eidis t
Cartalagns , & aliis ujibus mercati. Vide Jfjurta-
gium: [quod eft Quarta pars vel vindemiae , vel
aliarum rerum , quam fibi contra jus afferebant
domini feudales in tenentium fuorum praediis,
agris, vel vineis. Haec notio non videtur conve¬
nire loco laudato , ubi de juribus e mercato per¬
ceptis potiffimum agitur : quare fufpicio eft,
Cartalagium jus fuiffe percipiendi c artas vel car-
tales e frumentariis mercibus in mercato vendi¬
tis, ut Coponagium , jus eft percipiendi copas ex
iifdem mercibus. Vide in Cupa 5 .]
CARTALARIA.[Anidem quod Cartalagium]^ Ta¬
bularium Brivatenfe ann. 1288. fol. 196. Erat
enim quaftio & contrcverjia .... fuper jurifdittione ,
juftitia & diftnclu Cartalaria Brivatenjis. Infra: Cum
ab antiquo Cartalaria Brivatenjis Jit & teneatur in
4. locis , &c. Item in diebus fabbatinis , & in diebus
nundinarum fiat & teneatur Cartalaria in foro Rri-
vatenji,& ubicunque ibi bladum communiter vendatur ,
jure Cartalaria fungetur , &c. Et fol. 197. Carta-
larii , fcilicetilli, qur exercent officium Cartalaria no¬
mine Capituli , ad hoc fpecialiter deputati. Vide»
Jjfuatta , Jpjuartagium.
CARTALATA , feu Quartalata Modus agri ,
quartam aripennis -partem continens. Jp)uartelee
de terre , inConfuetud. Burbonenfi cap. 3 6. Ta¬
bularium Prioratus de Paredo fol. 19. Et in alio
loco in ipfa villa , ubi appellant Ad Bargim , unam
Cartalatam terra , & terminatur via publica in cir¬
cuitu, &c. Tabular. S. Dionyfiide Capella dice-
cefis Bitur. Ch. 1 04. Cartalata terra , eminata ter¬
ra , fextariata terra. Hift. Abbatis Condomenfiy
pag. 476. tom. 1 3 . Spicii. Dedit B. Petro. . . unam
concadam de terra & dimidiam , & unam Cartala -
dam , ad fontem de Pifol. [Charta anni 12 3 8. apud
Baluz. Hift. Arverniae tom. 2. pag. 265. Alter
vero , ( Campus ) Jitus eft ibidem in territorio campi
rotundi. . . & continet tres Carta! atas. ] Tabularium
Abbatiae S. Joannis Ambianenf. fol. 394. On
fait ptendre , lever & emporter toutes les difrnes des
ablaiz. enteues en fept Couartees de une piece de terre
contenant 10. journeux. Vide £Fuarteria.
CARTALlS, Menfura frumentaria. Rotulum
faeculi xn. de PrioratuS. Pauli deTartas in Ar¬
chivo de Cafa-Dei : Duos manfos .... ex quibus ex¬
eunt duo agni cenji. . . & duo Cartales avena & dua
gallina. Ibidem: Bertrandus Willelmi (dedit) unum
Cartalem de ciuda. Vide J^uartale & Cartallus.
^[Cartalis Vinea, cujus fruduum quartam pari¬
tem cultor accipit. Vide in Jguartagium.
1. CARTALLUS, Cophinus vel Caniftrum. Car¬
tallus Grace, Ficella Latine, apud Papiam MS. Gall.
Panier. Deuteron. 2 6. 2. Tolles de cunttis frugibus
tuis primitias, & ponesin Cartallo &c. Ibid. . 4. Su-
fcipienfquc S acerdos Cartalumde manu tua ponet ante
altare Domini Dei tui. Jerem. 6.9. Hac dicit Do¬
minus exercituum: Ufque ad racemum colligent quajt
, in vinea reliquias Ifrael : converte manum tuam quajt
365 CAR
vindimiator ad Cartallum. Hinc emendandus eft:
locus Epiftolae Honorii III. ad Praelatos Hiber-
niae apud Marten. tom. i. Anccd. coi. 875. Vi¬
nea fera tota .... aruit , & vindemiator manum ad
Care alium non revocat . Pro Care alium e nim legen¬
dum eft Cartallum.
2 .CARTALLUS.Menfurafrumentaria.Inftrum.
anni 1240. Hift. Dalphin.tom. i.p. 18 8. coi. 2.
Conceffimus , ut de Jingulis domibus villa de Mon-
fireuil , ubi bos feu boves fuerint duos Cartallos avena
ad menfuramfm Ambrumacenjls recipiant annuawn ;
de illis vero domibus , ubi bos non fuerit , unum Car¬
tallum avena tantum recipient. Occurrit ibidem non
femel , in Chartulario Prioratus S. Petri de Do¬
mina fol. 1 o 1 . verfo , in Archivo Majoris Mo-
nafterii, dcc. Vide Cartalis & JJJuar talius.
3. CARTALLUS, Gerifolium, capfula geren¬
dis chartis, Gall . Porte-feihlle. Annales Bened.
tom. 5. pag. 5 6 2. exRuperto. Hic relatis obtre¬
ctatorum, qui primis ejus Itudiis & feriptioni-
bus obftrepebant , diCteriis , fubdit : Hac & alia
multo graviora furda aure prateriens , ut tolus eram
pojfejfus ab ea , qua me tacere non Jinebat , dilectione
verbi Dei , & primitias ijl as (Libros de divinis Of¬
ficii) & aha nonnulla in Cartallo meo congeJfi.Me-
taphorica locutio cftduda a Cartallo, prima no¬
tione.
CART ALOGUS, pro Catalogus, in Epiftola Joan-
nis II. Archiep. Lugdun. apud Mabillonium to.
3 . Analedt. pag. 49 1 . Quod facile deprehendere po¬
teritis ex Martyrologio Venerabilis Beda Prefbyteri
& fuccefforis ejus Of ve ardi , qui C 'an alogum S an flo¬
rum magna ex parte ampliavit.
<(f CART AMENTUM , Inftrumentum , Charta.
Prout in Cartamentis & litteris inde confeflis plenius
continetur , in quodam veteri Inftrumento.
% CARTANAR1US, Qui quartana febri laborat.
Capitula general. MSS S. Vi<ftoris Maftil. Carta-
nariis vero provideat mfirmarius in carnali tempore
omni die in quo carnes licite comeduntur , &c. Cod.
MS. e Bibliotheca D. de Chalvet Senefcal. Tololae
de Didas in Elaereticos Albigenfes : Et rogaverunt
• eum debilem & Cartanarium , quod veniret cum eis
ad fol adament um ad columbarium magiftri R. Cal¬
viore. Vide Quartanarius.
CARTANENSiS Moneta. Albertus Aq. lib. 2.
Hift. Hierof. cap. 3 5. Pafli funteidare 1 5. libras
C artanenfis moneta. Cartenjis dicitur Raimundo de
Agiles pag. 165. Piflavint, Cartenfes, Manfei, Lu -
cenfes, &c.
^[CARTANIA. Vide Brogalta.
CARTAPAC1A. Vide Chartapacia.
«JJ CART ARIA, Pars quarta. Donatio Bernardi
Atonis V icecomitisN emauf. pro Raimundo Can-
tarellaann. 1138. apud Balu^.Elift. Arvern.pag.
489- Quem vifus efl tenuiffe pater tuus Bern. Pontius
Cantarella & tupojleum , vel aliquis pro vobis ,Jive
ad mejarium , vel ternariam , vel Cart artam : hoc
eft, reddendo mediam, vel tertiam , vel quartam
partem fruCtuum inde provenientium,
f CARTARIATA , Cartiata, Modus agri, idem,
ut videtur, qui Quarteria continens quartam par¬
tem jugeri, noftris Quartier. Charta Gilbertse
Abbatiffse S. Salvatoris apud Stephanotium to.
1 o . Fragm. hiftor. pag. 260. n. 1450. Donamus
tibi .... quinque Cantatas de terra culta , & quintam
partem de aha Cartariata. Videtur utrobique le¬
gendum Cart artata.
CARTAR1US, [Modus agri, Gall. Cartier de terre. ]
Vide Quartanus.
CAR 3 66
CARTARONUM, Quarta pars librae, Gall. C ar¬
ter on. ConluetudinesTolofe Rubrica dc emptio¬
ne num. x. Ufus & corifuetudo eft Tolofa , quod qui¬
libet venditor ujttatus rerum ponderis debet tenere cer¬
tum pondus , fcilicet quintale , & medium quintale ,
& libram , & mediam libram , & Cartaromitn, & me¬
dium C anatonum , &c. Alii legunt Quartaronum.
Vide in hac voce.
CARTATORIA. Charta ann. 1027. apudUghel-
Jum tom. 7. pag. 5 94. Debent dare omni anno tem¬
pore vindemiarum octo laurnas de mufio mundo , quo¬
rum quaque habeat oflo languenas jufle Cartatonas ,
& puteolum unum quod exierit de terra , cum vinea
ejufdem Monasterii qua dicitur effe in loco Grancoa-
no , & intra ipfam terram cum vinea, faciendum quod
voluerit.
CART AYRONUM , Quarta pars menfurse, vel
ponderis , Gall. Carteron. Statuta Epifcoporum
Maftil. pro Monialibus S. Salvatoris ejufd. urbis:
Detur Jingulis Monialibus duas libras panis & unum
Cartayronum vini . Charta ann. 13 8 1 . ex Archivo
S. Vietoris Mallii. SacriflaS. Geuejii tenetur annis
Jingulis in Natale Domini dare domino Priori unum
entortitium quatitor lib. cera facium & operatum fine
fraude , & unum Cartayronum quintalis candelarum
operatarum de cepoi hoc eft 1 5. libras, cum quin¬
tale fit centum librarum. Vide Carteironum.
«fi- CART-BODY, ex Anglico Cart, carrus, & Bodv,
corpus, id eft, Pars carri praecipua , quae rotis &
axe fuftinetur. Kennettus Antiquit. Ambrofden.
pag. 55 o. Et pro farratione & dolatione unius Cart-
Bodj , &c.
CARTBOTE , ex Angi. Cart , carrus, dc bote com-
penlatio,, &c. Vide in Houfebpte.
CARTEA, Carteia , ex Gallico Chartee , feu ut
efferunt Belgae , Cartee. Carteia pifeium , Carteia
carnium , Carteia lana , &c. in Charta telonei S.
Bertini , in Tabulario ejufdem Ecclefiae [ Cartea
in MS. Cathedralis S. Audomari. ]
^[CARTEPER. Inftrument. anni 847. apud Ma-
bili, de Re diplom.lib. 6. Charta 86. Carteferum
ad manendum & vineam & pratum , ftniul continen¬
tes bunnarium unum & dimidium. Videtur efle pro
Curtifer , quod vide poft vocem Cortis.
CARTEIA. Vide Cartea.
CARTEIRATA , Quarta pars arpennis feu ju¬
geri, apud Stephanotium Antiquit. Occitan. part.
2. pag. 471- Tefiamentum Guillelmi Domini Mon -
tis pejfulani. . . . injirmaria prope pontem de levio dat
vii. Carteiratas vineis in terminio de Salveto. Vide
Cartariata.
CARTEIRONUM, Quarta parsmenfuras ma¬
joris five liquidorum fit live aridorum. Statuta
Maftil. pag. 170. Quoties vinum praconifatur ai
vendendum .... inquirere teneantur... . an menfura,
jufia fint, dovennm & medium d ove num , & Carteiro¬
num , & poivale , & meillairola , & Carteironum &
emina bladi, & falis , & c ater arum rerum menfu -
randarum.
CARTELLANA , Cartilago. Conftantinus Afric.
lib. 1 . Pantechn. cap. 2 1 . Sicut enim in pueris fo-
lidiora membra , ut Cartellana , nervi , atque offa ,
bumidi/Jlma funt & tenerrima, ita contra in decre¬
pitis jicciffima.
1 . CARTELLUS, Chartula. Concilium Biterrenfe
ann. 1 246. cap. 5. Pracipimus quod quaflores non
permittantur in Ecclejiis aliquid populo pradicare ,
quam in indulgentiis D ■ Papa& fui Dicecefani literis
continetur : nec Cartelli vel ccdularecipiantur ab etf-
dem, &c. Concilium Burdegalenfe ann. 115 5»
3 67 CAR
cap. 2 . Caveant infttper ne Cartcllos 'a quojioribus re¬
cipiant , nijt primitus diligenter infpeclos , quod in iis
nec major indulgentia , nec ampliora beneficia expri¬
mantur, quam in literis fupradittis. Eadem ferine
in Synodo Nemaufenfi ann. 1284. fub finem.
[ Stephanotius tom. i.Fragm. Fliftor. in Statu¬
tis MSS. Capitulorum general. Ordinis Artigioe:
Ordinamus quod nuntiis , qui de Artigia de manu Sa-
crifta recipient brevia feu Cartellos Fratrum def unito -
tum , &c. VitaNicolaiiPP.III. ex MS. Bernardi
Guidonis, apud Murator, tom. 3. p. 6 07. coi. 2.
T une etiam reperta fuit. ... in tumulo memorato feri¬
atura alia vetujlijfma in quodamCartello in cera exte¬
rius undique cooperto.... qui talis erat: Hic requief-
cit corpus B. Ai. AJagdalenaf] Voxetiamnum ufur-
pata in litteris diffidationum, quas Cartels dedeffy
dicimus.
«[[ 2.CARTELLUS, ut Cartallus 1. Cophini fpe-
cies feu capfa, in qua Sandorum reliqui* repo¬
nuntur. Chronicon Comodoliac. apud Stepha-
notium tom. 2. Fragmentorum MSS. Ipfas ( reli¬
quias ) & Cartellos earum huc & illuc per foffata &
loca immunda difperjit. Inflrumpntum an. 1404.
ex Archivo S. Vidoris Mallii. Repererunt pretiofas
reliquias & offamenta corporum beatorum S. Fidioris
& Sociorum fuorum , & alia offamenta & reliquias
cum eorum albarellis JiveCartellis , cum quodam rotulo
in pargameno deferipto.
% 3.CARTELLUS, Menfura frumentaria. Sehe-
rus Abb. de primordiis Monafterii Calmofiac.
apud Marten. tom. 3. Anecd. coi. 1198. Debet
etiam trituram in horreo , qua decem Cartellos continet.
C ART ENSIS Moneta. V ide Cartanenjis.
CARTEREGIUM, Menfura frumentaria, inln-
flrumento Majoris Monafterii : Luci a domina de
Aiatignon pro anima fjoh annis filii mei defuncti , af-
fenfu Domini Stephani Guoion olim mariti mei , dedi
'unam minam frume uti domui S. Ad ar tini de Lambalia
& dimidium Carteregii ad menfuram de Aiatignon ,
in terra me a, qua dicitur Bailliviain parochia S. Calli.
CARTERENCHA , Menfurae Arvernicse fpecies.
Tabularium Brivatenfe ann. 125 5. 1268. Tres
c artas ordet & quinque Carterenchas frumenti , &c.
Una JJuarterengid pre/foragii , in Charta Philippi
Aug. ann. 1 1 8 1 . inTabular. Abbat. Barbellen-
fis num. 3 4.
C ARTERIA. Vetus Statutum de Menfuris apud
Catellum in Hiffc. Tolofana pag. 227. Jfijtod la¬
pides menfuraru A. Petn & S. Geraldi.. . . exceptis
illis qua funt de nucibus & de avena , debent ejfe coa-
quales , & debent ire ad rafuram plenam , & debent
traln & effe de ratione C arteriarum cupri .... Item
quod Carteria lapidis Jit de ratione Carteria cupri , &
in emina , quod habeat duas Carterias aquales , & tn
medio canona quatuor , totum ratione Carterias aqua¬
les , & in medio cartona quatuor , totum ratione Car-
ceria cupri, &c. [Inventarium Recognitionum de
Vouta Dicecefis Vivar, tom. 2. fol. 343. Sub
cenfu unius carte & unius Carterie frumenti , trium
carteyronorum cyvate & trium C arteriarum Jiliginis.
Fol. feq. Sub cenfu duarum c artarum & unius Car¬
terie frumenti, & unius carteyroni avene. Et fol. 3 5 r.
Sub cenfu trium carteyronorum & unius Carterie cum
dimidia avene. His in locis carteria videtur elfe mi¬
nor carta, feu ejufdem pars quarta, & f. eadem
menfura, quae Carteyronum. Vide JJuarteria.]
C ARTER I Ai , funt in cacumine arborum , per quas fu¬
nes trahuntur. Papias. [Arbor hic eft malus navis.]
CARTERIUM , Menfura annonaria, apud Lobi-
nell. Hift. Britaa.tojn. 2. pag. 213. fluitavit in
CAR 368
perpetuum mihi .... decem Carteria Jiliginis & duo
Carteria frumenti. Vide Carteria.
•fi- Carterium Arietis , Quarta pars arietis , Gall.
Cartier. Charta Geraldi Abb. S. Joannis Angeria-
cenlis ann. 1385. ex Chartulario ejufd. mona¬
fterii pag. 464. JJuibus (pauperibus) dantur dCel- '
lerario quotidie feptem panes frumenti & totidem jufia
vini , & carnes ad minus duo Carteria arietis.
4Jf Carterium Molendini , Quarta pars , ut verifi-'
mile eft , reddituum molendini. Chartular. S.
Vandregefili tom. 1. pag. 1060. Noverint uni-
verjt , quod ego Nicholaus de Depa. . . . vendidi. .. .
Rozeria uxori Roberti Deo-donati. . . . unum Carte -
rium molendini tanerii , quod fedetin villa deCaude -
bec , quod habui pro mea proparte.
f Carterium Cervi a fubdito venatore dandum
filvae domino , in Charta ann. 1 2 3 3 . ex Schedis
Prae fi dis de A 1ar.augu.es.
f CARTERONIUM , Ejufdem Originis, ac no--
tionis non abfimilis , pro Parte loci feu agri am¬
plioris fumi videtur , in Charta ann. 1201. apud
Lobinellum tom. 2. Hift. Britan. p. 3 2 6. eoi. 2.!
Ego Conftancia Conani Comitis filia, Duciffa Britan¬
nia. . . . qu and am Abbatiam fundare decrevi , ad cujus
Jitum & fundamentum locum elegi idoneum & hone-
ftum qui dicitur Coninaria. . . . Infuper dedi. . . . Car-
teronium de monte Berole integre ad culturam ; etjt
non potuerit fufficere ad ufum quinque carucarum, in
Laurenceria reliquum perficietur. Carteronum ia
Charta Thoffiacenfi anni 1461. Domus ifta Jita efl
in Carterono de Challes. Galli diceremus , Situee
dans le Canton vel le ffiuartier de Challes. Nifi ma¬
lis per Carteronum vicum intelligere : quod fere
eodem redit.
^ CARTEYRONUM , Quarteyronum, Menfura
annonariacontinens quartam partem Jjfjiarta, feu
alterius menfurae amplioris, lnventar. Piquet n°.
18. cap. 41. de Vouta fol. 18. ex Archivo Pria-
cipis de Rohan: Item, unum ce fi arium frumenti cum
uno JJjiarteyrono & tertiam partem unius Carteyroni
frumenti. .. . Item , unum Carteyronum frumenti , &
tertiam partem alterius Carteyroni frumenti , quos fer*
viant dicti heredes. V ide Carteria, & Carteironim.
CARTHARASA , Menfura annonaria apud Bur-J
gundos. Tabularium Prioratus deParedofol.18.
Dedit. . . . totam partem terra fua ubi feminari potefi
Cartharafa annona. Forte dividenda vox , Cartx
rafa, Ceu quarta non ad cumulum. [Quindjviden-*
da fit , nullus dubito. Vide Carta 1 .]
<(f CARTIATA. Vide Cartariata.
CARTIBULA. Vide Cafiibulum.
CARTICA. Pelagius libello 10. num. 7 6. Fidens
autem aEgyptius vcjlitmn mollibus rebus , & budam de
papyro , & pellem ftratam fub ipfo , & modicum ca¬
pitale de Cartica fub caput ejus, &c. Hic haeret Rof-
vreidus , fed indubie legendum Carpit a. Vide
Carpia.
CARTICELLAi Triumphales , Chartae lufo-
riae, chartae pidtae ita hic di&ae , inquit Editor»
ex fuppofitoquod voxtruffa, quae lufum figni-
ficat, fit derivata a Latina voce triumphos. Galli
etiamnum dicunt fjoiier a la Triomphe, quod forte
ludi genus primum fuit. Certe antiquiffimum
eft ceteris c artarum ludis generibus comparatum.
Vita S. Bernardi Senenfis tom. 5. SS. Maii pag.
276. Larvales pratere af acies , alea , taxilli , trium¬
phales CarticelU in forum deferebantur, omni igni tra¬
denda atque comburenda.
CARTICELLUS, Parva charta. Eadgarus Rex iu
Regulari Concordia Monachorum, apudSelde-
num
3 <Sp CAR
num ad Eadmerum pag. 147* Hoc exiguo appo-
fuerunt Catlicello. Seldenus legit Codicello , ma¬
lim Carticello.
CARTICLUS. Charta Odonis Epifc. Belvacenf.
anno 1 1 40 . apud Lou veturn : Concejferunt in elee-
mofynam huic Ecclejia. . . . fcilicet Camelum unum ,
& manfuram & major atum. Sed legendum videtur
Curticlum , aut Curtillum.
CARTICULA. GlolT. Grseco-Lat. fcuTTvov , Car ti-
cula, Coena.
CARTILAGIUM , forte Idem quod Cartala-
gium. Bulla Gregorii Vilf. in Privilegiis Equi¬
tum Ordinis S. Joannis Jerofolymitani p. 144.
Neque aliquibus folvatis aliquam gabellam,pajfagium,
pedagium , Cartilagium , nec teneamini ad reparatio¬
nem murorum , fontium, pontium, vel viarum, &c.
CARTILAGO. GlolT. Ifidori: Cartilagini, lardo brx-
donc ; an bacone ?
;x . CARTO , vel Quarto , ut efl apud Gariellum
inEpifcopis Magalonenlibus pag. i43.Menfura
frumentaria. Charta anni 1 2 1 4. in 3 o.Regeflo
Archivi Regii Ch. 5 8. Similiter liceat nobis emere
vineas & alias poffeffiones ,Cartones vel tafcas ad ufum
menfa noftravel Canonicorum , &c. Ubi Carto vide¬
tur efle idem quod in Charta Occitanica ann.
1306. in Regefto Philippi Pulcri incip. anno
1 299. pag. 9 i. ex Tabulario Regio : Item du¬
centas quinquaginta & dimidiam terra ad agrarium,
feu nonam partem in dici a villa &ejus pertinemus
Jitas , qua a nobis tenentur , pro quarum Cartonata-
rum qualibet debentur duo denarii ultra agrarium, qui
funt computati in dicta fumma obliarum minutarum,
qua fuerunt aflimatav alere communi afiimatione 97.
Canones cum dimidia bladi , dux partes frumenti , &
media pars tertia partis Jiliginis,& alia media pars ter¬
tia partis avena , &c.
&V Iis in locis , ut & in fequentibus , fermo efl; ,
fi bene conjedto , de eo jure, quod Jfhiartagium
appellabant , G ali. Jjduartelage. Hoc libi arroga¬
bant domini feudales a fu is tenentibus extor¬
quendo quartam partem frudtuum e praediis, agris
vineifve provenientium : quod quia praeter jus
& aequum erat , pro quarta parte aliam
minorem , aut eam commutabant in
xamque Cartonttm frumenti aut vini quantitatem,
pecuniaecenfu interdum addito, ut ex variis locis
hic fubjedtis licet colligere. Libertates an. 1 209.
concefias per Raibaldum deCalmahominibus ter¬
ra: fuae , Hift. Dalphin. to. 1 . pag. 1 9. Volo quod
vinea eorum , quaCartonem dabant fervitio , quintam
tantum faumat amfcrviant.LhterdeHumbertiDicn-
fis Epifc. eod. tomi pag. 141. Sciendum vero eft ,
quod in Cartonibus vini & cenjibus gallinarum , quas
in ditto ca(lro percipimus, debent pradicti Stephaniis
& Petrus Boueiii, & Petrus de Valle pro balia fua
decimam partem accipere. Conventio inter Adalar-
dum Abb. S. Vidloris Maflil. & WilhelmumVi-
«ecomitem de villa Cathedrae ann. 993. apud
Marten. tom. 1. Calleft. AmplilT. coi. 350. Vide¬
bam terram S. Vilioris membratim carpere , & ceu a
belluis particulatim dilaniare , ab Ar nui fo fcilicet Sa-
benco , qui fraudulenter acquijivit Jibi Cartonem Ca¬
thedra ab anteceffore meo Bernardo , necnon a IVtllel-
mo Vicecomite , &c. Statuta Eccl. Biterr. ann.
1 3 60. apud eumd. Marten. tom. 4. Anecd. coi.
632. Item monemus femel , fecundo , tertio & perem¬
ptorie omnes & Jingulos qui Cartones , procurationes ,
fynodattea & affignationes nobis debent & Ecclejia
Biterrenfi, quod dcipjis infraxv. dies fatis faciant ad
plenum t ut tenentur. Quartagium ad fixam fru-
Tom. IT.
exigebant
certam fi-
CAR 370
menti , vel avenae, &c. quantitatem & ad cer¬
tam pecuniae cenfualrs fummam redaftum fuifle,
probat D. de Lauriere in fuo Juris Gallici Glor¬
iatio, ex libertatibus incolis S. Palladii aGuidonc
de Soliaco Archiep. Bituric. ann. 1 279. concef
fis, ex quibus haec refert : Pro quolibet cafali Jito
in cenjibus nojhis , & rebus pertinentibus ad cafale ,
quod cafale cum pertinendis tenebant homines quon¬
dam tailliabiles , reddentur nobis viginti locelli avena
& viginti denarii Turoncnfes cenfuales , acccrdabi -
les , vel tantum , feu pro rata quam tenebant de cafali .
Idem confirmat ex Confuetudinibus oppidi de
Troy in agro Bituric. ubi fic habetur : Item, par
ladite Coutume & droit preferit de temps hnmemorial
ledit Seigneur a droit de prendre fur chacun chetLeau ,
etant audit cenjif Jix boijfeaux marfeche & trois pa-
rijis de cens accordables , pay abies comme deffus , &
pour demi chHeau trois boijfeaux, &un denier obele
parijis, pour un ders ou quart dia raijon d.ejfus-
dtte , leqtiel Droit s’ appelle Droit de JJjiartelage, fur
lequel le Roy prend un ifiuid marfeche de rente, d la
charge de fournir audit Seigneur cenpvier un Sergent
fiefe, qui exeeute les debiteurs des droits Piceluy, par
vertu du roolle du Rcceveur ordmaire du domaine du
Roy. Vide antiq. Conluetud. Bituric. pag. in.
222.
IT CARTO , Charta fpiflior , Gail. Carton. A&a
SS. Maii tom. 6. pag. 174- de S. Jacobo Philip¬
po: Ex libro memoriarum antiquarum. . ,. Cartom-
bus rubris cooperto.
CARTOLA , pro Chartula , in veter. Formulis
Andegav. art. 3 2. & 40.
^ CARTOLARIUS , pro Chartularius , in Praece¬
pto Ludovici Imperat, ann. 821. apud Marten.
to. 1 . Co'le£L AmplilT. coi. 78.
CARTOLOGUS , quali Chartiloquium , id efl:,
quidquid chartae dicant vel inltrumenta. EpiftoJa
Gregorii Papae IX. pro Aldrici appellatione: Sed
Jtcut apofiolicis efl munitus prafidiis , ita vejlris fulcia¬
tur auxiliis, Jitque ab omni ftcer dotalis Cartologi la¬
queo , aut oppreffione , vel judicio humano intattus.
Pollet etiam Cartologi nomine intelligi Aldrici
adverfarius, qui ad fuam caufam deffendendam
chartas & inltrumenta proferebat.
CARTONAGIUM Vini, apud Boerium Decif.
246. Vide Carto 1.
CARTON AT A Terrae, id efl terra , vel terrae aut
agri portio unius cartonis frumenti reditus.
Charta anno 1 300. in Regefto Philippi Pulcri
incip. ann. 1199- num. 47 .Tres Cartonatas terra
qua faciebant agrarium ab antiquo Prioratui antediclo.
Jjduartenata , & fjhyartonata , in Charta an. 13 04.
in 9. Regefto ejuld. Philippi Pulcri Ch. 86.
IfCARTOPHYLAClUM , Cartophylax. Vide
Chartophylax.
f CARTORlUM , Archivium , Tabularium. A&a
SS. Julii to. 2. pag. 173. de S. Elizabetha : Si
in Cartorii dicti Monafleru aliqua amplias ejfent feri-
ptura.
CART-SADEL, ab Angi. Cart, carrus, 6cSadel
vel Saddle , Ephippium , feu illud ltratum , quod
imponitur equo currum trahenti , & cui infi-
det auriga. Kennettus in Gloffario ad calcem An-
tiquit. Ambrofden. Pro ano Cart-fadel , uno coiero,
cum uno pari tr altuum emptis xiv. d.
f CARTU ARIUM, ut Chartularium, Gall.
Canulaire. Tabular. Pinnat. apud J. Moretum in
Antiquit. Navarrte pag. 324. Hac ejl Cartuariunt
S. Martini de Zircitu , &c. Vide in Charta.
% CARTULA. Vide Chartula in Charta.
A a
37i CAR
CARTULARE , Qartulariuivi. Vide Chartulare,
Chartularium .
^CARTULARIUS , Cartulatio , Car-iulatus ,
&c. Vide Chartularius , &c.
<j[CARTUM de Vinea, f. Quarta pars jugeri vi¬
neas , Gall. JjEiarticr de vigne , in Donatione an¬
ni 1 1 98. apud Baluzium tom. 2. Hifl;. Arvern.
pag.489.
^[CARTURIENSES , lidem Monachi , qui mox
Cartujienfes , apud Lobinellum tom. z. Bift. Bri-
tan. pag. 363. Prope muros civitatis Nanhetenjis ,
ubi modo habitant Carturtenfes.
^[CARTURIUS , Species modii fcu dolii vinarii.
Chartular. S. Vandregefili to. 2. pag. 1675. an.
1227. Ego Roger us Aiadame & Caermondus filius
Anfelh de Alpico cepimus ad colendum ufque ad de¬
cem annos ab Abbate & Conventu S. iVandregiJilli
vineam fuam de Alpico , qua dicitur Blonda per me¬
dietatem vini ejufdem vinea , & per duos modios ip-
Jius vinea de medietate nojlra antequam aliquid vim de
eadem recipiamus. . .Et ego Robertus Torpin coepi ad
colendum ab eifdem Monachis ad diclum terminum
vineam eorum , qua dicitur Tiebout . . . per medieta¬
tem vini cr per tres Carturios de medietate mea , &c.
CARTUSiENSES Monachi, de quorum origine &
inftituto agit prae cteteris Jacobus aVitriaco in
Hifl:. Occid. cap. 18. Sic didi a Cartuiianis mon¬
tibus.
CARU A. Vide Carrucagium 1 .
CARUAGIUM, Idem quod Cariagium , B rado no
lib. 2. cap. 1 6 . §. 8.
^[CARVALLUS, Lauri fpecies Lufitanis. Ada B.
Tarafiae to. 3. SS. Junii pag. 501. Toto corpore
confperfam ramufculis cinnamomi & rori ( 'marini , im¬
mixtis quibufdam lauri , qu am.Carv alium vocant.
CARVANNA , Carvanus. Vid e Car av anna.
CARVAT1CUM. Idem quod Carraticum, Tribu¬
tum pro carris tranfeuntibus. Diploma Ludovici
Pii ex Tabui. Monalterii Foflat. fol. 8- Pontati-
cum , vel portaticum , aut Carvaticum , atque cefpi-
taticum , &c. Forte legendum Carnaticum. Vide
in hac voce.
CARUBIUM, Carrubium, Quadrivium. Charta
Hugonis Archiepifcopi Genuenlis ann. 1187.
apud Ughellum : Deinde littus maris continue ufque
ad Car abium Sardenarum , & ipfum Car ubium to¬
tum , &c. 1 bid. Cum Carubio Corrigi alium , ^.Ve¬
tus Inquefta apud Puricellum in Ambrofiana Me-
diolanenfi Balilicapag. 1133. Ufque ad Ecclejiam
parvam . qua ejl juxta Carrubium Porta Ticinenjts.
f Carubhus , Eadem notione. Bartholomaeus
Scriba lib. 6. Annal. Genuenl*. ad an. 122 7. Et
de mandato dicti Pecorarti piares muri facti funt pro¬
pter ea in pluribus Carntbeis & viis publicis janua ci¬
vitatis . . . Infuper & muralia Jive claufuras factas
per Carrubeos in eorum contraitis fecit penitus remo¬
veri. Idem ad annum 1 244. Dominus Archiepi-
fcopus cum univerfo Clero , Milites quoque & Do¬
mina, ac univerji de populo obviam venerunt ei (Papa;)
& cum magna procejfione & latitia , coopertis Caru-
beis civitatis pannis deauratis & cendatis , receperunt
. eum & adduxerunt in palatium Archiepifcopi.
CARU BLA , [ An Carruba , Italis : noltris Carouge ,
Siliqua edulis ! ] Monachus Florentinus de Ex¬
pugnatione Acconis :
Nos in quadragejima cibis equinarum ,
Recreamur carnium & camelinarum ,
Alus rodentibus textas Car ubi arum.
^[CARUCA, Carucagium , Carucarius, Caru-
cata. Vide Carruca , Carrucagium , &c.
CAR 372
fCARUC AT ARIUS , Colonus terra fervituti ob¬
noxias. Kennettus Antiquit. Ambrofden. p. 3 5 4.
in lnquifitione reddituum Epifcopi Lincoln.
Summa reddituum C anu at anorum Ji fuerint ad fir¬
mam xxii. /. . . Summa gallinarum Caruc alariorum
Cr cotar iorum exiv. gallina.
^fCARUCATUS, pro Carrucata , Tantum terrre
quantum una Carruca coli potell per annum. V i-
de Hardvoices.
f CARUCHARIUS, Dudor Carrucae. Vid e Mu-
locijiarius.
«[f CARU CHI. Vide Cerachi.
CARU CULA. Vide in Carrucata.
«([■ CARU DA , pro Carruca , Aratrum , Gall. Ch ar¬
rae. Chartular. S. Vincentii Cenoman. fol. 64.
Et terram ,ad unam Carudam , & Jilvam qua voca¬
tur Bolbier. Vide Carrucata.
f CARULASTER , /3kV«j*. GlolT. Lat. Grsec. Ado -
lefcens grandis vel pinguis.
CARWA, An cannabis, Gall. Chanvre .' Si ita eft,’
f. legendum Cannava vel Canva. Chartular. SS.
Trinit. Cadom. fol. 8 3. Portant linum ad aquam
& Canvam, & referunt & reddunt pr&fio , &lmoJiitm.
CARUUM , Vedigal ex carris tranfeuntibus per¬
cipiendum, nifi malis elTc pro Carreda. Charta
anni 1 1 1 4. apudStephanotium to. 2. Antiquit.
Occitan. pag. 515. Cenfum qui nebis exit de Caruist
& omnia & in omnibus tam qusjitum quam acquiren¬
dum , &c. Sed f. legendum , de carris.
i- CASA. Ifidoruslib. 14. Orig. cap. 12. & ex e»
Papias : Cafa ejl agrefte habitaculum palis , arundini¬
bus & virgultis contextum , quibus poffunt tueri a vi fri¬
goris , aut caloris. Cafa , hofpitiolum. Glofl. Graeco-
Lat. K aXvCn, Cafa ; tugurium , pergula. Ita apud La¬
tinos Scriptores ; fcd apud Latino Barbaros fu-
mitur pro quovis aedificio : unde Cafas Regis le~
gimus in Lege Longob. lib. 2. tit. 17. §. 1. Ca¬
fas Dominicas , in Lege Bajwar. tit. i.G 14. [Ca-
fam Dominicariam in Addis SS Benedid. fec. 4.'
pag. 158.] Tabui. Abb. Belliloci inLemovicib.
num. 5 3. Cafam meam indominicatam cum ipfo in¬
ter pefito , ubi ego vifus manere. CbesLe , in Confuetu-
dine Turonenfi art. 248. 261. 273. 2.97. Ju-
liodunenfi cap. 2 7. art. 4. 5. cap. 28. art. 3. Ce-
nomanenfi art. 3 3 5. efl; id quod competit pri¬
mogenito in feudo ,manerium fciiicet praecipuum,
cum certa agrorum appendice,
f Casa, Monafterium pracipue fub Meroveadis
ex MabilloniiDiplomatica lib. 2. cap. 7. n. 1.
VideSirmondum in Gloflario ad calcem Conci¬
liorum Galliae, & Annales Benedid. tom. 3. pag.
474. num. 73. ’
C a s a D e 1 , Asdes facra , Ecclefia. Chronicon Lau-
risham. an. 779. Dum ipfa Cafa Dei veftitafuit ad
prafens. Capitula Caroli C. tit. 9 . Ut Mijfi noflri. . .
requirant de Capellis & Abb atiolts ex Cajis Dei in be¬
neficium datis. Occurrit paflim.
Interdum bona ipfa Ecclefiae Cafa dicuntur.
Paulinus Epill. 21. Ut in Cafa Ecclefia terrulam 7
qua vicium fuum procuret , accipiat. Hinc Cafati di¬
di, qui ex bonis Ecclefiallicis beneficia accepe¬
rant , feudati Ecclefia , ut infra docemus.
2. CASA. Jo. de Janua: Capis, dicitur vas quoddam i
quod vulgo dicitur Cafa. Charta Joannis Archiep.
Capuani an. i3oi.inSanduarioCapuanop. 263.
Item corporale unum cum Cafa ad aurum &im agi nes.
CASAi, apud Gromaticos & Agrimenfores dicun¬
tur litterae terminales , quibus ii audoritatem ,
hoc efl:, fignificationem dederunt fecundum ar¬
tificium Agrimenfurae , & fecundum notas Juris
3 7 3 CAS
agrimenrorii. Exdat de iis liber Innocentii edi¬
tus inter Gromaticos. Hinc Cafales menfura , ca-
falis , cafalia , & alia ejufmodi , de quibus Rigal-
tius in Gloffis ad Agrimenfores.
CASACA, Vellis fpecies, Gall. Cafaque , hcerna,
chlamys. Litterae Patentes Carol i V. Regis Franc.
an. 13 67. pro Monfpelienlibus de forma vellium:
toleraturas tamen Jindonis , vel Cafacam in ijjis man¬
tellis , vel vejlibus liceat eis ( mulieribus ) portare.
De vocis etymo vide Menagium.
■[[ CASAL AMENTUM. Vide Caf amentum 1 .
CASALAT1CUM , Casalagium, Cafa , vel tene-
mentum hominum de corpore , ccnlui domini¬
co obnoxium, [ & cenlus ipfe ratione Cufalatki
Domino debitus. J Charta an, 113 4. inRegefto
Comitum T ololae pag. 129. S ciltcet Homines & fe¬
minas mihi pertinentes , & pertinere debentes , & fcien -
ter Petrum Durant , & infantes ejus cum fuoCafala -
tico, & tenentia fua , &c. Charta Ryofevendis Do¬
minae de Terminis an. 1 2 o 8 ■ in 30. Regello Ar¬
chivi Regii Ch. 6 1. Nos tenebamus tnjeudutn al-
bergam duorum Militum in unoquoque manfo aCafa-
' latico in hominibus qui foliti erant in villa vetula de
Plairaco , fcilicet in tribus merjis , & in villa de Bit-
Jiniaco in menjis quatuor , &c. [Manumiflio anni
1251. Omnes generaliter res & bona & qur a m bi-
lia & immobilia eis pertinentia , ubicumque Jtnt , vel
de catero habere feu aquirere potuerint ,& fpectaliter
totum Cafalaticum , quod fuit dicli Guilleltni , &c.
Confirmatio compofitionis cum Habitantibus
Cadri de Leucata an. 1313. Cum . . . homines di-
fii caflri Jitit (jr ejfe confueverint ab antiquo homines
de manfata,Jive de corpore & Cafalacico tam damini
Regis , quam illorum 'a quibus dominus Rex habuit &
de novo. Ibidem : Abf Ivimus pradiftum locum , &
Jingulos de eodem , & utiiverjitatem dicti loci , & Jin-
gulos de ea , qui nunc funt & pro tempore fuerint de
omni manfata & Cafaluito , & omnem fervitutem &
fervitia , qua d dittis hominibus levari confueverunt
& levari poffunt ratione dicta manfata. Et infra:
Ab omni manfata & omni genere fervit utis manfata ,
& d corpore &• Cafalatico , &c. ]
Casalagium , Eadem notione. Charta Alphonfi
Comitis Piftav. ann. 1270. apud Catellum in
Elidor. Tolof. pag. 3 9 5- Hugtnem . . . hominem
noflrum de corpore & Cafalagio liberali. er manu¬
mittimus , &c. bona tpforum tam mobilia , quam trn-
mobilia , de Cafalagio , feu aliunde provenientia , &c.
[Saifimentum Comitatus Tolofae an. 12 7 1 . apud
Lafallium to. 1 . Annal. T olof. Indruin. pag. 1 5 .
n. 18. Item quod Dominus Comes ex antiqua con-
fuetudine percipiebat in dicta villa in certis Cafala-
giis triginta feftaria bladi , medium frumenti & me¬
dium avena annuatim , &c. ] Con! uetud. T olofae 4.
part. tit. dehomagiis : Item de immobilibus , fcilicet
de Cafalagio , velfeudis qua tenentur d domino fuo...
nihil potefi homo de corpore Jine afjenfu domini ordi¬
nare. Paffim ibi. Tit. 38. Homo ligius de tcrpve &
Cafalatgio. Charta an. 1298 - in Regefto Philippi
Pulcri Fr. Regis an. 1298. n. 18. ex Tabulario
Reg. Inquibus ( hominibus ) jus habemus... ratione
veloccajione fervttutis, qua de corpore tantum }vel de
Cafalagio tantum dicitur , aut etiam de utraque , vel
rerum Cafalagiiconjuntttm, vel feparatim , aut ajiri-
f titiat us , vel quafi, feu libertinitatis , vel cujuflibet al¬
terius generis fervitutis , &c. Alia ibid. num. 3 3 .
Ac etiam vendis , & forifeapiis , laudi miis omnium
pramifforum , ac etiam Cafalagiis , & fervitiis , feu
redditibus, nobis ratione Cafelagiorum & p'o ipji> Ca-
felagiis debitis , &c. Confuetudo municipalis de
Tom. II.
, CAS 374
yallaneay inBiturigib. art. i, . Jjfjand tine perfvnnc
tenant fe. & Cbejeulage dans les fins & limites dyau-
cune difmerie , &c.
Caslaglum. Charta ann. 1306. in i.RegedoPhi-
lippi Pulcri Regis Franc- num. 5.9. exTabulario
Regio : Jjf^ai undam per f unarum . . . quas dictus ven¬
ditor ajjerun ejfe fervili.- cmdiiionis de corpore & Caf-
lagi) , & tenere in Cajlagium , quatuor fextarios &
unam quarteriatam terra ad dittammenfuram , &c.
CASALE , Idem quod CafaUttcum. Veteres Con-
fuetudines Bituricenfes editae aThomaderio pag.
1 1 2. Jj)uod pro quolibet Cajali Jito in lenjibus nojt is
& rebus pertinentibus ad Cafale , quod Caf ale cum per-
tinentiis tenebant homines quondam talliabiles , led -
dentur nobis vigtnti boffelli avena , & viginti denarii
Turonenfes cenfuales accordabiles,vel tantum , feu pro
rata quam tenebunt de Cafali. Quae ficGallice red¬
duntur in Confuetud. de Troy in eodem agro
Bituric. Item par ladite Coutume & dr it preferit de
temps immemorial , ledit Setgneur a droit de prendre
fur chacun Cheveau etant audit cenjifjix boijfeaux de
marfeche , & trois pahfis de cens accordables , paya-
bles comme deffus , & pour demiChejeau trois boijjeaux
de marfeche , & undenier obole parijts.
Casalh , Cafa, tugurium. Vita S, Nicolai de
Rupe tom. 3 . SS. Martii pag 421. Abdt iorem igi¬
tur fecejfum q.*ajivit m nemore fuo , fipra montem pri¬
mo d patria fua lapide diflancem ; illic humile Cafale
Jibi erexit.
Casale , Certus Cafarum numerus , vilia, fubur-
banum , «wpoa^eTcr. Charta feripta Ravennae fub
Julliniano apud Bridonium de Formul. pag.
648. Ex Cafale Petromano territ. Bononienfe ,&c.
Anadafius in Adeodato : Multa adificia nova
augmentavit , fed & Cafalia conquijivit. Will. Ty¬
rius lib. j 8. cap. 19 .In fuburbanis , qua v*lgo Cafa¬
lia appellant. Lib. 20. cap. 20. Suburbanorum ad¬
jacentium , qua noftrt Cafalia dicunt. Hugo Falcan-
dus pag. 680. D.*as et villas optimis, qua Siculi
Cafalia vocant , dari fecit. [ Liber d, condruftione
cadri Saphet apud Baluz to. 6. Mi fcell. pag 368.
Habet cajlrum Saphet fub a omini & dijlriftttfuoCa-
fulta , qua in Gallico vilia dicuntur , plus quam 260.
Charta anni 1184. ex Archivo Monialium S.
Salvatoris Mallii. Concedo Cujate . . .Margara cum
territorio & pertinemus. ..cum villanis omnibus . . .
Concedo Cafale Bethefe, pro quo dominus & avuncu¬
lus meus Rex Baldumus Militibus templi Jtngulis an¬
nis xL.bifantios valens contulit. j VideRaymundum
de Agiles pag. 143. eumdem T yrium lib. 1 1. cap.
j 2. lib. 20. cap. 2 3 .Mattii. Paris, Bromptonum,
& alios palfim. Dicitur &
Casale Oste deri , Familiam & natales fuos in
jure probare. Obfervantiae Regni Aragon. lib. 9.
tit- de Salvis Infantionum faciendis 4. illi qui
faciunt fulvam ( infanti. natus ) non tenentur Ofendcre
Cafale fuis convicims , quia hoc non pertinet ad eos pe¬
tere, fed ad Domin.m Regem ,cum ipfe certi f tari vo¬
luerit de Cafali iliorum , &c. Adde Foros Aragon.
lib. 7. tit. deconditionelnfantionatus. & tit. feq.
C.-isalh um , in Charta Walardi ex Chartulario
Ecclelix Aptenfis fol. 129. £hiamum vifus fum
habere inCafaltcts , curiis, lexavis , vineis , campis ,
&c. Idem Chartul. fol. 125. Cum tpfo campo , cum
ipfo Cafale , cmn ex ago fuo. Et fol. 1 18. Cum cajis ,
Cafalicis , curtis . fylvis , &c.
^1 Casalic um , in Donatione Willelmi Comitis in¬
ter Atta SS. Maii to. 6. pag 820 .C*mcaji , Caf a-
liciis , campis , vineis , pratis. Chron. Farfenfe apud
Murator, to. 2. part. 2. coi. 464. Item pro foltdis
A a ij
375 CAS
xx. dedit intra civitatem Reatinam Cafalicium ad fo¬
rum , & fubtus muros ejus petias terra & vinea v.
modiorum xxu. Cafalicium hic pro domo fumitur.
«[[ Casaucultjs , ibidem coi. 369. in Bulla Stepha-
ni PP. IV. an. 817. pro Monailerio Farfenfi :
Inter ea cafalem Pipinianum cum cajis & vineis , feu
olivetis , & colonis ; item cafalem Scandilianum per
uncias vtu. necnon & Cafaliculum , qui nominatur
Antiquus.
Ca salis , mafcul. gener. Anaftafius Bibl.in S. Adria-
no PP. Civitatem Ravennatium , & Cafalcs , ac omnia
prajidta occupans. Infra : Ubi & alios plures fundos
feu Cafales , & maffas . . . emere vifis eft. Hiftor.
Tranilat. S. Guthlacin. 17. In hac ruricola qui¬
dam fundum , Cafalem , paucaque novalia poffdebat.
Adde Diurnum Romanum cap. 6. tit. 1 1. cap.
7. cit. 2, 2. Chartam Caroli Cralfi Reg. apud Pu-
ricellum in Ambrofiana Bafilicap. 227*. Cafalc ,
non femel occurrit apud Joan. Villaneum lib. 4.
cap. 2 5 . lib. 7. cap. 144. lib. 1 o. cap. 1 7 1 . Sta¬
tuta MSS. Caroli I. Reg. Sicil. cap. 1 1 5 . Vilains
qui habitent es viles & es Cafeaux , ne puijfent eflre
mis avant por tefnoins contre Comte s , ou conire Ba-
ron ou Jirnple Chevalier.
Casualis ,[ Casualus, ] Eadem notione. Tabu lar.
S. Cyrici Nivern. Ch. 22 .In agro Magniacenfe , in
villa Lnrjiaco , hoc eft Caf tales cum vineis & anili¬
bus , ubi colligi pojfunt vini modii 50. Ch. pi. Et
quod vocatur d rufticis vetus Claufum cum Cafuale
& puteo. Et Ch. 8 5 . Cum pratis , mafnlibus Ca-
fuahbus,& arabile terra. [Chartular. Monafterii S.
Sulpicii Bituric. fol. xi. verfo : In villa qua dicitur
Bofcheto , hoc eft ,manfiis meus indorninicatus una cum
Cafuali, rajis , domibus ,.edificiis , &c. Ibidem fol.
20. Ibi eft una C a fu alis , vineis , &c. Et fol. 22.
quater aut quinquies legitur : Terram arabilem
cum Cafualos.~\
% Chazalf.. Charta AdalardiArvernorum Epifcopi
ann. 905. inter Inltrum. tom. 2. novae Gall.
Chrift. coi. 130. In Montintaco vineam unam cum
Cbaz.ale unum & campo uno: hic Char~ale non plu¬
res cafas , fed unicam domum rufi icam , ut alibi
non femel ipfa vox Cafale, poteft defignare.
«[ Chazalis. Charta Petri Armandi ex Tabulario S.
Petri Solemniac. Dono unum Chaz.alem ad eleemo-
Jinam S. Petri , &c.
CASAL1NUM , Gallis Mafire , locus ubi Caf a
aedificatae fuerunt, aut aedificari poffunt. Charta
anni 1 00 7. apud Ughellum in Epifcopis Vola-
terr. Dedit in caufa commutationis integrum Cafali-
num , in quo jam fuit caft. Et infra : Cum feptem
& decem inter cajis , & cajinis , feu Cafalinis , & in¬
tegris decem & feptem fortis , & rebus illis ad eodem
Cafalino , & rebus donicato , &c. Occurrit non
femel apud Francifcum Mariam in Mathilde Co-
mitiflalib. 3. pag. 105. 1 17. 160. Petrum Diae,
lib. 4. Chr. Cafin. cap. 22. & alios. Charta Ot-
tonis I. Imper. an. 966. apudUghellum in Epi¬
fcopis Veronenfibus : Terra Cafalina cum caft fuper
fe habente una cum curte, horto , & terra aratoria.
Casalenum , in Vita S. Thomae Aquinatis to. 1.
SS. Martii pag. 744.
«J[Casalina, Eadem notione. Chronicon Farfenfe
apud Murator, to. 2.part. 2. coi. 420. Duas Ca-
falinas in caftello Toccia, & canapinas in circuitu ip~
Jius caftelli. Ibidem coi. 576. Omnia in integrum
cum caftello , Cafalinis atque cellis.
Casalinus , Eodem fignificatu. Ibidem coi. 4 6 3.
Cafalinos de fertos.
f CASALIS. Vide in Cafalt.
CAS* 376
% CASALTUS , Ca salus , Cafa, domus , aedificium.
Statuta Suavii S. Severi in Capite Vafconi* Ab¬
batis pro vilia S. Severi ann. 1 1 00. apud Mar-
ten. tom. 1. Anecd. coi. 280 .Ad ultimum videns
Abbas . . . quod de facili non pojfet villa populari ,
dixit & concejft , quod ji de hominibus S. Severi vel¬
lent ibi adificia facere , quod liceret eis infra vicen¬
nium ; vicennio vero tranfillo , ji in illa vellent mo¬
rari , & per annum & diem fecum ejfent & de fio
proprio pane comederent , & Jine querimonia Abbatis ,
dpiv.de more burge njium fe haberent ,niji forte Ca falli
eorum manerent poftea de folati-, tunc per filios fuos ,
vel per feipfos , quamvis in villa adifc arent , Cafallos
cooperiant , teneant & ferviant , & meifdem maneant.
Chartarium Ecclefiae Auxitanae MS-cap. 47. Et
in ipfo loco dabat alodem , terras , & Cafalos , & vi¬
neas , & culturas. Parvum Chartular. S. Vidloris
Maflil. fol. 130. EgoB. de Caftellana dono Ecclejim
de Fillacrofa unum hominem cum toto tenemento fuo
pr ater e a unum Cafalum in eodem caftro , &c. Vide
Cafale & Cafdaticum.
1. CASAMENTUM , Feudum quod a Caft dominica
dependet. Fulbcrtus Carnot. Epifc.Ep. 6. Com¬
mendationem veftrorum Militum , qui de noftro Cafa-
mento beneficium tenent. Ordericus V ital. 1. 5 . Hanc
donationem . . . conceffit D. Rodbertus Carnotenjis Ec-
clejia Epifcopus , in cujus Cafamenio funt ea , &c.
Charta Radulfi„de Balgentiaco ann. 1085. in
Tabui. Vindocin. jjhndquid idem Radulfus illi loco
legitime dare voluerit in toto Cafamento quod ab eo
tenet , libenter ipfe Comes conceffit & auftorifavitd
Alia ex Tabulario Burgul. fol. 5 9. Vendidit me¬
dietatem terra de Br oenis , quam tenebat de Guillel-
mode Tornamina , qui eam auftorifavit in caftro Toar -
cienfe Vicecomitis Arberti de cujus Cafamento terra
erat. Alia ex Tabui. S. Albini Andegav. Fuit au¬
tem in hac donatione a ultoria amentum Falconis Comi¬
tis , & Suar di Domini CaftriCredoms , ad quorum Ca-
famentum pertinebat. Charta an. 1197. in Hift.
Vergiac. p. 1 22 .Cepi de Odone Duce Burgundit in
fcoclum & Caf 'amentum A uxonam villam meam , cum
caftro ,j arabilem & reddibilemjibi &ftcce(foribus fuis.
Ita paflim Cafamentum fumitur , apudeumd.Ful-
bert. Ep. 1 9. Ivon. Carn. Ep. 1 7 3 . & in Decret.
6. part. cap. 7 6. S. BernardumEpift. 39. 284.
Radulfum de Diceto in Abbreviat. Hift. an. 8 80.
in Chron. Befuenfi p. 550. 5 5 2. In variisChar-
tis apud Paradinum in Elift. Lugdun. lib. 2. cap.
3 9.Galland. de Franco allod. pag. 284. & 289.
Louvet. in Hiftor. Belvaceufi 1 . Editionis pag.
40 5 . 6cc.
££? D. Bruffel de Feudorum ufu lib. 3 . cap. 8. de>
monftrat Cafamentum aliquando a Feudo diftin-
dum fuifle ac praefertim a prima fua origine ni¬
hil aliud fuifle, quam praedium advitam alicui
conceflum fub annua pecuniae praeftatione vel
alia fimili obligatione , idque probat inter caete-
ra primo articulo poftulationum Epifcopi Lin-
gonenfis adverfus Ducem Burgundiae coram Lu-
dovico Juniore an. 1153. ubi fic legitur : £)ua-
ro d Domino Duce , quare cum Cafitus S. Mammetis
homo non ejfet , & bonum feodum inde haberet , pla¬
cuit ei hominmm noftrum derelinquere7, quatenus feodum
reddat & praterea quidquid de eo accepit. Primum
obfervat eruditus Scriptor particulam non, quam
quidam deleverunt , elfe retinendam : deinde
conficit ex relata poftulatione Cafamentum fuifle
a Feodo diftindtum , fiquidem hominium a Feo-
dato praeftandum haud immerito dereliquiflet
fiS. Mammetis fuiflet homo Cafatus 3 fed lauda 1
377 CAS
tum caput legendum efl integrum. Vide Feti¬
dum Caf amenti in voce Fetidum.
Casem ent , Chasement , Scriptoribus noRris padim.
Philippus Aiouskes in Philippo I.
< Si Jit oir de fon Cafement,
Raoul de IVaiet voirement.
In S. Ludovico :
Car il ot le droit oir de Tottlofe ,
Et grant terre & grant Cafement.
Le Roman de Garin :
Jj/uant a Bues donnas fon Cbafement,
La Duchee de Gafcongne la grant.
Alibi :
Ce efl Guillaume de Monchn le vaillant ,
G)ni a tollu fon riebe Cbafement.
Alibi :
Riebe homme font , cbafctin tint Cbafement.
Le Dodrinal :
Se li boms a grant terne u rente u Cbafement.
Le Roman d’ Aubery :
T otite Bourgoingne votis doins en Cbafement.
Infra :
Ne cuit j e mie par le mien anclant ,
Quii ait meillor bome en fon Cbafement.
fCASAMEN, in Adis SS. Bened. fec. 5 • Pag* 28 3-
ubi de S. Alveo Abbate : Ego itaque Ragenfredus
Carnotum cov.flitutus Antijhs . . . dantes jujle reddimus
in propriis Fratrum ufibus ftipendiariis ,qua eorum ali¬
monia f ibtrattx d nojlrorum quodam , nomine E-lya ,
dominioque epifcopali inepta cupiditate fune detenta,
atque inCafamen militum coec a mente tradit a , id e it ,
Data militibus in feodum vel beneficium.
Chesamenium , Eadem notione. Charta Willebaldi
& Guillelmi deTremollia, in Fabular. Domus
Dei Montis MorillonisinPidonib. Si quis vero ex
fuis che fatis aliquod futim Cbef 'amentum , vel aliquam
terram pauperibus fupradictis donaverit , ipji domini
concedunt atque donant. ' .
Ghasalamentum , in Charta Dalmatii deLuzeio in
Regeflo Care alto n. fol. 40 . Cum omnibus redditibus
qui pertinent ad eandem villam , quam defuoCbafa-
l amento tenebam.
^[Casamentum Militare. Charta Roberti Epifc.
Ling. ann. 1101. inter Inftrum. tomi 4. novae
Gall. Chrill. coi. 15 2. D. Confirmamus vobis ( Ab¬
bati Molifmenfi ) Ecclejtam d1 . Defiderii infra mu¬
ros Lingonica urbis cum appenditiis fuis , exceptis Mi¬
litaribus Caf amentis > hoc eft , Peudis Militibus
concedis , unde Cafati Adilites : de quibus infia in
Calati.
f 2. CASAMENTUM , Cafa , Domus , ^Bdificium.
Lobinellus in Gloflar. ad calcem HiR. Britan.
Campus cum Caf amento. Elift. Dalphin. tom. 1. pag.
133. coi. 2. in Charta Leotardi pro feudo Cella¬
riae epifcopali s I pfam ( Cabanariand) dedi eis pio
feudo Cellaria , & Cafamenta , & cortilia , qua ba¬
lent Gratianopoli , & unum furnum , qui ef juxta Ca-
f amentum illorum ,Jive juxta domum StepbaniCoaiz. ..
Vide Glofiar. Martenii ad calcem tomi 5 . Anecd.
«jj- Casamentum , Minor cafa, ut conjedo , pen¬
dens a majori, appendix. Chronicon Farfenfeapud
Murator, tom. 2.part. 2. coi. 5 94* ^ in Sabel¬
li trescafas cum Caj 'amentis xi- unumquodque habens
modios in. & in pratis petias 111. & deEccleJia S. An-
drea quartam partem ... de Ecclejia S. Maria ad
Xifium decimam fextam partem , & duas caf as cum
Caf amentis fuis , habentes modios xxv. & de pratis &
ornamentis ipjius Ecclejia fiam portionem. VideC<t-
farina.
% 3 . CASAMENTUM , Dos* quae marito datur.
CAS 378
cum uxorem ducit. Hifp. Cafamiento. Teftamen-
tum Jacobi Aragonum Regis ann. 1272. apud
Marten. Anecdot. tom. 1. coi. 1 147* Nec dare
etiam Jibi Cafamentumfeu dotem. Vide Cafare 2.
1 . C ASANA , Menfa , argentaria , Gall. Banque ,
Caijfe. Hift. Dalphin. tom. 1. pag. 74. ex Compu¬
to anni 1322. Pro penJivaCafana Lombardorum de
Mentio recepit, &c. Pluribus in locis Dalphinatus
argentariam exercebant Lombardi & Judaei, pro
• qua cenfum quemdam quotannis folvere tene¬
bantur. Ibidem pag. 92. coi. 1 . in Computo An-
• tonii Baden Judaei <5c fociorum legitur. De iis qua
debebat ratione cenjiva Cafanarum fuarum Gratiano¬
polis , Vtjilia & de Vivo , & de Cenjibus domus feu de¬
morum fuarum Gratianopolis , eH.Ettom. 2. pag.
2 7 2,, in Computo ab ann. 1 3 3 3 . ad ann. 1336.
Pecunia recepta a Lomb ardis & fjudais pro cenfu Ca¬
ji marum hujus anni prafentis 1335.
2. CASANA , c-xsV» ezhctis. Glod.Lat. Graec. Te-
dum navigii.
1. CASARE , In feudum concedere, vel feodare.
Acafer , in Arefio Parlamenti Burdegalenfis ann.
15 27 .Souf acafer , inretrofeudum dare ,in Con-
fuetud. Burdegal. art. 1 o 1 . <5c Aquenfi tit. 8. art.
7. Baionenfi tit. 1 8. art. 1 6. Chronicon S. Mi-
chaelis Virdun. pag. 387. Cumque in partibus illis
terram non haberet , unde cajlrum illud ( Barrum ) Ca¬
fare poff 'et, de tertia parte poffeffonum Abbatia illud
Ca favit, dicens caflrum illud totius Abbatia tutamen
fore. Adde Vaffeburgium pag. 302. Charta Do¬
minorum Toloni ann. 1223. Item fuit actum &
ditium expreffe , quod in locis Jibi datis vel concejfs ,
vel quos tenerent injignoria diclorum Dominorum , non
poffent homines Cafare fine licentia fpeciali Domino¬
rum. ChartaUrfi Silvaned. Epifc. in Hift. S. Mar-
tini de Campis : Hoc autem nec conccffijfct Epifco-
pus , ni/i a Rotberto Vic e domino , qui de bis abeo Ca-
fatuserat , fui/fet exoratus.
2. CASARE , Nubere , matrimonio jungi : vox Hi-
fpanica. Coronatio Henrici Regis Lufitaniae apud
Brandaonum lib. 1 o. cap. 'i 3. Si Cafaverit cum
Principe extraneo, non Jit Regina. TeRamentum
Sancii II. Reg. Portugall. apud eumdem tom. 4.
pag. 221. Si Regina Blanca Cafat a fuerit.
CASARICUM, Idem quod mox Caf arina. Vide
locum in Recalcus.
CASARII , in leg. 7. Cod. Th. de Bonis profeript.
In Familia rultica recenfentur, quot Jint Cafarii ,
vel Coloni.Xihi Codex Jultin. habet Cenfu arti. Sic
autem appellari videntur qui cajis ruflicis habi¬
tandis aut curandis prsefedi erant. Nam praedia
pluribus cafis conflabant ; proinde iidemquipo-
flea Cafati didi.
CASARINA , Idem quod Cafa, vel Cafa appen¬
dix , vel idem quod Cafalinum. Chronicon Far-
fenfe [ apud Muratorium tom 2. part. 2. coi.
376.] Et caf as atque Caf arinas novent in Anguli a-
no. [ Ibidem coi. 473 . Item pro foliclis lx. conceffit
cafalem Panianula & S angrinianum & Cafarinas ,
& fuper Albucianum terram cum aquamolis fuis. Et
coi. 564. In Salijiano res pro folidis l. infra ipfutn
caftellum Cafarinas duas. ]
^ CASARIUM, Idem quod Cafa vel Cafarina.Te -
Ramentum Anglici Epifc. Albanenfis ann. 1 388.
apud Stephanotium tom. io.Fragm. HiR. MSS.
pag. 334 .Et lego pro ipfa Capellania fundanda om¬
nes cenfus , fervitia , deveria , ttfatica , domos , Cafa-
ua , Viridaria , terras cultas & incultas.
1 . CASAT A , C assata. Cassatus, ( promifeue enim
feribitur ) Habitaculum cutn certa terrae quan-
379 CAS
titate idonea ad unam familiam alendam fervis
Cafatis olim attributum atque adeo ipfa familia.
Canones Sy nodi Liptin. cap. 2.&ex iis Capitula
Caroli M. lib. 5. cap. 3 . & Capitula Caroli Cal¬
vi tit. 23. cap. 7. De unaquaque Cafata 1.-2 . denarii
ad Ecckjiain . . . reddantur. Adde Capitulare an.
775». cap. 13. & Addit. 4. Capitul. cap. 1 3 2. De¬
cretale Precum quorumdam Epifcoporum eod.
ann. &c. [ Charta Hedeni Ducis pro S. Willi-
brordoEpifcopo an. 704. apudMarten. tom. x .
Amplid. Colled. coi. 1 3. Donamus tibi vn. hobas
& vix. Cafatas , & cccc. dium ales de terra .
Has Cafatas ibidem manentes cum omni peculio vel la¬
boratu eorum , quod habent vel habere nefeuntur , to¬
tum tibi ad integrum trado. Et coi. 16. in Charta
jfEgelberti pro Monafterio Epternac. ann. 70 3 .
Jguod mihi ex paterno jure legitime provenit , hoc ejl
Cajat as xi. cum fala & curticle meo . .. cum manci¬
piis & owKi/)ff«/iofor«w.]OthlonusPrefbyterlib.
1. deVitaS. Bonifacii Moguntini Archiep. cap.
4 2 . De unaquaque Cafata f olidus fi. 12. denam ad
Ecclejiamvel Monafleriumreddantur . Et lib. 2. cap.
14. De cenfu autem Ecclejiarum , id ejl , [olidum de
Cafata fnfcipe, & nullam habeas bajitationem , dum
ex eo poteris elecmofynam tribuere , & opus perficere
f antiarum Ecclejiarum. In Epift. Zachariae PP. ad
eumdem Bonifaciumfcripta legitur , Solidum de
Cafa fufeipere. Charta Ethei redi Regis Angi, in
Addit. adMatth. Paris : Jjht and am juris mei portiun¬
culam , Cafatas equidem Jenas , binis in locis femotas ,
&c. Rogerus Hovedenus ann. 1008- Rex Anglo-
rum Ethelred. de 310. Ca/Jatis unam trierem , &c.
UbiHenricus Huntindon. remeamdem narrans,
pro C affatis, bidts, habet. Eft autem Hida idem
quodCaJfata Anglis. Vide in hoc verbo.
Cassatus , Idem quod Cafata. Monadicum Anglic.
tom. 1 . pag. 2 1 . An. 9 59. Eldredus Rex dedit Ec-
clejia Chrijlt in Dorobernia Monaflerium Raculfenfe
bis denis femifque afhmatum C affatis , cum omnibus
pertinendis , Jive littorum Jive camporum , agrorum fal-
tuumve. Charta Edwardi ConfelToris pag. 3 6 . Cen-
tammanfas . . . itaquod in tpjiusterra quantitate quod
Epifcopo aratur , & quod coloni inhabitant , pro uno
tantummodo Cajfato reputetur , qui Ciltancumb ab hu¬
jus patria peritis vocatur . . . largior. Pag. 99. Su-
praditiavero quantitas terra in Rraaanfeld. 48. C af¬
fatorum , &c. Pag. I 21. Terra 20. Caffatorum. [Vi¬
ta S. Ethelwodi Epifc. Winton. inter A da SS.
Benedid. fec. f . pag. 612. Reliquam veroprafati
loci terram , qua centum Caffatorum luflris hinc inde
gyratur regali dominio fubjetiam Rex ipfe poffidebat.
Ibid. pag. 613. Dedit etiam Rexpoffeffionern regalem
. . . hocefl , centum CaJfatos cum adificiis , &c. ] Oc¬
currit alibi non femel in Chartis veterum Regum
& Magnatum Angliae p. 50. 51. 100. 121.203.
tom. 2. pag. 838.839.840. 858. tom. 3 . pag. •
115. 116. 305. apud Willelm. Thorn. ann. 838.
942. Florent. Wigorn. pag. 612. &c. Ita Cafa-
to , pro familia ufurpat Joannes Villaneus lib. 3.
cap. 2. lib. 5. cap. 3 8. lib. 7. cap.45.
<|J 2. CAS AT A , pro Cafe at a, Voxmnticum , Fromage.
Bulla Elonorii III. apud Margarinum : Tenentur
praftare annuatim . . . duos panes & unam Cafatam,
vel loco Cafata petiam unam de cafeorecenti, & 10.
ova.
CASATI. Joachim. Vadianuslib. 2. de Colleg. &
Monafler. German. p. 60. & ex eoGoIdaftusin
Notis ad Dofitheumlib. 3 . p. 2 3 . putant, Cafatas
primum didos libertini generis homines, qui con-
dudum Inhabitabant. Locantur enim, inquit Va-
CAS 380
dianus, hodieque villae & cafae certa redituum,aut:
cenfus conditione , nec una locationis fpecie. Di-
verfi autem erant ab illis fervis quos vulgus Ale-i
mannorum Leibaigenleuth vocat. Certe Cafati non,
tam libertinae, quam fervilis fuerunt conditionis,
didique videntur fervi ii qui intra cafam, hoc eft,
in ruralibus pofiellionibus , ferviebant , ut eft in
Capit. Caroli Magni lib. 3 . cap. 7 3 . & 8 o. & qui
certis cafis addidi erant. Servi namque alii erant
Cafati, alii nonCafati. Charta Divihonis Imperii
Caroli M. c. 6. to. 2. Hift. Franc. pag. 89. Pra-
cipimus ut nullus ex his. tribus fratribus fufeipiat de re¬
gno alterius a quolibet homine traditionem vel vendi¬
tionem rerum immobilium , hoc efl , terrarum , vinea¬
rum atque Jilvarum , fervorumque qui jam cafati funt,
Jive cater arum qua h are ditatis nomine ce nfentur , au¬
ro , argento , & gemmis , armis ac vefhbus , necnon &
mancipiis Cafatis , & his fpeciebus qua proprie ad ne¬
gotiatores pertinere nofcuntur. Eadem habentur in
DivifioneLudovici Pii cap. 7. Neque alii viden¬
tur Cafati in Chartis Alemann. apud eumdem
Goldadum. Charta 39. Invillaqua dicitur Cento-
prato , Cafatos 2. cum omnibus adjacentiis , vel ad -
pendiciis eorum. Ch. 69. Non efl incognitum quod Ma-
ganoldus .. . Cafatum unum cum bobafua ad ditiam
Ecclejiam tradidiffet. Ch. 87 .Et dotavi eam Cafati -
bus S. & Jimiliter hobas 12.& mancipia denomina¬
ta , &c. Alia apud Vadianum loco citato : Et hoc
efl quod trado . . . & Cafatos tres hts nominibus , &c.
Cafalees natur aus, dicuntur ejufmodi fervilis con-
ditionishomines , i. Cafati, feu Cafalati nativi,
originarii , in Foris Beneharn. tit. 1 . art. 20.
Casati Viix^e, Burgenfes, qui cafam habentin vil¬
la,^ oppido, in Charta ann. 1206. apud Pe-
rardumin Burgundicisp. 299.
Casatus, Domedicus , vel vaffallus;feodatus. Ne-
crolog. S. Stephani Autiliodor. Pridie Nonas Aug.
Gaufndus Comes Cabilonenjis , hujus EccleJtaCafatus
apud caflrum fuum Donidiacum Monachus fatius obiit.
Vita Aldrici Epifcopi Cenoman. p. 1 1 8 . JJEjof-
dam vaffallos , Cafatofque , ut nominant. [ Vita S.
Arnulfi Epifcopi Sued'. inter Ada SS. Benedid.
fec. 6. part. 2. pag. 514. Communi conjilio fratrum
atque Ecclejia Cafatorum concordante clero ac populo ,
elegerunt in Abbatem fervum Chrifli Arnulfum. Ibid.
pag. 528. Tunc igitur confultu Concilii pars fanior
cleri , & Cafati Ecclejta SueJJonica elegerunt Jibi in
Pontificem , fanti & religionis cultorem Arnulfum per id
tempus reclufum. ] Tabularium Dervenle : A Cle¬
ricis noflris & Equitibus quos Cafatos vocant , &c.
ubi Equites iidemqui Milites. [ Charta an. 1 1 01.
inter Indrumenta tomi 4. novae Gall. Chrift. coi.
1 5 2. Jfiuidquid etiam fervitii crjuflitu inalodio Mo-
lifmenjt , in pratis fcilicet & fylvis , in aquis deci-
mifque & aliis Milites Cafati cum uxoribus fuis&
progenie eorum habebant. Chartularium Monafte-
rii Aquicindenfis fol. 2 6. Nicholaus de Inci Jive de
Cbeon vir nobilis . . . dedit etiam Militem unum , qui
fervitium debet cum equo noflro Abbati. ] Charta Ab¬
batiae Dolenfis in Biturigib. Ego Gomarus uxoris
mea Serena conjilio , filiorumque meorum , Jimulque
mecum Cafati mei ,Jivefeodati, &c. Alia Lietber-
ti Epifcopi Camerae. Cafatorum , Jive domefliccrum
noflrorum. Hidoria Epifcoporum Autiliodor. cap.
5 8 . Propter domini & Cafatorum feu vajfallorum fuo -
rum potentiam. Vide Capitul. 1. ann. 812. ca.p.
4. Baldricum lib. Chronici Cameracenlis cap»
6 3 .Vitam Lietberti Epifcopi Camerae, cap. 1 1 .
Chronie. Abbat. Lobienf. p. 6 07. Fulbertum
Carnot* Epift. 6. 19. 43 . & alibi, Ivon. Carnot.
3 8 1 CAS
Ep.28. GeftaConfulum Andeg. cap. 2. num, 6.
cap. 3.11.8. Tepeam Chronico Ord. S. Benedi&i
toni. 5. pag. 46 5.4 66.&C.
Chaseati , in Regefto Philippi Augufti Herouval-
iiano fol. 153. verfo,in Probat. Hift. Montifmo-
rent. p. 29. Chaz.ez. , apud Poetas noftrates. Le
Roman de Gaj doti MS.
Et Duc & Comte , & dematne , & Chaz.e.
Alibi :
Encore feras de Bourgoingne Chaz.ez»
Le Roman ^ Florimond JvlS.
Seloc quieftoit liaifnez. ,
Eu de Babiloine Cbafez. ,
A Phelippes Grefce donna , &c.
Infra :
Et de Babiloine enfement
Vous doms-je tout le Chafement. _
Li Lufidiaires MS.
// vint a une ebite x
Manda fes Ducs & fes Cafes ,
De par tout les affemblez..
Philippus Mouskes in Philippo Aug.
Et donne & tiere autre affes' ,
Dont il iert tenans & Cafes.
Alibi :
Etcaf cun jour venoient mes
De Ducs , de Contes , de Cafes.
Charta Othonis Comitis Burgund. ann. 1242.
apud Perardum pag. 4 5 1 . fje h ai prieque il atdoie
d mes Cbaz-ez. lor droit d maintenir , tant cum il vou-
dront droirfaire. Cbajters , in Charta Odonis Ducis
Burgund. ann. 1206. Et les Chafers, autrement
dits feodaux , dudit Chaflillon. Hem em deCafades ,
viros nobiles vocat Raimundus Montanerius in
Reg. Aragon. cap. 227. E llavors ell s’apparella
ab 300. bomeris ds Cafades que hi avia , que tots eren
de les melior s Cafades de Geneva.
CASATICUM, Prteftatiopro Cafa. Conflit. Fride-
rici II. Imp. apud Richardum de S. Germano an.
1252. De jure Cafatici ,remijfa funt grana 3 . pro un¬
cia , ita quod mercatoribus qiu eruntpro eis , provide -
bitur a cuflodibus fundaci m lectis , luminaribus , pa¬
lea & lignis.
^ CASATUM, Idem , ut videtur , quod Cafati-
cum. Donum Raginaudi Montis- Falconis Callo-
rienfi Monafterio ann. 1145. inter In Arum, tomi
2. novae Gall. Chrift. coi. 6 2. Notum fieri volo,
quod omnem terram . quamfub jure meo pr adibit
Eratrespojfident, totum laudo & concedo. Simili mo¬
do quidquid in omni terra mea ; ita tamen ut inde Cafa-
tum non perdant praditti fratres , quod adepti funt.
<Jf CASATURA,Idem quod Cafaticum. Charta Con-
radi II. Imp. pro Ecclelia Camerae, ann. 1 146.
apud Mineum tom. 1 . pag. 1 8 1 . coi. 1 .Abbatiam
etiam S. Gaugerici , Comitatum totius terra Camera -
cenjis , Cajlellaniam quoque , Cafaturas & hominia ,
qua de feodo Epifcopi effe conflat.
f i . CASATUS. Vide C a fati.
H2.CASATUS, Ponderis fpecies. Vetus Gloffar.
MS. Sangerman. Cbati pondus decem dragmis appen¬
ditur , qui etiam d quibufdam Cafatus nominatur.
CASBOVIS. Charta Gaufridi[Guillelmi III. in no¬
va Gall. Chrift.] Epifcopi Aptenfis ann. x 247.
apud Sammarth. Serviat annuatim infeflo B.Au-
fpicii ... unum Cafbovis fcilicet 4. carteriavalentia
5 o .folidos Willelmenfes. Infra : Temperavimus ca-
noxtem ante flatuum in didis brevibus civitatis A pten-
Jis , &, in caflroS. Mariim reducente in quartam par¬
tem unius Cafbovis valentem 1 2. f olidos IVtllelmenJ es
CAS 382
pro brevibus ante dictis faciendam infeflo B. Aufpicii.
[ Homagium Elugoni Epifcopo Aptenft praedi¬
tum ann. 1310. ex Schedis Prae fidis de Maz.au-
gues: Et folvere domino Epifcopo & Ecclefia Aptenft
annuatim in feflo S. Aufpitii medietatem unius Cafti
( vel Cafli) bovis valentis 2 5 .folidos Guillelmenjium ,
vel aquiv alentis moneta. Et infra -.Offerant dibta domi-
na. . . 25. folidos coronatorum parvorum pro dicta me¬
dietate dicti Cafli ( vel Cafli ) bovis ; id eft , Bovis
craffi feu pinguis, Gall. Bocufgras, vel forte Car-
cafti bovis , feu Cadaveris bovis occifi: Vide Car-
cafum. Utut eft voce Cafbovis , Cafli bovis, vel
Cafli bovis bovem integrum defignari certo colli¬
gitur tum exipfa voce, licet corrupta , cum ex
aliis locis Chartae an. 1247. una comparatis. Ber-
trandus Raybaudusde Simiana, qui propter bre¬
ve epifc opale de bocaria , id eft , de tabernaria car¬
naria , civitatis Aptenfs debet unum Cafbovis 50.
fol. fVillelm. in feflo B. Aufpicii , debet pariter de
Caflro B. Alanini unum multonem vivum , qui valeat
otto fol. fVillelm. annuatim in vigilia B. Martini :
qui tamen multo redigitur in agnum unum valentem
tres fol. Willelm. quemadmodum Cafbovis integer
5 o • f olidorum redigitur in quartam partem valentem
1 2. folidos. Haec ex praedidta charta , folito fufius,
quia in exponenda Cafbovis voce haelitarunt viri
quidam eruditi. ]
C ASCA VELLUS, C as c a v i ell v s, Campanula,
nola , vox Hifpanica , Cafcavel , fonalium , Neu-
brigend. [ Gallis Grelot , Sonnette , Crotalum,
Provincialibus Cafcaveau. Statuta Ecclefia: Maf-
iil. ann. 1235. Indumenta Canonicorum & aliorum
Clericorum Jint honeflati congruentia clericali. Nec
utantur fotui aribus , vel fellis perioralibus , vel cal¬
caribus deauratis , aut Cafc avellis ; fcilicet equorum
collo appenfis , ut olim erat inufu , atque etiam-
num videmus in mulis vedleriis & clitellariis. In¬
ventarium ornamentorum Abbatis S. Vi&oris
M^flil. ann. 135 8 .Item in extremitate pendentis mi¬
tra funt fex parva cathenuU cum fex longis Cafcavellis
argenteis deauratis f Fori Ofcenfes Jacobi I. Regis
Aragon. ann. 1 247. fol. 1 6. Jfluicunque in hafithi’-
dio commiferit homicidium , vel fecerit damnum for¬
tuito cafu , teneatur folvere homicidium , & emendare
damnum Knif portaverit campanetas , Cafcaviellos :
qui autem portaverit , non teneatur dare.
CASCIA, Arca, capfa, Gallis Caijfe. Charta Joan-
nis Archiepifcopi Capuani ann. 1301. Taberna¬
culum de argento cum Cafciafua. Vide Cafa 2 ,
^f C ASCIARE, V enari, Gall. Ch affer. Statuta Arelac.'
MSS.art. 85. Confules Arelatis .... tenentur com¬
pellere bis & ter in anno ad lupos Cafciandos . . . qui ha¬
bebunt animalia. Vide Caelare.
CASC1NA.. Charta Ademari de Muroveteri ann.
119 1 . Cum . . . ripariis , nemoribus , garriris, Caf-
civis , devefs , manfts , &c. Forte cafcinis ; nam
Cafcina Provincialibus aedem fonat.
^[ CASCUS. VitaS. Rigoberti Archiep.Rem. to. 1.
Januarii pag. 176. coi. 2. Hac denique , quam pra-
diximus porta , ex confuetudine Cafcorum d plerifque
Collaticia , a pluribus ufque hodie Bafhcaris vocatur ;
ibique tam hujus fngularum claves totius urbis porta¬
rum apud fe reconditas pro tempore fervabat. Vita S.
Gondeberti Mart. tom. 3 . April. pag. 6 29. num.
3. habet, qua Collaticia antea vocabatur, fcilicet 4
.conferendis mercibus ; hinc fufpicor Confuetudinem
Cafcorum fortean fuiffe vedigal colleftum pro
merdibus in urbem 'invehendis : fed unde vox
Cafcus !
CASDICIA. Vide Cafliaa.
(
383 CAS
«f CASEALE. Vide Capfa Navis in Capfa.
3| CASEA 1' A , 5pecics placentae ex cafeo. Statuta
Arelat. MSS. art. 59. Et quod furnarii teneantur co¬
quere panes civium .. . & quod non accipiant de foga-
ciis nec de Cafeatis , mji diebus Sabatinis JJgpadrage-
Jime.
CASEATRIX , Quae in villis & praediis ruflicis ca-
feos & butyrum conficit. Ejus officium defcribi-
tur in Fleta lib. 2. cap. 87.
CASELAGIUM. Vide Cafalagiumin Cafalaticum.
1 . CASELLA , Cap fella , Loculus reliquiarum : oc¬
currit apud Glabrum lib. 4. cap. 3. Kao-fAa, in
Hifl. Apollonii Tyrii pag. 17. b. 18* AViasCafelU
dicuntur granaria apud JC. Vide Cafa, & Meur-
fii GIofTarium.
2 . CASELLA , Parvula cafa , in Concilio Agathcnfi
cap. 7. Occurrit etiam in [Praecepto Caroli M.
an. 773. apudMarten. tom. 1. Colled. AmplifT.
coi. 38.JinveteribusChartisan.784.de 840.
apudPuriccllum in Ambrofianae Bafilicae Monu¬
mentis p. 16. 22 3 . praeterea apud Crefcentium
lib. de Agricultura. Will. Brito lib. 7. Philipp.
JEut fabricare Jibi caftrenji more Cafella,
Arboreis ramis , & Jicco ftramine norunt.
Adde lib. 10. pag. 220. lib. 12. pag. 248.
CASELLUM, Idem quod Cafale, Domus , apud Ni¬
colaum Trivettum an. 1 1 90. p. 5 1 1 . & Radul-
phumde Dicetoan. 1192.
% CASELLUS, fi. pro Tajfellus , a J dffus , Cumulus,
Gall. T as. Index utenfilium de Ruminiaco in
ChartuIarioS. Cornelii Compend. Et una cathena
ferrea , & quadam corda ad vinum avalandum & duos
Cafellos feni , vel triginta folidos fortium. V ide T affus.
CASES, Huatfs Iares , dA^yasv , Tela
aranearum, in Supplemento Antiquarii.
CASEUS, Purgati perCafeum. Vide Corfned.
Caseus 'Infans, id efl, Recens, Gall. Fromage
mou. Medicina Salem, pag. 91. Edit. 1622. Nu¬
trit triticum & impinguat lac , Cafeus infans.
^[Caseus Seracf.us, Cafeus , utopinor, ex fero
coagulatus. Hifl. Dalphin. tom. 1. pag. 9 8 . in In-
ftrumento an. 1 3 09. Cafeis Ser ac as ,baconis,pif ci¬
bus , alecibus , &c.
f CASFA. Vide Cafa.
CASIA , Genus mellis in h arundinibus. Suflannaeus
in Vocabulario.
f CASIDILIS. Vide Capftdile in Caffdile.
% CASIMENTUM , Idem quod Caf amentum. Char¬
ta Galeranni Comitis Mellenti, in Hifl. Elarcu-
riana tom. 4. pag. 1350. Prater terram Percharii
& omnia Cajbnenta fua in forefia de Feheham cum
omni libertate pafnagii.
CASINA , Magale , tugurium , Gall .C ab ane. Vi¬
ta S. Gerii tom. 6. SS.Maii pag. 160. Ubi rus Jive
villa aliquantam habitantium Jnb paleariis feu Cajinis.
V ide Caf ihnum & Cafftna.
Casina Pellis. Charta pro Communia Balneoli
an. 1208. Duodena de Pellibus Cajinis 1. obolum.
Haudfcio an fit legendum Caninis.
CASINDIUS, in Hierolexico Macri, pro Gajindus,
Qui ex familia alicujus efl vel domo. VideCrf-
Jindus.
CASlNlN A Moneta. Vide Sanjulianum in Mati-
fcone pag. 282.
CASINUM. Vide in Cafftna.
4j CASIS, Idem videtur quod Cafa , Bona Ecclefiae
ruralia. Chartular. S. Vandregefili tom. 2. pag.
2102. Rodulfus & Rogerius . . . noflrum adierunt lo¬
cum S. IV 'andregejili . . . & medietatem Cajis Eccle-
Jia Remuifcors } quam de Albento tenebant ipfis rogan-
CAS 384
tibus nobis in vadium dederunt propter viginti libras de¬
nariorum Rothomag. ufque ad viginti annos , &c. Lu-
bens legerem Cafa. V ocis hujus in Cajis facilis efk
mutatio.
•([ CAS1VOR , Tope?, Cafeus. Supplem. Antiquarii.
f CASIUS, pro Cafeus, in Litteris Edwardi III.
Angi. Regis apud Rymerum tom. 5. pag. 12.
CASLA, in veteri Gloffario Saxonico, HeSen.Ubi
Somnerus , forte Cajfia.
CASLAGIUM. Vide Cafalagium in Cafalaticum.
f CASLANIA, Caslanus, Caslarius. VideC*-
flellanus 1 .
f CASLUS. Vide Cafbovis.
CASMA , Hiatus , Casmare , Hiatum facere. Lau-
rent.in Amalthea poflPapiam. Legendum Chafma
a Graeco vel xdo-fan: quod idem efl. Ea¬
dem voxmendofe legitur apud Glabrum Rodul-
phum lib. 5 . cap. 1. pro Eafma , Gr. epair/ua , Ap¬
paritio . Vide Palmetie.
CASNAR , veteribus Gallis. Ajfeclator. Qujntilia-
nus lib. 1. Inftit. cap. 5 . Et in oratione Labieni, Jive
illa Cornelii Galli eft in Pollionem , Cafnar ajfettator
e Gallia dubium. Vide Varron. [Feftus : Cafnar ,
Senex Of eorum lingua. Papias MS. Cafnar , Senex :
Cafnari , Senes lingua quorumdam .]
CASNUS, Casnetum. Judicatum an. 867. apud
Perardum in Chartis Burgundicis pag. 147. Et
dixit quod ipfe ... & fui fervi . . . tallafent vel occi-
diffent uno Cafno de S. Benigno. Aliud an. 868. ibid.
Et dixit quod idem Heldebernus cum. 7. in Jilva S. Be¬
nigni venijfent , & ipfo Heldeberno pracipiente , Caf-
num mortificajfet malo ordine , &c. Notitia alia Ju¬
dicati an. 870. ibid. pag. 1 4 9. Mallatus fuit ipfe
Hildebernus , & f aeramentum aramivit , undegietivos
r em an (it , & de tertio Cafno prejudicium Scabineorum
in altero mallo eundem Hildebernum cum tejlibus ad-,
probavit.... Tunc judicatum efl a fupradiftis Scabi-
neis , ut de ipfis Cafnis , quos mortifi cavit , legem face¬
ret & reve adi aret , feu fupradiclam terram legaliter
redderet s quod & fecit, &c. Quibus locis ‘Cafni, ni
fallor, funt quercus, noflris Chefnes , P icar dis Jj>uef-
nes , Occitanis Caf es , & Caffenats. Proinde
Casnetum, efl quercetum, in Charta Philippi Au-
gufli an. 1 1 8 5 • apud Morinum in Hifloria Vafti-
n en fi pag. 70 6. Ab illa aqua ufque ad terram &
nemus quod Morini dicitur Cafnetum. Ubi perperam
editum Cafuetum. Galli dicebant JjJuefnoy , unda
urbi in Hannonia nomen.
§C? Interpretationem Cangii confirmatMabillonius
tom. 3 . Annal. Benedid. pag. 48. ex occafione
Praecepti dati Ad illum Cafnum an. xvi. regnante
Carolo ( Calvo ) gloriojiffimo rege Indictione tertia ;
fubdit enim : Quis fit locus ille ad Cafnum, in-
telligimus ex Annal. Bertinianis ad annum 877.
ubi Franciae Proceres pofl mortem Caroli Calvi
Conventum ad Cafnum in Cotia condixiffe me¬
morantur. In Cotia lilva prope Compendium lo¬
cus efl a quercu fic didus , vulgo Cafnus Herbe-
loti. Vide Valefium in Notitia Galliarum p. 161.
& 413 .
CASONA, Acus mulieris , qua mulier caput fcalpit , a
cado , dis, dibla,eo quod cadere facit immunda.] oeni, da
Janua, ubi perperam edit. Cafoma. Ita enim Glof-
fae Ifid. & Ugutio. [Graevifls cenfet legendum
Cnafon ex Ferto, apud quem in cafu quarto nu¬
meri multitudinis legitur Cnafonas. ]
CASPALANUS, pro Capellanus , in Charta Ludo-
vici Regis Aquitanorum apud Stephanotium to*
3 . Antiquit. Pidav. MSS. pag. 2 3 8. * In Dei no-
mint Reginpertus feu indignus vocatus Epifcopi ( fic )
Jive,
38y CAS
Jtve Cafpalanus Hlodoico Regis Adquitaniorum. Slgn.
* Magnario , &c.
^ CASORU M , Vetuflum , in Gloffis Ifid. Sed legen¬
dum cum Gebhardo & Grcevio Cafcum , vetujtam.
Apud Papiam MS. & in Gloffario MS. Sangerman.
Cafcum, Antiquum , vetus , vacuum. Cafci voce hoc
fenfu ufi funt Ennius & Varro,
i . CASSA , Venatio, Gall. Cbaffe. Vide Caci are.
^ 2. CASSA, Domus, aedificium , magale. Tabula¬
rium Rothon. Ecclejia S. Maria cum ipfo alodo, qui
ad ipfam pertinet , cum Caffis & adificiis , datur S. Sal¬
vatori Rotbonerji.W ide Caf i i .
$ 3 . CASSA, Italis Arca, Capfa in qua Sandorum
Reliquiae reponuntur , Gall. Cbaffe. Miracula fan¬
di Wlfranni to. 3. SS. Martii pag. 162. Repoji-
tum efi hoc facrof anctum corpus beatijfimi IVlfranni
Archiepifcepi & Confefforis in hac Caffa temporibus
meis. Additiones ad Vitam S. Antonini to. i.Maii
pag. 3 3 1 . Prafatam tunicam tn quadam Cajfa ...po-
juerunt. Tranflatio S. Floriani tom. 7. Maii pag.
5 7 5 .E. Jjfuod certificatur per tabellam fupraf criptam
repertam tn fundo Cajfa. Occurrit infuper in Vita
B. Dianaetom. 2. Junii p. 367. in Vita B. Hen-
rici Baucenenf. p. 374. in VitaB. Lidani tom. 1.
Julii pag. 3 47- in veteri Difciplina Monaft. ex
Jfcitibus Luxov. p. 5 72. apud Rymer. tom. 1.
p. 84i.Marteniumtom. 4.Anecd. coi. 809. in
Statutis Ecclefiae Conftantienfis , <5cc. Spicii. Fon¬
tanei. MS. pag. 387. Cajfa que pendet fuper magi-
Jlrum altare , in qua Corpus Domini requiefeit.
^ 4 CASSA, Capra, ubi pecuniaaffervatur, Gall.
Caiffe. A da SS. Maii to. 6.p. 1 76. ubi de fando
Jacobo Philippo : Fuerunt autem ipji ducati fumpti
ex Cajfa B. fjacobi Philippi ; poftea autem , inquit , re¬
cepi a Priore folidos xxx. Jimiliter fumptos ex d. Cajfa.
5 . CASSA , Fama , in Statutis Arelatenf. tit. 2 5 .
Statuimus ne quis fcienter hofpitetur in domo fua furem
nec latronem , nec hominemmala Caffa, nec hereticum ,
nec Valdenfem. Alibi : 'Jjfui videantur ejfe infames ,
vel mala Caffa.
«{[ 6. CASSA. Mandatum Ed^ar di III. Regis Angi,
an. 1338. apud Rymerum tom. 5. pag. i2^ubi
de variis vidualibus : 1^40. Bacones , 130. car-
cajia bovina vel boves , 4100. Caffas mulionum vel
muliones. Cajfa hic idem efi quod Carcajtum.
1T7 .CASSA, Sartaginis fpecies , Gall. Poelon. Inven¬
tarium anni 1 342. ex Archivo S. Vidoris Malfil.
Apud focariam duo inceptendia , unam fac c aginem ,
( farraginem , ) item unam Cajfam , unam vigilem ;
item unam copam ferream , &c. Lugdunenfes Cajfe
vocant Sartaginem , Gall. Poele ; Andegavenfes
vero & Normanni excipulum adipis fiillantis e
carnibus , dum torrentur, Gall. Lechefrite.
x. CASSARE, Cedere, concedere. ChroniconFre-
degarii juflfu Cljildebrandifcriptum c. 45. Jjhio
ordine duas civitates Augujtam & Siujium cum territo¬
riis ad partem Francorum ( Longobardi ) Cajfave-
rant , non abfeondam. Mox : Vallem, cui nomen Ame-
regis, partibus Guntcbramni Cajfantes. Cap. 6 9. Unde
unum centenarium auri Charoaldus Rex partibus Im¬
perii de prafente Cajfarct.
4. CASSARE , Irritum reddere , Gallis Cajfer, vox
frequens in EdidisPrincipum. Occurrit etiam in
Vita S. Canuti Regis Ohodritarum cap. 4. §. 17.
& apud alios Scriptores. Papias : C affar e, evacuare ,
privare , caflrare , unde Caffabundus , inflabilis , du¬
bitans , titubans. [Charta Offae Merciorum Regis
an. 7 9-0. apud Felibianum inHift. Sandionyfiana
pag. xlii. Evidentia rerum & experientia declarant
Cajfabundam mortalium vitam , & innumeris cotidie
Tom. II.
CAS 386
calamitatibus conjlringi. V etus Gloflar. Sangerman .
MS. nura. 501. Caffabundus, Titubans. Gloff. ifid.
C affatur, Cajlratur .] Gloffe Arabico-Lat. Cajfa-
bundus, dubitans , vel timens. Gloffar. AElfrici : Caf-
fata , 'pophjiep.it>, i. caffa, abrogata. Cajfus, va¬
cuus, inanis. Glofi. Lat. Gr. Cajfum , tuvov , [xd-
Txtcv , anupov. [Supplem. Antiquarii : Cajfo, ,
Ptivo.'] Ita non femel in Cod. Theod. unde ne-
fcio cur viri dodi a Charaxare deducant.
^ 3. CASSARE, Frangere, Gall. Cajfer. Edidum
Philippi Pulcri pro Reformatione regni an. 13 o 2.
in Confuetud. MSS. Tolof. fol. 43 . Eo quodgar-
diatores feu regaliatores amputabant feu Cajfabant ne¬
mora ditiarum Ecclejiarum , antequam tempus ampu¬
tationis feu Caffationis eorum , aut debita venationis
adveni ffet. Ex his pofterioribus verbis conjicio
Cajfationes, dequibushic agitur, effe populatio¬
nes , quas faciunt ii , qui in nemoribus adhuc te¬
nerioribus Venantur.
4. CASSARE , Venari, Gallice Cbajfer. Stattita
Maflil. pag. 517. Nullus Jit aufns 'venari feu C affari
cuniculos feu cyrogrillos , niji per xv. dies ante fejlum
Natalis Domini. Ibidem recurrit pag. 5 ift.Aves
deCaffar , ibidem pag. 5 2 1 .accipitres nuncupan¬
tur. Vide Cactare & Chtrogrillus.
•fl 5. CASSARE , Abducere. Vita Patrum Emeri-
tenfium : ^fgjem iterum iterumque verborum objurga¬
re increpationibus Jluduit;fed eum nec Jic ab illecebrofa
edacitatis deleltatione atque furti rapacitatifque in
ternione Cajfavit.
H 6. CASSARE, Exaudorare, Ca\\. Cajfer; Miffum
facere, fi agitur de milite. Regimina Paduae ad
an. 1318. Falta fuit pax ... & tunc Cajfati fuerunt
foldatt. .. & Cajfatus fuit fiprafcriptus capit anens do~
minus Obiz^o , &c.
CASSARES, pro Cafales, ni fallor, in Charta Alfonfi
Imperat. Hifp.aerse 1182. apud Anton. de Tepez.
in Chron. Ordin.S. Benedidi to. 7 .Tres Caffaresf
videlicet villam novam, & cafimFielibarbe,& Foofen-
damfin Ravanadam Jitos, &c. Occurrit rurfuminfra.
CASSARUM, vox Italica, Cajfaro , Academicis Cru-
fcanis, Ricinto di mura intorno alia rocca, 0 nel piu
alto della terra , la parte concava dei corpo circondata
dalle cojlole , Thorax. Vide Od. Ferrarium in Bu¬
fo. fhronicon Pifanum Ughellianum an. 1 1 1 5.
Chrijlianus exercitus exuit ans.. . cajlella duo & man¬
gana conducit ad C 'affar um. Mox : Ex cajlellis ergo fu-
pereminentibus C ajf ari magnis tuuibus , Chrijliani con¬
tra for tiffimos Saracenorum recollectos in Cajjaro acri¬
ter inflare coeperunt , &c. Occurrit ibi pluries.
CASSAT A , Cassatus. Vide Cajdta.
<H' CASSATIO. Mide Cajfare 3 .
<jf. CASSATUS , Peradus , completus. Mabill. Li-
turg. Gall. pag. 366. in Oratione Miffse diei Pa-
fchatis ; Omnipotens fempiterne Deus , qui refurgens d
mortuis , Pajfione Cajfata, potentiorem te tuis Difci-
pulis reddidiflt , concede , &c. Vide in Caf ita.
f CASSE, Erumna. Gloffar. MS. Sangerman. n. 5 o 1.
CASSEA, Capfa, Gall. Caiffe, apud Rymer. to.
7. pag. 233. coi. 1. Unam Cajfeam faccari canatdi .
^1 CASSELLA, Parva cafa, Tugurium. Adii SS. 'Ne¬
rei , Achillei , &c. tom. 3 .^SS. Maii pag. 1 1. Leva¬
vit corpus & perm&anter in biroto perducit ad Caffel-
lam fiam. Vide Onomafticon tomi 2 . SS. Aprilis,
& fuperius Cafella.
CASSET A , Parva fartago, Gall. Poelon , diminut.
a Cajfa 7. Inventar. an. 1341. ex Archivo S. Vi¬
doris Maffil. Item f e iratum unum cum yfotono ; item
unam Cajfetam de cupro , duas cayjfatas in difpen/a;
item unam grajillam , &c.
Bb
3 8 7 CAS
H CASSETELLA , Capfula. A<ftaSS. Junii tom. i
pag. 5 6 . de S. Secundo : In quo quidem fepulcro erant
tres CaJfetelU lignea, in quibus & qualibet earum erant
Reliquia f an fla.
% CASSIA, Capfa ubi aflervatur pecunia, Gallice
Caijfe. Hinc in Chronico Siciliae apud Marten.
tom. 3 . Anecd. coi. 86. Caffiam imponere , eft im¬
ponere tributa & veftigalia, quorum proventus
pecuniarii in caffia quadam publica reponeban¬
tur 4 Fridericus Rex Sicilia impofuit in ea infula Si¬
cilia Cajfiam unam , ob quam Caffiam folvuntur tria
per centum , propter diflam guerram , qua folvuntur
intrando & exeundo. Haec paulo aliter leguntur lo¬
co citato ex negligentia typographi, ut monet
Index Onomalhcus ad calcem tomi 5, ubi men¬
dum corrigitur. Vide Caffa 4.
Cassia, Capfa Reliquiarum , Gall. Cbajfe. No¬
titia Eccleliae Dinienfis perGaflendumpag. 151.
Unam Caffiam magnam coopertam de ojft ad tenendum
Reliquias. Vide Caffa 3 . & Cbajfia.
Cassia, Capfa in qua merces trarifportantur, Gall.
Caijfe. Hift. Dalphin. tom. 1. pag. 98. coi. 2. in
Inftrumento an. 1309. Item qualibet Caffia lima¬
rum , fpeculorum debet duos denarios.
CASSIRULA. Vi deCafubula jsott. Cafula.
CASSIDILE , vel Cassidilis. Ugutio : Cafftdilis , vel
CaJJldile , dicitur facculum , pera , farciperium , fica¬
rium, marfupium , moculus Joculus, crumena. Papias :
Caffddilis , pera paftor alis. Ifidor. GlofT. Caffidilis,
fera , marfupium. Will. Brito : Cafidile dicitur pera
Aucupis in modum reticuli fafta , in quo ponit quos in
caffe , id eft, rete , cepit. Ita etiam Joannes de Ja¬
nua. Odorannus ann. 1031. Protulit auri fulvi
tranfmijfum munus de Cajfidile. Matth. Weftmon.
Portans in Cajfidile toxicum mellitum. Conradus
de Fabaria de Calibus S. Galli cap. 5 . 0 mna m
juvene Principe Mercurii philologia , qua fparfo ru¬
bore juvenili promulgavit eloquia cordis dudum inftin-
ftaCaftidili ; id eft, ut Walfridus loquitur defan-
<fto Gallo lib. 1 . cap. 2 3 . Alta memoria (fi armario
cordis inferuit. Vetus Interpres Tobise capite 8.
Protulit de Cajfdili fuo partem jecoris. Matthaeus
Vindocinenfis in Tobia:
Cajfdili profert auxiliare jecur.
Capstdiije. Gloffa MSS. Capjidile , eft Capfa , vel pera.
Ita feribiturnon femel apud Petrum Damianum
lib. 4-Epift. ult. lib. 7-Epift. 5 . 1. 8. Ep. 14. quali
a capfa deducatur. GlolT. Lat.Gal. Cafidihs pCaffete.
% CASSIDONiUM, Murrha, fpecies lapidis pre-
tiofi , unde vafa olim plurima lingebantur, Gall.
Caffidoine. lnventar. Ecclefia: Anicienfis an. 1444.
Item una naveta de Cajfdonio munita argento , cum
pomo & fuis repofitoriis garnita argento.
I. CASS1NA , Cafula , T ugurium, Italis Cafftna ; ac¬
cipitur pro praedio ruftico. Lex Longobard. lib. 1.
tit. 19. §.25. Si quis Cajfinam , vel teftum alienum
foris in curte , ubi viri non habitant , deturpaverit . . .
reftauret ipfam Cajfinam . . . Nam fi cafam ubi viri ha¬
bitant , deturpaverit, componat , (fic. Charta Ma-
thildis Comitiflse an. 10 ”79. apud Francifcum
Mariam in Mathilde : Una cum omnibus cafis , (fi
C affinis , feu cafalinis , fimulque terris & rebus illis
qui ad jam dicta cafa & curte . . . funt pertinentes, tam
de muro pro dido caftello quam (fi deforis cafis & C af¬
finis , feu cafalinis , &c. [ Chronicon Farfenfe apud
Murator, tom. 2.part. 2. coi. 604. Domnus autem
Henricus concejft huic monafterio campum in Kinv.ua ,
qui fuit antea vinea domnicata Regis ; (fi funt Cajfttu
(fi horti f] Apud Hariulfum in Chron. Centul. lib.
3. cap. 10. pag. 468. pro Cajfnos de pallio , lego
CAS 3 88
cujfinss. Vide Statuta Mediolanenlia part. 2. cap.
23<>.2-37-
Casinum. Charta Bonfilii FulginenfisEpifcopi apud
Ughellum tom. 1 . p. 740. Concedo vobis . . . molen¬
dinum in caftro Ecclefia cum comibus utilitatibus fuis,
(fi unum Cafinum ibidem juxta molendina ex omni parte
pedes 1 2. d1 4. modiola terra infra civitatem , (fic.
V 2- CASSINA , Pulvinar, Gall. Coujfn. Spicii. Fon-s
tanell. MS. pag. 262. ubi de lignis ad veftiturr*
pertinentibus : Profigno capitalis > vel quod vulgari¬
ter Caffr.a vocatur , &c. f. legendum Cujfqa. Vide
Cafftna 1 . & Cufftnus.
f CASSINI , Do&ores Turearum. Radulphus Abb.
in Chronico T . S. apud Marten. tom. 5 . AmplilE
Colleft. coi. 572. 'Traditaque eji fjerufalem , proh
dolor ! m manibus nefandorum d nefandis Chrifiianis ,
& claufa funt janua , pofitis cuftodibus. Igitur Alpha-
chtni & C Affini , miniftri fciltcet nefandi erroris , Epi-
fcopt & Prefujteri fecundum opinionem S arrae enor um ,
primum templum Domini , quod Belthalla vocant , (fi
quo magnam falvationis habent fiduciam , quafi oratio¬
nis (fi religionis (caufa ) afeenderunt mundare , &c.
f CASSIO , Species capfae, ni fallor , a Gall. Caijfe.
Hift. Dalphin. tom. 2.p. 282. Item, pro clavis
feneftr arum (fi uno Cajfione faciendo pro reponendaroba
Domini (fi Domina ni.fol. vi. den.
CASSIO TICUS. Charta donationis fa<ftae Eccleliae
Cornutiance edita a Suarelio : Item alium holoferi-
cum luritatum , pallium Cafft oticum , item pallium li¬
neum Aquitanicum , (fic.
CASSIS, Aranearum tela. GIolTar. MS. Sangerman*
num. 5 o 1 . A CaJfis , Rete , dedu<fta notio.
^ CASSO , Sartago, Gall. Poelon. Charta an. 1525.
ex Schedis D. le Fournier : Emptio cacobi Jive peirol
cupri ad tinturandum retia, una cum fuis furnimentis (fi
pertinemus , videlicet la Caffo, &c. Vide Caffa 7.
CASSULA. Vide Cafula. * _ \
CASSUM , [ Fragmentum. Solinus cap. 6 5 . Aut pa¬
learum Caffa , aut chartarum fila ad Je rapit Lychni-
tes gemma. J Vide Capfum.
CASSURA. Vetus Notitia apud Francifc. Mariam,
in Matthilde Comit. Jfiui contendit (fi contradicit no¬
bis d pars pradicta Ecclefia Epifcopatui noftro fantti
Martini dec em Caffuris rebus illis majfaritiis , qua viden-
tureffe in loco (fi finibus Camutiano,&c. Forte Caffinis.
H 1 . CASSUS , Pars vellis major , qua corpus tegi¬
tur , exceptis brachiis : vox ab Italo Caffo , Tho¬
rax, ni fallor, derivata. Annal. Benedidt. to. 4.
p. 616. ex Chirographo anni 1061. Pellicias duas ,
feftivdmfcil. cujus CaJJus ejfetde fquirionibus (fi manica
de grifiis : S eptimanalem quoque , cujus Caffus ejfet de
cattis , & manica de vulpibus cum pellibus vulpelinis.
2. CASSUS , Cafa. Vetus Charta apud Vadianum :
Jj)uidquid vtfus fum habere .. .. in villa qua dicit ut
.... hoc funt Cafft, cafalis, mancipiis, peculiis , &c.
Vide Capfum.
CASTA, Proeftationis fpecies in Occitania. Charta
Philippi Regis Franc. an. 1 3 06. pro Ecclefia Mi-
matenfi, in Regefto Lud. Hutini Regis Franc.
fol. 60. Jjhiod de vineis tunc fattis daretur feptima
pars fruttuum pradittis dominis , (fi de faciendis feu
plantandis extunc daretur undecima pars vulgariter
qua vocatur Cafta , propter quod homines dicti loci vi¬
neas poft di tiara compofitionem plantatas indiligenter
exedunt , (fi alias dimittunt incultas , five minus bene
cultas. Occurrit ibi pluries, [ut<5c in Confirma¬
tione compofitionis cum Habitantibus Caftri de
Leucata ann. 1 3 1 3 . ex Bibi. Colb. Regeft. 5 6.
Portiones vinearum tam veterum quam novarumfint
ad undecimam partem fruttuwn , qu * Cafta (ommu-
389 CAS
niter nuncupatur , ita quod didi homines non tenean -
tur de c&tero dare de veteribus nec de aliis nifi folum
Caftam pr&ditiam, &c.]
^]" CASTAGNETUM , Caftanetum , Gall. Chdtai-
gneraie. Archivum S. Vidoris Mallii. T 'erns, vineis,
olivetis , Caftagnetis , quercetis, &c.
CAST ALDUS , Casi aldio , Villae procurator,
praefedus. Cajialdatus, Munus vel jurifdidio Ca-
ftaldi. Caftaldaticum , Caftaldictvn , Tributum, ut
videtur Caftaldo debitum, &c. Vide in Gaftaldus.
CASTALLUM, Jive pifcinam in qua congregan¬
tur aqua, apud Rymerum to. 1 1 . pag. 3 . coi. 1 .
% i.CASTALLUS. Charta Philippi Reg. Franc.
ann. 1x07. pro Rotomagenfibus , apud Duchef-
nium Hili. Norman. pag. 1 06 z. Si debitor intra
Rothomagum venerit , ex quo de equo deflcenderit , Ca¬
ji alium vel hernefium fuum per Majorem propter debi¬
tum arreft ari poterit. Apud de Lauriere legitur Car-
callum.Vide in hoc voce. Legere malim Cabal¬
lum, atque equum ipfum inteiligere.
z.CASTALLUS, An pro Cajlellamis, Cultos callri,
dn pro Caflaldus , V illae praefedus? VitaS. Tho-
mae Abb. Farfenf. inter Ada SS. Benedid. lec. 3 .
part. 1. pag. 287. At illi dixerunt, quod probator
( f. praetor ) ipfius civitatis Caftailus ibidem ejjet ;
quem accerfitutn pereunti ari coepit , &c.
CASTANARETUM , Caftanetum, Gallis Ch a-
(laigneraie. Tabularium Eccleliae Gratianopolita-
nae: Gaufrtdus habet in Renes terras & Cajlanaretum
de Epifcopo pro feudo.
Castanarium, in Chartulario Matifcon. fol. 14.
<5f Castanearium , bis habetur in Recognit. de Mo¬
ras ex Regelto Probus fol. 37.
% Castaneum, infra in voce Stellaria.
^ CASTANGHrUM,in Donatione an. 993. apudMar-
ten. tom. i.Colled. AmplilT. coi. 347. Melius
legeretur Caftagnetum.
Castanhale, Castanhalts Terra, Eadem notio¬
ne, Hifpanis Caflanil, in Charta Annae Dapfaco
ann. 1 488. Confrontantur ab una fui parte cum Ca¬
ji anh ali Anthoni Rojjent .... Duas fextariatas terra
Caftanhalis Jitas , &c.
CASTEGUETA. Charta Galeacii Comitis Virtu¬
tum an. 1377 .In eorum pojjejfionibus , jediminibus ,
adifieiis , vineis, Cajleguetis, pratis , nemoribus , &c.
Sed videtur legendum Caftagnetis. Italis Cajlagnuo -
la , eft locus caftaneis confttus.
CASTELERIA. Vide in Manneria.
CASTELG ARDUM , Caftlegardum fervitium , eft
fervitus , quae in arce aliqua Regis , vel alterius
domini, propugnanda atque defendenda conliftit,
quoties feudatarius requifitus fuerit Vide Co-
wellum lib. 2. Inftit. tit. 3.$. 4. Littlet. lib. a.
cap. 8- <3c infra in verbo Stagium.
CASTELLA. Vita S. Genovefae num. 39. apud
Bollandum : Contingit ut naves eorum, vento flante ,
ita inter fcopulos vel arbores periclitarentur, ut CaflelU
in quibus fruges exhibebant , in latere verfx , etiam
naves aqua implerentur. Legendum Ciftella.
CASTELLAGiUM , Qiipd exfolvitur Caftellano,
vel alteri , pro cuftodia rei in caftello, in Con¬
cilio Bituricenli an. 1 3 3 6. c. 1 z. Et nihilominus
compellant fjudties Ecclefiafticos ad fatisfaciendumjibi
de cuftodia , carcerario, Cajiellagio ,feu geolagio, &c.
CASTELLAMENTUM , CatillaMen. Arnobius
lib. Adverfus Gent. Ut fpirulas & botulos facerent,
ificia , Caflellamenta ,[Catillamenta , Salmafio,]/»-
cania , fminatam cum his carnem, & glaciali condi¬
tione tuceta. Cibum inftar pyramidis hic quidam
interpretantur. [Idem Arnob. lib. j.Jguid tada ?
Tom. II.
CAS 390
quid toania ? quid offa , non vulgi , fed quibus eft nomen
appellatioque Penita, ex quibus, quod primum ejl ,
exiguas arvina ejl miculas Catillaminum infetia de
mne. In hunc locum Hofmannus: Cupediaeft&
delitiola mattea, a verbo Catillare i. e. Ligurire
.... Proprie vero ita vocafle videntur farcimina
aut botulos minutis carnibus inculcatos , quod
avide a Catillonibus expeterentur. ]
1F CASTELLANUS Castf.llanaria, Castellare,
Castfllio, &c. Vide poft Cajlcllum.
^F CASTELLI A. vide in Alannerta.
1. CASTELLUM. GlolT. Lat. MS. Regium Cod.
1013. Cajlrum antiqui oppidum vocabant in alto po-
Jitum cujus diminutio facit Caji ellum. Quo fenfu Hir¬
tius dixit: Cajlella complura locis editis pojita. [Vita
S. WilbbrordiEpifc. Trajcd. inter Ada SS. Be¬
nedid. fec. 3. part. 1. pag. 610. Jguod etiam pius
pradicator haud fegniter implere fatagebat , circuiens
omnes illius terra regiones, per urbes , vicos, Caftella,
ubi prius evav.geliz.abat , &c. Ibid. infra : In qua
tunc gente S. IVillebrorduspofitus eft pradicator, fedi -
que Epifcopali mTrajetio Caftello delegatus eft. Quod
Cajlellmn hic dicit Alcuinus hujus vitae profaicae
feriptor , in vita metrica , Urbem nuncupat cap.
1 1. & S. Liutgerus in Vita S. Gregorii Abb. Tra-
jedenfis, Trajetium antiquam civitatem appellat;
hinc confirmatur , quod jam ante nos obferva-
runt alii , fcilicet ab illius temporis feriptoribus
oppida munita dida fuilfe Cajlra Si Cajlella, ut
palum videre eft apud Gregorium Turon. &
alios coaetaneos ; urbes veroinfigniores, ac pr$-
fertim epifcopales , Urbes & Civitates appellatas
fuilfe. Vide Mabillonium loco laudato & Vale-
fium in praefatione ad Notitiam Galliarum pag.
xviii. Si infra v. Cajlrum.] Gloflar. Lat. Graec.
Cajlcllum, municipium, wym , Cajlella, Ugu-
tio : Cajlrum, quod in loco alto fitum eft , quaji cafa
alta, unde Caftellum. Salvianus lib. 5. Sicut folent
hi, qui hojlium terrore compulfi , ad Cajlella fe confe¬
runt. Ordericus Vitalis lib. 4. Munitiones , quas
Cajlella Galli nuncupant. Guibertus Abbas Novi-
genti de Laude B. Mariae cap. 7. Caftellum autem
ex vallo & muro turrique conjicitur, & id ipfum a ca -
Jlrando&l coercet, do vocatur. [Le Romani S. Leo -
cade MS. ubi de patrona cujufdam ioci :
Jjhii la requtert de cuer fin
Par fes proteres li aquiert
Ce que juflement li requiert ,
Chajlelaine ejl & avoee
Du Chajlel & de la contree.
Ubi Chajlelaine eft Caftelli domina , ut apud
Borellum : Elie nejl dame , ne Chajlelaine. Ad vo¬
cem Chajlel quod attinet paflim occurrit apud
Scriptores noftros paulo antiquiores.]
Castellorum Opus , inter exadtiones ac vexationes
reponuntur in ChartaRainoldi Archiep.Remcnf.
an. 1094. EtVcirpivit exatiiones quas Tallias vulgo
vocant, quas in villa S. Remigii exerceb at, & omnia car-
ropera , ^ OperaCaflellorum , & omnes alias inju jias
confuetudines.Tdh\\\ax\xxm DervenfisMonaft. Sci¬
licet b annum, infr atiuram,corv ad am,carr operam, Opus
ad Caji ellum, vel aliam quamlibet confuetuditiem , ne¬
que nos, neque qui fjuam hominum accipiat. Charta Hu-
gonisDienfis Apofl. S. Legati, ibidem : Carropera
frefeennas, Opus Cajlelli , conventum gener ale femel in
anno, tamen menfirate.&c.ChattdLaliae jufdem Ta¬
bularii: Opus ergo Caflelli femel in anno jiet una hebdo¬
mada Martii & non in alio menfe. Et fi opus non fuerit ,
pro redemptione operis recipiet 6. denarios de manflo
veflito, &c. Vide Auxilium pro Caftello adifleando.
39* CAS
«^Castellorum Operatio. Eadem lignificatione
legitur non femel in diplomatibus Regum An-
glorum. Vide Kennetti doliarium ad calcem
Antiquit. Ambrofden. &c.
Castellanus, Caftelli incola. Ugutio : Cafiella-
nus, qui inhabitat Cafirum. Ita apud Titum Li¬
vium lib. 5 4. Hirtium de Bello Alexand.S. Au-
gullin. Epilt. 2 6 1 . Reginonem ann. 959. 964.
Anonymum de Miracul. landti Bertini cap. 9.
Sigebertuman. io9 9.0ttonemaS. Blafioc. 14.&
in Chartis aliquot veteribus apud Ughellum to.2.
p. xo 09. 10 10. Caftellanus miles, in leg. 2.Cod.
de Fund. limitr. qui in caltellorum praefidio elt.
Castellanus, Cultos caltri, in Conllitution. Sicul.
lib: i.tit. 89. C4. feu qui ratione feudi caltro
domini praefectus elt. Verfus laudati a Cognato
in Hilt. Tomae, lib. 3 . cap. 49.
Et Caftellanus feudum capit d cathedratd »
Id ell, Epifcopo. Huic praeter cultodiam caltri,
incumbebat potitfimum Burgenfes & eorum
Communiam in exercitum educere , ut colligi¬
tur ex facramenti formula , quod infulenlis Ca-
Itellanus praeltabat, deferipta ab Haraeo lib. 1.
Hiltor.Caltell. Infui. & Buzelino lib. 3.Callo-
Fland. c. 10. Vide Claudium Expilliumorat. 28.
Castellani, apud noltros, fiunt qui feuda Caltel-
laniae pollident , quibus iplo jure caltellum ha¬
bere competit, cum mero imperio , feu jurif-
didtione fuprema , ut elt in Confuetud. Nor-
man. cap. 3 3 . De his palfim Confuetudines mu¬
nicipales Francise , locis a Raguello & aliis indi¬
catis , in quibus eorum jura delcribuntur. [Vide
Elilt. Dalphin. tom. 1 . pag. 1 o 3 . & 1 04. & D.
. Bruffel de Feudorum ufu tom. 2. pag. 712. ubi
docet eamdem fuilTe Caltellani , quam Viceco-
mitisin Comitum urbibus potellatem, unde in
iis urbibus, inquit, ubi Vicecomes erat ab anti¬
quo, nunquam poterat elfe Caftellanus, quia una
& eadem eratutriufque dignitas & jurildidio.]
Castellani dicuntur praeterea qui habent jus caltri
reddibilis, atque ita intelliguntur in Conltitu-
lionibus Catalanicis inter dominos & valfallos
MSS. inCod.Thuano fignato 9 3 . fol. 58. &c.
Castlanus. Ufatici Barcinonenfes MSS. cap. 2 6.
Cafilani in caftris qua tenuerint per feniores juos , non
debent fub fe mittere altos Cafllanos fine confenfu fe¬
moris , efic. De Caftlanis Hifpanicis multa (habet
Andreas Bofchus lib. 2. delsTitels de honori de Ca-
t ala urna cap. 24. §. 7.
Caslanus. Charta anni 1 1 5 7. ex Archivo Ecclefiae
Maffil. Concedo jus Caflanorum efi ipja Cajlania, &c.
Subcastlanus , Qui vices Caltellani agit. Confue¬
tudines Catalanix inter dominos & valfallos MSS.
cap. 56.S1 aliqui Snbcajllani fint in aliquo cafiro ,
licet Caftellanus fecerit hom agi um domino majori , item
pote fi petere dominus major a Subcafilants , ut faciant
fibi homagium fidelitatis.
Castellania, Dignitas, officium, feu feudum Ca¬
ltellani vel Caltellani di ftridtus , ut apudRadul-
phum de Diceto.
Castkllanatus , Eadem notione, in Bulla Boni-
facii IX. PP. an. 1401. apud Fontaninum ad cal¬
cem Antiquit. Hortae pag. 453.
«[ Castellanaria, Caltellani diltridus, in Libertati-
tus Rancurti , &c. Vide locum in Hofiis ad lin.
Paulo aliter in Libertatibus , efic.
Castellfria , Eadem notione , in Libro nigro
Scaccarii pag. 158.
«f Caslania, Fodem fignificatu. Teltamentum Ade-
jnari Scalarum Vicecomitis inter lnilrum. tomi
CAS 392
r. novae Gall. Chrift. coi. 205. Ex quibus primum
omnium efi Scalas cafirum meum cum omni Cajfania
{fi cum univerfis fevalibus efi cum ecclefiis efi cum
curte mea de Cannaco. ... & cafirum meum Mulfe -
donum cum omni ipfius Cajfania, efic. Obfervantedi-
tores pro Cajfania alias ledtum luilfe Caflellania ;
mallem utrobique legere Cajlania cum Baluzio
tom. 2. Hilt. Arvern. pag. 42.
^Caslarius, Eodem intelledtu. Charta G. Abb.
Aureliae, an. 1217. Feci conventionem cum domino
Cernite Delphino . . . deCaflario de Daufat , qui efi jure
alodti & feudi B. Geraldi. Nam dittus Cernes dedit
pro falute anima fu* (fi pr&decefjorum fitorum duos fe-
fiarios efi unam eminam avena, quos habebant cenjita-
les in Cafiario (fi in apertinentiis dicli Cafiari Ecclefia
dei Daufat. . . Dominus vero Comes (fi fui haredes ha¬
bent in feudum ab Abbate Aureli acenfi quidquid h abent
inpradiftoCajlario intra tales metas ab ulmo veteri, (fic.
Castellarius , Ugutioni , Dominus cafiri , vel qui
praefi cafins. [Seherus Abbas de primordiis Mo-
nalterii Calmofiac. apud Edm. Marten. tom. 3..
Anccdot. coi. 1172. A. Eidem Vicario Ecclefiam
omnimodis ab finierunt , efi cuidam Caftellario fuo ,no-
mine IV alfrido protinus tradiderunt. In veteri In-
feriptione apud Gruterum pag. 601. n. 7. fu-
mitur pro eo qui praeell aquaedudtibus : Clemen¬
ti Cafirum fervo Cajlellario aqua Claitdia.Y ide Fron¬
ti nu m de Aquaedudtibus. ]
Castellaria , Idem quod Caflellania , Chaflellerie 1
in Charta an. 1 287. in Probat. Hilt. Caltilion.
pag. 90. & alia apud Haraeum lib. 1. Hilt.Ca-
ftell. Infui, pag. 137. Lambertus Ardenlis pag.
. 253. Hernico de Balliolo , ad cujus nutum Brobur—
genfis tunc temporis difponebatur Caftellaria. Charta
an. 1 1 6 5 . to. 1 3 . Spicilegii Acheriani pag. 319..
In alodio fuo & in Caftellaria , id efi , termino ejuf-
dem cajlri. [Tabularium S. Florentii : Nobilis vir
Hervaus de Vitnaco donavit Deo & S. Florentio pe-
dagium de rebus ipfius Santti qua tranfibunt per ca¬
firum Vitnacum five per C ajlellariam ejufdem cafiri .]
Le Roman de Rou MS.
N’i a Conte ne Baronie,
Ne Chaftel , ne Chaflellerie ,
£)ue Guillaume ne n ait domie.
<([ Castf.lria , Eadem notione , apud Marten. to. 4.
Amplilf. Colledt. coi. 1278.
Castellatus, Caltellaniae diltridtus. Domefdei :
Comes Alanus habet in fuo Cafiellatu 200. maneria
. . . prater caftellarium habet 4 3 . maneria.
^[Castellarium , Eadem notione. Charta Thomae
Perticenfis an. 1 2 1 4. apud Marten. to. 1 . Am¬
pli ffi Colledt. coi. 1117. Milites nojiri de Caftel -
lario Beilimenfi talliam de feodis fuis & hominibus
fuis nobis debent tantummodo feodaliter pro his quatuor
rebus, qua fequuntur. Pro prima militia nofira , pro pri¬
ma captione nofira de guerra ,pro militia filii nofin pri¬
mogeniti viventis , efi pro prima filia nofira maritan¬
da. Prater has talliasnec d militum feodis , nec ab eo¬
rum hominibus talias pojfumus feodaliter extorquere.
^ Castkllatjo , Eodem fignificatu. Charta anni
1 1 94. ex Tabulario S. Joannis Senon. Indubitan¬
ter fetant inuverfi , prafentes & futuri quod A delino.
Siliniaci domina, pro remedio anima fu* & filiorum
fuorum , donavit in cleemofynam in perpetuum poffi -
dendam Ecclefia de Cudot efi Alpafia bona opinionis
mulieri, & Canonicis cum ea regulariter degentibus t
les botoirs de Bellomonte cum ufuario nemorum de tota
Caftellatione Stliniaci.
Castfllatura , Callellania, Caltellani dignitas, apud
Baldricum lib. 3 . Chronie. Camcracenf. cap. 6 3 ,
393 CAS
<56.68. & in VitaLietberti Epifcopi Cameracenf.
cap. 8 . i o. 1 4. 2 8 . vel Caflellania , ut in Charta
. an. 1056. apud Ughellum to. 1. Ital. facr. pag.
. 2 9 5 . [ Miraeum to. 2 . pag. 1137- in Charta an.
1085. Pag- 1162. in Charta an. 1 141 . & pag.
1 2 1 3 . in Charta anni 1 2 1 8/}?
Castellanerium. Charta reltaurationis Abbatiae
S. Michaelis in Eremo ann. 96 1 . inter Inftrum.
to. 2. Gall.Chriit. coi. 409. Nempe ditius Hugo . . .
/ponte omnes feodales pojfe/ftones . . . cum omni jure
Cafellanerii & pr avent 'tonis . . . dicio coenobio cejfit.
Castellarium , Caftellum. Silveiter Girald. de Ex¬
pugnat. Hibern. lib. 2. cap. 4. Exercitu inOjfjria
inCajtellario quodam antiquo & circumquaque per¬
noctante. Et inTopogr. Hibern. lib. 2. cap. 8.
E/l in Conactia locus quidam muratus , ampli Cafiel-
larii Jimilitudinem prafcrens.
Castell are. Charta Caroli III. Imperator, apud
Steph. Baluzium in Append. ad Capitul. n. 1 19.
Et caflellum Vellejo cumCaftellare fuo. i. e. diftridu.
[Chronicon Farfenfe apud Murator, to. 2.part.
2. coi. 528. Hac omnia promijit domnus Hugo Abbas
pro fe fuifque fuccefforibus perpetualiter permanenda ,
tali tenore ut praditlus Abbas Landuinus , &ejusfuc-
cejfores , omnes homines fuos de jam dicta curte Meja-
na omni faciant in cajlello Buccimano Cajlellare , &
perficiant ibi omnia ,Jicut alii caftellani de Guafta ,
& laborent ad ipfum caftellum. Ubi Cajlellare
fubftantivum eiTe nomen minus bene exiitimat
dodilfimus Editor : neque enim obfcurum vide¬
tur ibi Cajlellare idem eiTe ac inter caitelli in¬
colas recenferi , atque adeo caitelli operibus ob¬
noxium eiTe. ]
^ICastfllare, Caitella feu munitiones exftrue-
rc, Caitella munitionibus fepire. Sententia Lu-
dovici Ducis Andegav. contra incolas Montifpef-
fuli an. j 3 79.'apudLafallium to. 1 . Annal. To-
lof. pag. 103. lnitrum. 6V autem muniebant omni
invajionis & defenfionis genere adverfus fuum domi¬
num , muros feu moenia & turres in circuitu conjlr littas
ad rebellandum reparando. . . in omni fortitudine pra-
Jtdii Cafiellabant.
Ca stellati o, feu Caitelli aedificatio fine licentia
& permiffu Principis, ut & caeterorum majorum
criminum , cognitio , ipfum folum Principem
fpedat , ut eit in Legibus Henrici I. Regis Angi,
cap. 10 .Infidelitas & proditio , quicunque defpettus,
vel maliloquium de eo , Cafiellatio , trium annorum ut-
lagaria , furtum , &c. Et cap. 1 3 .'Hac mittunt ho¬
minem in miferic ordia Regis , infrattio pacis , . . . in¬
fidelitas & proditio , defpettus de eo , Cajlellatio Jine
licentia , utlagaria , &c. Quorum verborum facilis
fuiifet Spelmanno intelledus , fi ea difpunxiifet.
Porro caftellum aedificare non licet abfque licen¬
tia domini fuperioris. VideSpeculum Saxon, lib.
3. art. 66. & quae obfervavimus in Dillert. 3 o.
ad Joinvillam pag. 352.
Castlllaium , Caftri ambitus. Charta Lamberti
Epifcopi Lingonenfis an. 1019. in Chron. Be-
fuenfi : Cuncti etiam qui intra Cajlellatum , vel in
ipfo ambitu & receptu Cajlellati mortui fuerint , in pra -
ditto S. Maria coemeterio fepchantur.
f Casteelaies, Parvo caflro munitus , inGlof-
fario Barthii , apudLudcwig. to. 3 . Reliq. MSS.
pag. 5 5 6. ex Oliverio de Captione Damietae.
Castelle! um , Caftellulum , Chaftelet. Rigordus:
Alit vero pnfones in duobus Cajielletis in capitibus
utriufque pontis Jitis Parijius . . . mancipantur. Ita
etiamnum appellantur. [. Johanncs a Bayono de
Abbatibus Medianis, in Hiltor. ejus Monafterii
CAS 3 94
p. 289. Domino Cafielleti prope abbatiam dictam Le-
Jtaincbe fcituatid] Joh. Moli netus inTemplo Martis;
Guerre a f ait maint Chatellet lait ,
Et maint bonne Ville vile.
Castellio, Caftellulum , noftris , Chaflillon. Vetus
Diploma de Abbatix Foftateniis primordiis : Il¬
lum videlicet Cajiellionem , qui Fojfatus dicitur , &
quem vulgans lingua Cajirum vocatBagaudarum. Lam-
bertus Ardenfis : Impetravit ut fcilicet de villa fua
Ardea liberum , imo liberrimum facere Cajiellionis li¬
cet exiguum pnjfet oppidulum. Vide Guibertum de
Vita fua lib. 3. cap. 14. Theobaldum in Vita
fandi Guillelmi Eremitae n. 9. [Valefium in No¬
titia Gall. pag. i3i.]&c.
Castlare. Tabularium Conchenfe in Ruthenis
n. 98. Illo Caji laro meo qui per hareditatem mihi ob¬
venit , &c. Occurrit alibi.
% 2- « CASTELLUM , vel Castellus , Receptaculum
quod aquam publicam fufeipit ,qua ducitur ad aliquod
pradium irrigandum , in veteri utriufque Juris vo»
cabulario. Vide Caji alium.
CASTER1UM , Locus ubi r emi collocantur , & dicitut
a caflro , vel d caftris. Joan. de Janua.
CASTIBULUM , Cartieula. Glofif. Ifid. Cajlibu -
lum , menfa quadrata. In aliis Globis , habetur Ca-
jlipulum , fed legendum Cartibulum. Varro lib. 4.
de Lingua Lat. Altera vinaria menfa erat lapidea
quadrata, oblonga , una columella vocatur Cartibulum.
Atque inde percipimus , quid fit Cartibula, apud
S. Audoenum l.i. Vitse S. Eligii c. 11. Omnes pojlrs -
mo (pauperes ) in ordine faciens menfa difeumbere, ipfe
panem jr angens. . .pojlremo his peraltis , omnium jam
fame refetta,Jic ipfe aut ante cos flans , aut certe ad
cornu Cartibula vili fellula utens, valde exiguum atque
ex comedentium f umebat fragmine cibum. [ In Vo ca¬
bulario Suftannaei legitur: Cartibus velCartibulus y
Menfa lapidea, quadrata, oblonga , una columella fuf-
fulta. Varronis contextus eft, fed male deferiptus.]
CASTICALIS. Vide Lito.
C ASTICAM LN TUM. Charta Galteri domini
de Hclliaco an. 1229. ex Tabulario Corbcienfi :
Concejferunt mihi in augmentum totius feodi mei , quod
de ipjls teneo omnes marifeos meos . . . videlicet a fi¬
nibus prati Camerarii verpas Helliacum ufquc adfof-
fata & Cajlic amenta antiquorum pratorum de Merin-
court, in jus hereditarium a me & heredibus meis quie¬
te & pacifice pojfidendos. Quid hiefint Cajlic amenta
nos docet altera ejufdcm Tabularii Charta anni
1227. ubi de iifdem marifeis & pratis agitur,
& ubi pro Cajlic amentis , Calceia pluries habetur :
Hii Jiquidem marifei hoc modo aqualibus partiti fiunt;
quod in pecia qua cjl d Calceia Bonaii ufque ad pra¬
tum Camerarii , habemus illam medietatem qua con¬
tigua ejl Calceia de Bonanio , & ditli . . . aliam me¬
dietatem ufque ad pratum fupradiclum , & ab illo pra¬
to , quod nojlrum ejl ufque ad Calceiam de Helliaco. . .
d dicta vero Calceia de Helliaco ufque ad Merincort
habemus medietatem illam , qua ejl difta Calceia de
Helliaco contigua. Ex iis non folum colligo , ca -
flic amentum & calceiam unum & idem efTe, verum
etiam utrumque inter Cafhcias feu aedificia , de
quibus mox dicetur, fuiffe numeratum ; Cajlica-
mentum enim a Cajlic are leu Cajliciare derivari , at¬
que ejufdem cum Cajlicia notionis eiTe , nemo eft
qui, me etiam tacente, non intelligat. Cajlichement
infra legitur in Cajliciare. Vid e Calceia.
CASTICELLUM , [ Idem quod Cajlicia , ] in
Teftamento Bertichramni Epifcopi Cenoman.
fub fin. Omnes cafellas , C a ficella, vineola, c am¬
peli os , &c.
395 CAS
«(] CASTICHARE , Caflicbiare.V ide infra Cafliciare.
CASTICIA. CapitulaCaroli Magni lib. 5. cap.148.
Decernimus ut omnes intelligant non folum claufira
Monaflerii , vel Ecclefia , atque Caflitia Ecclejiarum ,
fub immunitatis defenfione confiflere , verum etiam do*
mus & villas & fepta villarum , & pifcatoria manu-
fada , & quidquid fojfis aut fapibus , vel etiam alio
clauf arum genere pracingitur. Capitula Caroli Calvi
tit. 2 3 . cap. 1 4. oEdificent villas veflras moderatis
Caflitiis , ut & bonejlas necejfaria fit , & familia non
gravetur. Et tit. 9. Kolumus etiam ut invefligent
Miffi uoflri , qualiter illi qui eaf dem res Ecclcfiafli-
cas , unde decima dantur , five non dantur , illas f <tl -
vas habeant , & in Cafdiciis , & in filvis cufioditis ,
&c. Diploma ejufdem Caroli Calvi an. 8 5 3 . apud
Hemereum : Donat fupradidus Hildraldus res fua
proprietatis omnes , quas in Ofnegio abfque lite poffi-
dere videtur, cum Cajfliciis , vineis, pratis , &c. Charta
Sigerardi cujufdam apudMalbrancum lib. 5. de
Morinis cap. 26. Domicilium omne, Caflitia ,feu hor¬
tum , agros , prata , &c. [ Alia apud Jacobum Bouil-
lart in Probat. Hili. San-German. pag. 4. nutn 3 .
Habetin valle Vitnaco manfum dominicatum cum cafa
& aliis Cafliciis fufficienter. ] Alia ann. 808. apud
Duchefnium in Hili. Guifnenfi: Hoc ejl manfa
cum cafa , Cajlitiis , adificiis , pratis , &c. Ita paflim
hanc formulam obfervare eftinFormulis Parenta¬
libus 9. 14. 17.18- in Capitul. Caroli Calvi Com-
pend. cap. 6. in Concilio Suefiion.II. can. 6. In
veterib. Chartis apud Baldricum lib. 1. Chron.
Camerae, cap. 52 - Miraeum in Diplom. Belgic.
lib. 2. cap. 16. Buzelinum in Gallo-Fland. lib. 2.
cap. 2 ^.Mabillonium tom. 4. Vitar. SS. Ord. S.
Benedidi pag. 9 6 . in Spicilegio Acheriano to. 1 3 .
pag. 261. &c.
Quid in locis citatis Caflitia fignificet , quamvis
multi aggrefli fint vocis expolitionem , pauci ta¬
men attigerunt , inquit Spelmannus. At videtur
attigifle Sirmondus , qui Caflitia , pro aedificiis
in univerfum accipi debere cenfet , vocabuli ety¬
mo licet adhuc incerto , nili 'acafa petendum fit ,
quod vult Vofiius. Ita enimFormulae veteres apud
Bignonium cap. 5 . Hoc efl in ipf t portione manfis ad
commanendum , cum Caflitiis fuprapofitis , terris ara¬
bilibus , &c. Vetus Charta apud Buzelinum lib. 3.
Gallo-Fland. cap. 21. Manfum unum cum Caflitiis
fuprapofitis , in quo Ragenarius refidere videtur . [Si¬
milia leguntur in Charta an. 8 67. apud Marten.
to. i . Colled. AmplilT. coi. 1 8 5 • & in altera an.
9 1 0. apud eumdem coi. 268. Cum terris , manfis ,
Cafliciis ibidem adificatis , in Inltrumento tom. 3.
novae Gall. Chrift. coh 28. Cum cafa & aliis Ca¬
flitiis, & fiinilia paflim in Cod. MS. Folquini ex
Archivo S. Audomari. ] Caflichein Charta verna¬
cula an. 1278. ex Chartophylacio urbis Ambian.
Comme il fut defeors , & conteris , & plais meus en
afftfe entrele Dten& leCapitle d' Amiens d’ une part,
& les Majeur & Eskevins d’autre part , des Caflt-
ches des pons kemuns kj funt a Amiens feur le ri-
viere de Somme , lefquelles Caflicbes li devant dit
Diens & Capitle difoient apartenir a eux , &c.
Casticiare , ^Edificare. Charta an. 1377. in Ta¬
bui. Epifcopatus Ambian. fol. 17. Apertura exclu-
fa,.. debet Cafliciari ,folummodo palo & virga. Alia
an. 1231. ibid. Apertura foffati debet effe 10. pe¬
dum : Caflittari vero potefl metare palis , & cleia fin-
gulari. Arreltum Parii", an. 1299. die Dom. in
fello S. Luciae , quo judicatum ell ,Epifc. Ambia-
nenfemeffe fuofque pradeceffores inpojfeffione , vel qtia-
fi italis jurisQ quod nullus Caflichiare potefl in civitate
CAS 396
Ambianenfi , nec follium (feuil ) ponere, ritfi dGen-i
tibus Regis , eb ipfo Epifcopo petita licentia. Chartast
anni 1 2 $ 6. in T abul. Ecclef. Ambian. n. 3 2 1
fifuptief cumque volent Cafiitiare in dido molendino...
Cajhtiatio five limitatio facienda. Tabular. Comi¬
tatus Pontivi an. 1209. Jffupd Hermes debet par¬
tiri tali modo , quod Comes Caflichaverit , Comiti debet
remanere : ita quod quantum Dominus Comes Caflicha -
verat , tantumDom.Tbomas de S.Valerico habebit ne*
moris contra. Caflichement. Chron. MS. Corbeienfe
fol. 5 7 .Jffutcunque facit in hac villa , in Eoilliaco , in
pratis, pucheoir , Caflichement in aqua, inmarifcofine li*
centiaCelerarii , debebat eidem 2. denar. Homagium
Epifcopi Ambian. Regi fadlum anno 1301. Au -
can ne doit mettre ne ajfeoir feuil , ne Caflichement fur
rue fans le conge dudit Evefque.
Castitiator , Archite&us , Caflicheur, in Charta an.
1 3 1 7. in Tabulario urb. Ambian. & veteribus
Ufaticis ejufdem urbis MSS. S’il a debat de cloflure
entre aucun voifinage voifin , ou d’aucun yretage , It
Manes envoierales Caflicheur s qui font fermentem
le vile , & verront les lieux dont efl debat. Etiam-
num Picardi aggeres fluminum, vivariorum , &c#
qui palis ligneis continentur , Caticbes vocant.
^1 CASTIFER , £)tu flagellum portat. Papias MS. Bi-«
tur. cum lfidoro & Conllantienfi. In excerptis
Pithoei leglturCeflif 'er .Vulcanius fufpicatur legem
dum etteCtftifer , Qui cillellam portat
non fatis idonea ratione. Johan. de Janua : Cafli-
fer , fifin flagella portat , ut cafliget, a Caflus & Fero.
CAST1F1CARE, Callum facere , apud S. Fulgen¬
tium Epift. 3 . ad Probam , & Maximum Taurin*
Homil. in vigiliis Natalis Domini. [ Caflificare fe ;
Se callum exhibere , fervare,in Adis SS. Benedid.
fec. 6 . part. 2 . pag. 8 3 3 . n. 3 \Caffifcatus , apud
S. Bernardum to. 1. coi. 1 104. edit. 1690.
CASTIGATORIUM. Vid eTumbrelluifi.
CASTIMONIA , Adufca venenofa , Ugutioni.
CASTIMONIALES , Virgines qua* callitatem voq
verunt. Optatus lib. 3. contra Parmen. Invene¬
runt matres , quas de Caflimonialibus fecerunt mulieres.]
CASTIMONIUM. Gloflf. Grxc. Lat. MS. ayviF/a.u J
Caflimonium , purificatio. Editum , iyvtla. , caflitas
Caflimonium. Gloff. Lat. MS. Regium : Caflimoriut
Pudicitia. Papias : Caflimonium , f andimonium. Vita
fandi Theofredi Abbat. Calmeliac. cap. 8. Cum
vero jam feptimum atatis prima tetigiffem annum , po-y
tenti Deo devovi Caflimonium.
f CASTIPULUM. Vide Caftibulum.
CAST1TARE , efl minutatim , vel minime flillare \9
Vet. Vocabularium Juris utriufque.
CAST1TARI , uyvmiv , in GlolT. Lat. Grsec.
f CAST1TIA. Vid eCafhcia.
f C AST IT I ATIO. Vide Cafliciare poli Caflicia.
CASTLANUS, Castlare. Vide in Caflellum 1.
CASTLEGARDUM. Vide Caflelgardum.
^1 CASTLEGI , Armorum depolitio. Vi deHeriflia..
<|[ CASTO , Gall. Chaton , Ital. Caflane, Pala , funda.
Hili. Dalphin. to. 2. pag. 5 65. coi. 2. in Inllru-
mento venditionis quorumdam jocalium ann,
1 3 47. Item, unarm-onam de fretvo aureo , fuper qua
feu quo funt lapides, margareta feuperlagroffa, & ali*,
qui lapides pretiofi in Caflonibus de auro. Vide Chaflo •
CASTOLARIA , Idem videtur quod Caflellaniat
Gall. Cbdtellenie. Tabular. Calenfep. 127. Deotn*
nibus & de terra venerabilis domina Abbatijfa de Kala
fitis inCaflolaria de Miliaco . . . Adum anno Domini,
1239.
CAST OR , V ervex , aries callratus , Mouton chaflris }
Italis , Caflrone , agnello Caflrato. Charta fundatio-*
397 . CAS
nis Abbatiae $. Stephani de Fonteneto in Nor-
mannia in Regefto 106. Tabularii Regii Ch.
3 7 o. Decimamque vinea & pomerii , atque vitulo¬
rum , & porcellorum , agnorumque & Caflorum , &c.
Fleta lib. 2. cap. 79. §.4. Ad oves , multones , &
eorum fequelas , tria fiant ovilia , unum videlicet pro
multonibus & Caftoribus', aliud pro matricibus biden¬
tibus , tertium pro annatis & juvenibus. Ibi J. §. 12.
Cafiores autem bonis velleribus communiti cum matri¬
cibus bidentibus, &c. Vide Caflritins.
Castr atinjE Carnes , pro vervecinis; in Adis
S.Francifcae Romanae num. 77.
Castronhs. Jus Vicentin. lib. 1. Habere vel tenere
oves , moltones , Caftrones , vel agnellos , &c.
CASTORINATUS, Castoreatus , Caftorina pelle
indutus, ornatus. Sidonius lib. 5 . Epill. 7. Albati
ad exequias , pelliti ad Ecclejias , pullati ad nuptias ,
Caflorinati ad letanias. Charta Aganonis Epilco-
pi Auguftodun. inTabul. ejufdem Ecclefiae: Pra-
fente etiam Duce Burgundia cum fuis Caftoreatis pro¬
ceribus. Cafiorinas & Caftorias veftcs in pretiq olim
fuiflfe teftantur idem Sidonius Carm. 5 . S. Ambr.
de Dignit. Sacerd. cap. 4. Haymo 1 . ad Timoth.
cap. 3 . Gcrbertus feu Silvelter PP. in Homilia de
Informatione Epifcopi, &c. De Caftoribus vero
inulta habet Silvefter Giraldus lib. 2. Itiner.
Cambriae cap. 3 .
CASTRA, Navis Italicae fpecies , in HiftoriaObfi-
dionis Jairenlis an. 1345. lib. 2. cap, 7. \_Navtm
compofuerunt inafiimabilis pulchritudinis quamdam ra¬
dam , quam Italici nuncupant Madium , feu Cafiram,
in quo erat fi.ibilita quadam lignea & ingens turris. ]
Virgil. 3. aEneid.
Dat clarum puppi fignurn , nos Cafira movemus.
Ubi Donatus ; Hoc eft , navigia. [ Non quod Ca¬
fira fint navigia , fed quia de clalle anchoras vel¬
lente hic agitur. Poetica eft Virgilii locutio &
arceftita ab exercitu, qui Cafira movere dicitur,
dum mutat locum : quare parum ad Cafiram fa¬
cit Virgilius hic laudatus. Nufquam tamen cre¬
diderim , Poetae locum non fui Ile a Cangio no-
ftro intelledum , quidquid in hanc rem garriat
Valefius. Hunc cenforem , fi vis , confule in Fa-
lejianis pag. 225.]
% CASTRATINUS , Vervecinus. Vide in Cafior.
CASTRATIONE mul&ati fervi in adulterio &
furto deprehenfi, in LegeSalica tit. 27.1. 4. tit.
42. §. 4.15 . Paederaftae in Lege Wifigoth.lib. 3.
tit. 5 .§. 5 . 7. & apud Theophanem pag. 1 5 1. Mu¬
lierum oppreflores , in Legibus Will- Nothi apud
Bromptonum p. 98 1. & Knygtonum an. 1087.
Oculorum & genitalium amifhone muldatus qui¬
dam proditor , apud Sugerium in Ludovico VI.
p. 3 08 . VidePetr. Fabrum lib. 3 . Semeftr. c. 1 9.
CASTRATURA , Cancellata , in Glofiis MSS. Vide
Incafiratura.
^[CASTRATUS , Vervex, idem qui infra Caftrititis.
Vita B. Joannis Bonvifii to. 5. SS. Maii p. 104.
Et cum aliqua capita Caftrati quaftuans recepiffet.
ChartaPetri Abb. deTalemundo an. 1 366. de
officio Aquarii : Tenebitur dictus Aquarius die Lu¬
na pracedenti carnes dicto Conventui minifirare , vide¬
licet qualibet die pro duobus unum ferculum Caftra¬
ti vel bovts fecundum tempora. Et infra : Tres pedas
in quolibet ferculo de affato pro pietantia , videli¬
cet de anferibus, de Caflrato , de caponibus , &c. Oc¬
currit praeterea in Chronico Foflae novae , apud
Murator, to. 7. coi. 882.
^CASTRENSIS, Castrianus. Videpoft Cajlrum.
CASTRIATUS. Anaftafius in S. Hilaro PP. Lacus
CAS 398
& conchas triantas cum columnis porphyreticis ragia-
tis , &c. Alii Codd. habent conchas cafiriatas : fed
videtur legendum ftriatas.
<[JCASTRICOMES,Castriensis. Videpoft Cafirum.
CASTRIMARGIA , Gula concupifcentia. Papias
MS. Bituric. Litaniae San<ftorum in Codice S.
Martialis Lemovic. n. 4. circa x. faeculum manu
exarato : A Spiritu Caftrimargia .. . Libera nos Do¬
mine. A Graeco yct^pi/xayyloi , Ingluvies , hclluatio.
f CASTRIMARG1NARIUS , Rufticula major,
Gall. Becaffe. Vide Begacittm .
CASTRITIUS, Vervex, aries caftratus, Italis Ca-
ftrone. Charta Henr. III. Regis Angi. inMonaft.
Angi. to. 1. pag. 888. Quinquaginta quinque aeras
terra & pafturam ad ducentas oves , & odo Caftrttios,
& fexdecim boves. LeRoman deGarin MS.
La veijjiet, tant grant buef accuilltr ,
Tante vache , & tant riche Caftris.
Vide Cafior. Et GlofT. med. Gracit. in K*s-p /*■/«?.
f CASTRONES. Vide in Cafior.
f CASTROS. Vide Chofdrus.
CASTRUM, llidorusl.9. Orig. cap. 3. Cafira fiunt
ubi milites fteterunt : difta autem cafira , quoji cafia,
vel quod illic cafir aretur libido. Addit Papias t Ca¬
firum verojingulariter , oppidum.
Castra vocabant Scriptores medii aevi , urbes quae
Civitatis , id eft, Epifcopatus, jus non habebant;
qua notione vox haec ufurpatur non femel in
Notitia Galliarum , ubi in Maxima Sequanorum,
Cafirum Ebredunenfe , Cafirum Findonijfenfe , Ca¬
firum Rauracenfe , Cafirum Argentorate : in Narbo-
nenfi I. Cafirum Uceticenfe ,in Lugdunenfi I. Ca¬
firum Cavallonenfe , Cafirum Matifconcnfe , cum ci¬
vitatibus , recenfentur , licet civitatis feu Epifco¬
patus jus non haberent. Cafirum Divionenfe , oc¬
currit non femel apudGregoriumTuronenf.de
Gloria Confefficap. -42. & in Hift. pluries, [ut Sc
apud Glabrum Roduiphum:] hodie amplum eft:
oppidum. VitaS. Medardi apud Surium-.iVot/iowzwi
cum tunc temporis Cafirum , feu munitio , haberetur ,
pofimodum ipfius ejufdem glorioji Pontificis Me d ardi
ordinatione, Pontificalis cathedra honore fublimatus eft .
QCF Civitatis <5c Caftri definitiones hic allatas ap¬
probare vetat ipfa , quam laudat Cangius, No¬
titia Galliarum, qualis exhibetur aR. P. Pagio ad
annum 374. In ea enim Civitas Rigomagenjium
& Civit as Sollinenjium ex provincia Alpium Mari¬
timarum recenfentur , quae nufquam fuere fe-
des Epifcopales ; deinde ex ipfis Caftris , quae ex
eadem Notitia hic enumeratCangius, unum fal-
tem exftat Cafirum Argentorate , cui Epifcopus
praefidebat S. Amandus anno 346. ante deferi-
ptam hanc Galliarum Notitiam , quam Impera¬
tori Honorio cum viris eruditis acceptam refe¬
rimus. Verum quidem eft in omnibus fere Ci¬
vitatibus fedes Epifcopales fuifle , in Caftris au¬
tem paucas reperiri ; unde fattum eft , ut qui¬
dam Civitates dixerint Epifcopatus & Cafira ur¬
bes Epifcopatu deftitutas , ut laudatus Scriptor
Vitae S. Medardi : non idem tamen funt Epifcopa¬
tus & Civitas , neque Cafirum femper excludit
Epifcopatum. Quid igitur Civitas , quid Cafirum l
Docet Valefius in Praefatione ad fuam Gallia¬
rum Notitiam pag. xvm. vfeteres noftros Hifto-
ricos fola Capita gentium Urbes aut Oppida , nec-
non Civitates , interdum etiam Municipia potita¬
re: ceteras urbes eis fubje&as Caftrorum vel Ca-
(lellorum , nonnunquam & Vicorum appellatione
defignare. Quod ut probet, enumerat idem Va¬
lefius multas urbes, vel oppida , qux Scriptores
399 CAS
noftri Caftra Caftellave appellarunt ; ex quibus
nonnulla funt ampliora, quae Civitates vel Urbes
nuncupaffent, fi alteri urbi, quae Caput gentis
vel provinciae habebatur , non fuiflent fubdita.
Vide Cafiellum , & Civitas.
Castrum Publicum , quod Regii juris erat , apud
Hugonem Flaviniae, in Chron. Virdun. Actum
Flaviniaco caftro publico.
Castrorum nomine interdum donata domus , feu
Palatium Principis, Comitatus: , Sc ro
s-pctloTrtcPcv , apudSyneliumEpiil. 76. & n o.
& inEpiflolaTheodofii& Valentiniani ad Syno¬
dum Ephefinam : t 0 tvo-iGts s-poloVecTcp , in Manda¬
to ejufdem Synodi: praeterea apud Palladium in
VitaChryfollomi pag. 5 9. Edit. Emerici Bigo-
tii , in ejufdem liturgia & S. Bafilii , & alibi non
femel. Hinc Cajlrenjta munia , id eft , in Palatio
ob:ta, in leg. 2. Cod. Th. de Trador. Aliter ta¬
men cenfuitSalmafius ad Lampridium pag. 225.
ubi fallitur inCorippi verfu, quem fic legit :
Adfuit obf equio Caftrorum turba virorum.
Sequentia enim fatis indicant legendum Cafto-
rum , intelligique Eunuchos Imperatorios , de
quorum invita caflitate ficS. Balilius Epift. 87.
O 'uloi o-oxpPovSs-t fJLtv afxvfct fici ricTvfti^alv&yleii <Pt ciza<>-
7 ra, c T/ ciKilav dnrfyonflx.
Castrenses& Castrensi ani, Miniilri Ca¬
ftrorum, aulae Regiae: Mimftri Caftrenfes , apud
Lampridium inSevero , qui his accenfet Fullo¬
nes, Veftitores , Pidores , Pincernas, &c. Pa¬
latinis intra aulam obfiequiis deputati , in leg. 12.
Cod.Theod. de Palat, facr. larg. Tertullianus de
Corona cap. 12 .Eft & alia militia regiarum fami¬
liarum ; nam & Caftrenfes appellantur , munifica &
ipfc folennium Cafar e anorum. Hinc Caftrenfes Leges
appellat Sueno in Legib. Caltrenf. in Prooemio,
quas alii Leges Curia , feu fjus aulicum.
Castrensiani , lidem qui Caftrenfes , & Minifteriani ,
de quibus efl tit. in Cod. ] ullin . lib. 1 2 . & in Cod.
Theod. lib. 6. De iis etiam confulendi Cujacius,
Gotofred. & alii.
Castrensis , qui & Comes Castrensis, Dignitas Pa¬
latina : qui Caftrenjibus & Caftrenjiams -praeerat ,
eratque fub difpofitionePraepofiti facri cubiculi,
ut colligitur ex leg. un. Cod. Theod. Quj a prae-
bit. tiron. Sub Caftrenjis vero difpolitione erant
padagogia , mimfteriales dominici , Cura Palatinorum ,
ut efl inNotit. Imperii. Iftius officii mentio prae¬
terea efl in leg. 1. 2. Cod. Theod. de Caflren-
fian. leg. 1 2 . de Palat, facr. larg. & al ibi non femel.
Castrensis , Qui feudum caflri poffidet. Jus feu-
dale Saxon, cap. 3 7. Feudum caftri non peteft Caftren¬
jis alteri conferre. §. 6. Si moritur Caftrenjis ante feudi
revocationem , &c. Adde cap. 3 8.,§. 4. 6. Vide
Feudum Caftri.
m Castrense Peculum , Proprium feudi caflrenfis
dominium. Concil. Trevir. an. 1310. apud Mar¬
te n. to. 4. Anecd. coi. 281. JjLfod vero de rebus
viri diximus , idem eft de dotalibus , quorum maritus
dominus eft , intelligi debet filius familias de Caftrenjt
& de Caftrenjt peculo.
Castrensis , Caflri incola, inVita S. Launomari
Abbatis num. 26. & in Decreto Rudolphilinp.
an. 1285. apud Goldaflum tom. 1. Conflit. Im-
perial. pag. 514. ubi Caftrenfes , diffinguntur a
Civibus : Cives enim oppidi feu burgi , Caftrenfes,
caftri incolas funt. Vide Ordericum Vitalem pag.
544. 5 46.de alibi non femel, & Michaelem Sco-
tum lib. 4. MenfaePhilofophicae cap. 1 4.
Castriensis , Caftri incola, vel Miles inpraejidio ca-
CAS 400
flri.GlofT Lat. Graec. «o- a^/x^o\)i,Falanx , Caftrunc
'uru^/xCoXtyJi; , Cafirienjis.
Castriani , Qui in caflris erant , apud Vopifcum.
Castricomes , Caflellanus, qui feudum Caflellani»
poffidet. ^Egidius deRoya ann. 1 41 1 . Dominus
Wtllelmus de Stavele Caftric ornes Furnenfis. Vide
Burggravius.
Castrum Doloris. Feretrum. Ceremonialis Epifc.
lib. 2. cap. 1 1. ubideMiffadefundlorum : St ade¬
rit in Ecclefia lectus mortuorum , feu Caftrum dolo¬
ris , &c. Infra : Cum quo ibunt ad feretrum , feu Ca¬
ftrum doloris.
^f CASTULA, Affula. A&a. SS. Maii to. i. pag.691 2
de S. Maiolo : Cultro deplomans ligni Caftulam. No-<
nio, Caftula eft praecindlorium muliebre.
f CASTULARIUS. Vide Caftulum.
CASTULITAS. Infcriptio Epiftolae. 5.S. Colum¬
bam ad S. Gregorium Papam fic concipitur : Do¬
mino Santto.. .egregio Speculatori , theoria utpote di¬
vina Caflulitatis potito , &c. Ita MS. Cod. praeferre
monet editor.
CASTU LUM , Arca, cifla , Germanis Kaft , Anglis
Cbeft. Canones Hibernienfes lib. 6 1 .cap. 1. ftju-
dex ab artificibus ,& judex a prafidentibus Ecclefia ,
velCaftuli , & quantumcumque voluerit pro operatione
judicabunt. Ubi prajidens Caftuh efl Arcarius , qui
inde
Castularius dicitur in Conflitution. Caroli Magni
cap. 1 9. qui Kaftmcifter, feu ciftae vel arcae magi-
Iler Germanis : De Cerariis & Tabulariis atque Ca-
ftulariis ,Jicut de longo tempore fuit , obferventur.
CASTUS, Integer, abflinens. Vetus audior fubdi-
tus Notitiae Imperii: Si provincias Cafti, & integri¬
tatis cupidi moderentur. Ita in leg. uri. Cod. Juft,-
Ne quid pubi, laetit. &c. & leg. 4. Cod. Theod.
Apud Vitruvium Cafiitas , fordibus & avaritiae op-,
ponitur.
CASUALIS, C^ sualus. Vide in Cafale.
^f CASU ALITAS, Quod fortuito cadit infifcum
Domini vel ex delidto vaffalli , vel ex alia quavis
ratione, apud Rymer. tom. 1 1. pag. 447. coi.
i. Omnimodis foris fati uris , Cafualitatibus , fv ardis ,
maritagiis , &c. Similia leguntur coi. feq. & ite¬
rum alibi.
CASUALITER, Fortuito, Gall. Cafuelement ,par
baz.ard, non femel legitur in aevi medii inflru-
mentis. Vide , fi cupis, Rymerum tom. 3. pag.
552. tom. 4. pag. 50 6. tom. 8. pag. 94. Statu¬
ta S. Claudii fub Nicolao V. pag. 79. &c. Sido¬
nius lib. 9. Epift. 11. Si quid tibi vel Cafualmr.
placet.
<jf CASU ARIUM, Idem quod Cafarium feu Cafa cum
adjun&a , ut videtur , certa terrae quantitate.
Charta Roberti Regis Franc» pro Alberto Abb.
S. Maximini an. 1 o 2 2. apud Stephanotium An-
tiquit. Aurelian.MSS. pag. 302. Cafuarium unum
in Samone villa, & totam Sylveftri villam. Has pof-
feffiones Childebertus Rex pradiclo loco contulit.
CASUBLA , Casubula. Vide poft Cafula 3 .
1. CASULA , Minor cafa, feu Ecclefia. Indiculus fu-«
perftitionum & paganiarum ex Concil. Liptin.
ann. 743 .apud Lalandum : De Cafulis , id eft, fa¬
nis. [ Litterae Innocentii II. Papae pro Ecclefia Ca-
meracenfi an. 1 142. apud Miraeum to. 2. pag.
1163. coi. 1 . Molendinum ad portam aquar um,C am¬
bas & manftonarios ; omnes pares & cafatos, caftel-
lum cum Cafulis fuis. Ernaldus in VitaS. Bernards
inter hujus Opera to. 2. coi. 1 i08.edit.1690.
Etf scedens in Cafulam pifatiis torquibus circumtextam ,
filus meditationibus divinis vacare difponit . Epift.
Cuthberti
40 1 CAS
Cuthberti de obitu Venerabilis Beda: inter Ada
SS. Benedid. faec. 3 . part. 1 . pag. 538. Etjic i n
pavimento fua Cafula decantans , Gloria Patri & Fi-
Ito & Spiritui Sancio , cum Spiritum Sanciam nomi —
najfet , jpiritum e corpore exhalavit ultimum. Hic Ca¬
fula idem eft ac cellula. ] V ide Cafa.
2. CASULA. Ifidorus lib. ip.Orig. cap. 24.&ex
eoPapias : Cafula , vefiis cucullata , quoji minor cafa,
eo quod totum hominem tegat , unde Cuculla , quaji
minor cella. Qujdam hanc vocem deducunt a **-
cat;, vel ) ichrc;, & Kxo-ircc, quae Polluci & Hefychio ,
& aliis Grammaticis eV^-HTa tlx» t»V ,feu , ut alii le¬
gunt , 7t/X/t«V , veftem coadilem fonat , apud Xe¬
nophontem non femel. Teilamentum B.Caefani
Arelatenf. Epifc. Indumenta Pafchalia , qiu mihi
data funt , omnia illi ( fucceffori ] ferviant , fimul
cum Cafula vtllofa , & tunica , vel galnape , quod
melius dimi fero. Vide Vitam ejufdemCaefarii. For¬
tunatus inVita S. Medardi cap. 5 . Cafulam igitur ,
que. per eum a matre dirigebatur artifici egeno illi mi-
fericordiamotus tribuit. [Habetur Cafulula , in Adis
SS. Junii tom. 2. pag. 80. ubi diverfis verbis ea¬
dem res narratur. ] Ita Cafulam famulis ac viris pri¬
vatis tribuit Procopius lib. 2. Vandalie, cap. 2 6.
IfaaTiov a./uL7nXofaivcs tsrt ^-furiiyu , fcVe clXXm g-^Arw-
/jLtvtt) dvdft f7t iTudtloit; iXov , ctXAa cf «Xw « icPidrn 'na.v-
'rd.7ra.a-1 'ro-peVov , naerdiXav auro rij Akt tvuv tpmfi (taXfciri
VwfjLctiol.
Casula, pro habitu monachico faepefumitur, atque
adeo pro ipfa f«c«///i.Theodemarus Abbas : Cu¬
cullam nos ejfe dicimus , quam alio nomine Cafulam vo¬
camus. Vita S. Fulgentii EpifcopiRufpenfis cap.
I 8. Cafulam vel fuperbi coloris nec ipfe habuit , nec
Monachos fuos habere permifit. Subtus Cafulam ni¬
gello vel lattmeo pallio circumdatus inceffit. [ Vita S.
Filiberti Abb. inter Ada SS. Benedid. faec. 2. p.
8 2 4. Tunc ille humilitatis gratia fubtus Cafulam, qua
erat indutus , contra brachium agri vexillum Crucis ap-
pofuit. Johan. Diae, in VitaS. Gregorii PP. lib. 2.
num. 4 5 . Frater ergo de monafierio habebat fratrem
facularem & pofiulavit eum dicens : Cafulam non ha¬
beo, fed fac caritatem , eme mihi. ] VideHaeftenum
1. j.Difquifit. Monaftic.Trad. 3 . difq. 1.
3 . CASULA , Vellis Sacerdotalis, quae & Planeta.
Rhabanus lib. de Ordine Antiphonarii cap. 2 1 .
dcexeoUgutio & Joannes de Janua: Cafula di¬
citur vulgo Planeta Prefbyteri , quia infiar parva
cafa totum tegit , & fignat caritatem. Alcuinuslib.
de offic. Cafula , qua fuper omnia veftimenta poni¬
tur , &c. Idem Rhabanus : Hac fupremum omnium
indumentorum ejl , & catera omnia interius per fuum
munimen tegit & fervat. Rupertus lib. 1 . de Sacra-
ment. cap. 50. de cafula : Hac fuper dextrum bra¬
chium levatur , replicatur que in fini finim. Stephanus
Eduenfis lib. de Sacrament. akar. cap. 1 o. Cafula
undique integra unitatem fidei defignat. Similia habent
Rupertus lib. i.de Divin. offic. cap. 22. Hono¬
rius Augullod. lib. 1. cap. 207. Hugo a S. Vi-
dorein Speculo Ecclef. cap. 6. & lib. deSacra-
ment. cap. 5 6. Innocentius III. lib. i.de My-
fter. Miffsecap. 5 8. Durandus lib. 3.Ration.cap.
7. Scc. Synodus Liptinenfis can. 7. Prefbyteri vel
Diaconi non fagis laicorum more, fed Cafulis utantur
ritu fervorum Dei : [ id eft , Monachorum. Non
agitur hic de vefte Sacerdotali , feu planeta, fed
de Cafula feu Cuculla monachali , de qua paulo
fuperius. Cafula planeta , in VitaS. Anfegifi , in¬
ter Ada SS. Benedid- fx*c. 4. part. 1 . pag. 633.
& 634.] lviculfus Epifc. Sueffionenns in Con-
ftitut. cap. 7. Cafulam ferte am , cum qua Mijfa cele-
Tom. //.
CAS 40Z
Iratur. Teilamentum RicuJfi Epifc. Helcnenfis
an. 9 1 5 • Ca filas Epifccpalcs optimas tres , unam dio -
prafiam & aliam de Orodonas. Jacobus Cardinalis
de Coronat. Bonifacii VIII. PP. lib. 2. cap. 1.
CafuUque capax d forfice forma
Pofi lo, ~.gas habitura plicas , contr ailaminifiris.
Hift. Epifcoporum Autifiodor. cap. 49. Cafula
coloris atherii , phrygio palmum habente , fuper hume¬
ralis & Rationalis effigiem ad modum Pallii Archte-
pifcopalis honor abiliter pratendebat. Ubi obfervarc li¬
cet formam veterum cafularum, quibus Pallii Ar-
chiepifcopalisfiguraadtexta erat, quomodo etiam
complures habentur in majorum Ecclcfiarum fe-
cretariis, in quibus circa collum limbus alterius
coloris , ante & retro pendulus affixus confpici-
tur , ubi hodie retro tantum in crucis figuram ad-
texitur : qui tamen mos poliremus non omnino
nuperus ex iis quae habet Joannes Gcrfenius lib.
4. de Imitatione Chrifti cap. 5. num. 3. ubi de
Sacerdote : Habet ante fe & retro Dominica Crucis
figmim ad memorandam jugiter Chrifii paffionem. Ante
fe Crucem in Cafula portat , ut Chrifii vefiigia dili¬
genter infpiciat,& fequi ferventer fi ude at. Pcfife Cru¬
ce fignatus efi , ut adverfa qualibet illata ab aliis cle¬
menter pro Deo toleret.
Casula generaliter pertinet ad omnes Clericos, ut
ait Amalarius lib. 2. de Ecclef. offic. c. 15. Dia¬
conis tribuitur in Concilio Liptinenfi can. 7.
Prefbyterivel Diaconinon fagis , Laicorum more , fed
Cafulis utantur ritu fervorum Dei. De cafula Diaco¬
ni , vide Honorium Auguftodun. lib. 1 . c. 2 3 1 .
Cassula, apud Petrum Abbatem Ccllenfem lib. 6.
Epiftola 1 2.
Casueula , Idem quod Cafula , unde vox formata,
Gall. Chafuble , Vellis facerdotalis. Neque enim
ampledorfententiam Jacobi Bourgcing lib. de Ori¬
gine & ufu vulgarium vocum pag. 40. qui quali
Capifibulatn didam putat. Fauftus Monachus in
VitaS. Severini Abbatis Agaunenfis n. 6. Exuens
Cafubulam fiam corpori Regis induit eam. Vica S.
Popponis Abbatis n. 5 8. In celebratione Miffarum
Cafubulam , qua induebatur , lacrymis humectabat.
Num. 6 1 . Cafucula habetur , ubi forte reftituen-
dum Cafubula. [Hift. Tranflationis S. Wandregi-
fili inter AdaSS. Bened. faec. 5. pag. 206. Hac ve¬
ro funt , qua de S. Anfberti habemus reliquiis , tuni¬
cam ejus & partem tpfius Cafabula. ] Charta Hcccar-
di Comitis Auguftodun. apud Perardum : Cafu-
vulavermicula , pro Cafubula.
Cassibula. Teilamentum Willelmi Longuefpee , Co¬
mitis Sarifberienfis ann. 1255. tom. 2. Monafti-
ci Anglic. Itemego afignavi . .*. . magnam capellam
. . . fcilicet Caffibulam de rubeo famito , & unam ca-
pam chori de rubeo f amito , &c.
Casuela , occurrit in Notis Tyronis pag. iS. [ &
apud Marten. tom. 1. Anecdot. coi. 1523. in
Teftamento Bcatricisde Alboreya Vicecomitiffias
Narbonae.]
Cum vero Scriptorum plerique Cafulam didam
a cafa lcribunt , quod totum hominem ut cafa te¬
gat , refpexerunt ad veterum Cafularum formam,
quae totum revera Sacerdotem a collo ad pedes
ambibat, atque adeo brachia.ipfadc manus tege¬
bat: ita utfi iis ad facra facienda, aut ad alios ufus
vellent uti, neceftum haberent cafulam ad utrum-
quelatus erigere , aut fibula cohibere , quodob-
fervare eft ex loco laudato Ruperti. Petrus Co-
meftor in Hiftor. Scholaft. Exod. cap. 63.de ve-
llibus Pontificum veteris legis feribens: Modice
fi lingebatur , & ufque ad tibias dependebat ad deco-
C c
4o 3 C AS
rem , dum Sacerdos nihil operabatur. Cum autem Sa¬
crificabat , ne impediret , pendentes fummitates fuper
levum humerum reflectebat , unde & forte Diaconus
quandoque Cafulam plicatam eidem humero fuper-
ponit. Qup fpedant ifta ex Berna^do Monacho
in Confuetud. Cluniae. MSS. cap. 74. de Sacer¬
dote facra fadluro : Sicque Cafulam induit , quam
etiam focius fludiofe inter brachia plicat , & amittunt
defuper aptat. Atque inde cafularum hodierna¬
rum nata eft forma , quod ultro quivis fatebitur,
qui S. Gregorii Magni PP. imaginem ex mufivo
expreffam, quae habetur pofl ejus vitamajoanne
Diacono exaratam , & Epifcopi alterius in Ec-
clefiae S. Germani Pratenfis porticu , & fimiles ,
quaevifuntur Romae in veteribus Ecclefiis, at¬
tentius expenderit & confideraverit.
f 4. CASULA , Capfa, Capfula , Gall. Chaffe. Hifl.
BeccenfisMS. ex Archivis ejufd. Monaflerii pag.
135 .Et cumfratta effet Cafula removendum erat fa¬
cium corpufculum ( S. Flonorinae. ) Et pag. 136.
Repofito B.Honorina innov aC afula corpufculo .
Casula Cordis. Fridericus II. Imp. lib. 1. de Ve¬
nar. cap. a 3 . Canna pulmonis , pulmo , cor , Cafula
cordis , diaphragma , &c.
CASULUlA, Parva cafula , tunicella. Vide inCt-
fnla 2.
1. CASUS, Caducum. GlolfaeBafilic. xia-o-cc , vlan c.
Lex 3 . Cod. Theod. de Petition.J^/y?<f cnjufcunqtie
patrimonio ceciderit in Cafnm. Symmachuslib. 10.
in Relat. ad Valentinianum : fftuodnomen accipiet
ablatio facultatum , quas nulla lex , nullus Cafus facit
caducas. Hinc noftris , les Parties Cafuelles , Fifcus
Regius, in quem Caduca inferuntur , didus : de
quo hoc lemma vulgatum : FitCafu ditior arca.
Casus, dicitur tertia *el quarta pars dotis quae viro
uxori luperfliti advenit , nullis exflantibus libe¬
ris, apud Julianum Antcceff. Nov. 36. cap. 14.
GlolTse Bafilic. Ketrtrc? t m ecTveo v , uTVXv/aa ruv vo/al-
fjuv fxoi^uv , » tmv ycif/.ix.uv «p/wv , t« cf oo-u rv
V7?c€cXu , » tS ijr i7raid Icte. Rurfum : K cwov , fxoi^a.
voutjj.ee, , Xtytlui jafcc rtTufov. Ibidem : Kuercv ,
( male kuttov ) rtraa lov [Jeipxs TUXrftv t 0 cirro o-Vjjpic-
p rS fjh iyuv riHvct. Aliae Gloffae : E/0<5-«/ lv tc7(
yct/xixc7i o-vjj.fioXa.iois o-v/aQavuv , ilig-c Ix as-pcleXtur/ii t»;
yvvctixoe xipchcclmv rov aVcTpa » r 0 Tflrov t»? 'arpoTkc? , »
T 0 H/UICU, 3tf TKT 0 lg-t TO XtyOfJ.tl'OV KCtff-Ci;.
2. CASUS. Alexander Jatrofoph. MS. lib. 1. Paffio-
num : Hac oportet fleri his qui & Cafus patiuntur.
Ubi G1 offae MSS. Cafutn vocant memoria defettutn ,
pro caros , i. oblivio. Idem lib. 2 . Hic enim patitur . . .
epilemptias ,& Cafus , & triftttias fine caufa. Ubi Glof-
fae : Cafus, i. fcotomiam , quia omni a videntur eadem.
% CASUVULA. Vide in Cafula 3 .
1 . CATA, Species machinae ligneae. Vide in Catus.
2. CATA, Adultorum cantatio. Papias MS. Vide
Catadotta.
J.CATA, Ad, juxta, verfus, fecundum, ex Gr.
K«t«. Glolfae antiquae MSS. Secundum, fljuxta, Ca¬
ta, Circa. Stephanus II. PP. in Epifl. ad Fulradum
Abbatem : Domum pojitam juxta Monafterium beati
Maximi... juris venerabilis Monaflerii S. Stephani
Cata Galla Patricia. Anaftafius Biblioth. in Ha¬
driano PP. p. 1 1 o . Conflituit in Monajleno S. Ste¬
phani Cata Barbara Patricia Jitum , (fito) ad B. Pe¬
trum Apoflolum , congregationem Aionachorum , &c.
In Leone III. pag. 138 .In Afonaflerio S. Stepha¬
ni. quod appellatur Cata Galla Placidia. Id eft, juxta
xdes Barbara , & Galla Placidia & Patricia. Hodoe-
poricumS. Willibaldi: Atque ibidem facrammona-
(leriahs vita difciphnam , ... Monachorum Cata nor -
CAT 404
mam veneranda vita convcrfationem in femetipfo oflen-
dendo , exercebat. Cata Mattbaum , pro fecundum ,
dixit Lucifer Calaritanus de Non parcendo, &c.
pag. 282. Ebrardus Bethunienfis in Graecifmo
cap- 8-
Cataque Jit juxta, dicas hinc Cata Mathaum.
Cata fjoannis , pro Evangelio fecundum Joannem
in Charta Gennadii Epifcopi Aftoricenfis aerae
953. apud Tepe^tom. 4. pag. 448 .Cata Ev ange¬
lica experimentum auttoritatis , apud AIdhelmum
Abbatem Malmefburienf. Vetus Interpres fextae
Synodi Conflantinopolit. A£L 14. Littera vero in
quibus faljit as libri fatta efl> propria manus Georgii
Monachi Cata Macarium certe funt. Ubi Graecus
Codex : Kard M«x.«p iov rvfxdvao-iv. Infra : Ipfe autem
Philippus vicinus erat de patre Stephani, qui cecidit
Cata Macarium hareticum. Gr. Tu' ruv »v t* th
Sri^avK t» rrarlvlcc, t« xxlcc affliy.7. Quibus
locis Cata Macarium , idem fonant , ac juxta haere-
fim & fenfum Macarii. Alia vide apud Filefacuna
ad Vincentium Lirinenfem pag. 195.
f CATABIBAZON. Vita S. Bardonis Archiepi-
fcopi to. 2.SS. Junii pag. 313. A’/ vero in eamdem
Catabibaz,on fol nubefque convenerint , nulla flet men¬
tio de nubibus , fed tantum de folis ardoribus. Pape-
brochius fufpicatur efle legendum Catabibajin, a
xxra.fiiQdf)u) , Defcendo.
CAT ABL ATTION. Charta an. 1197. aPU£* Ugbel-
lum tom. 7. Italice facraepag. 127 5 .Jjduatuor Jln-
dones de feta , quarum una eft de . ... alia de Cata-
blattio , alta de baldeluno , ( baldekino ) &c. Vide
Blatta.
CATABLUM. Vide in Catabolum.
CATABOLENSES. Vide Catabulenfes po ftCata-
bulum.
C ATABOLICOS , Mathematicos d idos apu d Ter¬
tullianum lib. de Anima, Fulgentium lib. de Con¬
tinentia Virgiliana , &S. Zenonem Veron. a con-
fulendo putat Filefacus lib. 1 . Seled. quafi xara-
CaXixift. Salmafius vero ad Spartianum pag. 40.
exiflimat ita didos eosfpiritus, qui perarrepti-
tios 6c energumenos futura praedicebant, quod
eos dejicerent, adfligerent , pofterncrentque quos
numine fuo implebant, d.710 tk ««Taf aXAs/t».
CATABOLUM , Gr.K alaCcxii , Solutio , praeflatio ;
verbum Juris. Gloff. Gr. Lat. K etlaCoX» , » «^0^0-
n c, , folutio , penfio. Gelia Dagoberti Regis cap. 18.
De proprio teloneo , quod ei annis Jingulis ex Maffilia
folvebatur, centum folidosin luminaribus ejufdem Ec-
clejiaeo tenore conceffit , ut oleum exinde Attores Re¬
gii , fecundum quod ordo Cataboli effet , quaji ad opus
Regis fludiofe emerent , & Jic demum Miffis ipjius loci
annuatim traderent. Charta ipra Dagoberti , vel
potius Chlodovei III. apud Mabillonium tom. 4.
Ador.Ord. S. Bened. pag. 618. 6 2 2 . ffuxta quod
ordo C ad ab oli fuerit.
Catabolum, Catablum, Graecis recentioribus **-
rdCoXcv , Navale dicitur feu emporium , oppidum
maritimum : forte quod in navalibus portoria &
tributa pro mercibus invehendis & invedis pen¬
derentur. ItaSchoiiaftes Thucyd. & Suidas verbo
snrlvucv. Egica RexGoth.Hifpan. in Concilio To¬
letano XVI. Nemo ex eifdem gftidais in perfidiam du¬
rantibus , ad Catablum pro quibuflibet negotiis pera¬
gendis accedat , nec quodcunque cum Chrtftianis com¬
mercium agere audeat. [ Jof. de Aguirre in hunc ip-
fum locum , Catablum exponit Prxtorium ubi
caufae aguntur. At magis placet interpretatio
Cangiana. ] KalaCcx/aloci , ita forte propter por¬
tum didi, in urbe CP. meminit Ccdrenusp. 476.
4o 5 CAT
CAT AERI ATUS , Ex albo & nigro vel etiam
aliis coloribus alternatim dillindus. Synodus Per¬
gami an. i 5 1 i • apud Murator, toni. 9. coi. 547-
Tt onfuram & habitum deferant clericales ordini fuo &
(latui competentes , vefies virgulatas feu de Cat abnato
de medietate , vel liftatas .... minime deferentes. Co¬
dex MS. Colbertinus num. 1 5 9. Honorius IV. Or¬
dinem C arme litarum fohdavit , qui inConcilio difpojito
ordine Saccatorum remanfcrunt in fufpenfo : & tunc de-
pofuerunt mantcllos Catabriatos. Forte melius lege¬
retur Catabarriatus. Vide Barrati Fratres.
f CATABUCA, mendofe, ut puto, pro Cambuca ,
Pedum paftorale. Charta anni x 2 7 5 . ex Archivo
S. Vidoris Mallii. In quo (figillo) ex una parte erant
littera tales ( cripta: Guillelmus Abbas S . Victoris Maf-
Jilia cum figura ipjius Abbatis in Jiniftra manu carta, &
Catabucam in manu dextra. Vi de Cambuca.
«|| CATABULENSES. Vide po UCatabulum.
CAT ABU LU M. Papias : Catabulum , claufura anima¬
lium , ubi defuper aliquid jacitur. Addit Baronius ad
16. Jan. animalium , non quidem filveflrium, fed
jumentorum, quae publicae utilitati ad vehenda
onera defervirent. Damafus in fando Marcello PP.
'Damnatus e fi in Catabulo , qui dum multis diebus fer-
viret in Catabulo . . . . & emerunt eum de Catabulo .
Petrus Venerab. lib. 1 . Epifl. 1. Petrus in carcerc ,
Clemens in exilio , , Marcellus in Catabulo. Martyro-
logium Rom. 16. Jannuarii deS. Marcello : Pri¬
mo fuftibus capis , deinde ad fervitium animalium
cum cufiodia publica deputatus , ibidem ferviendo, ami-
ttu indutus cilicino, defunttus efi. Hugo Flaviniae.
inChron. pag. 81 .Jfiuem princeps domus retentis om¬
nibus , qua Jibi commenaata in ejus obfequiis fuerant ,
Catabuli fui , in quo animalia ejus jacebant , axes le¬
vavit , & in f offam ubi fiercora & urina animalium de¬
fluebant, eum projecit, &c. Infra : ffiuemB. Santtitius
de Cat ab tili f offa extraxit , & diligentijjime lavit. Gui-
bertus lib. 1. Hift. Hierof. cap. 4. De Ecclejiis
querimonia efi , quas Jiquidem gentilitas everfa Chri-
fiianitate tenebat , in quibus equorum ac mulorum , ca-
terorumque animalium Catabula confiruebat. [ Ro-
muald. Archiep. Salernit. in Chron. apud Murat.
to.7. coi. 7 7. Pofiea vero Chrifiiana religione crefc en¬
te, domus Catabuli in pulcherrimam Ecclejiam tranfia-
’ ta efi , qua ufque hodie A. Marcelli intitulatur. ]
Captaeulum extulit eadem notione Petrus Damia-
ni lib. 2. Epifl. 18 . lib. 5 . Ep. 1 . pag. 248. 389.
Occurrit etiam in Notis Tyron is.
K atabulum. Pafchafius Radbertus in Epitaphio
Walae Abbatis Corbeienfislib.i. cap. 1 5 . Jffiui cum
attollerent pariter greffus , illuc vultum oculofque le¬
vabant, ut probares illis comittere Deo in coelis , qtiod-
cttnqr.e fieri difponebant in terris , & illuc locare Ru¬
tabula fundamenti , quo vix aliorum culmina furgunt ;
id efi, ima , vel cava , fodas.
Catabolenses, Qui oneraria & Catabularia jumenta
dudabant, 0,710 rSmr afidxxeiv, quod efi compor¬
tare. Senator lib. 3 . Epifl. 1 o. Prafenti admonitione
declaramus , ut marmora , qua de domo Pinciana con¬
fiat e ff e depojita, ad Ravennatem urbem perCatabu-
lenfes vefira ordinatione dirigantur . Idem lib. 4. Epifl.
47. Et ideo 5 o. foltdorum mulctam non jam vereda¬
rius, fed Catabulenjis incurrat , quifquis ultra centum
libras parhippum crediderit onerandum. Florum Cor¬
pus five Collegium in urbe conflitutum erat ex
libertinis hominibus , quod ideo inCod.Theod.
dePiflorib. & Catabol. lib. 1 4. jungitur Corpori
& CollcgioPillnrum , quod Catabol enfet molenda
frumenta animalibus farinafque comportarent ,
ut cenfet Cujacius lib. 16. Obfer. cap. 5.
Tom. II.
CAT; 406
% CATABUSTA. Adamnanus in Vita S. Coftmibre
Abbatis tom. 2. SS. Junii pag. 235. Beati Patrent
venerabile corpus , mandis involutum findoiubtis , &
praparata pr.fi tum in Catabufta , debita humatur cum
veneratione. Ratabu.fi a, (quod f. legitur in MS. )
pro Sandapila necdum alibi repertu meli, inquit
Bollandi Continuator : quamobrem addit: Non
rede forfitan feripta vox , .legendumque Cdtabii-
fia, ficut Italice eadem in bgrfifi cati One' dicitur
Cataletto ; & pegma funebre faculis multis inflru-
dum , Catafalco. Addam ad confirmandam eru¬
diti Scriptoris conjeduram fortaflis fcriptnm fuif-
fe Katabufia, pro quo Ratabufia legi potuerit quam
facillime.
f CATACLISMUS. Vide Catdclyfinus.
CATACL1TUS, Cataclistus, Cataclyzus, Ca-
taclyzomatjs Ars. Quid fit vifiis de Cafachtis ,
apud Tertullianum de Pallio cap. 3 . quaerunt
viri eruditi. Quidam enim putant tile vellem ca-
taclitorum, quibus nempe catAclitaftemxmtur ,
feu accubita, & tricliniares ledi. Ita quippe ««ra-
y.xflct appellari obfervare efi ex Bafiiio; ubi expli¬
cat quid fint flgig-pa Hurauxilet , apud lfaiam cap. 3 .
v. 2 3. Verum qui attente verba Tertulliani ex¬
penderit per cataclita, materiam veflisexpreffille
deprehendet : Mutant & befiia pro vefie formam ,
qnanquam & pavo pluma vefits , & quidem de Cat a-
clitis , imo omni conchylio depre/fer , qua colla forent ,
& omni patagio inauratior , qua terga fulgent , &c.
At qiuv materia illa fuerit , non promtum efi
definire. Alii de Catae lifiis reponendum volunt,
etfi conflanter priorem ledionem retineant Co¬
dices omnes, uti fatetur Salmafius , qui ab hac
fententia non omnino difcedit. Sed quodCatacli-
fias vefies , apud Tertullianum , eas quae in arca
fervari folent, appellatas volunt idem Salmafius
& Cerda, vix probem : ut nec quod undique clau-
fae effent, quod contendit Suflannams in Colleda-
neis , & Beroaldus ad hunc Apulei locum lib. it.
Metamorph. Vefie nivea & Catadifta pranitens. Ma¬
lim enim his locis Cat ac li fi as vefies appellari eas,
quibus lapilli ac uniones intexi folent, qui quo¬
dammodo in opere includuntur, & KcHanXucvTai :
quod faciunt Phrygiones. Unde Catadifta vefies ,
eae funt qu;E opere Phrygio adornantur. Ne¬
que alia llint ‘flp/g-pst xalet> iXeig-ce , apud lfaiam ,
( nam ita legi in aliquot MSS. obfervant viri do-
di) non quidem inflrata ledorum accubitalium,
fed palliola ac vela feminea: quae notio efi vo¬
cis fipig-pcv.
Jam vero quod puriores Graeci ac Latini kxlx-
xXet^cc appellarunt , poflcriores , feu potius Latini
fequioris aetatis Scriptores , depravato vocabulo ,
Cataclyx,a , nuncupaverunt, opufque ipfum Cata-
clyt.oma. Et certe Artem Cataclyzusmatis , eamdem
effequae aurifabrorum , qui operibus luis lapillos
&. gemmas induunt ac intexunt, ( unde c Infores
& tnclufores, & incluforium opus , ut fuo loco mo¬
nemus ) perfpicue declarat Arnobius Junior iit
Conflidu cum Serapione lib. 1 . Unum diadema vi¬
deo , fed in ipfo diademate C at ac iy Minatis Arte gemina
conftituta. Fdinc facile efi conjicere quid per cata-
clyiut velit Gregor. Turon. lib. 2. deGlor. Con-
feff. cap. 63. V erunt amen calicem .non comminuit ,
quia Cataclyt.a in ipfo fuerant folii at a. Neque enim
per Cataclj7~a , fundus vajis , quod vult Cerda , fed
lapilli, folidius v afi inferti, opere incluforio, ac
aurifabrili intelliguntur : Quod vero in folida
materia faciebant aurifabri , id fecere in veflibuS
Phrygiones, quibus gemmas pariter & lapillo*
Ce ij
407 CAT
intexuere, & in iis quodammodo inclufere : un¬
de veftes iftas, de Catacliftis appellavit Tertullia¬
nus, quod elTent ex fpecie Cataclifticoium operum.
Porro ut Cataclyz.i t , de vafis, dixit Gregorius
Turonenfis, de diademate Arnobius ; ita Fortu¬
natus in Vita S. Martini lib- 3 . hanc vocem ufur-
pavit inveftibus, cujus verfus ex Codice literis
Longobardicis exarato , qui in Bibliotheca Mo-
nafterii S. Germani Parifienfis aflervatur, eo lu-
bentius hoc loco defcribam , quod negotium fa¬
cere videntur literatis omnibus, propter pravam
fcriptionem :
Vidifti thalamum Jponfii fuper omnia pulcri ,
Compojitum gemmis , auroque oftroque decorum :
Quanto -Lona die lapidum radiabat honore ,
Cyclades aut quales Cataclycis effera rajis ,
Qua palla ex humeris mixto chryfo Phara beryllis ,
Qgodve monile decus collo radiabat in illo.
Ubi Codex Broweri :
Cycladis aut qualis Cataclyjis effora rajis ,
Qiu palla ex humeris mixto cbryfoprafo beryllis.
De quorum verfuum fenfu haud facili prorfus ,
hicinprrefens non difputo : illos, ut infvlS. Co¬
dice exarantur, repraefentaffe contentus. Cbfervo
tantum cataclyza rafa dixifle Fortunatum, id eft,
pannos gemmis <5c unionibus exornatos. Sed 6c
Jib. 4. eodem vocabulo ufus eft in deferibendis
veftibus pretiofis :
O Martine , decus , lapidum velamine compte,
£)uam nova pali a tibi, cujus texura corufcans ,
Trama topatcusjrat rutilans , & flamen t.fpis ,
Et tunica injignis currunt pro vellere gemma ?
Qujzmanus artificis Catae lyrica fila rotavit ?
Quis fuit hic opifex , ubi lana hyacjnthina currit !
Qjs potuit rigidas torquere ad licia telas ?
Ubi Broweri Editio habet Cataclyftis. Floec porro
licet prolixiora deferibere operae pretium duxi¬
mus , ut tandem liqueat, quid fit Cataclyuim ,
vel Caiaclyflum in veftibus , quod , nifi fallor ,
non aliud fuit a Phrygio opere , in quo lapilli
fuerint , concluli : eft quippe y.fi]a-
uteUtv , Concludere , in Glolf. Graec. Lat. Neque
enim a , quod eft diluere , proluere , in¬
undare , in eodem Glolf. peti debet etymon vo¬
cis Cat aclydum , cum abulive ex Catacliftum for¬
mata fit a recentioribus , etfi veftes ejufmodi po¬
tuerint dici gemmis & lapillis perfufoe. Quomo¬
do 7nfl^u]cv ulurpatCodinus de Offic. Palat, cap.
5. nuin. 13. Xnapdviy.ov de y.xl
/xaoyaofijia e%cv, dru Xiyo[Mva nupyvld. idem For¬
tunatus lib. 2. deVitaS. Martini:
Totaque permixtis radiant velamina gemmis.
Conferta gemmis veftes , apud Vopilcum in Aure¬
liano. Craffiore auro fmaragdinifque flip e rinfut x ,apud
Dudonem lib. 3 . de Morib. Norm. pag. 153.
CATACLYSMUS, Gr. uarrasthvo-ixU , Diluvium,
Inundatio. Cyprian. Epift. ad Novat. Catacly fimus
ille , qui fub Noe f altus eft , figuram per fecutionis , qua
per totum orbem nunc nuper fuper effli fa eft , oftendit.
Utitur Agnellus in libro Pontificali apud Mura-
torium tom. 2. pag. 58. coi. 1. & alii plurcs.
Varro lib. 3. de Re Ruftica forma plane Grae¬
ca dixit : Theba ante Cataclyfmon Ogygi condita
dicuntur.
Cataclismus, Idem. Lambertus Ardcnfis apud
JLudcwig. tom. 8. Reliq. MSS. pag. 372 .Quis
ne fetat in tempore Pharaonis poft multos annos a Cata-
clifmo . . . ( Moyfen ) divina flor iiiff e gratia !
C A TACLYSTUS, Cataclyza. Vide Cat aditus.
CAT ACUMB.dE , T ertio ab U rbe milliario , ita di-
CAT 408
fla Coemeteria publica , quarum deferiptionem
dedit Onuphrius Panvinius lib. de praecipuis Ur¬
bis bafilicis pag. mihi 1 2 2 . S. Ambrofius , feu ve¬
tus Scriptor, in Adis S. Sebaftiani num. 88. Hoc
tu dum levaveris , perduces ad Catacumbas , & fepe-
lies in initio crypta , &c. Anaftafius in S. Cornelio
PP. Corpora Apoftolorum Petri & Pauli de Catacum¬
bis levavit nottu. InS. Damafo : U bi re quieftit in Ca¬
tacumbis. Vetus Martyrologium editum aBuche-
rio ad Canones Pafchales, continens depojitiones
Epifcoporum Romanorum : Menfe Januario 13 .Kl.
Eebr. Fabiani in Calitfti, & Sebaftiani inCatacumbas.
- Menfe Junio 3 . Kl. Julii , Petri in Catacumbas ,
& Pauli Oftienfe , Tufco &Baffo Cofl. Rudolfus Mo¬
nachus in Vita B. Rhabani Mauri num. 3 o. Ac -
ceptoque corpore B. Quirini Martyris Romam fugit,
& f aeras reliquias via Appia , tertio milliario ab Urbe,
in Ecclefiia beatorum Apoflolorum Petri & Pauli , ubi
aliquandiu jacuerunt, fepelierunt in loco qui dicitur ,
Ad Catacumbas. In Catacumbis latitafle S. Urba¬
num PP. tradunt Ada S. Caecili*: ut& Evari-
flurn PP. Vita SS. Fauftini & Jovitae Mart. n. 1 $>.
Vide Adonem in Chronico an. 364. Ordericum
Vita!, pag. 355.357. &c.
Catacumba, pro quovis coemeterio. Ita videtur
ufurpafTe Joannes Diaconus in Epifcopis Neapo¬
litanis, in S. Fortunato : Collocarunt in Ecclefiia
S tephania ad partem dextram introeuntium furfum ,
ubi eft oratorium in capite Catacumba. AdaS. Ifidori
Agricolae n. 2 8 . Ipfium trahentes duxerunt ad B. Ifii-
doi 1 Catacumbam , (fic. £ Chronicon Lobienfe apud
Marten. tom. 3. Anecd. coi. 1 427. mccxxxix.
obiit G utile Imus Epift opus Leodienfiis in Catacumba ,
cui fuccejfit Robertus Epifcopus Lingonienfiis. ]
De vocis etymo diffident Scriptores. Anony-
mus in Hiftoria tranflationis S. Sebaftiani cap. 6 .
a ftatione navium , quas Cumbas appellabant Graeci
& Latini recentioris aetatis , locum hunc didum
vult : Milliario tertio ab Urbe , loco qui ob ftationem
navium Catacumbas dicebatur. Et cap. 1 4. Pervenit
ad Catacumbas, tertio ab Urbe miliario. Alii vocem
compolitam cenfent ex Cata, & tumba, ita ut fue¬
rit locus mortuorum tumbis , feu fepulcris defti-
natus, feu quod in eo Martyrum & Chriftiano-
rum, qui fub Imperatorum paganorum tyrannide
mortem pro fide oppetierant, tumba^^nn inven-
toefuiffent. Unde locum hunc Ad tumbas, feu ut
tunc loquebantur, Catatumbas , quod idem fonat
poftea appellaverint Romani. Nam cara, pro ad*
ufurpalle Scriptores inferioris Latinitatis fupra
docuimus. Huic certe fententioe videtur favere
Codex Gregorii M. editus lib. 3 . Epift. 5 o. qui
Catatumbas habet, non Catacumbas , nifi mendum
fit in Editionibus, quod reor : nam & aliquot
Codd. MSS. & exteri Scriptores conftanterCara-
cumbas , paftim habent. Unde alia vocis origo in-
veftiganda. Cum igitur ejufmodi Polyandria &
Coemeteria publica in cryptis & locis reconditis
extiterint, quos iftius aetatis Scriptores Cumbas
vocabant, videtur potior ratio exiftimandi, fic
dida , quod ad ejufmodi cryptas , & , ut ita di¬
cam , valles, Martyrum corpora deferrent Chrx-
ftiani , quidum rogarentur ubi nam jacerent , re-
fpondebant, Cata cumbas, feu^l^ cumbas , ideft,
ad cryptaf, vel ad valles /aliquot ab urbe nnlliariis.
Et lanc Martyrum fepulcra Romae vel haud pro¬
cul aburbe , in cryptis & locis depreftioribus ex-
ftitilfeauflor eft fandus Hieronymus in cap. 40.
Ezech. dum coemeteria Romana a fe vifadefcri-
bit : Dum ejjem Roma puer , & d liberalibus ftudiii
409 CAT
«rudar er , fekbam cum 'uteris ejufdem atatf & propo-
fiti 5 diebus Dominicis [epuler a Apof olorum, & Mar-
‘ tjruni circumire , crebroqtie cryptas ingredi , qua in
terrarum profunda defojfa , ex utraque parte ingredien-
tium per parietes habent corpora fepultorum , & ita
cbfcura fiint omnia , ut propemodum illud propheticum
compleatur , Defcendant in infernum viventes. His
adjungenda funt quae habet Prudentius in Paf-
bore S.Bippolyti Martyris , & in Defcriptione
Coemeterii Cyriacaein agro Verano. Porro Cum¬
bas, cryptas ede ac valles luo loco docemus. Vide
praeterea Romam Subterran. lib. 3 . cap. 1 2.
CATACU MINUS, pro Catechumenus. Althelmus de
Laude virginum c. 1 2.
Chrijto devotus cum jam C at acuminas e [et.
CATACUSSIS, occurrit apud Tyronem in Notis
pag. 164. [Vabs genus eft. Vide Eghtra. ]
CATADOCTA, Adultorum Cantica, in GlolT.Ifid.
ubi quidam legunt , multorum amica. Aliae Gloflae:
Catadocla , multorum cantica cataletta. Sed videtur
legendum , Cata , dccla. Catalecta , inultorum can¬
tica. Ex La t. Catus. [Martinius,cui Graeviusfub-
feribit , legit : Cata dicta , ex Varrone, qui expo¬
nit aucta di£ta ; quod accepit ab Ennio :
Tum coepit memorare Jimul Cata dicta.
Vide Varronem lib. 6.& fuperius Cata 2.]
f C AT AF ALTUS. V ide Cadafalus.
CATAFUNIS cum plumbo , quo altitudo temptatur.
Papias MS. Bituric. Vide Cataprates.
«jf CATAGOG1UM , Ludicrum felium ab Ephefiis
Paganis olim celebratum, quod occabo luit mar¬
tyrii S. Timothei primi eorumdem Epheborum
Epifcopi. Latina quaedam MSS. habent Citagia,
alia Catagia. Multa Martyrologia habent Dianae
celebritatem fuifie. Vide A£ta SS. Januarii tom.
2. pag. 5 6 6. coi. 2.
CATAGOREi; , Afcripticnes , accufationes. Pa-
piasMS. a , Accufare, deferre, exponere.
CATAGRAPHARE, Tranfcribere, Ugutioni : ku-
Tecy^atyiiv.
CATALAGO , id efi, collefrn. Ita Gloffae MSS. ad
Canones Concil. forte ex >urd.\cyoc.
«u CATALECTA. Vide Catadocla.
CATALEPTICUS, Idem qui Epilepticus , in A£tis
S. Erconwaldi Epifcopi n. 2 3 .
f CAT ALETA , Caihalecta. Agnellus in libro
Pontif. apud Murator, tom. 2. pag. 1 5 6. coi. 2.
< face in C at alet a navis infra fentinam , juxta fentinam.
Et pag. i 6 o . coi. 2 . Et projiciebantur fub Catba-
letta navis.
CATALLUM, Idem quod Capitale , Bona omnia
quae in pecudibus funt. Ex Capitale enim formata
vox Captale ; & cx Captale , Cata! Ium, ut ex Cha-
ptcl Gallico, Chatel & Catel. Exinde ufus invaluit,
ut hacce appellatione bona omnia mobilia, cujuf-
cumque generis bnt, intelligantur. Chattel, in Le¬
gibus vernaculis Willelmi Nothi cap. 4. Butel-
lerio , Catcux font meubles & immeubles Si comme
vrais meubles font qui tranfporier fe peuvent , & e n-
fuivir le corps : immeubles font cbofes qui ne peuvent
enfuivtr le corps , ni e [Ire tranfportees , & tout ce qui
nefi petnt en heritage. Leges Edwardi Confelf. c.
3 5. f/uxta facultates fias & pojjefjiones , & juxta
Catalla fua.} &c. Ingulfus : Cum decimis omnium
terrarum , ac bonorum aliorum five Catallorum. Item
p. 894. Cum fuis C at aliis ommbus mobilibus. Charta
Communis S. Qujntini ann. 1195. P uer aut ju¬
venis vel adolefcens , fub tutela patiis /ui .... nullum
debet domino fuo cavagum .... donec proprium habeat
Catallum de quo lucretur. Hovcdcnus pag. 535.
CAT 410
Eurgenfes captivavit, Catalla e orum afportavitf Char¬
ta Guidonis Comitis Flandriae ann. 123-7. in
Tabulario Capituli S. Bartholomaei Bethunien-
bs : Si vero forefacicns non habuerit Catalla fuffi -
cientia ad folvendum judicatum , & habuerit forte he¬
reditatem m terra & tenemento pradittis , debet illa
hereditas vendi proemenda communi folvenda. Charta
Johannis Regis Angi. lib. nig. Scaccarii p. 3 7 8 .
Fer legem Scaccarii noflri conjideratum fuit , quod
dif ungeretur per Catalla fua Anglia, ad debita nojlra
nebis folvenda ; fed ipfe omnia Catalla fua ita fum -
moverat quod inveniri non potuerunt. In Stabilimen¬
tis S. Ludovici lib. 1 . caput 9 1 . integrum eft:
D’ avotr fon garand de Chaficl emble , id ell , de re
fubrepta. ] Occurrit pabim. Vide Monaflic.
Anglic.tom. i.pag. 169. Roverium inReomao
pag. 361. Duchefnium ad Alanum Charterium,
Raguellum, Loifeumlib. 3. de Offic. c. 14. £cc.
Catellum , Eadem notione. Stabilimentum in¬
ter Clericos & Barones Normanniae ann. 1205.
in Hift. Harcurianatom. 3. pag. 102. Item, di->
ximus per [aeramentum noflrum, quod in feodo terra
G ornei U feris & Coftenfonte , non debet Arcbiepifco -
pus tenere votum Domino placito fcilicet de marita -
gio , de legato mortui , de Catello mortui & de Catello
Clerici. Iterum occurrit ibidem : De Catello Cle¬
rici , &c. Madox Formul. Anglic. pag. 277. in
Charta Willelmi de Contevill: Et fi vero pradiclus
Robertns , vel aliquis fuorum a pradicla terra recedere
voluerit, libere recedat cum omnibus Catellis fuis; &
fi Catella fua vendere voluerit , abfque licentia &
omni contradiftione quidquid fibi placuerit faciat. V ide
ibid. pag. 27 6. init. & leges Norman. cap. 20.
apud Ludewig. Reliq. MSS. tom. 7. pag. 192.
Catilum. Conftitutio Leduini Abb. S. Vedafti
Attrebat. de Placito generali : Abbas autem vel
Frapofitus [fi ejl unde velit clamare , potefi omni tem¬
pore homines de placito in camera fua mundare , & de
Catelo fuo fuper eum clamare & legem facere.
^ Cantallum, pro Catallum. Chartularium S.
Vincentii Cenoman. fol. 51. Monachi habebunt
omnes faifiv.as & Cantalla , qua cum latrone poterunt
reperiri.
Catallum, Pradticis Anglis eft omne bonum mo¬
bile feu immobile,' quod neque liberum tene-
mentum, neque feudum eft. Aliudeft perfonale,
quo intelliguntur bona mobilia : aliud reale,
quo intelliguntur poflefliones & tenutac, quas
tenemus ad terminum annorum, aut ad volun¬
tatem alterius. Ita Cowellus lib. 1. Inftit. tit.
io.§. 18. lib. 2. tit. 2. §. 20. Raftallus , & Ed-
wardus Cokus ad Littlet. fe£t. 177*
Melius Catallum, quod poft mortem tenentis do¬
mino praeftutur: Hehotum Angli vocant hanc prae¬
dationem : Droit de meilleur Cattel , Confuetudo
Hannon, cap. 83. Charta Philippi Marchionis
Namurcenbs ann. 1212. apud Miraeum in Di-
plom. Belg. lib. 2. c. 6 7. Statui ut d nullo Milite
qui fit de familia vel advocatione mea melius mobile ,
quod quidem Melius Catbelum dicitur , de c at ero acci¬
piatur po(l ejus deceffum , nec id ab ejus haredepro illo
mortuo exigatur. [Charta Alidis Domins Boulariae
ann. 1238. apud eumdem Miraeum tom. 1 . pag.
755. coi. 1 . Omnes fervos & ancillas in dominio de
Boulario commorantes ab f sivimus ab omni exattione
& taliis. Hoc excepto , quod tenebuntur Domui de
Boulario ad Melius Catellum ad mortem; & quidem
tenebuntur ad nuptias puerorum meorum, & fi quem
contingit fieri Militem , ad hoc nobis ferre juvamen .J
Adde Ebploma Joannse Comitiffie Flandjr. pro
J.ii CAT
Monaflerio Marquetano §. i $ . apud Buzelinum
Jib. 2 . Flahdr. cap. 30. & Areftum 20. Aug. ann.
t 41 1. in Hili. Bethunienfi pag. 11 6. Huic porro
debito obnoxii potiffimum erant homines, qtlos
Mortua munus vocabant. Chronicon Magnum
Belgicum ann. 1123. In eo vero confijlebat jus ,
(Mortuae manus j ut quando cumque aliquis pater-
familias , qui hanc debuit fervitutem , moreretur , in fi -
gnum fervitutis pr ater ita Optimum Pignus , veljocalc ,
quod m ipfius domo reperiri contigerit , 'a dominis exi¬
geretur : fin autem nihil e fit , ut tum defundi dextera
manus abjcijfa dominis offerretur. Id etiam juris fibi
olim vindicarunt Ecclefiae, ut ex Synodo Sodo-
renli docemur. Locum habes in Mortuarium &
Pirotttm. Rhenanus lib. 2.Rer. German. p. 87.
Erant infuper Ecclefiajlici fervi , quos ipje Rex , aut
Dux , aut Comes Monaflerio donajfet. Hinc videmus
Abbates no (l rates adhuc talia mancipia pojfidere ex
liber alitate Francorum Principum. Hinc illa penfita-
tiones originem habent , quibus multos [cimus obnoxios,
ut mortuo patrefamilias Praflantiffimum jumentum e
fiabulo Procurator Abbatis abducat vel vbjiium pretio-
fijfimam auferat. Vide Heriotum , & Kilianumin
Hoofd-jloel.
Catallum Majus, in Charta anni 1187. ex Ar¬
chivo Majoris Monafterii: Pradidi Ahlites de Ma¬
ceriis habebunt unum Monachum in Abbatia de ge¬
nere eorum in perpetuum , qui fecum afferet Catdlla
ftta , qua habebit five in equis five in armis , & quando
recipietur dabit quinquaginta [olidos Andegav. pro ve-
flitu fuo monachali , nifi habuerit Majus Catallum ;
hoc eft, catalla multa majoris pretii.
Catallum , pro Capitale , Caput pecuniae debi¬
tae, Gall. Capital. Madox Formulare Anglic.pag.
77. Ego Ric. de Sanford finem feci ver fas Benedi¬
ctum Pernae de omnibus debitis , & plegiagiis , &
querelis , quas idem Benedidus habuit ver fis Nugo¬
nem de Baious die qua obiit , per centum marcas ar¬
genti > pro quibus ego Ric. reddam ei fingulis annis
decem marcas de lucro , quamdiu tenuero pr inomina¬
tas centum marcas. Et fi per partes fo Iverim pradidas
centum marcas , in qualibet folutione decidet deluero
quantum pertinebit ad tantam folutionem Catulli.
CATALOGUS, Snperfcriptio , confcriptio. Papias
MS cui procul dubio fuperferiptio & confcriptio
idem funt quod aliis enumeratio , ut vulgo reddi¬
tur KUTlxXoyCS.
CATAMAITI , Ergajlulum , GlofT. Ifid. in qui¬
bus etiam Catomain , Ergajlulum. Pithoeus feribit:
Catomum , Ergajlulum. Graevius credit , audlores
Gloffarum fcripfiife Catonium , Ergajlulum. k«t«-
viov, inquit, a , quod eft fubterraneum qua¬
lia funt ergaftula. Vox Catonium Graeviano fenfu
nota fuit Laberio <3c Ciceroni.
'CAT AMANE. Jo. de Janua -.Catamane, i. juxta mane ,
fcilicet diluculo , a cata , quod ejl juxta , & mane.
Lbrardus Bethunienlis in Graecifmo :
Jjhiplibet d mane fieri dicas Catamane.
GlofT. Lat. Gall .Catamane , Pres dujour. Chroni¬
con Windelem. lib. 2. cap. 5 1. Fuit hoc Catema-
ne , pro Catamane. Utitur etiam Gariopontus lib.
3. Paftion.cap. 58. [Vulgatus Interpres Ezech.
46 . 1 5 . Faciet facrificium jtiper eo Catamane , mane ,
bolocaufium femptternum. ]
'f CAT AMITES. Vide Cerniculi.
CAT AMODICUM, Intra modicum tempus, Gal¬
lis Dans peu. Mattii. Silvaticus: C at amodicum, jux¬
ta modicum , vel paulatim , ex Graco & Latino com-
pcfittm. Adla SS. Martyrum Tharafii & fociorum:
Maximus Prafts dixit :;K x-dmodicum te exterminabo.
CAT 4 1 %
Gariopontus lib. 3 . PalTionar. cap. 3 4. Et minant
digerunt C 'at amodicum , cum fani erum velutiface^&c.
Adde cap. 49. 69. lib. 5. cap. I z.
CATAMONTEM, Coli afpedum. Ita GlofT. Ifid.
[ Conftantienfis : Catamontem , juxta coeli confpe-
dmn. Graevius fufpicatur legendum Catamane ,
quod barbare interpretati funt , juxta cceli confpe-
dum , hoc eft , cum lucefeit , ut difcuffis tenebris
coelum liceat afpicere. ]
CATANECTA, Doda puella. ItaUgutio MS. Vide
Catap itera.
CATANEUS. Vide Capit anens.
«[ CATANUS , Pica. Vide Gaja.
CATAP ANUS, Catepanus,Catipanus, Idem quod
Capitaneus , Praefes, Praefeitus provinciae vel civi¬
tatis. Ita porro appellabantur qui in Italiam ab
Impp. Byzantinis mittebantur, provincias ac ur¬
bes redturi. Leo Oft. lib. 2. c. 6 8- Alius in Apu¬
liam Catapanus , nomine Ducliano , ab Imperatore
dirigitur. Hugo Falcandus pag. 671. Strategoti ,
Camerarii , Catepani. tGuillelm. Apul. lib. 1 . de
Geft. Norm.
Tumidi tandem rumor pervenit ad aures ,
fihfi Catap an fuerat Gr acorum mijfus ab urbe ,
Cui Conjlantinus nomen dedit editor urbis.
[ Paulo poft :
Aluit a Gr acorum cum gente Bafiliusire
fjuffus , in hunc audax anno movet arma fcquenti:
Cui Catap an fado cognomen erat Bagianus ,
Jffupd Catap an Graci, nos juxta dicimus omne :
fi)ui[qnis apud Danaos vice fungitur hujus honoris
Dijpofitor populi parat omne quod expedit illi,
Et juxta quod cuique dari decet, omne minijlrat.']
Infra :
Partibus Aufoniis Gallorum terror habetur.
Ex quo Normannos Catap an ab [cedere fecit.
Occurrit paffim apud Lupum Protofpatham j
Anonymum Barenfem , in Chronie. MS. Andr.
Dandulian. 1003. in Vita S. Vitalis Siculi, apud
Ughellum in Italia facra tom. 4. pag. 1167. to.
7. pag. 1073. &c. His infignem addam locum
ex Vita Lietberti Epifcopi Cameracenfis , cap.
41. tom. 9. Spicilegii Acheriani , qui criticam
manum requirit : Princeps illius infula (Cypri)
quem ICatapan , hoc ejl , fecundum dominum vocant.
Ubi proclivi errore Ratapant irrepfit: quanquam
cur hac voce, fecundus dominus defignari dicatur,
non plane video , nifi pro^aTa TnxvTOHpdro^a , Ca-
tapan didlumaudor putaverit, hoc eft, pojl Impe¬
ratorem, feuqui illius vices exequebatur.
De vocis origine nugantur Guillelmus Apul.
lib. x. Glaber Rodulphus lib. 3. cap. 1. & Leo
Oft. lib. 2. cap. 5 1. quorum fententias difculfi-
mus in Notis ad Alexiadem pag. 2 7 5 . ubi often-
dimus vocem hanc formafte Byzantinos exK«T«-
7rdvu , quamquibufvis Capitaneis , feu cujufcun-
que ordinis viris primariis tribuere folent. Hodie
Neapoli Catapanus vocatur publicus minifter, an¬
nonae, ponderibus, menfurifque prcefedtus. Char¬
ta Veneta ann. 1 3 46. apud Sanlbvinum & Strin¬
gam in Venetia lib. 2. pag. m. Mixier Marco
Catapan.
Catipanus, apud Romualdum in Chron. MS. ann.
998. ioii. 1012. 1066. &in Hift. Dalmati¬
ca Joann. Lucii pag. 7 6. 78.
Acatapanus , in Charta Alfonfi Regis Aragon. &
Sicil. ann. 1456. apud Bonfil. Conflantium in
^Meffanalib. 8- pag. 6 4.
Catap amatus, Officium Catapani. Anonymus Baren-
fis in Chron. ann. 1025). Eujlajhis adduxit Cata-
41 3 CAT
p matum Chrifloforo. ApudTheodor. Balfamon. in
. Synod. VII. can. n.p. 5 1 9. exftat Novella Ma-
ruclis Comneni, qua Monafteria eximuntur a-rro
yvpui; , id cft , exa&ionibus , quoE in
fumptus Capit aneor um provincias fuas oberran¬
tium folvebantur.
Catipania. Scribit Romualdus Salernitanus Archie-
pifcopus in Chronico MS. ann. 1013. Bugianum
quemdam , qui Bomecvvuc Scylitzae dicitur, a Grae¬
corum Imperatore in Italiam mifTum cum Cati-
pani dignitate , in Apulia plures urbes & oppida adif-
cajfe acconflituijfe , ipfamque regionem ufque hodie Ca-
tipaniamex fuo nomine didam , quae eadem efl,quam
Itali ipfi Capitanatam , ex voce ipfis magis familia¬
ri , appellarunt , ut in Notis ad Alexiadem obfer-
vavimus.
At cum frequens apud Byzantinos atque adeo
Italicos aevi medii Scriptores Catapanorum Italiae
mentio occurrat, haud abfurdum forte videbi¬
tur, fi ex Hilloricis Graecis ac Latinis eorum fe-
riem ad maj orem Hiftoriae lucem hocceloco infe¬
ramus. Notum autem expulfis Italiae finibus Go¬
this , fub Juftiniano demum miifos Praafe&os, feu
, qui provincias de urbes regerent , de po¬
pulos in officio continerent , quos inter primus
exftitit Belijfarius , qui exadis Gothis Italiam ali-
quandiu gubernavit, ut de Narfes Eunuchus &
Patri-ius, quiin Italiam Longobardos evocavit, &
alii, quos excepere pofimodum Exarchi Ravenna¬
tes , hofque Catapani , feu Praefe&i Apuliae & Ca¬
labriae , poftquam Longobardia, aliifque Italia:
aliquot provinciis Gra:ci pulfi funt- Horum pri¬
mus mihi occurrit
Stephanus cognomento Maxentius Cappadox , mif-
fusad gubernandam Longobardiam a Bafilio Ma¬
cedone , cui ob res male gellas abrogatum impe¬
rium , ( de quo idem Porphyrog. in eodem Bafi¬
lio num. 7 1 . Edit. Combefilii , ) eique fuffedtus
Nicephorus cognomento Phocas , virftrenuus, ut
eft apud Scylitzem p. 586. Vide ftemma Phoca¬
rum in Familiis noftris Byzantinis.
Gregorius Bajulus Imperialis Gr acorum an. 875. apud
Lupum Protofp. de Erchempertum cap. 3 8. & 41.
Casanus feu Cassanus Patricius , ann. 883. 884.
apud Erchempert. cap. 56. 57. 60.
Joannicius Canditatus Stratigo Auguftalis , Caffiino
fuffe&us ann. 884 apudErchemp. c. 60.
Tradezi Straticus , an. 886. apud Lupum Protofp.
Theophylacius Stratigo , ann. 88 7- apud Erchem¬
pertum cap. 66.de Le.onem Oft. lib. 1. cap. 60.
Consiantinus Patricius, qui de 'Trapezii , feuutGrae-
cis dicitur eV/ rpa uricus , Praefc&us menfoe
Auguftali,an 887. 889. apud Lup. Protofp. Er¬
chempert. cap. 76.80. LeonemGram. Zonaram,
& Scylitzem p. 595.
Sym.vaticius, Protofpat!) arius & e^eerr,yo(,i. Dux, Ma¬
cedonia , Thracia , Ceyhalonia , atque Longobardia ,
Leoni Oft. lib. 1. cap. 52. idem qui Sabbaticius
Straticos , feu Strategus , apud Protofpat. ann.
891. Is Beneventum cepit, cujus dominium cum
annis 3. mcnjibus 9. diebus 20 .exegiffet,
Georgius Patricius ci fuccefibr exftitit , inquit
Chronicon S. Vincendi de Vulturno lib. 4. Is
cum Benevento praefuiRet 3. annis de menhbus
9. a Guidone Duce de Marchione una cum Grae¬
cis inde pulfus eft , ut ait Leo Oft. lib. 1 . c. 5 2 .
Vide Fragmentum Hift. Longob. apud Camillum
Peregr. pag. 144. 145. & Anonymum Salerni-
tan. part. 4. §. 1.2. 3.5.
B ars KQiviPatricius Georgio fucceffit, ut eft in Chro-
CAT 414
nico S. Vincentii. Vide Fragm. Hift. Longob.
^ pag. 1 46.de Ughellumto. 8.p. 68.
Cosmas Anthius Protopatricius , Bajtlicus , Protonota-
rius & S traticos Sicilia & longobardia , ann. 893.
VideUghellum tom. 8 • p. 6 8.
Melissenus , qui Lupo Meusianus , Italiae Strate¬
gus ann. 900.
Nicolaus Patricius , cui Picjgli cognomen erat , ann.
915. apud Leonem Oft. lib. 1 . cap. 5 5 .
Ursileo , apud Lupum , ann. 921.
Michael , Schlavus, ann. 625. apud Lupum Pro-
tofp. de Anonymum Barenf.
Imogalaptus ann. 940. apudProtofpatham.
Platopodius an. 9 47. apud Protofpatham.
Melissenus, LupoMALAcHiANUs , an. 9 5 1 .
Paschalius ann. 943. apud Anonym. Combefifia-
num in Lacapenonum. 46.
Marianus Patricius ann. 955. apud Protofp. qui
Leoni Oft. 1. 2. cap. 2. Marianus Anthy patiis Im¬
perialis Patricius , & Stratigos i. Dux Calabria ac
Longobardia. Vide Anonym. Combefif. in Coip
ftant. Porphyrog. n. 3 o.
Nicephorus Magijler an. 966. apudProtofpatham.
Primus autem hac Magiftri dignitate infignis ,
Strategi, feu Catapani Italiae munus obiit. Au-
<ftor Vitae Nili junioris : EKpocT£»7roTe d/juport^cov t cev
^copwv, t i koli tifxat; KaAa£pi«? o
M dy!$-j>c( , Kaci fxovoc tw a^icc/xcni tcJtm
VTetoa t «V ei /inCuv Baritew »7ri tcuc pw^tiVai? oLttc-
5-aAe/c , dec.
Passarus Protofpatha an. 97 3. Lupo Protofp.
Zacharias an. 975. Lupo.
Porphyrius Protofpatha ann. 97 9.
Calocyrus D elptinas P atricius an. 98 2. de 98 3 .apud
Protofp. Illius etiam meminit Zonaras pag. 1 76.
Genus forte ducebat aCalocyro , de quoScylit-
zes in Leone Imp. p. 598.
Romanus Patricius ann. 985. apud Protofpatham.
Sergius Protofpatha , an. 987. apudProtofpatham
de Anonymum Barenfem, qui hoc anno occi-
fum a Barenfibus aiunt.
Nicolaus Kpir»'san. 98 7. apud Protofp. Idem forte
qui Calabuti cognominatur apud Anonymum Ba¬
renfem ,qui Adraliftum interfecit.
Joannes Patricius, qui & Ammiropolus , an, 9 8 9. apud
Protofp. de Anonym. Barenfem, qui Leonem Ican-
nato , & Nicolaum Critim , & Porphyrium interfecit.
T ubali an. 9 9 o . a quo interfeiftus Petrus Exubitus ,
apud Protofp. de Anonymum Barenfem.
Mackotheodorus Excubitus, occifus aMaraldo an.
997. apud Protofp. de Anonymum Barenfem.
GuBGORWsTracbanioti Catapanus ann. 989. 1 000.
apudProtofp. de Barenf. Grarcis de
qua familiaalibi egimus.
Melus Barenfis, Catapanus an. 9 9 8 . apud Romualr
dum Salernit. in Chronico MS.
Xiphias , vel Xiphea Catapanus , apud Anonym. Ba¬
renf. an. 1006. 1007. quo anno obiit Bari. Iftius
forte filius Xiphias alter, qui fub exitumlmpe-
rii Bulgaro&oni defecit, ut eft apud Zonaram.
Curcuas Patricius ann. 1 00 8. 1 010. quo de obiit,
ut eft apud Protofpat. de Anonymum Barenfem
Vide Stemma Joannis Zimifcis Imper. in Familiis
noftris Byzantinis.
Basilius Mesardonites ann. 1010. 1012. apud
Protofp. qui an. 1 o 1 7. obiiffe annotat.
Andronicus Turnices Catapanus ann. 1017. apud
Protofp. Anonymum Barenf. TurniciusGuiI-
lelmoApul. lib. i-pag» *•
Basilius Bugianus Catapanus anno 1018. loiy.
415 CAT
& 1024. apud Ptotofp. & Barenf. & Romual-
dumann.1012. 1 01 3. qui Bajano Catapanus Leo¬
ni Oft. !ib. 2.cap. 39. 51. Bagianus, Guiilelmo
Apul. lib. 1. p. 3. ScylitzxBe<ft>am-?.
Abalantius Patricius y an. 1018. apud Protofp.
Safarius Kgm? an. io 2 3 . apudProtofpath.
Leo Potus an. 1027. apud Protofpath. Vide Stem¬
ma Argyrorum in Familiis noftris Byzantinis.
Michael ProtofpatariusjCritituBiltt&Ypodromu , de-
fcendit an. 1032.^ adduxit Anatolikj epi tuykjacon
Catepanum. Ita Anonymus Barenfis & Protofpath.
apud quos ita reddi debent iftae dignitates , quse
utrique adferibuntur, 1 TTTTcJ^pOfJLOU y
© » \ rv > **
(X STTITOOV C\XUcDiOdV*
Constantinus Protofp at a qui Opo vocatur , Catapanus
ann. 1033. apud Protofp. & Barenf. Ille forte
cujus amore captam Zoem AuguftamfcribitScy-
litzes pag. 753.
Leo Opus an. i o 3 7. de quo idem Scylitzes p. 470.
Nicephorus, qui <3c Dokino, Catapanus ann. 1039.
apud Protofp. & Barenfem.
Michael qui & Dokiano , Catapanus ann. 1041
apud Protofp. & Barenf. Ducliano Leoni Oft. lib.
a.c. 68. Dochianus , Guillemo Apul. lib. 1 . pag.
5 . 7. v. V ide Stemma Comnenorum.
Exagusto Catapanus , filius Bugiano Catapanus, ann.
1042. apudAnonymum Barenfem. Vide Guill.
Apul. p. 7. v. 8. v.
Georgius Maniaces a Michaele Imp. in Apuliam
miftusanno 1 042. ubi & purpuram induit. Ano-
nym. Barenf.
Pardus Patricius cum Tubahi Protofpata defeendit an.
1 043 . quo Imperatorem fe appellari voluit. Ano-
nym. Barenf.
Co nstantinus Theqdorocanus Proedrus , vir cla¬
rus & genere ncfoiliflimus , inquit Scylitzes , in
Italiam contra Maniacem , qui tyrannidem inva-
ferat , millus ann. 1043. eidem praefuit, ut eft
apud Protofp. & Anonym. Barenfem. Is poftmo-
dum contra Nicephorum Bryennium , qui pur¬
puram perinde induerat , miffus , ab eo fufus &
captus eft. Rem narrat idem Scylitzes , qui &
Georgii Theodorocani Cycladum Prsefedi pree-
terea meminit p. 7 2 1 .
Eustachius Palatinus Catapanus an. 1045. 1046.
apud Protofp. & Barenfem.
Joannes , qui & Rafhael , Catapanus ann. 1 046.
1o47-
Argyrus , Magifter , Veftes & Dux Italis an. to 5 1.
apud Protofp. Vide Stemma Argyrorum Baren-
fium.
ALExiuscogn. Charon. Vide Nicephorum Bryen¬
nium lib. 1. c. 2.
Trombus Catapanus an. 1 o 5 8. apud Protofp.
Marules Catapanus an. 1 06 1 .
Sirtanus Catapanus ann. 1062. apud Anonymum
Barenfem.
Apochara Catapanus ann. 1064. apud Anonymum
Barenfem.
Curiacus Catapanus an. 1 o66.apudRomuaIdum
Salernitanum.
Mabrix , qui & Mabrica, Anonymo Barenfi anno
10 66. Vide Notas ad Annam pag. 28 3.
StephanusPatrianus ann. 1071. apud Anonym.
Barenf. qua ferme tempeftate exadi Apulia & Ca¬
labria a Normannis Graeci. AddeOdav. Bertran-
num in Defcript. Regni Neapol. pag. 6 5 .& feqq.
CATAPHAGUS. Kcfuqay>k , Vorax. Fragmentum
Petronii : In Leone Catapbagi nafcuntur &impetioJi.
CATAPHORA , Lapfus , fomnolentia gravis. Cata-
CAT 41 6
phoricus fiomnus , profundus , in Medicina Salernic.
pag. 269. edit. 1 6 2 2 . funt voces G rsecae.
CATAPHRACTA, Thorax ferreus, uxl»$ }
apud Tertullian. de Pallio.
^[Cataphractarii Comites. Vide in Comites.
^ Cataphratus , pro Cataphraftus , Thorace ferreo
indutus , Gall. Cuirajfter. Carolus de la Rochefou -
caut Dominus de Randay Miles & Eques auratus
ala Catbapbratorum Prafeftus , &c. apud Rymer.
tom. 5. pag. 593. coi. 2.
CATAPLASMA , feminino genere. GregoriusTu-
ron. lib. 6. Hift. cap. 15. Tunc canthare d arum
Cataplafmam nimium validam ponens , &c.
Cataplasmare , Cataplafma adhibere, apud Odav.'
Horatianum lib. 1. Rerum medicar, cap. 19.
Joannes Monachus lib. 2. Vitae S. Odonis Abb.
Cluniacenf. His & Jimilibus exemplis Cataplafma -
bat vulnus mea mentis & pravitatis. Occurrit apud
Ifaiam 38. Cataplafinatus , dixit Paulinus Aqui-
Jeienfis in Epiftol. ad Carolum Magnum praefixa
lib'. 1. contra Felicem Urgelitanum. [ Cathaplafma~
re Bernhardo de Breydenbaib pag. 277. Itine¬
rarii Hierofolym. Accidit autem peregrinanti copia
pediculorum . . . quod cum evenerit , corpus ejus Catha-
plaf netur cum argento vivo occifo cum oleo adjunfta
arifiologia longa. ]
CATAPLECT ATIO , interpretatur convitium , unde
fecundum unam tranflationem dicitur objurgatio , Ec-
clejiaf ici 2 1 . & poteft dici Catapleftioy a cata , quod
e fl juxta, & ple dio , tis , quando fcilicet tanta efl rixay
quod fere pleftunt fe , id eft , puniunt , & verberant .
Noflra litera dicit , Objurgatio & injuria annullabunt
fubflantiam : fcd alia tranflatio habet , Catapleftatio,
ut dicit Gloff. Haec Joannes de Janua, & au dor
Mamotredi. GloflaeMSS.in Bibi. Regia -.Cataple-
elatio , objurgatio. Papias : Catapleftatio , convitium.
Editio hodierna Ecclefiaftici habet Objurgatio.
CATAPLUS , [xdTct7rXa; , ] Claffis appulfus ad por¬
tum, ac praefertim mercatorum, llidor.in GlofF.
Cataplus 'adventus navis. Gloff. MS. Reg. Adven¬
tus , Navigium , Cataplus. Alibi , ut & Ugutio :
Cataplus y Adventus navium , maxime in eum por¬
tum unde exierant, ut obfervat Salmafius de Mo¬
do ufurar. pag. 3 5 7* Ita vocem hanc ufurpan*
Martialis lib. 2.Epigr. 75. Vindicianus Archia¬
ter, Aufonius in Narbone , Ulpianus in Ieg. 4.
D. de Offic. Proconf. Sidonius lib. 6. Epift. 8-
lib. 7. Epift. 7. &c. Vide Cafaubon. ad Sueton.
in Aug. cap. 97. AtGregoriusTuron. 1. 4. Hift.
cap. 3 8 • Cataplum videtur appellaffe portum ip-
fum , ad quem naves mercatoriae appellunt :
Igitur advenientibus ad Cataplum Mafplienjium na¬
vibus tranfmarinis , Vigilii Archidiaconi homines 70 .
vafa , qua vulgo Orcas vocant , olei liquaminis furati
funt , nefeiente dotnino.
CATAPOTA , Genqs calicis. Papias MS.
CATAPOTIUM, Medicis dicitur Medicamentum
quod non diluitur , fed ita ut efl. Ita Scribonius Lar¬
gus cap. 87. & ex eo Marcellus Empiricus cap.
1 6. Pillulas ,vq rtit Symph. Champerius.
Catapodium, pro Catapotium. Gloff. Anglo-Saxon.
Ailfrici: Catapodia, ppyl-pentjetojfienc. Matth.
Silvaticus : Catapodia , vel Catapotia , id efl , qu&
modica potetur vel inglutiatur , efl pillula. i*a etiam
fere Ugutio. Apud Alexandrum Iatrofophiftam
in libris de Paffionibus, paffim habetur Catapu -
tia : ubi Gloffoe MSS .pillulas interpretantur. Vide
Celfum lib. 5. cap. 25.
H CATAPRATES , Linea cum maffa plumbea i qua
maris altitudo temptatur. Papias MS. cum veteri
Gloffario
417 GAT •*
Gloftario San-German. n. 501. Ifid. Orig. 19.
4. habet Cataporates. Melius Plautus Aul. 4. i,
12. Catapirates a Gra:co tcflxTru^Hr^ vel K-aTu^n-
pceluptx, Bolis, Gall. Sonde.
CATAPUERA, Docta puella , Joanni de Janua , ex
Catus , oifve, cPicT icPa.y /acvos , in GlolT. Lat. Grsec.
CATAPULTA. Vita S. Monani to. 1 . SS. Martii
pag. 88. Accidit interea commijjb contra Anglosprx,-
lio per Regem pr&fatum , eunidem fagtti a ferrea & ha¬
mata , qua vulgo Catapulta dici folet , lethalirer vul-
r.eraft. Plautus ufus eft etiam protelo, alii pro
balifta. Vide Gallonium de Cruciatibus Marty¬
rum cap. 2.
% CATARACTA, a Graico xxt afde-miv , defluere,
erumpere, Oculi fufFufio , Gall. Cataracte. Procef-
fus de Vita S. Thomae Aquinat. tom. 1. Martii
pag. 691. Interrogatus quo morbo viderat eum im¬
peditum in oculis , dixit quod quodam morbo , qui vo¬
catur Catar alta. Occurrit rurfus in VitaB. Juftinae
to. 2. SS. Martii pag. 244. & in Miraculis B. Si¬
monis de Lipnica to. 4. SS. Julii pag. 575. ve¬
rum hic paulo diverfa notione : Gravtterque toto
fere novitiatus fui anno laborans capite ,fenticbat Ca¬
taractam , feu ftridorem , obftnictionem aurium & na¬
rium. Vide C at ar altus.
CAT AR ACT A E , Clathra , aut fores clathratae , ad
cataradse formam ex lignis feu ferro cancellatim
compadae, vel portae robulliores, funibus aut ca¬
tenis ita fufpenfte , utdemitti & fubduci poflint,
prout res poftulat , quales in urbium aut arcium
aditu , hoftium irruptioni propulfandae pallim in
ufu remanferunt Cater actas , Boccacius vocat
quafvis feneftras clathratas. Anaftafius Bibi, in
Gregor IV. pag. 167. Civitatem aliam 'a folo valde
fortijjimam , muris quoque altioribus , portis fimul ac
feris, & C at ar 'addis eam undique permunivit. [Ver-
fus antiqui de Mediolano apud Murator, to. 2.
part. 2. coi. 68 S. Erga murum pretiofas novem ha¬
bet januas , vinclis ferreis & claves circumfpectas na¬
viter , ante quas Catar aliarum fiftunt propugnacula. ]
Cataractae S. Petri. Epiltola encyclica Vigilii PP.
ad Eccleliam univerfam : Pojito indiculo fuper altare
& Cataracta B. Petri , & fuper Crucem , qtu de ligno
pajfionis Domini habet inclaufum , &c. Epiftola Le¬
gatorum SedisApoftolicae ad Jullinum Imperat,
to. 2. Epift. Roman. Pontif. dejuftiniano non¬
dum Imperatore , qui reliquias SS. Apoftolorum
& S. Laurentii ab Hormifda PP. popofeerat :
Sandtuaria beatorum Apoftolorum , fecundum morem
. ei largiri pracipite , & Ji fieri poteft, ad fecundam Ca-
taraftamipfa fanttuaria deponere , vefirum eft delibe¬
rare. Ubi Cataradla S. Petri , non ell Catena S . Pe¬
tri , de qua mox dicemus, fed Cancellus ferreus
in modum cataratta compadus , quo muniebatur
fepulcrum feu confeftio S. Petri. Duplex autem
erat ea catarada , prima quae exterius , fecunda
quae interius fepulcrum ambibat.
Cataracta , Carcer, ita didus , quod clathris , feu
foribus clathratis', ut plurimum carcerum aditus
occludantur. Ita xxTapxxlr? vox intelligitur apud
70. Interpretes Hieremioc 20. v. 2.
Cataractarius , Commentarienfis , Carcerarius.
Paftio SS. Perpetuae & Felicitatis: Ait illi quidam
ex miniftris C 'at ar altariorum. Ada SS. Montani &
focioru m num. 171- Obnitentibus etiam Cataracta-
rioruni miniflris. Ubi alii Codd, habent Carcerario¬
rum. Eadem Ada n. 9. Jfiui difrnpto Cataratta-
rum obice , &c. Perperam C 'at aracl artorum , quod
evincit Codex alius , qui catenarum praefert.
^[CATARACTUS , Humor oculis nocens, Gall.
Tom.II.
CAT 4.8
Cataradle. VitaB. Francilci Fabrian. tom. 3.SS.
April. pag. 939. Habebat mqximam & periculo fam
infirmitatem' in oculo , qua. a Ale dicis judicata fuit ,
quod ejfet fumus Carar acti. Vide Cataradta.
CATARAlSISiUS. Eugefippus de Locis SS. pag.
105. Adultum aluminis , multumque Cataranm quod
ab incolis repetitur & legitur. Quid fi legamus fafa-
ranni, ut crocum intellexerit ,ieu noilrumSafranl
f CATARATTUM , Mcnfa Thefaqrarii Catara¬
ctis feu clathris conclufa, vel forte janua feu fe-
neftra e tabulis cancellatim compada. Hift.Dal-
phin. to. 2 . pag. 2 74. Pro tabulis & centris neceffa-
nis pro faciendo uno [canino pro The f aurario , uno banco
& aliis tabulis proCataratto. Vide Cataradta.
tAT ARFEDA. Vid eCadarfreda.
^ICATASCEUE, Dejinidlio. Vetus GlolTarium
San-German. MS. n. 501. Melius Extrudtio ;■ quod
fignificat vox Grteca nor aa-Ktvh.
CATASCOPUS. Chartam Edgari Regis poft Epi-
fcoposSc Abbates fubfcripht Adulf Hereforden-
Jis EcclefiaCatafcopus , quo nomin e Archidiaconum
defignari putaverim , [ a koWjwW , explorator,
quod Archidiaconus fit oculus Epifcopi rerum¬
que inDioecefi geftarum explorator.]
CATASFITTULUM. Charta ann. 1197. apud
Ughellum tom. 7. Ital. iacr. pag. 1275. Unum
amidtum cum fnfo , unum camifum , . . . unum mana¬
tum de Catasfittulo ,unam sumam de feta rubea.
CATASTA , Inftrumentum torquendi , cujus non
una mentio in Adis Martyrum , diverfum ab
equuleo. GlolT. Ifid. Catajia, eculeum , genus poena.
Catafia , ledlus ferreus. Ifo Magifter in Gloffis :
Catajia , genus tormenti , id eft , ledti ferrei , quibus
impejiti Adartjres , ignis fupp anebatur. S. Cyprianus
Epift. 3 3 . Ad pulpitum poft Cataftam venire. S. Au-
guftinus inPfalm. 96. Habebant gaudia inCataftat
qui Chriftum pradicabant inter tormenta. Aponius
lib. 3 . Comment. in Cantica Cantic. Catajia quip¬
pe & diverfarum poenarum tormenta impiis & fultis
ignominiofa & det eft abili a videbantur. AdaSS. Per¬
petuae & Felicitatis : Afcendimus in Catajia . . .
& extraxit me de gradu. Ada SS. Martyrum Nu-
midarum n. 6. Illic erat Catajia non humili pulpi¬
to, nec uno tantum afcendibilis gradu ,fed multis or¬
dinata gradibus, & longe fublimis afcenfus , &c. Sal-
vianus lib. 3 . de Gubernat. Dei, de Martyribus;
Jjfui ad caleftis regia januam gradibus poenarum fuarum
afeendentes , fcalas (ibi quodammodo de oculeis Ca-
taftifque fecerunt. Adde Ada S. Dorotheae n. 5.
& quae obfervant Baronius ad 16. Martii , &
Anton. Caracciolus in Sacris Ecclefiae Neapol.
monumentis pag. 1 3 1. ut ScCafaubonus ad Per-
lii Sat. 6 . ubi multa de hac voce , [ necnon Gal-
lonius de Cruciatibus Martyrum cap. 2.]
CAT ASTRUM , CATAsiUMjCodexinquorecen-
fenturbona> polfeftiones , polfeiTorum nomina,
cenfus,impofitiones , &c. Ital. Catafto , Provincial.
Cadaftre. Quod fatis congruit cum iis quae habet
Ulpianus leg. 4. Dig. de Cenfibus : Forma cenfuali
cavetur , ut agri fle in cenfum referamur : nomen fundi
cujufque,&in qua civitate , & quo pago fit , & quos duos
proximos habeat id arvum , quod indecem annos pro¬
ximos fatum erit, quot jugerum jit. Vine a quot viles ha¬
beat-, oliva quot jugerum efquot ai bores habeat ; pratum,
quod intra decem annos proximos fedhun erit , quot ju¬
gerum ; p aj cu a quot juger im 1 jfe videantur : item ,JUva
cxdtttc. Omnia ipfe , qui defert, aflimet. Laurentius in
Amalthea <3c Calvinus in Lexico: Cataftrum, Li¬
ber in quo tributa & cenfus aftimari folent. Conftitu-
tio EugeniilV. PP.in Bullario Carmel. pag. 1 97.
Dd
419 CAT
Taxam & extimum 'tmpo fuerunt & Cata jio in archivis
Ecclejta Pijlorienjts collocaruiU . . . hujufmodi alias
Catajlis talibus non venerant adfcribenda. . . Si ta¬
men ipfa fororum Monafieria alias in Catajlis cum
Clero non confueverint annumerari , hujufmodi taxa¬
tionem & extimum noftrarum litterarum vigore , ut
dicitur faci a , d Catafto & libro taxationum hujufmo¬
di . . . abradi & aboleri facias. Edi&umFerdinandi
Siciliae Regis in eod. Bullario p. 6 2 i . Licet quam-
plura &fere omnia bona ipJiusMonaflcriifmvent artata
& dejcripta fuerint in inventario feu Catajlo ipftusMo-
fiafteni &c. Diploma Nicolai V. PP. apud Illuft.
Fontaninum ad calcem Antiquit. Hortae p. 470.
& 47 1 .Adven<e&forenfes,qtii in civitate & territorio
pr&diftis bona Jlabilita quovis titulo poJfiden't...alhbrau,
eorumque bona hujufmodi immobilia , fecundum anti¬
quam confuetudinem diti a civitatis in ipfo Catajlo de-
fcripti & annotati, ac omnia & Jtngula onera ratione
bonorum eorumdem id ipfos quomodolibet contingentia
fubire teneantur. Vide Capdajlra & Menagium in
v. Cadajlre : quam vocem a Capitajlrum vult efle
derivatam.
•g" CATATHEMA, Converfatio cum excommu-
catis. Cathathema autem ejl eorum ,quifc patio ana¬
thematizantibus & execr antibus conjungunt. Juftin.
Martyr ( feu Audior Quaefl. ad Orthodox. inter
Opera Juftini ) Queft. 1 2 1 . Ea vox interdum
anathemati jungitur, quali illius aggravandi cau-
fa : Sit anathema & Catatbema cum Patre & Filio ,
&c. Collatio S. Maximi Mart. cum Theod. Epifc.
apud Athan. perSirmondum in 8* edita pag. 1 89.
Ita Hierolex. Macri. Vide in Glolfario
mediae Graecitatis.
CATATOR. Liber nig. Scaccarii pag. 357- Ca-
tatores unufquifque v. d. Ubi Hearnius : Famuli
qui Catis live felibus indomitis praefuerunt, ca-‘
nefque etiam illos ducebant , quibus ufi funt
Principes in iifdem venandis.
*[[ CATATUMB^E. Vide Catacumba.
CATAXANTUS, Dignitas, ut videtur, fed mihi
incognita. Anaftafius Bibi, in S. Zacharia pag.
79. Hujus temporibus defuntlus Theodorus major filius
Megtjli ( al. Magnifici. ) Cataxanti, &c. Alii Codi¬
ces habent Cathafantli. Vide an fit nomen pro¬
prium viri.
CATECASTUS, KarsWg-c? , voce inufitata , etfi
xafhtxs-ct, & Kaftxd^nv dicant Graeci , Singularis.
Abbo lib. 2. de Bellis Parifiacis :
Hoc illi vicibus peperit natale trophaum ,
Lux pracurforis lux Catecajla fj oh annis.
^[ CATECHESIS , Inflitutio primorum fidei Chri-
flianae rudimentorum , de quibus huthx»^ fuas
fcripfit S. Cyrillus Jerofolymitanus. D. Hierony¬
mus Ep. 6 1. ad Pammachium : JjEfjt indejinenter
in Ecclejta docemus & in Catccbejibiis. idem de Scri¬
ptor. Ecclef. in Clemente Alexandrino :
e-toiv magijler fuit. Occurrit non femel apud alios
audlores Ecclefialticos.
% CATECH1SMUS , Inflitutio puerorum etiam re¬
cens natorum , antequam baptizentur , de qua
mox in Catechizari. Statuta Augerii II.Epifcopi
Conferan. an. 1280. Si vero pater malitioje pro¬
prium vel ejus uxoris , vel ex alio viro filium , vel e
converfo baptizaverit , ac in Catecbifmo ( cum fci li¬
cet iit Catechumenus ) vel in Confirmatione tenue¬
rit , graviter peccat. Infra : Caterum Ji Sacerdos
propter inflans mortis periculum , non potejl fecure fa¬
cere Catechifmum , Jlatim illo prxtetmijfo baptizet in¬
fantem, & oleo & chrifmate inungat.
CATECHIZARI ; & Catechumeni fieri pueji , recens
CAT 420
etiam nati . dicebantur , fequioribus faeculis , qui
antequam offerrentur ad baptifmum, ut veteris
Ecclcfiafticae difciplinae umbra fervaretur ,a pa-
trinis in fpeciem catechizabantur , qui iis nomen
imponebant , & Catechumenos fa&os ad bapti-
fmum offerebant, tanquam eorum fidei fponfo-
res. Gelta Dagoberti Regis cap. 24. Dum eundem
puerum venerabilis vir Amandus Trajetienjium urbis
Epifcopus benediceret , eumque Caticuminum faceret ,
jlatimque eum regenerans f antius Pontifex facro ba-
ptifmate , impojitoque nomine Sigeberto , &c. Adde
Reginonem anno 605. Quaerit Carolus Magnus
in Epifl. ad Archiepifcopos Regni Franciae, cur
primo infans Catechumenus efficitur , vel quid Jit Ca¬
techumenus , &c. Hincmarus Remenfis in Capitu¬
lis adPrefbyter. cap. 3. &Ratherius Veronenfis
Epifc. in Synodicaad Prefbyt. Exorcif 'mos & ora¬
tiones ad Catechumenum faciendum : ad fontem quoque
confecrandum . . . proferre valeat , Jimiliter ordinem
baptizandi. . . fetat legere. Quaerit Joannes de Ja¬
nua , An Catechifmus dirimat matrimonium contra -
tium , & ad hoc dicit G loff. quod per Catechifmum ba-
ptifrni & confirmationem E ptf copi contrahitur compa -
ternitas. Differunt tamen in hoc, quod licet per ba -
pt i fimum & confirmationem contracta compaternitas
impediat , & dirimat matrimonium , illa tamen qua
contrahitur per baptifmi Catechifmum , adeo ejl exilis
& invalida , quod vix impediat matrimonium contra¬
hendum, nunquam autem dirimit jam contratium.Cum
enim b apti fimus Jit janua & fundamentum omnium Sa¬
cramentorum , per quod Catechifmus non ejl facr amen¬
tum , prae edit namque baptifinum. Item ante bapti-
fmum quis non ejl filius Ecclejia ; quia Ji moreretur , in
aternum periret , quoad poenam damni : igitur nec fpi-
ritualis filius : ergo per Catechifmum nulla , vel quaji
nulla contratia ijl compaternitas. Ex quibus colli¬
gitur catechifmum praeceffiffe baptifinum. Quod
& indicat Matthaeus Paris an. 1 2 3 9. de Edwar-
do Henrici III. filio : Carleolenjis vero Epifcopus
infantem Catechizavit , Legatus autem baptizavit >
licet non ejfet Sacerdos .'Archiepifcopus autem Mdrnun-
dus Cantuarienjis ipfum confirmavit , & Rege Jic vo¬
lente aptatum ejl ei nomen, fcilicet Edwardus. Infra:
Jfihu , dico , infantulus Regis filius , licet ejfet prafens
Archiepifcopus , pojlea quarto die domino Ottone Le¬
gato in conventuali Ecclejia ipfum baptizante d domi¬
nis Rogero Londincnji , IV altero Carleolenji Epifco-
pis ... d facro fonte ejl levatus. Ubi qui catechiza¬
vit puerum Epifcopus , eumdem & levavit. Gla¬
ber Rodulphus inVita S.Guillelmi Abbatis Di-
vion. num. 4. Filium quem ei uxor pepererat. Ca¬
techumenum fieri per manum Imperialem pracepit ,
quod ille (Berengarius Rex Italiae, Imperator etiam
di&us ) ut monitus fuerat , impleri mandavit , ac pro¬
pria puerum fufiulit dextera , eique nomen indixit JVH-
lelmum , quem fcilicet poftmodum Regina conjux il¬
lius ex facro fonte fufeepit b aptif matis. Atque inde
percipimus , quid velit Flodoardus in Chron. an.
945. Ludovico Rege apud Rodomum degente , Gerber-
ga Regina filium peperit, qui ICarolus ad Catezizan-
dum vocatus ejl; idefl, in baptifmo,vel catechi-
fmo. Concilium Redingenfe ann. 1 279. can. 4,
Ut pueri per otio dies ante Pafcba , & per totidem ante
Pentecofien , de matrum uteris nati ,Ji abfque periculo
refervari valeant , referventur ufque ad illa tempora
baptizandi, ita quod medio tempore inter nativitatem
puerorum , & hujufmodi baptifinum , perfetium reci¬
piant Catechifmum. Adde Synodum Nemaufen-
lem an. 1 284. c. deBaptifmo, [ & Statuta Ec-i
elefiae Biterrcnfis apyd Marten. tom. 4. Anecd,
4ii CAT
col. 645. Statuta Augerii II. Epifc. Conferan.
ann. 1280. Si vero confiiterit Sacerdoti infamem
fuiffe a laico juxta formam Ecclefia baptizat um , non
rebaptizet, necCatecbizet eum,fed folum inungat eam
inpertore & inter fcapulas oleo benedicto , & in verti¬
ce chrifmate , &c. Infra : Nullus Clericus niji Prc-
fbyter fuerit Catechizet , vel baptizet , vel mortuos fe-
peliat. ] Summula Raymundi, de Baptifmo :
Dum Catechizas puerum , tunc tres tibi fumas
Perfonas , & non plures, quia fufficiunt ha :
His injunge fidem puerum debere docere ,
Atque Pater nofier , &c.
Catechizari ante Fores Ecclesiae antebaptifmum
jubentur infantes, in Concilio Caffilienfi ann.
1172. cap. 2.apudSilveftrum Giraldum lib. 1.
de Expugnat. Hibern. cap. 3 4.
in Ecclefia Conflantinopolitana erat dignitas,
quam KxIh^htu vocabant , cujus munus erat
xx l»%l£eiv t cv XcfoV , ^ TTMnxc, ik t«v frspeeTo*
e?c tm ogQocbc^cv 7rlg-iv , de qua Catalogi officio¬
rum EcclefioeConitantinop. & Theophanes pag.
397.- ubi Mifcelia& AnaRafius infiitutor reddunt.
Catechizatio , Catheticatio , Inflitutio fada
nondum baptizatis, cum fiunt Catechumeni. Ri-
cobaldus Ferrar. in Hifl. Pontii. R om. apud Mu-1-
rat. to. 9. col. 14 y.Hic (Hyginus PP.)co7//ffiwfi«£
patrimis vel patrina fu fcipiat levatum a fonte baptifma-
. tis , vel in Confirmatione , vel Catbeticatione ; vel ut
habet Cod. Eltenfis , Catecbizatione.
CATECHUMENA, Catechumeni a , Porticus Ec-
clcfiaefuperiores fic didae, non quod fuerint Ca¬
techumenorum Rationes , vel locus ubi inflrui
folebant , ut cenfent Baronius an. 6 56. n. 38.
Wolpbius, &Meurfius: ledquodin iis mulieres
facras Liturgias auditu exciperent. AnaRafius in
Colledaneis pag. 180. Et afcenderunt ad eum in
C atechunienium Ecclefia ipftus Adonafierii. Gregorius
II. PP. EpiR. 2. ad Leonem Ifaurum in VII.
Synodo : Pontifices, fi quis peccavit, ... eum in Eccle-
JiaDiaconia & in Catechumena ablegant. EuRochius
inVitaS. Pelagiae meretricis cap. 8 . accipiens
eum , afcendit in Catechumenum , eo quod & nos ibi
maneremus. Kxhi%cu/ueva. Sc Kain^cv/aevix has fupe-
riores porticus a Graecis appellari, pluribus ofien-
dimus in Defcriptione fandae Sophiae cap. 38.
A/s-eJ"oj' w xxJu^n/uevuy habet Crifpinus in Vita lan-
di Parthenii Epifcopi Lamplaceni cap. 2. n. 14.
ubi Gentianus tabulatum , alii locum Catechumeno¬
rum vertunt. Sed <rl^tfov , hoc loco , eR «Tedrapov
xulnx^fatm' , porticus Ecciefiae fuperior, itadida
Codino de S. Sophia. A Ifyct /ai p« tSv mtl»xiiPtv^u,v
sedis Sophianae, in Concil. VIII. Ad. 1 .
«[[CATECHUMENARE, Catechizare, primis fi¬
dei Chriftianae rudimentis inftruere. Gononus in
VitaS. Angeli Carmel, tom. 2. SS. Maii p. 809.
Jjhgapropter ipfe Patriarcha .... fjeffe & Mariam
(Judaeos) recepit omni affectione fpintuali, & etiam
C atecbumenan eos injunxit. In ConRir utionibus Ec¬
ciefiae Valentinae, to. 3 . Concil. Hifpan. p. 107.
Catecbumenari dicitur, qui fit Catechumenus.
CATECHUMENI, inquit Ifidorus lib. 2. deEc-
clef. offic. cap. 20. fiunt qui primum de gentilitate
veniunt , habentes voluntatem credendi in Cbrifium.
Grace autem , fubdit idem lib. 8. Orig. cap. 14-
auditor interpretatur , vel itifirurtus , pro eo quod ad¬
huc dottrinam fidei audit, nondum tamen baptifmum
percepit. Gregorius Magnus lib. 7. Ind. 1 . EpiR.
24. Si vero fanet um Pajcha elegerint e Xpert are , ite¬
rum cum Epifcopo loquere , ut modo quidem Catechu¬
meni fiant. Auguflinus Trad. 1 1. in Joannem :
Tome II.
CAT 422
Omnes Catechumeni jam credunt in nomine Chrifit, fed
fjefus non fe credit eis. Leidradus Tpifcopus Lug-
dun. de baptifmo c. 1 . £hu baptizandus e fi , prius
inflruatur fide , hoc efi enim Catechuminum efje , id efi
inflrurtum : Catechizare, efi infiruere,&c. Vide Com¬
petentes. Quae quidem Catechumenorum appellatio
e Scripturis petita eR, velut ac.i. Luc. in Prefat.
v. 4. juxta textum Graecum , item ex Adis Apo-
Rol. c. 1 8 ■ v. 2 5. tum ex EpiR.Pauli adGalat.c.6.
v. 6. a Graeco vero kuthX(~v, quod fignificatbz/iw^-
re auribus, erudire, docere praefertim elementa pri¬
ma, ut loquitur ApoRolus ad Hebr. c 5. v. i 2.
Verum alias anguflius flridiufque accipitur vox
eadem de certis illorum gradibus , qui ad gratiam
baptifmatisafpirabant, quas in triplici differentia
fuifle, Canones Patrefque declarant: quippe tres
olim inRitutos legimus eorum, qui ad Baptif¬
mum fufeipiendum primis Chriflianas fidei ele¬
mentis imbuebantur, ordines, qui communi ge-
neralique nuncupatione Catechumeni quidem om¬
nes dicebantur, fed pro majori minorive in do-
drina fidei ac virtute profedu , varios in gradus
& quafi clafles tribuebantur. Audientium nempe ,
Genuflertentittm, & Competentium, de quibus paffim
SS. Patres. De Catechumenis multa habent Con¬
cilia , Nicaenum can. 11. 12. Aurelian. I. can.19.
20. Agathenfe can. 34. 60. 6 1 . Arelatenfe II.
can. 1 1. Epaonenfe can. 29. Araufican. I. can.
19. 20. &c. Vide Catechizari.
Catecuminus , pro Catechumenus, apud Commodia¬
num lnfir. 46.[inMifiali Gemeticenfi,quodRo-
bertus Epifc. Londin. donavit circiter an.i 1 5 o.]
CA I ECIZARE , Docere vel caftigare , in veteri
Glofl' Sangerman.MS.n. 501. Efi pro Catechizare.
C ATECUM1NUS. Vide Catechumeni.
^[CATEDRECHADA. Vid c Charta Decada.
CATEGORARE, Catecorizare.Jo. de Janua: Ca-
tegor are ,Jtgnare ,vel pr aditare, unde Categorizo, eodem
fenfu. Categorizare , Pradicare, in Glofl'. MS. Regio
Cod. 1701. Fridegodus de VitaS. Wilfridi c. 22.
Categorans ergo divinum fperma popello , &c.
Vita S. Pauli Narbon. Populis Categorizans , &c.
Dudolib. 3. de Ad. Normannor. Sed mirum mihi
quid fuper hoc chararterizabum Dialectici , qui cum
accidens Astbiopique C ategorizant infeparabile effe ,
hic mutatum H^mn.Arnoldus Lubec. lib. 4. cap!
2 3 . Canonizari pracepit, ut ejus Corpus de fepulcro le¬
vatum inter memorias veneretur S anrtorum , ipfumque
facrofanrta Categorizet Ecclefia &c.
^[CATEGRONUS , f. pro Cathegetnonus , Magi»
fler, praeceptor, a Graeco kx6m yt/xolv. Charta an.
1 44 2 . ex Archivo S. V idoris Maffil. Dominus Ab
bas dare tenetur bonum panem album qui dicitur pan\s
triboleti, quorum quilibet, debet effe de pondere v in. un¬
ci arum in pane corto,de bono & optimo vino in menfura
ufitata Categronorum agna menfura. V. Cathegeta.
CATEIA , Categia. Cateia, inquit Ifidorus lib. 18.
cap. 7. genus efi Gallici teli ex materia quam maxime
lenta , qua j artu quidem non longe propter gravitatem
evolat, fed quo pervenit , vi nimia perfringit. Jj^uod
fi ab artifice mittatur , rurfum redit ad eum qui mifiit.
Papias & exeo Joan. de Janua : Cateia lingua Per-
farumefl fagittabarbulata , five hafia, qua utebatur
Hercules , erat enim cum ligulis catenarum ; & quando
eam projiciebat, iterum cum catenula retrahebat. At
unde id haufermt , non plane video , cum conflet
Cateiam propriam fuifle Theutonibus & Gallis,
ex Virgiliolib. 7.
Theutonico ritu folili vibrare Cateias.
Ubi Servius ait, Cateiam effe telum Gallicum. Cer-
Ddij
4 23 CAT
te ut Theutonibus Cateiam tribuit Poeta, inde
fa&Um forte ut 6c Theuton a nuncupationem ac¬
ceperit. Gloff. Ailfrici Saxonicum : Categia , id e fi,
telum ^repceot. Alibi : Clava ,vel Cateia , vel Teu¬
tona , Anep cynnep ^epceot, id eft genus teli.
Ex quibus , Cateiam claf se fpeciem fuifle praeterea
colligitur. Unde non defunt, qui haec Ammiani
lib. 3 i . ad Cateias referenda putant : Barbari in¬
gentes clavas in nofiros conjicientes ambufias , mucro¬
ne fquc acrius r eftftentium pedtoribus illidentes, Jintftrum
cornu perrumpunt. Cateias non femel Gallis noftris
adfcribit Abbo lib. i . de Bello Parif.
Inde fuper cernens lapides confpexit acerbos ,
Ac diras ut apes denfie tranare Cateias.
Eodem libro :
Pila dabat rupefique Jimul celebrefqtte Cateias •
Lib. z.
.... Clypeum geftanfque Cateiam.
Ubi Abbo, GloflatoiTuEoperis , Cateiam, dardum
vertit. [Nicolaus Specialis deRebus Siculis lib. 7.
cap. 5 . Fenerunt itaque contra eum primo concurfu fex
viri clypeati fua quifque gerentes tniffiilia ; qui tela in
bo fiem eminus jacientes , tandem auji fiunt illum comi¬
nus gladiis attentare. Hic vero clavam rotans , quam
Galli Cateyam vccant , hunc d dextris fternit , illum
rejicit d Jintftris.f
«JT CATELLiE fiunt Catenula colli invicem fie compre¬
hendentes in modum catena, unde & appellata, ifid.
lib. 19. Orig. cap. 3 1 . Catella , pro Catenula Lati¬
ni dixerunt.
f CATELLANIA , pro Caftel lania , Gall .Chatelenie.
Litterae Guidonis Flandriae Comitis an. 1248.
apud Marten, tom. 1 . Anecd. coi. 1095. Reco-
gnoficimus etiam , quod omnia fiupradidta , & feodum
Anglia , atque Cate ll ani a de Cameraco , & Gav.ilus
de Cambrejis , fiunt de pertinendus Flandna , &c.
CATELLANUS.Guibertus lib. 1 . de Pigneribus
Sanflorum cap. z.%. 5. Jjfforum tanta nebulonitate
concutimur , tanta divinorum adulatione ferimur , ut
juxta prafatum Dodtorem ( Hieronymum )ficurras,
helluones & Catellanos liguriendo exuperent, corvos ac
picas importuna garrulitate pracedant. Puto legen¬
dum Catillones , id eft , gulofos. V ide Catillo.
f CATELLUM. Vide Cat alium.
CATELLUS. Capitulare de Villis can. 58 . Jjfuando
Catelli nofiri fijudicibus commendati fuerint , ae j 'uo eos
nutriant, aut junioribus finis , id eft , Majoribus & De¬
canis , vel Cellariis ipfios commendare faciant , quate¬
nus de illorum caufia eos bene nutrire faciant , & non
illi homini cotidie neceffiitas ad fciu as recurrere.
«d CAT EM ANE. Vide Catam ane .
1. CATENA, Cognominatus apud Ammianum
lib. 14. & 15 . quidam Paulus , quodqfe/ in compli¬
candis negotiis artifex dirus, Eu in complicandis ca¬
lumniarum nexibus indiffolubilis .
2. CATENA, Tributum, penfitatio.Vide Cherubi-
num Ghirardaccum 1.6.Hill.Bononienfis pTi 9 2 .
Catena Salis. Charta Philippi Imp. an. 1199. in
Metropoli Salifburgenfi tom. 1 . pag. 78 . Et qua¬
cunque utilitas in hujufimodi Catenis feti fodinis Salis
vel metallorum in quibufiibet fundis Ecclejia , &c.
3. CATENA, pro Caterva , fi non voce, laltem
fenfu. Vitae Patrum Emeritenfium tom. 2. Con-
cil. Hifp. pag. 653. coi. z. Idemque cum vir illu-
ftris Claudius atrium introijfet , protinus & illi qui fiu-
pra memorati fiunt , cum ingentibus Catenis populi in¬
troierunt , ac deinde fallit ato viro ex more refoderunt.
CATENAC1UM. Vide Catenarium.
CATENAR£,Claudere.Fortunatus 1.2.Poem.i4»
Hac eft aula Petri calos qui clave Catenat.
CAT 424
[VitaS. BernardiMenthoaenfis tom. 2.SS. Junii
pag. 1080. Magnus turbator nrfter qui in monte fjo -
vino nofiros Catenavit ; ubi Catenare f. eft pro Ca¬
tenis vincire. ]
CATENATICUM , quod Catenarum nomine Com»
mentarienfi datur ; idem quod Carceraticum , Geo -
lagium, Ceppagium. LexWifigoth. lib. 7«tit. 4.
§. 4. fijudex Jt aliquos in cuftodia retinuerit , vel hi qui
reos capiunt , aut cuftodiendos accipiunt , ab his quos
in cuftodia mificrint innocentes , Catenatici nomine ntl
requirant , nec pro abfiolutione eorum aliquid beneficii
confiequantur. Porro catenam , pro carcere dixit Jul.
Firmicus lib. 3. Mathef. cap. 6. Clavicularii , vel
carcerum cuftod.es , & quibus publicarum Catenarum
cura credatur. Concil. Toletan. XIII. can. 1. Ad
flatum dignitatis priftina redeant, & nulla deinceps il¬
lis ob hoc Catena judicialis obfiftat.
CATENAT1UM, Peffulus, vedeis, Ital. Catenaccioj
& apud Jo.Villaneum lib. 8.c. 72. Gall. Catenat.
Catholicon Armoricum : Chaden , catena , catena¬
tus ,chadenet : item pedana. Vita S. Antonini Abb. *
Surrentini c. 6. n 2 6. Pejfulum, quod vulgo Cate -
natium vocatur, cum quo valua majores cafia S. Anto¬
nini claudebantur, &c. [Utitur Petronius Arbiter.]
Catenatum, Eadem notione, in Vita S. Fruduoft
Epifcopi Bracar. cap. 19. (al. num. 18.) Habita¬
culi cftia . .. Catenatis & feris , diverjifique duris ob-
fier antes clauftris. Certe legendum arbitror in GlolT.
Ifid . Catenarium > ergaftulum, pro Cat amat ti, & Ca-
tomain. Ubi tamen quidam Catomum legunt : fed
aliud fuit C atomus. Vide in hac voce.
CATENATORUM Ordo , apud Waddingum an.
1 274. i 5. quem confule. Vide Circulus.
CATENIA, Papiae, Collare muliebre.
11 CATENNATUS , Exaltatus. Papias MS. Aneftet
pro Catena fufpenfus ?
H CATEPANUS. Vide Cat ap anus.
H CATER1US. Inventarium ornament. & Reliq.
Eccleliae Noviom. an. 1419. Item unus parvus Ca-
terius de pergameno notatus, m quo continetur pro can¬
tando in proceffionibus. Sed legendum futoCaternus.
CATERNIO, [Chartae fimul compadas, Gallice
Caier.] Vide Jftuaternio.
f CATERNUM , Caternus , Idem quod Caternio.
Vita B.Joachim Abbatis tom. 7.SS. Maii p. 93.
Diu nodtuque ficribebam in Caterno,in quo ipfie didi ab at
& emendabat in cedulis. Codex MS. e Bibi. D. de
Cbalvet Senelcal. T ololae de T eftimoniis in haere¬
ticos Albigenfes: Tunc didli haretici eumdem Ray-
mundum infirmum hareticaverunt ,& in fie diam fiuam
receperunt , antiquiore Hareticorum videlicet R. Del-
boc tenente manus didli infirmi junctas inter manus fu as,
& tenebant quendamCaternum fuper caput ejus dicen¬
do verba , tjua ipfie non intellexit. Ibid. infra legitur :
Tenente manus infirmi jundlas inter manus fiuas , & te¬
nendo quendam librum fuper capud ejus.
CAT ERVA. S. Auguftinus lib. 4. de Dodtrina
Chrift. c. 24. Cum apud Cafaream Mauritania po¬
pulo diffuaderem pugnam civilem , vel potius plufiquam
civilem , quam Catervam vocabant : neque enim cives
tantummodo , verum etiam propinqui & fratres , pcftre-
mo parentes ac filii lapidibus inter fie in duas partes di-
vifii per aliquot dies continuos , ceno tempore anni fio-
lenniter dimicabant , & quifque , ut quemque poterat ,
occidebat, &c.
Catervarius, Jfiufi fiemper in caterva eft, id eft, in mul¬
titudine populi, j oan. de Janua dcGlolfae llid.[Noti
funt Catervarii pugile s , apud Suetonium & alios ,
qui catervatim pugnant non Unguli cum fingulis #
de quibus Lipftus. ]
42 5 CAT
Catervata , ut Caterva, Multitudo. Rolandinus
Patavinus de Fa&is in Marchia Tarvifina lib. i o.
c. i 5 . Nam ipflomm Aiont agnanenjium acies cum ani¬
morum conflantia &. vigore difcurrens, pugnavit in ulti-
nia(acie)inimicorum Catervatam prudenter & animo fe.
U Catervatio, Ingens caterva, multitudo. A&a
S. Reginfwindae to. 4. SS. Julii p. 9 5 .Afpcflquam
ejufdem regionis Catervatio enormis talem tantumque ,
per inclyta B. Reginfwndis menta , virtutum perfenjit
odorem.
CATEYA. Vide Cateia.
CATEZIZARE, pro Catecbiz.are.YideCatechiz.ari.
«[[ CATHA , Machina lignea. Vide Cata poft Catus ,
Vinea.
<|[ CATHALECTA. Vide Cataleta.
«[ CATHAPARES. Vide Cathaji arares.
<j[ CATHAPHRATUS. V ide Cataghrattus.
fj CATHAPLASMARE. Vide Cataplafinare.
CATHARI , Hseretici Novatiani, qui, ut aitPro-
lper Aquitanus in Chronico, & Ifidorus lib. 8.
Orig. cap. 5 . & ex eo Ebrardus lib. contra Val-
denles, propter munditiam ita fe nominaverunt : glo¬
ri antes enim de fluis meritis , negabant pernitentibus ve¬
niam peccatorum , viduas fi nuberent , tanquam adulte¬
ras damnabant , & mundiores aliis fle pradicabant. Ea¬
dem habet Auguftinus lib. de ETaeref. num. 3 8.
Adde Commonitorium Theophili Patriarch. Ale-
xandr. cap. 8. & Confultat. Zachaei lib. 2. c. 17.
Cathari etiam poftmodum didli Valdenfium fe&a-
tores , qui divili erant in tres ledas principales ,
Albanenfium , Concorezenfium , & Bagnolenfium. De
his multa habent Rainerus lib. contra Valdenf.
cap. 6. & Bonacurfus lib. de Vita Haeretico¬
rum initio. Eofdem cum Chazaris fuifle con¬
tendit Gretzerus in Prolegomenis ad Script. con-
traSedam Valdenfium cap. 2. putatque Germa¬
nicam efte vocem , ex iis quae habet Ecbertus
Schonaugienfis in Sermonibus adverfus Catharos:
Hos, inquit, Germania noflra Catharos , Flandria
Piphles, Gallia Texerant , ab uflu texendi appellat.
Unde elicit a voce Kanzer , & ut alii crallius ede¬
runt, Kazer didos , T. mutato in Z. more Ger¬
manis folenni : proindeque Catharos eofdem efte,
qui Cbazari appellati funt.
Aliter cenfet vir dodiffimusGodefridus Hen-
fchenius ad vitam S. Galdini Cardinalis , qui ita
appellatos opinatur propter nodurnas coitiones,
a voce Germanica Caters , idelt, feles feu lemu-
res , vel ex obfoleta jam, & abOtfrido ufurpata
voce Jflu^alen , & Jfluetten , garrire , fadum ede
nomen, quod hodie omnibus in Belgio & Ger¬
mania haereticis commune manet , ut ICetters di¬
cantur. Vetus Epitaphium Mediolani:
Atria qui gr adis folii regalia fle audis ,
Civis Laudenfis fidei tutoris & enfis ,
Frafidis hac memores Oldradi flemper honores ,
fifini fidius ftruxit , Catharos ut debuirujfiit.
Verfusfcripti aS. Thoma Aquinate de fando Pe ¬
tro Martyre :
Et verbi gladius gladio cecidit Cath arorum.
Horum meminerunt praeterea Concilium La-
teranenfe an. 1 179. can. 27. Godefridus Mo¬
nae. S. Pantal. an. 1163. Monachus S. Mariani
, Autilhodor. an. 1180. Caefarius lib. 5. cap. 19.
Vita S. Galdini Archiepifc. Mediolanenf. apud
Monbritium, [Ludovicus X.Franc. Rex apud de
Lauriere tom. 1 .Ordinat, pag. 6 1 1. n. 5 . J &c.
CATHARIST^ , Seda quaedam Manichaeorum,
de qua Auguftinus lib. de Haeref. cap. 46.
•[ CATHARNICUM. Y ide Cantantium.
CAT 4 16
CATHAR RUS, Epiphora, difti llatio, Gall. Ca-
terre , ut pronuntiant hodie, alias Catane , ital.
Catarro , a Graeco y.asrfifiv , Defluere. Cum jam eflfiet
annorum xc. ex Catharro mortuus efl, in Chronico
Veron. ad an. 1 3 3 1. apudMurat.to-8.col.647.
«1 CATHASANCf US. Vid tCataxantus.
CA1 HASI ARARES, vel Cathavakis, eft linea cum
majfla plumbea, qua maris altitudo tentatur , unde Lu¬
cius : Hanc Cathafiararem pu eodem devoret unciam ,
plumbi paxillum , rudis linea & natatam. Sic Ugu-
tioMS.
IT CATHECH1SMARE , pro Catechizare , Edocere
dogmata Religionis Chriftianoe. Confecratio Ec-
clefiae SS. Trinitatis de Tritis an. 1056. apud
Marten. tom. 1 . Ampli IT. Colled. coi. 442. Foft-
quam divina diflpcnflatione funt ge fla , qua a propheticis
oraculis de Chrifli Incarnatione multo unie funt edita ,
omnipotens Deus per Apoflolos fuos mundo contulit le¬
ges , quibus Cathechiflmati homines , fluo famulantes
au [lon , Chrifli efficerentur heredes.
CATHEDRA , Proprie eft fedes , feu feflio hon«^
Ilior & auguftior Epifcoporum inEcclefia, cae-
teris aliorum Prefbyterorum fedilibus excelfior :
Ut in mentem revocarent , inquit S. Auguftinus in
Pfalm. 126. altiore fle in loco, tanquam in flpecula
conflitutos , quo oculorum acie pervigili, atque indefleflja,
in tutelam gregis incumbant , tanto cate, i i virtute &
probitate clariores , quanto magis effient fedis honoye ac
flublimitate conflpicui. Idem Epiftola 203. In flatur 9
Chrifli judicio neque abfida gradata , nec Cathedra . . .
velata adhibebuntur ad defenfionem. Linteatas fedes
Epifcoporum vocat Padanus Ep. 2. ad Sempro¬
nium , quas Auguftinus velatas. Ejufmodi porro
celfiores Epifcoporum quorumdam, fedes ac ca¬
thedras fic exagitat Greg. Nazianzenus Carm. 1 x .
. ©conoitri , Ivto fleris; upifici; ,
Y-xf-nAc/ , Jiulfitri ysfwoTe; sv^ptTrlsercri ,
'£%'/ivc£ctToti KctActtnv e<pi$~ctb Te; ^uhlveis-iv.
De iis etiam agit Eufebius lib. 7. Hift. Ecclef.
cap. 30. Altarium Cathedra, id eft, praefedura*
Ecclefiafticae, Epifcopatus , apud Sidonium in
Concione. Euftathius in Vita S. Eutychii Pa¬
triarch. Conftantinop. num. 1 5. eivdysTco «5 Tj?V
Im 7rpe<r£uT(pav mdsePpxv. Vide Savaron. ad eamdem
Concion. Sidonii, & ad lib. 9. Epift. 1 6.
Cathfdram Collocare, vetantur Epifcopi in Mo-
nafteriis , vel ordinationes facere , nifi ab Abbati¬
bus fuerint requiliti , in Conftituto Gregor. Mag.
pro Monachis , apud Baron. an. 601. num. 1 5 .
& c.6. 1 8 - q. 2. a quo profluxit eadem loquendi
formula, quae in plerifque Summorum Pontific.
pro Coenobiis privilegiisexaratalegitur: ubiGlof-
fa addit : Ut ibi exerceant judicia. Concilium Car-
thaginenfe fub Reparato an. 535. Oportet enim in
nullo Monaflerio quemlibet Epiflccpum Cathedram col¬
locare , aut qui forte habuerint , habere : nec aliquando
ordinationem quamvis levifflmam facere , nifi Clerico¬
rum ,fi voluerim habere. E JJe enim debent Monachi in
Abbatum fluorum poteflate. Eadem habentur in Epi-
ftolaPontii Epilcopi Arelatenlis tom. 6. Spicile¬
gii Acheriani pag. 43 o. Adde Bullam Palchalis
II. PP. apud Herimannum de Reftaurat. S Mar¬
tin i Tornacen fis c. 8. Vide Miffla publica , & Car¬
dinal. Bona lib. 1 . RerumLiturg. c. 1 3 . §. 3 .
Cathedra, Sedes, Epifcopatus, Dioecefis. In No¬
titia Epilcopor. Africanor. apud Vi&orem Viten-
fem lib. 4. de Perfecut. Vandal.Edit. Chiffletia-
nae , habentur non femel haec verba : Cathedra , qi a
Epifcopos non habuerunt. Vetus Martyrol. 1 5. Kh
Febr. Cathedra S . Petri , id efl , Epiflcopatus.Xd oncil.
417 CAT
Lemovicenfe an. 1031. fefif. 1 . Hanc etiam diem
f latuimus habendam in recordatione omnibus annis , qua
( S. Martialis ) tranfiatus ejl : qua etiam die Cathedra
ejus , hoc ejl , ordinatio , five initium Epifcopatus ejus
ejl , non quod eadem die confecratus Jit in Epifcopum,
.... fed Jtcut ejl Cathedra E. Petri Antiochia , item-
que Cathedra Roma , non quod tunc confecratus Jit Epi -
fcopus , quia Domino jam olim confecrationem fufcepe-
rat Pontificalem , fed quia tunc primum in illa die apud
eafdem Ecclejias fedit , ad fufctpiendtm fuper populum
Dei regimen pajloralc. Concilium Milevitan. II.
can. 21. Item placuit, ut quicunque Epifcopi quaf-
cunque Ecclejias vel plebes , quas ad fiam Cathedram
ajlimant pertinere , &c. Can. 24. Placuit, ut quicun¬
que negligunt loca adfuam Cathedram pertinentia , &c.
Cathedra viduata , in Collat. Carthagin. I. c. 1 8 5 .
21 7. Vide praeterea c. 16. iB.Will. Britolib. 3.
Philipp. de Turonenfi Metropoli :
Jj>ua cum Jit Britonum caput & Metropolis , una
Bisfenas fub fe Cathedras Utatur habere.
Adde lib. 1 2.p. 2 5 2. Cathedra matrices , in Con¬
cilio Milevitano can. 25. & in Codice canonum
Ecclefiae Afric. can. 123. Cathedra principales , in
iifdemCanon. can. 3 8 .
Cathedra , ipfa Aides feu Ecclefia Cathedralis. Ca¬
pitulare Aquifgranenfe an. 789. cap. 40. ex Con¬
cilio Africano can. 3 8 .Ut non liceat Epifcopo princi¬
palem Cathedram fna parochia negligere , & aliquam
Ecclejiam in fua diccceji magis frequentare. V ide mox
Incathedrare.
Cathedra Doctorum , apud Haymonem in Mat¬
thaei cap. 2 3 . quae Cathedra litterarum dicuntur
Sidonio in Concione. Cathedra fcholares Stephano
Tornac. Epift. 79. Senator in Pfalm. 1. Cathedra
proprie Doltohbus datur. Ebrardus Bethun. in Grae-
cifmo :
Rex folium , dottor Cathedram , judexque tribunal
PoJfidet , ac fedem Praful , Piator que curulem.
Cathedrarii Philosophi, apud Senecam lib. de Bre-
vit. vitae. Cathedrarii Orat ores , apud Sidonium lib.
4. Epift. 3. qui de cathedra philofophantuqpefo-
rant.
f Cathedrarii Servi , apud Sidonium lib. 1 . Epift.
1 1 . iidem qui apud Martialem Cathedralicii, Qui
cathedras feu fellas ferunt geftatorias , Gall. Por -
tes-cbaifes.
Cathedra , pro arca videtur ufurpari in Adis Pro-
confularibus in caufa Felicis Epifcopi , apudBa-
xon. ann. 3 14. n. 23. 24. Inde Cathedram tulimus ,
& epijlolas falutatorias ojlia omnia combujlafunt ,
fecundum facrum praceptum. Infra : Tolle elavem ,
& quos inveneris in Cathedra libros , & fuper lapide
codices , tolle illos.
Cathedra Aurea. Joan. Bromptonus ann. 1 190.
pag. 1183. Rex autem Anglia exigebat d Tancredo
Rege Sicilia Montem S . Angeli cum toto Comitatu ,
& ahis pertinentiis fuis, ad opus JJ oh anna for oris fua,
qua ille Imus Rex Sicilia nuper maritus ejus in da¬
tarium ei dedit d Cathedram auream ad opus ejuf-
dem fj oh anna de confuetudme Reginarum terra illius.
Cathedra , Nummus aureus Francicus , in quo Rex
in cathedra fedcnsconfpicitur. Vetus Regeftum :
Anno 1 3 46. 14’ fjulii fiebant Cathedra ponderis au¬
ri 5 2. marcha auri empta 50. Cathedr.6. Novemb.
* 3 46. Cathedra ut fupra marcha empta 48. Cathedr .
7. April. 1 3 47 .pojl Pafcha: marcha empta 5 o. Ca¬
thedr. auri. Vide Moneta.
Cathedrari, dicuntur Epifcopi, cum ad cathe¬
dram Epifcopalem promoventur, quod cum com
fecrarentur, in Ecclcfioe cathedra collocarentur ,
CAT 428
in eaque fedentes palam ab aliis Epifcopis effer¬
rentur : De quo maxime in Galliis more exftat lo¬
cus infignis apud Stephanum Eddium in Vita S.
Wilfrifti Epifcopi Eboracenfis cap. 1 r. Itaut val¬
de honorifice ad Gallia regtonem perveniret fibtque fla-
tim conventio magna fati a ejl non minus quam duode¬
cim Epifcoporum Catholicorum , e quibus unus erat
EEgelberclus Epifcopus , qui eum propter fidem fiam
indicatam gratanter & honorifice coram omni populo
publice ordinaverunt ,& in fella aurea fedentem more
eorum furfum elevarunt , portantes in manibus foli Epi¬
fcopi intra oratoria , nullo alio attingente t hymnofque
& canticainChorocantantes. Joan. deBckainGof-
wino Epifc. Trajed. Dominus Cardinalis . . . Hen-
ricum de Viana Cathedrari jujfit. In Florendo Epife.
fjoannes filius A delberti Cathedr atus ejl in Lecdiopojl
mortem Arnoldi Epifcopi. [Nova Gall. Chrift. tom.
3 . coi. 883. ubi de Hugone II. Epifc. Leodienfi:
Francia me genuit , Cathedr avit Legia. Et coi. 893.
Jfijfi vixit gratus anno minus hic Cathedr atus. Iterum
tom. 4. in Charta anni 1106. Inftrum. coi. 85.
Stephano Eduenjt Cathedr ante Pontifice. ] Epita¬
phium Andreae Epifcopi Reatini , anno 1292.
Urbem Reatinam pater Andreas Cathedrabat.
Incathedrare , Idem quod Cathedrare. Graecis evfpo-
vtdfu r.Vide Concilium Calchedonenfe Ad. 10.
pag. 288. 300. 303. &c. Edit. 1618. Incatbe-
dratio Morinenjis Epifcopi, apud Lambertum Ar-
denfem p. 141. Exftat apud Ughellum tom. 1.
pag. 1 24. Bulla Benedidi IX. PP. ann. 1033.
qua Epifcopis Silvae Candida* privilegium confir¬
mat inthronix.andi & Incathedrandt Romanum Pon-
tificemin Apojlolica fede. Adde p. 8 2 1. Epitaphium
Martini Epifcopi Vercellenfis an. 1248.'
Praful Martinus Vercellenfi Incathedrattts ,
Advocatorum generofo fmguine natus.
Utitur etiam Thomas Cantipratanus lib. 1. de
Apibus c. I. n. 4. Matthaeus Weftmonafter. ann.
1098. Inventa ejl in civitate Ecclefia S. Petri , ubi
Incathedratur lancea Salvatoris.
CAFHEDRALES, nude pro Canonicis Ecclefiae
cathedralis in Charta Leoooldi Ducis Auftrisean.
1216. in Metropoli Salifburg. tom. i.pag. 381.
395. Domini Cathedr ales , in alia ibid. to. 2. pag.
560. Hiftoria Epifcoporum & Comitum Engo-
lifmenfium cap. ult. Ex quo urbem ingrediebatur ,
cum Cathedr aliius } in choro omnibus horis , & maxime
in matutinis Deo p fallebat communi voce , c rc.
CATHEDR ALICA , Idem quod Cathedr aticum .
Hift. Tuli. pag. xciv. in Fundatione CapituliLi-
berdun. Eis contradidimus ea libertate pojfidendas ,
ut neque Cathedr alie am , nec alia qua Archidiaconis
ex confuetudtne reddi folent ab eis exigantur.
^[CATHEDRARE , Cathedrarii. Vide in Ca¬
thedra.
CATHEDRATICUM , Penfio , quae Epifcopo ab
Ecclefiis quotannis exfolvitur in Jignum fub j e Itio¬
nis, [ ut habet Charta Girardi Epifc. Caturc. in-
ter Inftrum. Gall. Chrift. to. i.pag. 48. coi. 1. ]
feu pro honore cathedra , ut eft in Concilio Bracca-
renfi II. c. z.prorefpeltu fedis , ut in Concilio Ra-
vennenfi ann. 997. cap. 2. quae ad duorum foli-
dorum quantitatem reftringitur in iifdem Con¬
ciliis. Concil. Braccarenfe III. ann. 5 72. Nullus
Epifcoporum per fu as dicecefes ambulans , prater hono¬
rem Cathedra fua , id ejl , folidos duos , aliquid aliud
per Ecclejias tollat. Qmbus confona habet Conci¬
lium Toletanum VII. cap. 4. Charta Tranfmart
Epifcopi Viromandenfis ac Noviomenf. an. 947.
apud Hemereum in Augufta Viromand. E a vide-
4^9 CAT
licet ratione , ut omni anno duos [olidos denariorum
perfolvat , fecundum quod jubet auttoritas , propter
honorem Cathedra Epifcopalis . Innocentius 111. Jib.
i 4. Epifl. 20 . Et ut vos pro Jingulis Eccleftis fupra-
■ dictis unum quartum grani , & unum annona pro deci¬
mationis quarta , & duos [olidos pro Cxtbedratico per-
[olvatis. Apud Honorium III. cap. Conquerente,
de Offic. jud. or d. Catbedraticum & Synodaticum
idem funt: Synodattci [en Catbedratici nomine duos
[olidos. Catbedratici & Synodales reditus , in Char¬
ta Lamberti Epifcopi Atrebat. apud Ferrarium
Locrium in Chronico Bclg. ann.i 1 x 1 .Cenfus Ca¬
tbedratici, inBulIaLucii III. PP. apud Ughellurn
tom. 2. Italiae Iaerae pag. 759. Arnoldus Lube-
cenf. Iib. 3 . cap. 2 1 . Eptfcopus vero ex bis , qua de
Cxtbedratico , vel Ecclejiarum confecrationibus confe-
qni poter at , fuflentabatur. Ubi per confcc rationes , vi¬
dentur dedicationes in teli igi , feu qua die dedicationis
Ecclefiarum Prefby teris offerebantur, uteft 10.
q. 3. cap. 5 . ubi etiam praecipitur , Catbedraticum
non amplius quam vetufti mons effe conftiterit , a Pre-
f 'byteris exigendum. Catbedratici meminere praeterea
IvoCarnot. part. 3. cap. 136. Petrus Blefcnfis
Epift.i 5 x . Alexander III. PP. in Appendice Con¬
cilii Lateran. cap. 8. Concilium Colonienfe ann.
1310. cap. 2 6 . Ravennenfe ann. 1 3 1 1 . cap. 18.
Agidius Mon. Aureae vallis in Henrico II. Epi-
fcopo Leodienfi cap. 43. veteres Chartae apud
Ughellurn tom. x .pag. 1 046. tom. 2. pag. 467.
703. 1071. in Metropoli Salifburgenfi tom. 1 .
pag. 173. tom. 2. pag. 441. in Bullario Cafi-
nenfito. i.pag. 9. inMonaftico Anglic. tom. 3.
pag. 3 6.[ Concil. Avenion. anni 1 509. n. vn.
apud Marten. tom. 4. Anecdot. coi. 3 8 7 . Statutis
Synodalibus ejufdem Ecclefiae an. 1 3 36. n. xi.
coi. 575. Statutis Alani ejufdem urbis Epifcopi
n. xv. coi. 580. laudati tomi : quo in polteriori
loco mendofe , ni fallor , legitur £)uadraticum pro
Catbedraticum. ] &c. De jure vero Cathedratici
multa congelfit Renatus Chopinus 1 i b. 2. deSacra
polit, tit. 7. Nicol. le Maijlre Vib. 2. de Juribus &
cenfibus Epifcoporum cap. 2. 3. & Innocen¬
tius Cironus in Paratitl. Decretal- lib. 5. tit. 39.
V ide Synodaticum in Synodus.
QCT Exltant apud Georg. Chriftianum tom. 2. Re¬
rum Mogunt. p. 482. & 48 3. duae Chartae, qui¬
bus collegiatae S. Petri Ecclefiae jus afferitur Ca¬
thedratici ab Ecclefiisfibi fubjedis percipiendi.
In antiquiori quaeConradi I. elt Archiep. Mogun-
tini ann. 1 1 9 5. fic legimus : Illud innotefeere quo¬
que volumus , quod fepeditti fratres ( Ecclefiae S. Pe¬
tri ) fufficienti coram nobis optinuerunt probatione ,
quod per univerfum pretaxate Prepojiture ( ejufdem
S. Petri ) archydiaconatum Kathedraticum anno , qui
vulgariter Exitus nojlcr vocatur , Ecclejie ipforum ad
ipjius & officinarum ejus ruinas re farciendas , debeat
attinere. Nos igitur tum propter eorum h abundantem
probationem , tum propter Ecclejte & officinarum ejus
m ani f e flas nec effit at es , quas vidimus, ob B. Petri Apo-
floli reverentiam dr honorem jus tale ipjis & Ecclejia
recognovimus , noflro affenfu robur perbenne adbibentes.
Et ne in futuro .. .. de beneficio preditti Kathedratici
a quoquam [ucceffore noflro turbari pojfent, nos ipjis feri-
ptumprefens , ad fui juris perhennem notitiam & cau¬
telam , Jigillo injignitum , tradidimus. Priorem hanc
Chartam revocat altera anni 1323. qua Ma~
thias ejufd. urbis Archipraeful declarat , [Jus pe¬
tendi , recipiendi & in pradittos ufis convertendi Ka¬
thedraticum per rotam Prepojituram prediclam ad ip-
fam Ecclejiam S. Petri , & ad nullum alium peni-
CAT 430
nere ; ipjifque Decano & Capitulo , (fi- Ecclejie ipfo¬
rum pr e ditiis , & nulli alii deberi de boc in perpetuum
rcfponderi ; quodque nobis , inquit , m bac parte li~
cere non credimus , noftris ftic c e ff oribus interdicimus.
Cath edrati co m , apud Julianum Anteceffor.
Conflit. 1 1 5 . & 431. illud ell quod Julliniani
Novella 1 2 3 . c. 3 . Ivf^ovi^incv vocat : nempe cer¬
ta pecuniae quantitas , quam Epifcopi recens or¬
dinati dabant, partim Epifcopis a quibus ordi¬
nati erant , partim Clericis & Notariis , qui in ea
inauguratione miniftraverant ; unde evidens ell
praellationem illam fadam ab Epifcopis ratione
Throni , five Cathedra adeptae.
Catredratico, apud Sebaltian. Cobarruviam
in Thefauro linguae Caftellanoe , el que liene efti-
pendio publico en la Univerjitad , 0 fludio , con obliga-
cion de lecr Catreda de prima 0 de vefperas depropie -
dad , b de tiempo fcnnalado.
f Cathf. dratica Redhibitio, Idem quod
Catbedraticum. Epillola Lamberti Epifc. Attre-
bat. apud Baluzium tom. 5. Mifccll. pag. 342.
Concejfimus enim & feripto confirmavimus praeliti a loca-
Pr alato & Fratribus inibi Deo devote & religiofe fer-
vientibus, & canonice & abfque proprietate viventi¬
bus & vitluris ab omni C athedr atic a redhibitione li¬
bera , excepto quod in Coena Domini ad manum Epi¬
fcopi duodecim denarios folvant.
<[[ CATHEDRATICUS , Dodor , profeffor , qui
docet ex cathedra , in Conciliis Hilpan. tom. 4.
pag. 765. coi. 1. & in Vita B. Francifci Fabrian.
tom. 3. SS. April. pag. 985. coi. 2.
CATHEGETA , Cathigeta, Dodor, prae¬
ceptor, ex Graec. xaJuytiTMc. Gloff. Lat. Gr. Dotior>
«T/cTdfl-JcctXc? Jij xctfwyvTKc. Gloff. Gr. MS. Reg. Cod.:
1673. KafiryuTMf , liyoujuuvcs , J nPdtrxuXcc. Papias :
Catigeta , Rettor , D odior , Bao-iXewi; KxftiyoTiic, apud
Theophyladum Bulgar. Archiep. in Inllitutione
Regia 1. part. cap. 2. qui C«iKXc?,feu Impera¬
toris Magifler Codino, &aliis. Anonymus in Vi¬
ta S. Hieronymi : Huic vero in litterarum fludiis
plerique C at b eget a , id efl , praceptores fuerunt , J>o-
natus nempe , &c. Altelmus in Monadicis :
Vita aliena tua tibi Jit Cathegeta vita.
Ada S. Artemae Martyr. Dum Cathigeta ipjius fe¬
cundum artem magifler ii ... ad facul anum litterarum
dogmata illum introduceret. Occurrit praeterea ia
Adis S. Theodori Ducis. Vide notas nollras ad
Cinamannum pag. 460. [ & doliarium mediae
Graecit. ubi dicitur vocem plerumque
a Scriptoribus Graecis accipi pro Mycu/awof , Praefe-
dus monallerii. ]
CATHEGORIALIS Ordo, apud Henricum Aqui-
lonipolenfem in Lubecca lib. 1. c. 17. 19. 20.
Canonicorum Regularium.
^ CATHELUM. Vide in Cat alium.
^ CATHEPOLUS. Vide in Cacepollus.
CATHERDATUS , pro Catbedratus , Cathedrae
feu throno impolitus , ad regiam imperatoriamve
dignitatem evedus. Carmen de Ottonis IV. de-
Ilitutione , apudLeibnitium to. 2.Scripc. Brunf-
wic. pag. 530.
.... Jguod Ji Fredericus fubftituatur
Ottoni , timidus audaci , nanus adulto ;
Cum Jit canonice Catber datus hic , ille vocatus
Proditione : perit confuetudo , perit hujus
Urbis honor.
Vide C athedr ari in Cathedra.
«j[ CATHESICARE , pro Catecbifare , Chrilti do-
drinam edocere. VitaS. Hildulli per Rofwei-
dum in Hiltoria Mediani Monalteriii pag. 8 o •
43 1 CAT
J9uam cum adhuc gentilem ejfc cogmviffent , Cathe-
ficaverunt , & profirati pro ipfa oraverunt.
f CATHET1CATIO. Vid e Cateckzaiio.
CATHETIZARE, Voxeffi&a, ut videtur,ex Grae-
co xctTcrriJtvat , conferre, contribuere, 1'olvere.
Epiit. Andreae Regis Hungar. in Gedis Dei. per
Franco' : Porro veftra non miretur S unctitas, fi de bonis
regni nofiri ad prafens , juxta honorem vejlrum & no-
firum vobis Cathetizare non pojfumus. Ad hoc enim nos
compulit & fantta peregrinationis grandis expenfa,&c.
CATHETUS, [_Gr. uccj-ircc, Perpendiculum. ] Vi¬
de Toltfmining.
H CATHEZIZARE , pro Cathecbifare. Ordinarius
MS. Ecclefiae Rotomag. in Sabbato Pentecod. Fi¬
nita oratione , cafulam exuat Prefbyter , & pergant ad
Fontes , Jic ut pr /motatur , cum ampullis chrifmatis,
& olei , candelabris , cruce , cereo , de quo loco infti-
tuto mittatur in Fontes. Interim dum letliones legun¬
tur , infantes tres Catbezizentur , fi infans , vel plu-
res fuerint ad baptizandum , mittatur de chnfmate &
oleo in Fontes : fin autem , nihil de chrifmate & oleo
in Fontes mittatur. Vide Cathechizari.
CATPIICUS, Dux, f. a corrupta voce Graeca
KaJ-iiyc^ , pro v.uJnyitTiis vel najryv /adv . V ita S. Ger¬
mani Grandiwall. inter Ada SS. Bened foec. 2.
n. i i . Bonifacius dux five Cathicus.
CATHiGETA. Vide Cathegeta.
CATHINIA Auri vel Argenti, quae adhi¬
betur in medicamentis , apud Condantin. Atric.
Jib. i. de Morbor. curat. cap. 7. 8 • lib. 2.cap. 2.
2 4. &cr. [ Gloflar.Sangerman. MS. Cathinia , Ge¬
nus lapidis , unde cyprium es ( aes) efficitur. Cathinia
gignitur in metallorum eris atque argenti fornacibus ,
infidente nidore. Namque ut ipfi lapis ex quo fit es ,
Cathinia vocatur , fic rurfus in fornacibus exiftit , &
nominis fui originem recipit. Cathinia & Calcitheos
h origo eris. ]
«ff CATHOLICATUS. Vide pod Catholicus.
CATHOLICI, Fideles , ita in Concilio Ilerdcnfi
fub Joannell. PP. cap. 9. ubi diilinguntur a Ca¬
techumenis.
Catholici Christiani , in Concilio Car-
thag. III. cap. 1 3 . Carthag. IV. cap. 4 3 . Concil.
Afiric. cap. 3. Salvianus lib. 4. de Gubern. Dei :
Ita & nos qui Chrifiani Catholici ejfe dicimur , &c.
Vide Ecclefia Catholica. .
CATHOLICIANI , Officiales Catholicorum , de
quibus mox, in lege 9. §. 2.C. de Bonis profcript.
ubi junguntur cum Caefarianis. GlolTae Bafil. P«-
t /cvaX/KC , t»? /jcctyHiTrai; , Tfc? aVTfc? ^ Kcdfcyiuictrui; ,
trndvcis , naff Hinc forte pro Spiculatonbus
vocem ulurpavit Sueno in Hili. Danica cap. 7.
Jhuem illic 0 Catholici ani corripiente s , caput ejus am¬
putarunt. Infra: fihii dolum commentatus , pacis ficlei-
qtie integritate violata , tempore ferotino ,pofi vefperas
celebratas , injlruttis Catholicianis , Kanuto &lVal-
demaro mortem machinatur.
CATHOLICON. Necrolog.Laurefham. in Vin-
dem. Litter. Frederici Schannati pag. 29. Jfiui
etiam compar avit librum Catholiconpro quinque Flore-
nis. An Gloffarium Johannisde Janua, quodCa-
tholicon appellavit ?
1 . CATFIOLICUS , Titulus Regi Franciae vulgo
datus. Summa Puncii Provincialis MS. ex Bibi.
Thuana Cod. 525. ubi de Infcriptionibus Epi-
ftolarum : Papa Regi Franci a : Gregarius fervus /er¬
vorum Dei dilecto filio viro Catholico , vel Regi Fran¬
corum , falutem& apoftolicam benedictionem . . . fic
fcriberet Papa aliis Regibus , & alii Reges illi , re¬
moto filum viro Catholico , quod apponi filet Regi Fran-
CAT 432-
c'u & Regi yjerofiljmitano : huic quia femper fidelis
exfiitit , illi vero quiadefenfir efiChrifiianitatis. [Ho¬
norius Papa IV. Ep. ad Philippum IV. an. 1286.
in Vindemiis Litter. Fred. Schannati p. 210. Ho¬
norius Epifcopus fervus fervorum Dei Philippo illufiri
Regi Francuviro Catholico falutem . Jjhnlibet
Rex Francu fpeciali nomine Catholicus appellatur. ]
fXJ- Jam multis retro faeculis Catholici nomen Regi¬
bus nodris inditum fuit. Mabillonius lib. 5. de
re Diplom. tabella 22. refert claufulam librorum
Gregorii Turon. de gloria Confeffiorum, in qua
praedi&us Libellus dicitur confcriptus .... anno ab
Incarnatione Domini 76 7 .temporibus felicijfimi 'atque
tranquillijfimi & Catholici Pippim , Regis Francorum
& Patricii Romanorum , &c. Sed ante eum Cbilde-
berti CatholiciJJhnum regnum dicitur fub finem Vi¬
tae S. Caefarii Epifc. Arelat. Unde GregoriusM.
in Epidola ad Childebertum II. lib. 5. Ep. 6.
Jjduanto ceteros homines regia dignitas antecedit , tan¬
to ceterarum gentium regna regni vefiri profecto culmen
excellit , nempe Fide , ut poflea explicat. Vide
Chrifiianijfimus.
Catholici nomen Hifpanicis Regibus tribuit Ale¬
xander VI. tefle Mariana in libro xxvi.cap. xn.
Addit Comineus in libro v. de bello Neapolita¬
no , decrevifle Pontificem Romanum , nempe
Alexandrum VI. genere Hifpanum , attribuere il¬
lis nomen , ut Chrijtiani/fimi dicerentur ,& in fuisipfe
litteris atque fermone fic eos vocajfe : fid cum ex Car¬
dinalibus quidam refijlerent , neque Galliam vellent ap¬
pellatione illa privari , Catholicos nominare juffiffe.
Ex eo igitur procul dubio tempore Reges Hifpa-
ni vocantur Catholici.
r Exftat apud Miraeum tom. 1 . pag. 165. coi. 1 j
Charta Manaffis Epifc. Camerae, pro Dicleven-
nenfi Abbatia S. Petri anno 1081. data , Precibus
ac petitione Roberti junioris Catholici Comitis Flandria,
&c. An Catholici titulus hic exprimat fidem hujus
Comitis , an Catholicam feu univerfalem vel inte¬
gram totius Flandriae ditionem , aliis definien¬
dum permitto : potiustamen crediderim titulum
efie religionis , quam poteRatis ac polfeffionis.
2. CATHOLICUS, Dignitas & magillratus , in
Africa praefertim .GlolT. vet. Confularis , KcifcXiyfi.
Flinc apud Eufebium lib. 8. cap. 23. k acpcXiFov
A4>pijc»c , & lib. 4. de Vita Conflantini , tcYIJTc
ho ly.tio-tut; K ufciMcv, de Confulari & Praefedo Afri¬
cae interpretantur viri dodli. At Cujacius ad lib.
5. C. dejurefifei lib. 1 o. contendit , probatque
non uno Bafilicorum loco id nominis fpedlafie
Procuratores fifei, quod clare evincit Theodo¬
rus Hermopolites ad 1. ult. C. Si a non compet.
jud. O KctfoXutf , tlycvv b Tr^ci^d.fXiVct; <ppci'Ti'Co-'V
rm lyi/xcmuKuv /xctTuv. Huic notioni convenit
GlolT. Gr.Lat. KafoX ucj. Rationalis. VideGloil.
med. Graecit.
Nec obdat quod Confulares eofdem cum Catho¬
licis fuifle doceant veteres Gloflas : nam Confu-
larium , vel certe Proconfulum munus fuit tri¬
butorum exa&ioni incumbere , quod Dio lib.
5 3 . diferte tradit. Judices & Praefides eidem mu¬
neri operam impendiffe odendunt praeterea lib.
11. C. deAnnon. & tribut. lib. 10. 1. Infifcali-
bus , C. deExaid. tribut. Nov. 1 1 6. & Calfiodo-
rus in Form. Re&oris provinciae. Ejufdem mu¬
neris & appellationis cenferi debent Officiales
Gallici, diditi Generaux des Finances , quos yvnvAt,
Bizantini Scriptores palfim vocant.
3 . CATHOLICUS, Primas , qui inter Epifcopos,
Primatu, ut vocant, dignitatem obtinet. Id porro
appellationis ,
433 CAT
appellationis , fpedavit praefertim , fpedatque
etiamnum hodie Primates aliquot Afiaticos, An¬
tiochenae olim fedi fubditos & fu ffragan eos, quo¬
rum jurifdidio & dioecefis tam ampla erat , ut
inde fe Catholicos , idefb, univerfalcs, nuncupa¬
rent- Procopius lib. z . de Bello Perfico c- 2 5 . de
Perfarmeniorum Catholico : T ov n i$-iotv£v Ufia
Ka.f0X1x.cv xaXovcri EAAwmv otj chn i<peg-nxev ii$
m> al.7ra.s-t tg?s ratJTri Xwfiois. Otto Frifing. lib. 7.
Chron. c. 3 2. E atempefiate Armeniorum Epifcopo-
runt , eorumque Metropolitani , quem ipfi Catbolicon ,
i. univerfalcm , propter infinitum , i. amplius quam
mille Epifcoporum fub fe habentem numerum vocant ,
Legati ab ultimo fere Oriente. . . . fummum Pontifi¬
cem Viterbii... . adeunt. [Bevn.de Breydenbacblti-
ner. Hierofol. pag. 1 51. Afai» (Armeni) proprium
habent Primatem , quem Catbolicon appellant , cui
cbediunt fummo cum honore & reverentia , jujfibus
ejus a maximo ufquc ad minimum velut alteri Papa
obtemperantes. ]
At cur Catholicis tam ampla & diffufaafllgnata
fit jurifdidio , docent Canones Nicaeni Arabici
a Turriano editi cap. 3 3. ubi de Seleucienfi Ca-
thdlico : Honoretur quoque fimiliter Sedes Seleuci a,
qua e fi ex civitatibus Orientalibus , qui debe at etiam
appellari nomine Catholici , & poffit is ordinare Ar¬
chiepifcopos , ficut faciunt Patriarcha , ut Orientales
non patiantur damnum , expettando Patriarcham An¬
tiochia , aut eundo ad eum , & Gentiles reperiant viam
ad necejfitates fuas, quia in hoc non fit injuria Patriar¬
cha Antiocheno. Siquidem ipfe confenfit , pofiquam
hoc ab eo S y nodus petivit , ne de fublata pote fiat e ifta
quereretur , qua nihil aliud dejiderabat , ut illius pro¬
vincia fideles pace & quiete fruerentur , Jimul etiam
ut is , qui tenet fedem Seleucia, nomine Catholici ho¬
noraretur. Capite fequenti, Seleucienfi Catholico
dignitatis gradus datuitur fupra omnes Epifco-
pos Graeciae Siquidem ipfe tenet locum Patriarcha
in Oriente , & fedes ejus in Concilio debet ejfe J exta
pcfl Epifcopum Hier ofolymit anum. Denique cap. 3 5 .
Pr alatus Perfidis dicitur.
At haec Seleucienfis Catholici dignitas poftmo-
dum divifa legitur , binique , ex uno , Catholici
Patriarchae Antiocheno fubditi , creati : quorum
alter Anienfis didus , alter Hir enopolit anus , qui &
Bagdatenfis . De utroque Catholico fic Willelmus
Tyrius lib. 4. c. y.Vtginti provincias in fua jmifdi-
citone, ejufdem Deo amabilis civitatis (Antiochiae)
dicitur habere Patriarcha , quarum 1 4. Jingulos ha¬
bent Metropolitas > cum fuis fufiraganeis : 6 . vero reli¬
qua fub duobus Primatibus , qui vulgari appellatione
dicuntur Catholici : quorum alter efi Anienfis , alter
vero Hirinopolit anus , qui efi Baldacenjis , cum eorum
fffraganeis difponuntur. A Tyrio haufit quae habet
in hanc fententiam Jacobus de Vitriacoin Hifi.
Hierofol. cap. 3 2.
At qui Anienfis T yrio , Jacobo de V itriaco, &
Sanuto lib. 3-part. 7. c. 1. dicitur, Annenjis &
Perfidis Primas, inordinatione fedis Antiochenae,
quae exflat pod Tyrium , Catholicus Ani , qui efi
Perfidis , nuncupatur. Idem etiam Romcgjreos Ca¬
tholicus apud Nilum Doxapatrium, ubi de am¬
plitudine dioecefis Patriarchatus Antiocheni agit,
& Indiae praefertim imperitalfe narrat : UaXiv
c kvTicyjluc, KetTttpQW d.7Tx.(rav t nv A trlav , stj SvaloXnv,
aVTKV Tf dvJiav , ovrcv s «5 tk vvv KafoXixcv ^sfpcTcvwv
g-sAAei tov xaXcv fj.ivcv Vufj.cyfiiuc, , ^ dvTitv rm Ut^criav
iri dj dvr nv rnv E aCvXdva, rnv vvv xaXcv fxivnv Bafla' xa,-
Kii ydp sg-eAA«' 0 Amt^wf Ka^cAizcV tic, EipttviS7roXiv ,
tgV A tyc/aevov E/pwef gtcAew? , ^ Ap/aei («? , ^ l€npav,
Tpm. II. •
cat 434
Mtrthlav , k, r»v tuv XaXldicov , ^ TJcc^iuv , ^ EAa^/ra? ,
itjMts-cTTcrafxlxv. Petrus Antiochen. in Epiltola ad.
Dominicum Gradenfem Patriarcham meminit
etiam Catholici Vco/Liayvpttos htoi %cgoe-av.
Armenici Catholici dicecefim eamdem fuifle
quae Hirenopolitani , perfpicue oftendit idem
Tyrius lib. 1 5 . cap. 18. Cui Synodo interfuit Ma¬
ximus , Armeniorum Pontifex , imo omnium Epifco *
porum Cappadocia, Media, Perfidis, & utriufque Ar¬
menia Princeps & D odior eximius , qui Catholicus di¬
citur. Illius amplitudinem fupra annotavimus eX
Ottone Frifingenfi , quam attigit praeterea Jaco¬
bus de Vitriaco inHift. Hierof. cap. 78. Habent
autem pradifti Armeni proprium Primatem, quem Ca¬
tbolicon appellant , cui cum fummo honore & reve¬
rentia omnes a minimo ufque ad maximum tamquam
alteri Papa obediunt. Ab illo haufit quae habet
Sanutuslib. 3. part. 8» cap. 3. Sed & Papa appel¬
lationem eidem tribuit Wildebrandus ab Olden-
borg in Itinerario Terrae fandae , ubi de Arme¬
niis : Specialem habent Papam , quem ipfi Jua lingua
Katelcofie appellant. Quo loco legendum indubie
Katholich , ut & apud Marcum Paulum Vene¬
tum lib. 1. Itin. cap. 1 5. ubi tiadit Armenis ,
Neftorianis , & Jacobitis omnibus , univerfifque
Chriftianis , qui in India & Babylone verfantur,
unum imperare Patriarcham , quem ffacolith,
feu fjacolich , uti aliae praeferunt Editiones nun¬
cupant. Quod ipfum etiam tradit Brocardus,
qui praeterea obfervat neminem ad id muneris
admitti , nili Monachum. Catholici Armenicac
Ecclefiaa fit etiam mentio lib. 2 Epift. Innocent.
III. PP. pag. 5 2 5 . & apud Theorianum in Le¬
gat. Armen.
Primorum Armeniae Catholicorum feriem &
hidoriam ex Graeco Scriptore, & ex Cod. 696.
Bibliothecae Regiae, publicavit Combefifius in
Hift. Monothelitarum , ex qua liquet primitus
ordinationem & yti^orcvlav accepilfe ab Ecclefia
Cae(arienfi. Gregorius enim primus Armenorum
Epifcopus padum iftiufmodi iniit cum Leontio
Caefareae Cappadocis Archiepifcopo , a quo or¬
dinatus fuerat, ut fuccelfores pariter a Caefarienfi
ordinarentur, quod & tellatur audor Vitae S.
Gregorii , 6c Ifaacus Invediva 1 . in Armen. cap.
1 3. Verum prolapfi in varias haerefes Armeni,
ab Ecclefia Caefarienfi & Catholica defeiverunt.
In urbe Sis fediffe fuo aevo Catholicum Arme¬
niae, audor efl: fupra laudatus Wildebrandus ab
Oldenborg : Hac efi capitanea civitas domini Regis
infinitos & divites fovens inhabitatores : nullis muni¬
tionibus cingitur , unde potius eam villam , quam civB
tatem nuncuparem ,fi fedem Archiepifcopalem Hor-
menorumin fe non haberet.
Imprimis vero adnotare lubet titulos honora¬
rios , quosZachariae Majoris Armeniae Catholico
adferibit Joannes Archiepifcopus Nicaenus lib.
de Nativitate Domini : o. fxandftt la.xa.fix. 0 IidJo-
XCC tv /J.iyd.Xcv aTTcychcv ©aldalxyivofj.fvec, ^ trwf^c-
1 'c? t» dylis Tffvycfiht , o^vylc, ^ r S olxov ©cgydv , xai
(Tu^-dmi; AgapTl tfxwfiwv , ^ yvu^mdTaTcg ruv qvX-wv
. T UV dficyuv TroXi/JU^-WV T bdv kfdr.
Flabuit etiam i^thiopia fuos Catholicos Ale¬
xandrinae fedi fubjedos , non tamen tantae au-
doritatis , quanta pollebat Seleucienfis Catho¬
licus, cui juserat ordinare Archiepifcopos, ficut
faciunt Patriarchae , quod -dKthiopicis Catholi¬
cis non licebat. Canones Nicaeni Arabici c. 3 6.
Sit apud eos loco Patriarcha & appelletur Catholicus ,
non tamen jus habeat conflit nendi Archiepifcopos , m
Ee
435 CAT
habet Patriarcha, Jiquidem non habet Patriarcha ho¬
norem & poteftatem. Mox fubditur in Conciliis
quae in Graecia celebrantur , feptimum locum
poft Seleuciae Catholicum , cui datur fextus,
Akhiopico aflignari.
Catholicum Albania memorat audor Narratio¬
nis de Rebus Armeniae apud Combefifium, qui
K a.foXmo( i’C»p/a? dicitur in Menaeis ad z 6. Junii
in S. Joanne Epifcopo Gothiae.
Catholicus fjacobttarum , quem illi Patriarcham
vocant , recenfetur a Zonara in Heraclio. De
Catholicis multa praeterea commentati funt Sir—
mondus in Adventoria, Salmahus in Euchari-
llico cap. 3-& Marea in Diflertat. de Primatib.
cap. z6. 27.
Catholicatus, Diftridus Catholici , in Geftis
Innocentii IIl.PP. pag. 127. 128.
f Catholicus Abbas , feu Hegumenus. V ide
Abbas Abbatum.
f 4. CATHOLICUS , Redus, aequus, qui fidem
datam fervat. Tranfiacio S. Florentini inter Ada
SS. Benedid faec. 6.part- 2. pag. 809. num. 8.
Milites . de conventione quam cum Monachis
fecerant , poenitentes graviter indoluerunt. Lacriman¬
tes igitur. . . . dixerunt Monachis , quia nullo modo
paterentur , quod S. Martyr , & totius patria defen-
for alias transferretur. Quibus Monachi refponden-
tes dixerunt , quia non erat tjlud Catholicum , quod di¬
cebant , & fecundum conventionis promijfa fidem fuam
violare volebant.
CATHOLOGUS , Pars fuperior molendini. Vetus
Vocabular. Juris utriufque. Partem molendini
mola fuperiorem Catillum appellavit Paulus JC.
CATHOLUS , Palae , Gall. Chaton. Hiftoria Mo-
nafterii S. Florentii Salmurienfis , apud Marten.
tom. 5. Ampliff. Colled. coi. 1122. Sarcopha¬
gum aperuerunt T anulumque aureum cum digito , &
Catholum argenteum, & quinque folidos antiqua mo¬
neta argenteos invenerunt , nomenque Rainaldi feri-
pturn erat in anulo.
f CATHOM US. Vide C atomus.
CATHORIUS. Quoniam Attachiamenta cap. 72.
Si quis conviftus fuerit. ... de pace Domini Regis
infritta , Rex habebit de eo 2 z. vaccas, & 3 . Catho-
rios, ut pro uno quoque cathorio, 9. vaccas. Ubi loci
Skeneus, pro Cathorios, legendum cenfet, Can¬
therios, i. equos, quibus tefies funt exfe&i & am¬
putati, uti haec vox apud Latinos lumitur.
CATIBLIS. Caper de Verbis dubiis : Catinus , hic,
non Catiblis.
^ CATICHUMENUS , pro Catechumenus in Epi-
ftola Anonymi ad CarolumM. apud Marten. to.
1 . Anecd. coi. 1 5 .
% CATIGERA , Dcclor, praceptor , apud Papiam.
Vita S. Auguftini Cantuar. Epifcopiapud Ma-
bill.faec. i.SS. Benedid. p. 5 30. Dat etiam libe-
ralijfimus Catigera in tpfa dilecti difcipuli ordinatione
dulcijjimum pignus & memoriale perpetua dilectionis
fua, cafulam videlicet purpuream. Legendum puto
Catigeta. Vid e Cathegeta.
CATILLAMEN. Vid e Caftillamentum.
CATILLARE, Vocem edere inftar felis, Gall.
Miauler. Ebrardus in Graeci fmo :
Sed catulus latrat ; hinc murilegufque Catillat.
Apud Fulgentium Grammaticum : Catillare efl
per alienas domos gyrare ; trabium a catulis, quod per
omnes domos circumeant. Vitee ex Plauto & Propertio.
^CATILLIS, Dodrina, inftitutio, difciplina , fi
vera ledio eft in Supplemento Antiquarii, ubi le¬
gitur : Catillem, ^tfaruathlizy, Trxidwtriy, Doctrinam.
CAT 4 3 <5
CATILLO , Gulofus , a catelli appetentia , in
G loliis Sangerman. MSS. num. 501. Feltus ha¬
bet : Catillones appellabant antiqui gulofos. GloiT.
Lat. Graec . Liguritis , gulofus , Catillo, Uti¬
tur etiam Macrobius lib. 3 . Satum. cap. 1 2.
CATINA Pelles. Vide in Catta z.
CATINISCI & Cinibia , Poculorum genera. Papias
MS. Diminutivum eft Catini.
^fCATIPANUS. Vide Catapanus.
CATOMAIN. Vide Catamaiti.
CATOMARE, Catomidiare. Vide mox in
C atomus.
CATOMUS , Cervix, in GloiT. Arabico-Lat. ex quo
conficit Jofephus Scaliger Epift. 144- & 146.
ex Graec. kcItu/ju^ vocem deducendam, ut uctTu/xoz
fit commiffura cervicis cum humeris, proinde-
que Catomis cadere , efie in cervicibus caedere ,
quod quidam ex Scriptoribus Latinis Catomidiare
dixerunt, ncejeo [xhPidfnv , feu 1is( u/xvt; TV7r\w
Vidor Vitenfis lib. 1. de Perfecut. Vand. Vene¬
rabilem [enem tn publica facie Catomis ceciderunt. Id
eft, palam & propatulo plumbatis in cervicibus
ceciderunt , ut Catomis accipiatur ibi to7 uk£>s, non
vero c$yuviKu$. Ita Scaliger , ubi in eam rem :-.ulta
erudite commentatur. Paftio S. Afrae apud Vel-
ferum : Porro facrifca, ne.... Cathomis te cadi ju¬
beam. Ado Viennenfis & Bedain Martyrol. 1 5.
Jun. Deinde d Valeriano judice Catomis cafus in
confeffione permanjit. [AdaSS. Viti &Modeftito.
2. SS. Junii pag. 1021. Cum eum ad deorum cultum
vocare non pojfet , Cathomis cadi jujfit. Quiricus
Archiepifcop. Tolctan. in Hymno S.Eulaliae , in
Breviario Mofarabe :
Hac enim Catomata JiJUtar equuleo ,
Caditur , exungui atur , atque flammis uritur.
Vitaejuldem S. Eulaliae ex Breviario Palentino
& aliis: Tunc Calpurnianiis turbido furore fuccenfus,
putans pudicam virginem more infantum d ter£o corpo¬
ris emendari , jubet per officium Curatoris eam Cato -
mari. . . . Cumque Catomaretur corpus ejus delicatum
& fanblum , illata cadis verbera aquo animo ftfline -
bat. Verum catomos genus virgae fuifle videtur
innuere vetus Interpre, Juvenalis adSat. 3 . JjMia
aut Catomis cadebamur , aut quia manibus vapulant
cunet per civitatem. Ita enim legendum plane con¬
vincunt praeallata. Ubi Catomis cadi, & manibus
vapulari , diverfa efle innuuntur. Certe Papias
Catomos , virgas ferreas interpretatur : Breviloquus
etiam flagella ex virgis ferreis fatta , vel flagella ex
vlfgis in modum fcobarum , quibus , inquit, ntuntur
Religiojt in Capitulis. Quae quidem pofterior in¬
terpretatio videtur probabilior , cum apud Ju¬
venalis Interpretem Catomi de virgis ferreis in-
telligi non poffint, fed de vimineis capienda ejus
veiba videantur.
Sed neque proclivius eft definire quid fit Ca¬
tomo fufpendi, in Adis S. Babylae Martyris cap. 2.
num. 6. Rex juffit tres infames levari tn Catomo , &
primo dari duodecim plagas , fecundo autem novem ,
&c. Et apud Adonem & Bedam 18. Nov. Ca¬
tomo fufpendi eum , ac verberari , & poflremo etiam
decollari juffit. Qtr'm quidem loquendi formu¬
lam cenfet idem Scaliger intelligendam de iis qui
flagris caedebantur, funibus utrinque a terra le¬
vati , & ita fulpenfi , ut cervices a terra longius,
quam pedes exftarent. Nicolaus Alemannus in
Notis ad Anecdota Procopii pag. 85. 1. Edit.
k«t «/.c»? ^ vutu caedi , efle /usreapov a/pe7V0«i , ait,
quomodo pueri in ludo litterario vapulare folenc,
ex eodem Procopio pag. 13. 54. & 78. & ex
4 37 CAT
Nicephori CP. Breviario pag. 25. Edit. Reg. Et
faneita etiamnum pueri vapulandi a duobus va-
lentioribus condifcipulis in fublime educuntur,,
nudato tergo flagella excepturi.Neque aliteiPru-
dentius Hymno de S. Romano :
Vix Imc profatus , pujionem pracipit ,
Sublime tollant , & manu pulfent nates ,
Tenerumque diris ictibus tergum fecerit.
Vita S. Nicolai Scuditce pag. 9 1 1 . ArcTp e? <Pe tbt«
xx t xixpw t» a7r«i«peVaVTt5 , anteeas to7; /Saved-
po»? xalnxt^ov erepoi.
Alii /euan m Catomo , efle in alienos humeros
attolli volunt. Sed &olim veteres , ut & hodie ,
reorum humeros caedebant, ut xxt eajux$ caedere,
feu catomis , id genus fupplicii fuerit. Vide. P.
Fr. Chifflet. ad Vidor. & Cafaubon. ad Spar¬
tianum : praeterea Gloflf. med. Groec. in KaTapa^ct.
CAT K ANUM , Fafcis pice illitus, Gall. Goudran.
Bartholomoeus Scriba lib. 6. Annal. Genuenf. ad
an. 1 z 4 1 . Tunc parata fuit m civitate quadam bri-
cola in navi nova & plura ligna impleta fuerunt bruf
cbis & Catrano , ut nofiris galeas illas defiruerent &
cremarent. Et ad an. 1 242: Mandavit fj anu am, ut
naves dua implerentur brufchis, lignamine & Catra¬
no . . . qua cum veniffent ordinatum fuit , ut pone¬
retur ignis in eis , & contra galeas inimicorum man¬
darentur , ut eas cremarent ad littus.
iflCATRICULA , Fucus , Circumventio , fraus , de¬
ceptio. Glofl. Ifid. cui concinunt Papias & C011-
ftantienfis : qui trium fcriptorum confenfus non
impedit , quinGroevius poft Pithceum legendum
contendat, Craticula , Focus.
CATRlGA , pro JjFuadriga , Currus, apud Lobi-
nellum in GloflT. ad calcem Hift. Britan.
fi. CATTA , Cattus , Navis fpecies. Vide Catus .
-2. CATTA , Cattus, Catus, Gattus , Felis po¬
liris Chat , Gatta , Gatto Italis , [ Katt Sarracenis,
ut eft in Gloflario ad calcem Itinerarii Hierofol.
Bern. de Lireydenbach. ]
Catta. G Io: f Grtec. Lat. «dfla, Cirr .-i. GlolT.Lat.
Gr:tc. aiAspc? , Felis , Catta. Baruch. cap. 6. 21.
Supra corpus eorum & fipra caput eorum volant no¬
ctua & hirundines & aves etiam , f militer & Catta.
JoannesDiac. lib. 2. Vitae S. Gregorii cap. 60.
Nihil in mundo pojfidebat , prater unam Cattam , quam
blandiens crebro, quafi cobabitatricem in f ais gremiis
refovebat. Evagrius lib. 6. cap. 24. Afaougov , «v
xxrlxv » <rwnfux xiyu. Cala Sexto Platonico lib. de
Medicina animal, cap. 18.
Cattus. GloTx- veteres : A iXt^oc , Cattus. Joan. de
Janua : Mujio dicitur a mus , eo quod muribus Jit
infefius. Hunc vulgus Cattum a captura vocat. Ugu-
tio : Catus , dicitur veluti cautus , unde hic Catus ,
quoddam animal ingenio fum, fcilicet Murilegus , quem
alii dicunt Gatus , per g. fcilicet corrupte. At Ilidorus
Cattum dii tum vult , quod Cattet , id eft , videat.
Gloflfae Arabico-Lat. Mujium, Cattum , quod caitat,
id eft , videt. U bi Cattarc idem forte quod Captare :
unde nos etiamnum Guetter dicimus, Itali Cattare,
quod faciunt feles, qui mures captant <Sc obfer-
vant. Metellus in Qujrinalib.
. . .Ut adufius timet incendia Cattus.
Kxflcc , Scholiafti Callimachi. [ Cattus marinus ,
Bernardo de Brejdenbach Itin. Hierofol. p. 2 2 2.]
Catus, apud Lucam Tudenfem lib. 3. contra
Valdenfcs cap. 1 4. [ Ofbertus de Miraculis S.
Dunftani inter Ada SS. Benedici, fcc. 5.p. 709.
Cernebatur damon , qui eum pojfidebat , in ventre ejus
hac & illae difcurr endo v agari : ut putares illum modo
per os , modo per inferiores partes corporis fugam pa-
T om. 1 /.
CAT 4.ys
rare. Jfujtbufdam vero , qui circumflabant , manus ad
difeurfum inimici protendentibus, & quod in modum p ar-
vult Cati difcurr er et Fr ancigena lingua dicentibus , ille
contra , qui lingua, ipjius omnimodis tnfcius erat , fubri-
dens, eadem lingua 'Jimiliter verbo diminutivo confonan-
ter refpondebat dicens : Non ut catulus, fed ut catellus.]
Gattus, ex Italico Gatto. Joan de Janua: Cattus ,
quoddam animal ingeniofum , fc. murilegus , quod alii
dicunt Gattus , per g. fed corrupte. Domnizo lib. 1.
de VitaMathild.
Stat male cum Gatto mus in facco Jimul artto.
Occurrit etiam in Chronicis Pifanis Ughelliams
ann. 1 177.
Cattinas Pelles. Vita S. Wlftani Epifc. Wi-
gorn. cap. z. Cuidam fuggerenti ut pelles faltem Ca¬
nnas admitteret, &c. Continuator Florentii Wi-
gornienfis pag. 66 3 . Nulla Abbatiffa canoribus tua¬
tur indumentis , quam agninis , vel Caninis. [ Tabu¬
larium S. Florentini : Dedit quoque Ruellonus de
Arbreo decimam fuam de Capella : cui dederunt Mo¬
nachi palafredum & pelles Carinas.] Hilt. Monalt,
Abbendon. in Anglia : Pellicias habebant jacebant
fitper cilicia , habebant coopertoria Cattina. [Bernardi
Ordo Cluniae, part. i.cap. 5 . Omnia pellicia funt
generis agnini & albi , coopertoria vero aut de agno ,
aut Catini , aut putonii feu leporum , & numquam de
ullo genere majoris pretii. S. Willelmi ConRitut.
Hirfaug. lib. 2. cap. 3 7 .Capellam de pellibus ovinis
Jtve Caninis. ] Ut viles igitur pelles Canina vulga¬
res : at contra in pretio habitae cattinae pelles
Hifpanicae , Peaux de chats dJEfpagne , de quibus
Confuetudines Cluniae. Petri Venerab; cap. 1 7.
Caninarum ,five aliarum pellium notabilis & damna¬
bilis curiojitas , qua in tantum , ut ipfe novi , proceffe-
rat , ut Gallicanorum Cattorum pellibus contemptis ,
ad Iberorum vel Italorum Cattos religioforum homi¬
num curiojitas tranfnigraret. Pelles cattarum filve-
llrium , quas Mfp v/aao KaVIas vocat Caefarius fra¬
ter S. Gregorii Theol. Dial. 2. cap. 110. Peaux
de chats fauvages , in Regelto peagiorum Parifienf.
quibus opponuntur, Peaux de chats privet. , que
l'on appelle cbat de feu , ou de foier.
*Jf CATTELMUTE. Vide Capilmute.
5f CATTULUM , Feretrum. Glolfae Arabico Lati¬
nae. Lege Capulum quod feretrum eft Fefto , a
capiendo lic didum.
«[[ 1. CATTUS , Felis. Vi deCatta 2.
2. CATTUS, Vinea. Vide Catus 2.
CATUL ASTER , /3 , Adolefcentulus , in Sup¬
plemento Antiquarii. Catulafler , <uraXX>i% , apud
Cyrillum. Vox derivata a Catulus & de pueris
dida adulationis ergo , ut habetur apud Prifcia-
num lib. 3 . Catlafter contrade dixit Vitruvius
lib. 8. cap. 4. ut pro Cataftos reftituit Turnebus
lib. 24. Adverfar. cap. 7.
% Catulastrum, Ludus puerilis. Dracontius
lib. 2. fub finem :
Non Catulafira gerit puerilia.
^1 CATULUS, Parv ulus Catus feu felis. Vide Catus
in Catta 2.
^ CATUNIS. GlolT. Ifid. Parapjis , granata vel Ca¬
ninis. Legendum ut in Excerptis : Parapjis , ga-
vata vel Catinus.
CATUPLUS, Adventus navium , in Gloflario San*
German MS. num. 501. Lege & vide Cataplus.
CATURC1NI. Vide Caorcini.
1. CATUS, Felis. Vide Catta 2.
2 . CATUS , C attu s> Gatus , & Gattus , Vinea,
Vegetio lib. 4. cap. 1 5. Vineas dixerunt veteres ,
quas nunc militari barbaricoque ufu Cattos vocant »
Ee sj
439 CAT
Brito in V ocab. Vinea dicitur quadam machina bel¬
lica ,quaG allice dicitur Chat. Mamotredusad Eze-
chiel. 3 5 . Vineas , machinas bellicas , quibus itur
ad murum [affodiendum , quas Bononienfes vocant Cat¬
tos. Catti ergo funt vineae , five plutei , fub qui¬
bus miles in morem felis, quem Cattum vulgo
dicimus , in fubfeflis aut inlidiis latet. Willel-
mus Brito lib. -7- Philippid.
Huc faciunt reptare Catum , tecliqne fub illo
Suffodiunt murum.
Monachus Vallis Sarnaii in Hili. Albig. cap. 42.
Machinam quandam parvam , qua lingua vulgari Ca¬
tus dicitur , faciebat duci ad f 'affodiendum murum. Oc¬
currit praeterea apud eumdem cap. 52.dc 63.
Matth. Paris ann. 1226. Jacobum de Vitriaco
lib. 3 . Hili. Oriental. pag. 1142. in Hili. Obfi-
dionis Jadrenf. an. 13 45. lib. i.cap. 34. lib. 2.
cap. 6. &c. Aimoinus lib. 3 . Hili cap. 7 1 . Erant
Carri vimineis cratibus tabulifque tetti ligneis , in
quibus latentes milites fundamenta fuffoderent muro¬
rum. Procopius lib. 2. Gotliic. cap. i 9-
tKtXlVGlV tV TW 6/J.CtXff TtlV CL770 TWVfdCduV t7T&ytlV S*0s£V.
utco 7«'p KctXeiv t itu fJLvXcivw vevoiJ-tY-ctin -tclvthv. Vide
Portenarium in Felicit. Patavina 1. 5.C. 5 . p.x6 5 -
Cattus, Eodem fignificatu , apud Ottonem de
fando Blalio cap. 23. Jacobum de Vitriaco in
Epill. de Captione Damiatae, Joan. de Beka in
Arnoldo 49. Epifc. Trajcd. Suffridum Petri in
Joan. Heinfberg. Epifc. Leod. cap. 17. in Chro¬
nico Colmarienli pag. 51.61. &c.
Catta, apud Radevicum lib. 4. cap. 63. Vide
in Got.a [ & Gatta 2.]
G at tu s , apud Conradum Ufpergenf. Fecit tur¬
rim ligneam erigi , & alia infirumenta , qua Gattos ,
Jive aliis nominibus nuncupant ,praparari. Occurrit
etiam apud Monachum Paduan. lib. 2. Chron.
cap. 8 . in Hili. Cortulior. lib. 7. cap. 7. in Chro¬
nicis Pifanis pag. 8 5 3 . to. 3 . Ughelli , apud Ot¬
tonem Morenam in Hili. Rer. Laudenfium pag.
46. 47. 49. 54. 56. &c. [Sed Gatus vel Gattus
apud hunc Scriptorem non adfuffodiendum mu¬
rum in imo, fed ad trajiciendam folfain,ipfumque
murum defuper dellruendum inferviebat , ut re-
de adnotat Murator, to. 6. coi. 1035. in hunc lo¬
cum : Praterea Imperator G atum maximum , cujus par
nec Jimilis unquam vi fu s fuit , ufque fupra foffatum ip¬
jius cafiri una cum alio minori G ato ducere fecit , foffa-
turnque ipjius cafiri ex terra impleri pr ace pit . . . Ga-
tum igitur via Jic per adi a Jibi per medium foffatum du¬
cere eum Teutonici coeperunt. Coi. 1041. Gatus quip¬
pe viam per medium foffatum faciens jam antea prope
murum ipjius cafiri prae efferat-, in ipfo enim Gato qua¬
dam trabs ferrata , quam Bercellum appellabant , con¬
flabat , quamipfi , qui infraipftim Gatum fuerant foras
plus de viginti brachiis projicientes , in murum ipjius
cafiri mirabiliter feriebant, ac tandem tantum jam fe¬
nerant , quod de ipfo muro plus de viginti brachiis in
terra projecerant. Hinc merito concludit ocula-
tilfimusEditorMuratorius, non adfuffodiendum
murum , fed potius ad ipfius pinnas live loricas
evertendas inllitutum fuiffe Gattum , pluteum¬
que , Gall. Galene , potius quam vineam effe ap¬
pellandum ; enim vero , inquit, Vegetio lib. 1.
Plutei dicuntur qui ad Jimilitudinem apjidis contexun¬
tur e vimine , & ciliciis , vel coriis proteguntur : ter-
nifque rotulis , quarum una in medio , dua in capitibus
apponuntur. In quacumque volueris admoventur more
carpenti , quos objidentes applicant muris : eorumque
munitione protetti ,fagittis Jive fundis, vel miffilibus
defenfores omnes de propugnaculis civitatis exturbant,
\
CAT 440
&c. Quam belle haec conveniant Catto ,quem de-
feribit Cornelius Zantfiiet in Chronico apud Mar-
ten. to. 5 . Colled. Ampliff. coi. 3 8 9. ex iplis il¬
lius Chronographi verbis patebit : Interim, inquit,
rem in defperato ponentes Leodini , quoddam inflru-
mentum ligneum ex trabibus immenfa magnitudinis con-
ftruentes , quod Cattum nuncupabant , fubfiratis arti-
ficiofe rotis ligneis ad diruendos muros ‘Trajecit & op¬
pidi Wicff minare coeperunt. His addo quae referun¬
tur in Breviario Hili. Pifanae ad an. 1 1 7 1 . Cum¬
que diu pugnatum effet , illi fe non valentes tenere, vi¬
dentes murum a Gatto foratum , & d manganis turrim,
iv. Nonas Decerni, fe reddiderunt Pifanis. Ex quibus
tandem omnibus conficimus varios fu fffe Gattos;
alios quidem ad fuffodiendos muros , quos folos
attendit Cl. Cangi us , & de quibus fule Matth.
Dogen Archited. Militar. pag. 488. & Milliet
Dech ales Curf. Math. lib. 5. propof. io.& 1 1,
to. 2. alios vero ad diruendos, quos hic pollMu-
ratorium attigimus. ] Petrus Gerardus Patavin.
lib. 7. de Ezelino tyranno pag. 78. Et pofio ad
ordine gran quantita di vettov agita fopra carri , arma,
Gatti , mangani , trabucchi , ponti , &c. Chron. Pe¬
tri IV. Reg. Arag. lib. 3 . cap. 2 3 . Efaenfargtnys
en Valenua , e en Barcelona , e mantelets , & Gates
per combattre. Adde cap. 2 5. Vide Murilegus.
Cata , apud Guillelm. de Podio -Laur. cap. 30.
Demum fuit conjilium adificare machinam ligneam ,
quam vocabant Catam , cum qua terram & aliqua,
pertraherent ad replenda foffata , quibus aquatis pu¬
gnam cominus inferrent , & effrattis claufulis ligneis
injilirent. Hinc Catafalco , Italis machina illa quam
Chafaux dicimus, quali chat faux , ut obfervavi-
musad Joinvillam , cum non cata, vel catus fit *
fed fpeciem illius referat.
Chat, noltris. Guillelmus Guiart in Philippo Au-»
Devant Boves fu l’ofi de France ,
JJ)ui contre les Flamans contance ,
Li mineur pas ne foumeillent ,
Un Chat bon & fort appareillent ,
Tant euvrent deffous & tant cavent,
Jjjtiune grant part du mur defiravent.
Idem an. 1205.
Un Chat font fus le potit atraire ,
Dont pieca mention feifmes ,
JJku fufi de l a roche meifmes ,
Li mineur defous fe lancent,
Le fort' mur d miner commencent ,
Et font le Chat Ji aombrer ,
Jfiu,e rien ne les peut encombrer.
3. CATUS, Truttae pifcis fpecies apud Hibernos.
VideGiraldum in Topogr. Hibern. dift. 1. c. 7.
CATUX , Sublimis. Papias MS.
1 . CAVA, Foffa, locus depreffus , vallis, Italis, Ca¬
va , nollris Cav ee , quaficrft/dfA. Gloff.Lat. Graec.
Cavum , jmTaov. Frontinus de Limitib. Certis locis
vias , Cavas , itinera , coronas. Idem : mquid via¬
rum , riparum , Cavarum, &c. Et lib. 2 . Strateg. c. 2 .
Hannibal contra Marcellum pugnaturus , Cavas &
praruptas vias objecit. Vetus Charta Cornutiana edi¬
ta a Suarefio: Id efi, d Cava arcus qui mittitur ad
Pratorium , &c. Infra : £Jua fepis defeendit per regam
aut ad viam Cavam, Jive ad torum, qua redit ufque
ad artum fupradittum , &c. Anonymus Salernita¬
nus parte 7. Chron. Moxque locum ubi Flumicellus
dicitur , mijit, Cavaque funt ibidem antiquitus fatta ,
& efi tutiffimus locus. [ Chronicon S. Martialis Le-
movic. apud Stephanotium in Fragmentis Hili.
MSS. to. 2. Anno 1271. Infefio S. Michaehs pofi
44- 1 CAV
Fefperas ce tulit fulgur in coemeterio noflro tftagnafH Ca¬
vam faciens , &c. Marten. tom. 3. Anecd. coi. 1 7.
ex Chronico Siciliae : Et tenuit eam obfejfam annis
fere duobus & dimidio, &finaliter obtinuit eam propter
quamdam quam fieri fecit Cavam per fub moenia didit,
civitatis Neapolis , & ex ipfa Cava moenia ipfa fue¬
runt diruta , per qua diruta moenia idem Rex Conradus
intravit violenter. Cava idem eft hic quod Cuniculi ,
Gall. Mines , Hifp. Mina. Jbidem coi. 29. Didi
Meffanenfes galeam didorum trium Congregationum
Gentium Panormi > qua applicuerat ufque ad Cavam
moenium , & ibi interfecerat multos Gallos illic inven¬
tos , rebellaverunt Jimiliter contra didum Regem Ca-
rolum. ] Charta Rogerii Comitis Siciliae pro Eccl.
Fa&enfi apud Rocchum Pirrum : Inde vero tranfa
ad profundam & obf curam Cavam , fcil. viam. Vide
tom. 2 . p. 500. & Ughellum tom. 6. pag. 269.
infra vocem Gaba.~\ Sunt igitur Cava, koiXu-
fjictTu & %et<r /astla. Stephanus : Kcuf , rcc mXu/actla
1 fj trdvlct ra tnsHXcOoL eXifov.
*J[ Cava , Cella depretia, in qua vinum oleumve re¬
conditur , Gall. Cave. Statuta Arelat. MSS. art.
1 80 .Cave oley inquantentur quolibet anno. Quadam
Cavafeuvolta lapidea , apud Fantonum Hift. Ave-
nion. pag. 164.
Caea, pro Cava, apud Innocent. de Calis litterar.
pag, 243.
Cavea, Eadem notione , noftris Cavee. Will. T y-
rius lib. 16. cap. 9. Tranjitaque Cavea Roob , in
planitiem pervenerunt.
2. CAVA, Facua partu , in Globis Sangerman.
MSS. num. 5 o 1 .
CAV ACEQU1A, Cullos vinearum : voxHifpanica.
Fori Ofcenfcs Jacobi I. Regis Aragon. an. x 247.
fol. 3 4. Jffjicunque fuper farto arborum , frudus, aut
uvarum a c.flode vinearum , feu Cavaceqnia a Con¬
cilio conflitut ; f,erit accufatus , &c. Vide Cequia.
CAVADiA. Charta an. 13 17 in Probat. Hift. Mon-
morenc. pag. 342. Item nonnulla C ‘av a. ia , & qua¬
dam Corve: a, cum emolumentis obvenientibus , &c.
Sed legendum Cavagia. Vide in Capitale 5.
CAVAGlUM, Cenfus capitis. Vide in Capitale 5*
CAVALARII. Statuta antiqua Abbatiae S. Petri
Corbeienlis cap. 1. Matnculatii 12 .laici 30. ai
1 . cameram , 6.futores 3. Cavalarii 2. fullo unus.
Legendum opinor, Cavatarii , ex Gall. Savetiers ,
veteramentariifutores. &
^ICAVALATA, Cavalcada, O^avalcare,
Cavalcata, &c. Vide in Caballus. Quas ex eo¬
dem fonte manantes voces hic paulo fufius expli-
camus, eaenecdum ad nos pervenerant , cum ty¬
pis impreffum eft Caballi vocabulum , ubi omnia
ejus derivata fuilfent collocanda.
f CAVALCATOR , Eques, Gall. Cavalier, Ital.
Cav aleatore & Cavalliere. Chronicon Parmenfe ad
an. 1265. apud Murator, tom 9. coi. 780. Et
ibi ceperunt cccc. Cavale atores & m. pedites. Oc¬
currit rurfus ibidem coi. 800.
CAVALCATURA,Equitum turma.Chron. Par¬
menfe ad an. 1 3 oo.apudMurat. to.9. coi. 842.
Et veniebant ipji Barones & Domina deErancia&de
aliis longinquis partibus xl. &t. & pluribus Cavale a-
turis. Galli diceremus, par compagnies de 40 . & 50.
*[[ CAVALCATUS , Cavalericius , Cavalgada ,
Cavallagium. Vide m Caballus.
CAV ALLA IRINUS, Praedium cavalcata feu fer-
vitio militari obnoxium. Enumeratio jurium Co¬
mitis Biterr. in civitate Albienfi an. 1252. Item
de novo addit didus Senefcallus , & Jignificat Celjitu-
dini vefira , quod dominus Guillelmus quondam Epifco-
CAV 444
pus Albienjts recognovit domino Rogcrio tunc Ficeco -
miti Biterr enjife tenere ab ipfoinfeudum liberum omne i
Cavallairinos , quos tenebat m Albtgejio , & quod de¬
bebat ei jure facere talem recognitionem, quam facie¬
bant Militis , quorum fuerunt ) & recognovit , &c.
Vide Caballaria.
CAV ALLARIA, ut Cav allairinus. Vide Caballaria.
1 . CAV ALLATI CUM ■, Praeftatio avenae pro Ca¬
ballis. Vide C ab al lacum.
^ 2. CAVALLA1 ICUM > Obligatio pergendi in
exercitum cum domino fuperiori. Vide in Ca¬
ballus.
^[CAVALLERIA , ut Cuvallairinus. Vide Cabal¬
laria.
CAVALLER1US , Eques, Gall. Chevalier. Vide
in Caballus.
<(f t .CAVALLETUS, Cantherius, Gall. Chevalett
Maffil. Cav alet. Hoc utuntur mercatores , ut mer¬
ces fuas venales exponant , ponderent vel me¬
tiantur pro vario mercimoniorum genere. Tabu¬
larium Comitatus Mallii. Quantum adbladum bar-
cbiarum, quod ipji teneant Cavalletum per totam diem.
Vide Cavillertus .
2. CAVALLETUS, Equuleus, feu machina li¬
gnea caballo feu equo fimilis, cui imponebantur
torquendi , Gall. Cbevalet. Chron. Parm. ad an.
1253. apud Murator, tom. 9. coi. 777. Omnes
alii vero mortui extiterant in didis carceribus propter
gravia tormenta .... nam quotidie ponebantur ad Ca-
valletos , & ad dextras in modum crucis pendentes.
<J| CAVALLICARE, Equitare, vehi cavallo. Vide
Caballtcare in Caballus.
«tfCAVALLUS , Equus. Informationes civitatis
Mallii, de paflagio tranfmarino e MS. Sangerman.
Item Ji voluerit portare equos ('in navi) portabit cxx*
Cav alios. Vid q Caballus.
Cavallina Bestia , in Ordinatione curiae Caroli
Comitis Provinciae an. 1 274. e MS. D. Brunet.
CAV AMENTUM, ltal. C av amento , Follio, Adio
cavandi. Chron. Parm. ad an. 1279. Mediolanen-
fes cum toto fuo pojfe equitaverunt apud flumen Adda ,
volentes didum flumen trahere de ledo , ne veniret
Laudum ; quum Poteflas cum militia Parma fuit Lau¬
da, didus dominus Marchio cum fuo exercitu , Cava-
mento dimiffo , non bono modo receffit.
CAU ANA. Beda de Propefition. Arithmet* Et
Cauana , qua habet in longitudine pedes 100. in la¬
titudine pedes 6 4. dicat qui velit , quot cupas capere
debet , &c.
^fCAVANEUS, Locus depreffus & paludofus.
Charta Hugonis Abb. Corbeienfis an. 1 227. e
Tabulario cjufdem Monafterii ; Habemus autem
foffatum odo pedum inter terram & Cavaneum , & efl
fpatium quadraginta pedum inter didum foffatum &
Cavaneum , Jicut fe comportat Cavaneus , ita quod re¬
manet ibi via competens itiner antibus ...fed licebit ho¬
minibus de Corbeia ibi juncos & herbam folummodo
colligere.
CAU ANNA, Cauannus, No&ua. GloIT. ^Elfrici:
Strix vel Cauanna, vel nodua , vel ulula. Ulc. Eu-
cherius lib. 2. ad S Aonium cap. 9. Sunt qui ululas
putent aves effe nodurnas , ab ululatu vocis quem effe¬
runt , quas vulgo Cauannos dicunt. Ex quibus emen¬
dandus videtur Aldhelmusde Virginitate c. 28.
Ungues ritu falconum , accipitrum , feu certe ad inflar
... Cau annorum acuuntur. Ubi perperam editum
Calv annorum. V erfus in V elum Chintilanis Regis,
in Anale&is Mabillonii tom. x
Triflis perfpicua Jit cum perdice Cavanus,
fjundaque cum corvo fulcra columba cub et.
443 CAV
Qui quidem verfus editi olim a Pithoeolib. 4.
Epigram matum veterum fub nomine Euceri&,C a-
vanus male praeferunt. Vocem retinent Gallo-
Belgse : noduam enim vulgo Ca.hu an vocant; un¬
de politiores Chahuan effinxerunt, & Choiiette,Gc-
citani Chot , [ Armorici Caouen vel Cavpen. J N efcio
an omnibus arrideat viri dodi conjedura, qui
ejufmodi aves didas fcribit , quafi Chatshuans.
Itali quidam Scriptores, ut Crefconii Interpres,
Cauetta, noduam vocant. Ut porro Latini, vel
certe inferioris sevi Scriptores , Striges, & Stri¬
gas , veneficas & incantatrices appellarunt , ita
etiam noflri nottuas vocarunt , feu vocabulo vul¬
gari Cboiiettes , quod de node vagentur, & male¬
ficia fua conficiant. Id enim fonant voces
Caoetus & Caoeta, in Synodico Raphaqlis
Archiepifcopi Nicofienfis pro Graecis , edito cum
Conftitutionibus Nicofienlibus cap. 1 5 . Item de¬
nuntiamus excommunicat os . omnes fortianos <jr
forti arias , divinos & incantatrices , item omnes Caoetos
& Caoetas , item omnes qui -publice in domibus fuis ma -
nutenent & fuftinent ludum az^ardi. Eadem habentur
infra in Conilitutione recitata in Ecclefia Nico-
fienfi an. 1 2 5 1 . At Concilium Nemofienfe anni
12,98. can. 4. praefert, fortilegos, & divinos, Coa-
vetos cjr Co avet as , &c. quae eadem funt.
Caballi , pro C 'au anni, apud Papiam , Editum &
MS. cui ita appellantur Aves nocturna , quae & ulula
dicuntur-
^CAVANNARIA, Ersedium rufticum. Placitum
Pontii Abb- inter Fragmenta Fliltor. Stephanotii
MSS. to. 7. pag. 348 .In medio manfo medum emi¬
nam ordei & mediam vini, & in C avannaria dimi¬
dium quartellum ordei. VideCabannaria.
CAVARRETUS, [Minifler aulicus inferior Ca-
ftellano.] Vide Gavarretus.
f CAVATA, a Cavando , fic didus Catinus profun¬
dior , Gall. Ecuelle. S.Wilhelmi Confuetud. Hir-
faug. lib. 1 . cap. 1 5 . Pro Jtgno Cavata , pollicis fum-
mitatem in Jtnifira manus medium pone , &c.
CAVATA Pellis. Vide Corde bifus & mox Ca¬
vator 2 .
CAVATICARII , Qui capitalem cenfum debent ,
quafi Cavatgiarii , ex Gall. Cbevage. Vide in Ca¬
pitale 5. PolyptychusEcclefiae Floriacenfis : Cum
fecerint' corbadas tn menfe Martio , debent habere pa¬
ne meje ligamina & Jiceram : menfe Alato panem. & vi¬
num , fi e fiepotefl. Si ibi funt Cavaticarii , debent ICI.
Odtobr. & 1 . diem in banno , & ad tres audientias veni¬
te cum fas eulogur. Infra : Ifii funt Cavaticarii S. Pe-
tn.Tctboldus , Gundoildis de f unitus , Einh ardus , &c,
CAVATICUM, Capitis cenfus. Codex Irmino-
nis Abb. Sangerman. MS.fol. 1 9. redo : Jfuosad-
qutjxvit Domias nofler Abbas , dicens eos e(Je fervos
S. Germani , & faciens eis reddere Kavaticum . Hujus
Cunfredi fuerunt filii duo & feptemfiu ; ex filiabus
enim ejus acepit 1 . Eletold. nomine Ermintrudem , qui
fuum Cavaticumjbniliter reddidit. Etfol. 6 1 . coi. 2.
Sunt in Nuvihaco manjt vefttti vi. . . folvunt ad ho-
ftem multonesxu.. de Cavatico fol. y.denar. 1111. Vi¬
de Capitale 5.
I. CAVATOR. [Scalptor, Graveur.j Vide Cabidarius.
^1 i. CLAVATOR, Coriarius, Gall. Corroieur. Vide
locum in .Conreatores. i
CAVATURA, .Cavitas, Gall. Cavite, Creux. Bern.
de Ertydenbacb Itin. Hierofol. pag. 2 1 1 . Ficulneam
quandam grandem & pervetujlam fub oculos habeba¬
mus , cujus truncus magnam preferebat Cavaturam.
C AU CARU, T edes obdudi, falfi, in Decretis Bun-
garicis» ,, m
CAU 444
«fr CAU CATRICES , Crocodili. Jacobus de V itria-
co in Hift. Orientali apud Marten. tom. 3 . Anecd.
coi. 291 . In hoc autem flumine (Nilo) vidimus qtu-a
dam monflra qua Crocodilli nuncupantur , Gallice au¬
tem Caucatrices , qua hominibus & equis injidiantes j
quidquid dentibus attingunt , devorant.
CAU CATUS, Idem videtur quod Caucus. Ifido-
rus lib. 14. cap. 25. Cyathi pondus 10. drachmis
appenditur , qui etiam d quibufdum Caucatus dicitur.
Quidam Codd. habent Coulacus. Legendum forte
Caucalus , nam Ka.vttd.Xiov pro vafe potorio ufur-
pant ApophtegmataPatrum cap. 7. Achmes, &
Palladius in Hili. Laufiaca. Vide Caucus.
f CAUCELLUS, .Vafculum. Vide in Caucus 2.
CAU CIA. Veftigium animalis a calceus fic di-
dum. Statuta Arelat. MSS. axt.% 7. Roueria levata¬
rum &Caucie & receptacula cjrogrillorum cumulentur.
Provincialibus Caucigar , Calcare. Vide Caujia.
CAUC1AR1US. Vetus Notitia judicati fubCarolo
Magno apud Sammarthanos in Epifcopis Malfi-
lienfibus : Etipfe Epifcoptis jam fcnptus ibidem aliud
judicium cfiendit , qualiter per ordinationem Domni
Karoli Majoris domus , Cauciarios fuos mijfos exinde
juffit ad ipfam Cafam S. Vilioris revefiire ; quod ita
confecit, &c. Videtur legendum Caufarii, qui cau-
fas dijudicant. Vide in hac voce.
^[CAUCII Nummi Vide ptoUCaucus 2.
CAUC1NAR1US , Causi narius, Qui facie
calcem , Ital. Calcinaio , Calcinare , Gall. Faifeurde
chaux. Statuta Maffil. lib. 5. cap. 18 . Confiituimus
hoc prafenti Capitulo , ne aliqua perfona , Caucinarius ,
vel alius quilibet , audeat de catero , extirpare vel re -
fecare foccas alicujus arboris fruftifera. Lib. 6. cap,
47. De calce non revendendam MS. habetur , fa¬
cientibus calcem Caujlnanis : quae poftrema vox de-
fideratur in edito.
U Causjnaria, Fornax calcaria , Gall. Chau-
four. Inftrum.anni 1312. ex Archivo S. Vidoris
Maffil. Dedit botaz.arium &pafquetumin territorio de
Camporcino , furnumfve Caujinariam.
CAUCLEARII. Vide Cauculatores.
CAU CTIO, in Charta , quam exhibet Flickefius
Diffiertat. p. 1 7. ell: pro Cautio. Vide in hac voce.
CAUCULATORES, Cauclearii, Coclea¬
ri i , Cacul Arii, Circulatores , praeftigiato-
res , qui pudicos ad libidinem defigunt animos , in
lcg. 3. Cod. Th. de Malefic. vel qui cauculis, feu
poculis amjtoriis, cibis, vel phylatteriis ita mentes
quorundam Inficiunt , ut in infamam verji d plerifque
judicentur , dum proprias non fentiunt contumelias , uc
ell inLegeWifigoth. lib. 3. tit. 5.§. 13. in Ad¬
dit. 2. Capit.cap. 18. &in Concil. Parifienfi VI-
lib. 2. cap. 2. Jfiyii mala & obnoxia medicamenta
ad alienandos animos dant, in Conflit. Sic ul- tit.
41. §. 1. Amatoriapoculaporrigentes , tit. 42. §. 3.
Jfijii pro amore malefici funt , in Poenitentiali Ha-
litgarii Camerae, cap. 5 .& qui per quadam malefi¬
cia & incantationes mentes hominum fe immutare pojfe
. dicunt , id eft , ut de odio in amorem , aut de amore in
odium convertant. Plautus in Truculento :
Si femel amoris poculum accepit mere ,
Eaqtie intra pedtus f e penetravit potio , &c.
Adde quae congeffit Jacobus Gotofredus ad leg.
3. de Malefic. Cod. Theod. Perperam enim Sal-
mafius Cauculatores exiflimavit eos elfe , quos Gal- .
Ii ffoileurs de Gobelets appellant; Guichelaers , Bel-
. gae dicunt, unde etiam vocis etymon accerfit Ly¬
dius. De qua vide Eullath. Swartzium lib. 1.
Analed. cap. 8. Capitulare Aquifgran. an. 789.
cap. 6 3 . & Capitula Caroli Magni lib. 1 . tit. 6 a.
44 5 CAU
Pracipimus ut nec Cauculatores , & incantatores , nec
icmpeftarii , vel obligat ores fiunt , & ubicunque funt ,
vel emendentur vel damnentur. Ita etiam Capitulare
i. Caroli Magni incerti anni cap. 40. Otfrido
Evang. lib. 4. cap. 16. Gougulurcs dicuntur.
Caculator, Eadem notione. Monachus Gau-
denfis in Hiltoria Tranflationis Reliquiarum S.
Landoaldi num. 18. Denique procul Cuculator es ac
fufurratores a fe removent. Ubi viri do£ti , Cacula-
torem , verbofum , garrulum <Sc blateronem inter¬
pretantur , a Belgica voce Kakelen , garrire , bla¬
terare. Sed, ni fallor, Caculator , hoc loco , idem
cft qui Cauculator , praeftigiator , quod ex iis , quae
praecedunt , elici poteft. Adjunguntur enim Ca-
culatores fufurratoribus , feu Magis , qui fufurris 8c
carminibus magicis incantationes fuas peragunt.
Coclear 11, lidem etiam didli in Capitulis Caroli
M. lib. 1 . c. zi. Ut Coclearii, malefici, incantatores ,
& incatitatrices fieri non Jinantur. Ubi Capitulare
Aquifgran. an. 789. prioris Edit. c. 18. habet
Cancellarii , Baluziana vero Coclearii etiam praefert.
•([CAUCULE , Lixeunt , fervunt litum. Sic in Glof-
fario MS. Sangerman. n. 501. Legerem lubens :
Cauculi , Lixa , aut fervi , aut liti , vocfcs fere fy no-
nymae , qux famulum indicant. Vi de Cauculus 3.
f CAUCULOSI. Vide Cauculus 2.
1 . CAU CULUS juxta Macrum in Hierolexico Pae¬
dagogum defignat. Penes Graecos , inquit ,
Ao? infirmitatis fpecies eft , quae folet pedes acci¬
pitris affligere. Qugrefortuffls metaphorice Paeda¬
gogum denotat , qui tormentum pedibus puero¬
rum affert , dum eos libertate privat ad libitum
fpatiandi. Vide Gloffar. mediae Graecitatis in k«u-
xZxot , ubi tamen nullum eft Paedagogi veftigium.
2. CAUCULUS , Petra cft , que invejica fit; unde
& nomen accepit , gignitur autem ex materia flegma-
tica. Gloffar. MS. Sangerman. num. 501. Legen¬
dum Calculus , ut & Calculoji pro Cauciilofi , de qui¬
bus haec leguntur in eodem Gloflario :
Cauculosi , Hu funt , quibus tumor in vejica & aro-
ftoma ptinaris , id efi , illi qui cum urinam faciunt ve-
lut furfures fupernatat : fir anguina , id cft , conftruclio
urine , & difeuria , id efi , difficultas urinam faciendi ,
& emorrogia ,id efi , qui f 'anguinem per urinam faciunt.
Voces Graecae fere omnes depravatae.
3. CAUCULUS, Famulus, in Hift. de exilio S.
Martini Pap. Nocte . . . tulerunt me de Palatio , re-
trujis omnibus , qui mecum erant , . . . & nonnijl cum
fex puerulis , & uno Cauculo , eduxerunt nos ex urbe.
1. CAUCUS, ita&kec, Graecis recentioribus , amicus ,
vel certe famulus : unde KuokIt?,u , ancilla, ut do¬
cemus inGloff. med. Graecic.
2. CAUCUS. Papias : Caucus, vqfis genus. GlolT.
Graeco-Lat. JtaGxa, Patera. [Gloff. Bafilic. uumnc ,
*:t6a]a.]Leunclavius ad Glycam ait effe poculi
genus , a fono , quem edit , effluente vino fimul
& aere appellatum. Alii a Concha vocem effi¬
ctam volunt. Trebellius Pollio in Claudio : Item
in Caucos & fcyphos pondo undecim. Item in Caucos &
fcyphos & TLuma pondo undecim. Ubi quaedam Edi¬
tiones perperam Caveos praeferunt. Hedilbertus
Rex Cantiae Epift. ad S. Bonifacium Moguntin.
Epifc. Caucum argenteum intus deauratum penf an¬
tes libras 3 . Beda lib. 2.. Hift. Ecclef. cap. 16. Tan¬
tum Rex idem utilitati fusi gentis confuluit , ut plerif-
que in locis , ubi fontes lucidos , juxta publicos via¬
rum tranjitus confpexit , ibi refrigerium viantium , ere¬
dis ftipitibus & areos Caucos fufpendi juberet. Eadem
habet Huntindon/lib. 2. p. 31^. Cauci anactei ,
in Hift. Epifcop. Autiffiod. cap. 2 o . to. 1 . Bibi.
CAU 446
Labbei : lignei , apudS.Hieron. lib. 2. in Jovinia-
num , Marcell.Empir. c. 2 5. argentei, apud Spar¬
tianum in Pefcennio. Occurrit praeterea apud
Ennod. Epigraim 1 5 .KuvuLv Graeci dixerunt. Li¬
ber ortql urTidoTcov MS. ex Bibi. Rcg. Cod. 6 73.
E«V di ri; 7T0i»Vt| Havulov ht /aup ikIvx %uXXk , ntti nelvn
hc dwTo , &c. Ita Anna lib. 3 . Alexiad. Scholiaftes
Theocriti , & alii. K«t mov etiam ufurpat Myre-
pfus fe£t.io. cap. 90. pro menfura liquidorum ,
quam kvXiuoi vocat fcCt. 1 7. cap. 1 9. Vide Notas
noftras ad eamdem Alexiadem. Sed& pro cratere
Lychnuchorum ufurpat Ethelwlfusde Abbatib.
Lindisfarn. n. 2 o .
Nam plures multi cupiebant pendere Caucos ,
Lampada quatribuant quadrata lumina templo.
C a c hu s , pro Gaucus , in Hift. Tranflation. S. Au-
ftremonii Epifcopi Arvern. Ubi pro reverentia B .
Martyris plurima reliquit injignia ,fcilicet Cachoscry -
ftallinos , & lapides pretio fos.
Caucellus, diminut. a Caucus , Vafculum. Re¬
gula Magiftri cap. 2 7. Bibere Ji voluerit , aquam
non ab urceo uno hauftn ,fed ad c alitis , aut gallet<zy
aut Caucellibibat menfur amJWmc emendanda vox
Cancillus fuperius relata, pro qua cenfeo legen¬
dum Canalius. ]
C au cn N u m m 1 , kclw.Ioi , a Graecis Byzantinis
appellati ii , qui paululum erant concavi , atque
adeo cauci formam quodammodo referebant, cu-
jufmodi palfim videre ell in gazophylaciis apud
earum rerum ftudiofos. Elorum meminit Novel¬
la Juftiniani 105. cap. 2 . Aberrant enim toto coe¬
lo Haloander & Meurfius, qui ita didlos puta¬
runt, quod cauci feu poculi imagine fignatieffent
V ide Scyphatus.
1. CAUDA , Finis , terminus , Gall. Bout , inter¬
dum etiam Jjfyeiie de rebus plurimis vel ab ani¬
malibus diftinctis : quarum extremam partem
Jftucue appellamus. Charta Radulfi de Claromon-
te an. 1 2 14. in Tabui. Corbeienfi : Fojfatum quo¬
que fu uni & vivarium ufque ad Caudam marefei verfus
Aubevijier didus Advocatus quiete poffidebit. Cauda
ftagni in Chartul. S. Vince ntiiCenoman. fol. 23 .
f Cauda Vestimenti, Fimbria feu ima pars
veftimenti , qux ad terram trahitur , ut haber Syn¬
odus Limenfis ann. 1582. Caudam in vefiimentis
habere prohibentur Clerici & Religiofi , in Statu¬
tis Ecclefiae Andcgav. apud Martenium tom. 4.
Anecdot. coi. 528. Vide Concil. Hifpan. tom.
4. pag. 2 1 6 . & pag. 6 1 4.
2. CAUDA, Famulitium, obfequium : nos vulgo
dicimus, Unequeue de valets. Vita AmedeiRoffi-
lionei EpTc. V Aenum-. Caudam famulorum muti¬
lem , & omnempompojitatem d fe abjiciens. [ Statuta
Ecclefite Andegav. ann. 1425. apud Edm. Mar-
ten. tom. 4. Anecdot. coi. 528. B. Nequis Reli-
giofus , Preflyter, aut alius Ecclejiafitcus & ftcularis
in Cauda & alia domo mulierem fuffiedam feu focariam
tenere feu habere prafumat.~\
Caud.£: Annon ar um. NiA-cTcneata.
CaudjE Chartarum, Pergameni pars refe&a, cui
bullae cereae ac figilla aptantur. Joan. Hocfemius
in Adolpho a MarkaEpifcopoLeod. cap. 1 7 .Cum
crine quodam liquore perundojigillum inter ceram feca -
bat , & chartam, & tunc Cauda littera Jigilli partes ap¬
plicans, ab una parte lique fcentes igniculo rejungebat.
Vitae Abbatum S. Albani : Appojita Cauda & cera
Jigillavit illud. Et ante : Chartas adulterinas & ad
voluntatem fuamconfcriptas & Caudatas appojita cera
calefada . . .fub manica figi liabat, [ Vide Spicileg,
Acher. tom. 1 c. pag. 309. J
447 CAU
Cauda Vini , Vas vinarium , Jgueue de vir..
[ Charta Guill. deMacoto Domini S. Prixi pro¬
pe Autiliiod. Noverint univerfi , quod carijjimus pa¬
ter meus . . . dedit in perpetuam eleemofynam Sancti¬
monialibus de Crifenone quolibet anno novem bicbeta
frumenti & unam Caudam vini , &c.^\ Computum
Thefauri a i . Jan. 1312. Ricbardiis de Archemi-
no Lomb ardus pro 16 .fextariis cum dimidio de garna-
cbia captis ab eo per Nicolaum de Cabour Scancio-
nem Regis pro reimplenda quadam Cauda vini de gar-
nacbia , quaerat Parijiis , &c. Confuetudo Claro-
montenfis art. 232. Et f aut trois muids de vin pour
un tonneau , qui fe nomme communement Demy-queue.
Vide BurgundicaPerardipag. 5 5 5 * [ & Anecdo-
ta Martenii to. 3 . coi. 1 3 04. Occurrit in Spici¬
legio Fontanell. MS. p.405. in Litteris Officia¬
lis Parif. ann. 1324. e Chartulario Parthenonis
Montis Martyrum , in Tabulario Calenfip. 315.
inter Inftrum. Hiftoriae Meld. tom. 2. pag. 236.
237. Scc. ]
Cauda Retornativa, Soricina. Ita. pul-
fum quemdam appellant Medici. Magiller Algi¬
dius Corbolienfis de Pullibus .-
Cauda retornativa primo molle fcit in illum ,
In reliquo languet , fit tertia motio lenis ,
Indicio fenfusfe quarta magis manifcfiat , &c.
Ubi Gentilis de Fulgineo : Efi igitur pulfius Cauda
retornativa , quaji ab occultis , & quaji ab infenfibili-
bus percuffiionibus incipiens paulatim graduali tramite
fecundum ordinatum modum major ando procedit de mi¬
nimis ad parvas , de parvis ad aliquantulum apertas ,
& de aliquantulum apertis ad magis manifeftas ; &
ita continuatim & ordinatim procedit , quoufque fe re¬
cipiat in fortes motiones. Dicitur autem bicpulfus Cau¬
da retornativa , Cauda fortcina: quia fient Cauda fo¬
ris in finali extremitate , qua ab animali corpore remo¬
tior efi , incipit d nimia gracilitate , & continuatim pro¬
cedit fecundum grojfitudmem & majoritatem corpulen¬
tia , quoufque attingat corpus animalis ; Jic & tfiepul-
fus ratione fimilitudinis major ando procedit paulatim
de debilibus ad minus debiles , & de minus debilibus
ad aliquantulum fortes , de fortibus ad fortiores per-
cuffones. *
^CAUD AT ARIUS, Gerulus fyrmatis feu caudae
vellis talaris , Gall. Porte-queiie. Tranflatio S. An¬
tonini tom. i.SS. Maiipag. 768. Acia fuerunt .. •
prafentibus ibidem Rever. Domino Ludovico de Natis
de Bibiena , Clerico Arietina dicecefis , Caudatorio.
CAUDATUS. Jacobus de Vitriaco Hift. Occid.
cap. 7. Pro diverfitate regionum mutuo diffidentes.. .
opprobria impudenter proferebant , Anglicos potatores
& Caudatos affirmantes, &c. Ita apud Matthaeum
Paris ann. 1250. Anglos ut Caudatos non femel
perllringit Robertus Comes Atrebat. Nunc bene
mundatur magnificorum exercitus Francorum a Cauda¬
tis. Et infra: 0 timidorum Caudatorum formidolofitas , .
Squamatus, quam mundus prafens foret exercitus , Ji a
caudis purgaretur & Caudatis ! At unde Caudati per
contumeliam fugillati a nollris Angli , non om¬
nino conflat. Fuit cum exillimarem ita perflri-
dlos , propter Caudas calceorum , quibus ii prae
caeteris nationibus dele&abantur : fed haec modo
non omnino mens arridet. Quid li ut nitidulosdc
comptos fugillarint ? Certe etiamnum Coti, id
eft, Efcoue , Occitani comptum appellant , ut au-
ftorefl Goudelinus : fed potius videntur Caudati
appellati voce tunc recepta , qua timidos & pu-
fillanimcs appellabant. Coiiards enim , Italis Co-
dardi, timidi vulgo indigitantur. Le Roman de
Garin MS.
CAU 448
Mian anciant Coart horne n i a
Pour fon Seignor , quant bien on 1' amer a :
LeKomdLnd^hxandres MS.
Li Couart s’ efpoentent , & guerpiffient efial.
Quam quidem fententiam firmare videntur haec
Matthaei Parisverba: 0 timidorum Caudatorum for¬
midolofitas ! Caudatos autem dicebant, quibus abla¬
ta erat cauda. Glolf. Lat. Gall. Caudatus , Jjluoez.,
feu de equis , feu de canibus vox haec intelligatur.
Audtor Queroli : Ego in laqueos non incidiffiem , Ji
monita curti fervaffiem canis. Monaflicum Anglic.
tom. 1 . pag. 8 1 8. Si ipfe aliquos inveniret equitesy
in inflanti equos decaudaret \fi vero pedites , perfonas
male trattaret. Flifpanis Derabbabo , ell animal cau¬
da privatum. Vide Curtare , & Odlavium Ferra¬
rium in Codardo. Sed alio videtur , ni fallor, re-
pexiffiejoan. Molinetus Valentianenhs , qui vi¬
xit anno 1 477. pag. 1 1 7.
Ce Cat nonne vient de Calais ,
Sa mere f ut Cathaula Bleue ,
C”efidu hgnage des Anglois ,
Car il porte tres-longue queue.
C AUDAX , Stipes , afinus , plumbeus. Papias. [ Te¬
rentiana Tunt in Heautontim. 5.1.4 .In me quid¬
vis harum rerum convenit , £hya fiunt dilta in ful¬
tum , Caudex . ftipes , afinus , plfvnbeus. HincqUe pa¬
tet non C audax , fed Caudex effie legendum. Apud
ipfum Papiam MS. habetur : Caudex , Petra , ubi
Petra, fi bene conje&o , etiam de ftnpido intel-
ligitur. ]
CAUDELUM , .Caudelarii. Charta ann. 1185.
pro juribus Pontis Avenionenfis : De finguiis por¬
cis Jingulos obolos , & de omnibus pariter Caudelariis
prafentibus & futuris , qui in civitate Avenionenfi
morantur , .. . antiquumt& confictum Caudelum fine
contradi Ilione habeant. De f melibus vero , & lignis ,
& pifeibus , qui per pontem tranfeunt , fimiliter anti¬
qua fervetur in Caudelo confuetudo. [Conjicit Bol-
landi Continuator tom. 2. SS. Aprilis pag. 262.
Caudelum idem effie ac Cate lum feu Caballum , effe-
que tributum folvendum ex quacumque re mo¬
bili, animata, feu inanimata. Verifimilitudine
non caret haec conjedtura. ]
CAUDERIA , Cortina , Caldarium , Gall. Cbatt -
diere. Locus efi in AJfatures. Vide Caldaria.
CAUDEX. Vide C audax.
CAUDICA , Caudicaria, Caudicarii.
Papias : Caudicaria , navis fonora. Idem Caudica ,
Navicula dilta , qua 4. ufque ad 1 o. capiant homi¬
nes. [ Gloffiar. MS. Sangerman. num. 501. Caudice ,
Amnice naves ex uno ligno c avate falle, &indeCaudicey
que 'a quatuor ufque ad decem homines capiunt. ] Vide
Felium , Nonium , & Senecam de Brevit. vitae
cap. 1 3 . Hinc
Caudi carii, Navicularii, in Cod.Theod. & apud
Gruter. 462. i.qui
Codicarii, in aliis Infcriptionibus apud eum-
dem pag. 440 . ^ . & 1 086. 6.
f CAUDICA. Gloffiar. MS. Sangerman. n. 501.
Litoraria , Amnica aves funt , qui alio nomine Stra -
bariefive Caudice dicuntur', f. eaedem funt quae Mo¬
tacillae, Gall . Hochequeues.
CAUDIFICARE , Caudam refecare. Cledonius
Conflantinopolit. Grammat.de Partib. oration.
inPraefat : Luxurio fos tunde fermones , doctiloqua fe-
ne corrigentis extende , curta , Candifica , ut ad tuum
arbitrium cunela videantur tr altata, relelta, digefta.
f CAUDINUM, f. Caudetum vel Codetum , Locus
caudicibus , truncis & vepribus plenum. Praece¬
ptum CaroliMag. an. 773. apud Marten. to. 1.
449 CAV
AmplilT Co!lc&. coi. 37.Sc ?S. Donamus etiam
ad profatum locum (S. MartiniTuron. ) vallem il¬
lam , qua vocatur Camdhia , cum ftlto & Caudino vel
ufque fjudalanias , cum montibus & alpibus , &c.
i. CAVEA, Theca, nolitis, Cage : quippe a > aveis
theatralibus quibus includebantur ferae , dum
emitterentur , de quibus lex r . Cod. Theod. de
Venat. ferar. Cavea diSl<E illae portatiles , in qui¬
bus aves includimus, deinde quaevis thecae ac
capfoe. Fragmentum Petronii ; Super limen aurem
Cavea penuebat aurea , in qua Pica varia intrantes
falutabat. F inc Cavea pro quavis theca Eckear-
dus Junior de CafibusS. Galli cap. i. Fit de auro
Petri , Cavea Ev angelli , fit calix , Jit capfa , &c.
Et infra : De capfa S. Pelagii : Cavea inclufam . . .
nave terraque eanmbi mittam . Eckeardus Minimus
de VitaNotkcri cap. 1 1 . JJFfid ergo ? de auro Pe¬
tri , calix fit , capfa fit , Cavea Evangelii , omnia pre¬
cio jijf imis gemmis (mata. [An eadem notione in
MS. Codice Irminonis Ambatis Sangerman. fol.
112. verfo coi. i. Eruamus fervus . . . folvit pullos
m. eva xv. facit • wactam , & portat Caveas ad AFo-
nafierium. Monafierum SS. Alart. Crifpini & Cri-
fptniani in Cavea Skeffionenfi , Gall. S.Crefpin en
Chayc , ab iifdem Caveis theatralibus nuncupa¬
tur , ut re&e probat Hadr. Valefius in fua Gal¬
barum Notitia pag. 58 ]
% 2. CAVE A , Cella vinaria , Gall. Cave. Charta
D ecani & Capituli AutilHod. an. 1297. Regnan¬
dus Mercehus recognovit fe recepiffed Vener.vms De¬
cano & Capitulo Autifjiod. quondam domum Jitam in
parochia S. Renob er 11 Autifjiod. . . . cum cellario , Ca¬
veis , prejjori) munito aiguilliis , hoftio , ad pfejjuran-
dum & tribus cupis & altis appendiciis.
3 . CAVEA. Locus depreffus. Vide Cava. .
CAVEARE, Perforare , GlolT. MS. Sangerman.
num. 501. Eli pro Cavare. Caveat&naves pro Ca¬
vata , ut opinor, in Chronico parvo Ferrarienfi ,
apudMurator. tom. 8. coi. 383.
CAVEDELLUS. Memoriale Poteflatum Regienf.
ad ann. 1271. apud Murator, tom. 8- coi. 113 3 .
Fuit magna Carifiia de rebus vidualibus , ita quod
vendebatur ... . libra grojja olei cliva duos [olidos im¬
periales , & xiv. ficus Jicca 1. r examini , & iv- Cavc-
dellos de aliis ulnas v. 1. rexanum , & xiv. amigdaU
cum gttjfis 1. rexanum , & omnia alia vidualia fue¬
runt in maxima carifiia. An ficorum fifcella , Gall.
Cabas !
^['CAVEF ACERE , Cavare, efforare, apud For¬
tunatum :
Per tribulos gr adiens fpina Cavefecit acumen.
CAVEL. Vide Cavellus.
«U CAVELATiO, pro Cavillatio , in Inflrumento
anni 1369. apud Th. Aladox Formul. Anglic.
p. 1 3. Abfqne fraude , fidione feuCavelatione , &c.
CAVELlClUM , Capitis cenfus. Vide Capitale 5.
CAVELLUS. Statutum Alexandri II. Regi' Scotiae
cap. 1 5 • quod ell de forisfadis levandis ab illis qui
remanent ab exercitu Regis. §. 5 . De C avellis vero ,
ubi Rex & Comes ( de Fife ) partiuntur , Rex & Co¬
mes habent unam medietatem forisfadi ab exercitu , &
Thanus aliam medietatem. Vide Cavil [ & Cut :
quibus in vocibus Cavel , Cavellus Sc Cavil ell vel
capitis cenfus vel aliud tributi genus nobis non
fatis notum.]
CAV F:NA. VideCanava 1.
C AVENARIA. Vide Cabannaria.
<0 CAVEOLA, ifuypio v. GlolT. Lat. Graec. ifccy^Tcvel l
vivarium , ferarum fpelunca.
^ CAVERC1NI , Italici mercatores propter ufu-
Toni. II.
. CAV 450
ram famofi. Epifiola MS. Fratris Johannis Ordi¬
nis Minorum ad Alei dem Duciflam Brabantiae :
Caveram & quicuntque alii ufurarii , faljo de nomine
Chrifhano glori antes . . . [eventis fiunt tractandi. Vide
Cdorcini.
CAVERNAMEN, Pjian^a , apud Abfricum cap.
de Navibus.
CAVERNARE, Quafi cavernam facere , perfo¬
rare , Cavernare fiftulam , apud Cilium Aurelium
lib. 4. tardarum Paff. cap. 2. Hoc verbo etiam-
num utuntur Itali.
CAVERNATIM, Ad inllar cavernae. Sidonius
lib. 5. Epift. 4. Aqua fcabns junicibus Cavernatim
rudat a.
CAVERNUM , Foramen. GlolT. Lat. Graec. Caber-
num feu C av emuni ) rfl7nifjt.x. Ita rellituendani
cenfent viri dodi hanc vocem apud Plinium lib.
8. cap. 5 5 . Sc apud Vidlorinum lib. 1 . Rhetoric.
Cicer. Scc.
CAUETTA , No&ua. Vide Cauanna.
C A VEtJS , Poculi genus. Caveos & Scyphos con¬
jungit T reb. Pollio in Claud. cap. 1 4.
f CAUFAGiUM , Lignatio , feu jus lignationis in
filva fumendae , Gall. Chauffage. Charta Guillel-
mi Abbatis Floriacenfis ann. 1303. apud Ste-
phanotium in Antiquit. Aurelian. MSS. p. 519»
Placuerit nobis . . . concedere 2200. libras Parifi
in recompenfatione damnorum in nemoribus nvjlris agen¬
tibus ipjfius D mini Regis illatorum , ratione adtficio-
rum Caflri-Novi fuper Ltgertm , & Caufagiorum e ju fi¬
dem loci, tam ab ipfo Domino Rege & gentibus fuis ,
quam ab aliis quibufeumque indebite acceptorun}. Oc¬
currit apud Marten. tom. 1. Anecdot. coi. 962.
& coi. 9 6 s . Vide Calefagium.
CAUGAN-.ZE , Tragemata limplicia, & etiam com-
pofita, condita lale, quae comeduntur poli ci¬
bum , ficut capparis & olivae. Matth. Silvatic.
CAUBA. Lex Alemann. tit. 99. §. 13. deanima-
lib. furatis, autoccifis/: Aneto. , gariola , ciconia
&Cauha , & querola , & fimilia requirantur. Aliae
Editiones habent Canna , anas, noflris une Canne.
Alemannis vero kattt ell columba. Lydius mone¬
dulam interpretatur , quia Belgis een kauvve ell
monedula : Spelmannus, cornicem rubra haben¬
tem crura , ex Anglico a chauch , & chouch. Vide
Cauanna.
C AVIARIUM, Ova pifcijum Tai ita <Sc exficcata ,
utllurionum, mugilum, luporum, &c. Fiunt
ex ovis Cyprinorum pro Judaeis, ut feribit Bel-
lonius ; hi enim Iluriones Sc alios fine fquamis
pifces non guftant. Gefnerus in Sturione ex Bel-
lonio : Caviario dido e S turionum ovis per omnes ad
Orientem regiones Turei ac Graci vefcuntur : f/iuUi
abflinent , quod hic pifcii-abfque fc amis Jit. C at erum ac¬
cola Tanais , qui magnum Cyprinorum numerum ca¬
piunt , ex ovis eorum [alitis Caviaritm rubrum , pro
f/udais Conflantinopoli uji t at um , parant. Martinius
in Lexico.
CAVICULA, Cavilla [minor. Vide in Cavile. ]
^ CAVIGLIA, Vox Italica, Clavicula , malleolus
feu talus pedis , Gall. Cbeville du pied. Miracufa B.
Henrici Baucenen. tom. 2. SS. Junii pag. 383.
In Cavigliis pedumguttofa Jimiliter , ita quod non bene
firmiter ambulabat. Vide inferius , Cavilla pedum.
CAVIL. StatutaGildoe Scoticae cap. 20. de extra¬
neo mercatore : Neque lot , neque Cavil habeat cum
aliquo confratrc' nofiro. Adde cap. 43 . & Leges Bur¬
gorum Scoticor. cap. 59. Videtur eife Caveli-
cium , cenfus capitis, [ aut aliud tributi genus. ]
Vide Capitale 5 . & Cavellus.
Ff
45i CAV
CAVILE, Cavilia, Cavilla, Clavus ligneus
aut ferreus , qui inferiturad continendos afferes,
aut alia quaevis, quali clavile, a clavus. Papias :
Cantus , ferrum circum retas , vel ligna, , vulgo Cavile.
Aiii Codices MSS. Cavilla pro Cavile praeferunt.
Joan. de Jan. Cavilla, quod de ligno in feritur fora¬
minibus per modum clavi. Chronicon Windefem.
lib. z. cap. 60. S alcibus recentibus , aut in Cavilla
fumatis. [ Inltrum. anni 12 74. de unione Epifeo-
patus Valentinenlis & Dienlis in Hilt. Dalphin.
tom. 2. pag. 1 3. coi. 1. Item Ecclejiarum fuarum
Capitula in uno capite ad fe invicem adunavit , & ex
utroque Capitulo hinc inde ajftmptis partibus unum
Collegium m terra medio , fcilicet apud Criflam , infti-
tuit , ut in eo, & per illud tamquam per Cavillam &
clavun medium , Ecclejiarum unio indifolubiliter &
perpetuo ligaretur. ] Vetus Notitia apud Joan. Ma-
billonium tom. 5. Vitar. SS. Ordinis S. Benedi¬
cti pag. 763. Hac autem donavit idem Radulfus per
Cavillam caifninam , id elt , quercinam : Caifne
enim pro Chefne noflri dicunt. Vide Gelta Con-
fulum Andegav. cap. ii.n. 1 o. Miracula S. Eu¬
tropii Epifcopi Santonenfis num. 1 5. Bcletum
deDivin. offic. cap. 24. Durandum lib. 1. Ra-
tion. cap. 4. num. 7. &c.
C a v 1 L 1 a , Eadem notione , apud Fridcricu m lib.
2. deVenat, cap. 50. 6p.[ <Sc in Hilt. Dalphin-
to. 2. pag. 178 ]
Cavilla , Clavi lignei extra&i foramen. Paulus At-
tavantus in Vita B. Joachimi Servitienum. 3 .Ac
confidens ,per Cavillam , ingentem intuitus ejl fplen-
dorem.
Cavilla PfdUm, Clavicula, r^psV , Ariltoteli lib.
1 . de Animal, cap. 1 40. noltris Chcville du pied.
Matth. Silvaticus : Talus , Cavilla. Hyginus lib.
3 . S agitt aiius duas habet fellas fecunda magnitudinis
in pede fcilicet Jiniftro , & fub Cavilla ejus. Conltan-
tinus Africanus lib. de Chirurg. cap. z. Tibia qua¬
titor digitorum fpatiafuper Cavi, lam fortiter ligetur. Ec
lib. 2. Pantechn. cap. 8. Cavilla calcaneo eft fu-
perpofita mollibus ligamentis retro nexa , duo habens
acumina d parte familiari , majoris intrans concavita¬
tem arundinis , ab extranea minoris , hac concatenati ¬
one calcaneus fufum & juflum movetur. Matthaeus Pa¬
ris an. 1206. Nonnulla vix ufque Cavillam pedem
immerfe fuerunt. U bi perperam Watfius cavitatem
pedum innui putat. Occurrit etiam inStatut. Or-
din.Proemonltrat. dilt. 2. cap. 1 3. & apud Re-
cuperum in Miraculis S. Ambrofii Senenfis num.
5 3 . [ in ProcelTu de B. Petro Luxemburgo tom.
1 . SS. Julii pag. 5 77* 3
CavicuIjE Pedum, apud Michaelem Scotum
de Phyllon, cap. 92.
Cavicula Colli. Hili. T ranllat. S. Severi Epi-
fcop. Abrincat. cap. 3. num. 1 3. Sumpjit igitur
Arcbiepifcopus os , quod vulgo Cavicula tolli dici¬
tur , &c.
f CAVILLARE, pro Cavillari. Ifid. in Glolfis : Ei-
Ee habet , Cavillat. Papias: Cavillo Deminutivum
d Calvo pro Calvillo , ubi Calvo elt Decipio.
CAVILLERIUS , f. Species cantherii , Gall. Che-
valet , feu menloe , in qua mercatores merces fuas
venales exponunt. Statuta A venionenlia: Statui¬
mus quod in c arter a fuper b ancas macelli verfus por¬
tam Fervidam aliquis vel aliqua non teneat nec ha¬
beat bancam , vel celam , nec canifrum , nec caba-
cium , nec C avillerium , nec /laenam , nec pofiem , nec
alium impedimentum. Vide Cavalettus 1 .
CAVILLO, onis , qui cum follite a ignis flammam ex¬
citat, vel qui calamiflram calefacit, f cilii et ferrum
CAY 452
quo capilli crijpantur. Hic vulgo Cinerarius dicitur.
Ugutio.
CAVILLUS , Idem quod Cavile vel Cavilla. Vide
locum in Compernola.
CAVILONIA. Polyptychus S. Remigii Remeniis.
Donat annis Jingults pullos 3. ova 1 5. vinum inpa-
ftionem dinar. 2. in cenfo mod. 1. ad majorem men-
furam , in hoftelicia de argento din. 1 o. in Cavilonia
dinar. z. pro fale din. z.fcendul. 100. ligni carr. 3 .
eW-[An cenfus capitis qui & alibi Cavehcium\
Saepe polt tributum in hofiem folvendum, additur
in Chartis Capitis cenfus feu Capitale. Vide in
hac voce num. 5 .]
% CAVIOR, Accuflr aut vereor. Gloffar. San-Ger-
man. MS num. 501. f. legendum Caufor a Cau-
fare , Calumniari, in caufam ducere.
CAVIS, Avis Aiacia. Papias.
1 . CAULA , Cancellum ante judicem , vel ingreffas.
Caules , Cancelli tribanales ubi flant advocati. Cauta,
Al.inimsnta ovium , vel [epimenia ovilium. Hic Pa¬
pias. Ifidorus inGlolfis : Caules, Cancelli tribuna¬
lis (1. tribunales ) ubi funt advocati. A caulis feu
ovilibus didtos fu: ITe cancellos judiciorum Grae-
vius adnotat, a quibus , inquit , nominantur can¬
cellarii Caula, quod judicum locus diffepiebatur
a caulidicis & populo aditante Propter eamdem
caufam & lepta in campo Martio , in quibus con¬
veniebant centuriae in comitiis , dida funt ovilia ,
quodfuum quaeque centuria feptum haberet in
quo congrediebantur, ut oves & agni fua habe¬
bant feparata fepimenta in caulis live ovilibus.
Caules autem dici pro CwA non puto, fed erro¬
rem elfe aut audoris Gloffarum , aut librarii.
Hucufque Groevius.
2. CAULA, Fultis, ut videtur, Gall. Gaule. Cornu
putus anni 1202. apud Dom. Bruffel de Feudo-
rum ufu pag. ccv. ad calcem tomi 2. coi. 1. Pro
p’icts ( perticis) & Caulis & carpentaria xii. /. &
u. f. & vii. d. Ibid. pag. ccvii. &pro l. Caulis
ad hordamentum Gornaci & pro feraris de portis , &c.
Vocem Gallicam Gaule a Latina Caulis derivari
annotat Borellus, unde etiam antiquum Gault,
Silva. Le Roman T Aie d’Avignon & Garnier apud
eumdem Borellum :
JjFge florijfent cil pre , & cil G aut font foilli.
Et le Roman de Renaud de Adontauban:
Eins charpentier en bos ne fot Ji charpenter ,
Ne mena telle noife en parfont Gaut rame.
CAULAGIUM, Tributi fpecies. Charta R. Abba-
batis Caroffenfis an. 1308. in 2. Regelto Philip¬
pi Pulcri Regis Franc. num. 1 1. ex Tabulario
Regio : Quilibet mercator extraneus habens troujfel-
lum , vel piares troujfellosm dictis nundinis , dabit pro
introitu & exitu , & Caulagto , & pro leuda 4. dena¬
rios , &c.
^[CAULES. Vide Caula 1.
CAULMNIARI , pro Calumniari , apud Lobinel-
lum to. 2.Hi(t. Britan.pag. 248. vel error libra¬
rii elt, veleffedus pravae pronuntiationis.
CAULSULA, pro Claufula, Fermeture. Tabularium
Monalterii S. Andreoe Viennenlis , an. 1080. Et
ligna ad caleflendum in ipfa hareditate , & ad con-
ftruendas domos , & adifleandas vineas & ad Caulfli-
las , & ad fepes ipjius h are ditatis. Vide Calufum &
Clauflm.
1. CAUMA f. Cafa, Tugurium calamis , Gall.
Chaume, feu ftramentis tedtum. Privilegium Lu-
dovici Regis Franc. ann. 1151. apud Marten.
to. 1. Collcd AmplitT. coi. 816. Liceat Abbati
& Fi arcibus itidem habere & Caumas , & farnos , &
453 CAU
arces, & molendinis, & pifcaturas & juri duri a ,
& mercatum. Vi de Canna.
». CAUMA , Ardor , cedus , calor intendor, Grac-
cist KM/xci. G loliarium Lat. MS. Regium Cod.
1013. JEfius , caldr , Cauma , -procella . Breviioq.
Cauma , incendium , ca/or , aflui.. Ulpianus : Si fin¬
alis -Caumate perierit. Solis Cauma , apud Aldhel-
muih de Virgin', cap. 2' 1 . Arnoldus Abbas Bonoe-
vallis de Operib. fex dierum : Senjtt caro nudata
virtutibus Caumata & algores. Vita S. Gilberti de
Sempringham : In maximo <t (livi temporis Caumate.
VitaS. JacobrEpifc. Tarantaf. num. 1 o. Dum ex
nimio Caumate laffius ad q nandam declinant umbram.
Geraldus in Vita S. Scephani Fundat. Ord. Gran-
dimont. num. 1,' 5. In hieme & ccfi.it e ad repellen¬
dum frigus (fi'C 'aurita, aqualia femfier erant & eadem
indumenta. FloFifi? DiacOn. Lugdunenfis:
■ -Caumate fleddiimio tota ' jacebat humus.
Abbo lib.. 1 . de Bell. Panf' 1 '
Verum flilla qfiidefi Jjmplex ad Catini lita mille.
Ubi Cauma non. .ert kv/jlci rtuTuSjf.uti.. vult $pel-
mannus, fed ardori Iu ufiijrpai (Uretericus 1 i B 8.
&Iib. 13 - p4g‘ fi' 7. 909. itinerarium Si Willi-
baldi num. 1 o • &c. ,
Caumatio, Ardor , Calor , in Itinerario S. Wii-
libaldi n. 1 7. Magna fifolis.Cafmatio, fi A yt'
«ftCAUMENIA, Humi cubatio^ Vita S.
Romani Monachi tom. y. S$. Maiipag. 1 In
tenero corpufculo fenum crtfces ppfifiCaumemas mteqatur
adhuc invalidus experiri. Vid e Chameunia.
«JfCAUNA , f. idem quod ( jqufiuf Frpfertio-, Co¬
mitis Foxenfis , to. 3 . Concil. Hifpan. pqg.^84.
Ad honorem Det & <5. Matris Bcclejia . . . poni¬
mus & mittimus perfonas noflras , & univerfa c.cflra
nojba , & munitiones , & fortias , &. Caunas , &c.
CAUNACA , Gr. Kctvvdnn, CralTum & vile verti-
mentum feu pallium. Latini vulgo dicunt , Qau-
nace vel Ga nucum, Ifid. inGloifis Gaunaca ■: fed
ut obfervat Terentius Scaurus inOrthogr. C. co¬
gnati, nem habet cum G. &ideo alsi dicunt Gaanacdm,
alii Caunacam , alii Camellum , alii Gamelium.
CAUTO , Papiae, Negotiator .-eidem Caunus crt Ca¬
ballus.
«(f C AU P ALTUS, Scapha. Vita S. Columbae, to. 2.
SS. Junii pag. 218. Pracepit ut’ aliquis ex comitibus
enatans , Caup altum in altera flantem ripa ad fe na¬
vigando reducat. Vide Caupulus.
^ CAU PENDERE , JErtimare , vel captare , apud
Rymer. to. 1 3 . pag. 3 o 4. coi. 2 . Pro quanto gra¬
tiam noftramCaupendunt , & indignationis nojlr a poe¬
nam cupiunt evitare. Forte fcriptor fingere volue¬
rit verbum ex prcepofitione cum & pendere , unde
itiala pronuntiatione vel errore librarii fa&um
ert Caupendcre.
«[f CAUPILLUS , Caupolarius , Caupolata , &c.
V ide Caupulus.
«[i CAUPONARIUS, Caupo , Gall. Cabaretier , to.
4. Concil. Hifp. pag. 8. coi. 1. GloiF. Cyrilli :
Cauponarius , Ket7ni\c<;.
CAUPONIA, Cellarium vini, Matthaeo Silvatico.
Cauponius, Lar. Tabernarius.
.^CAUPONIUM , Caupona, Gall. Cabaret. GloT
Groec. Lat. Ka7rnXuov , Cauponium. GlofT. Cyrilli:
KetTn iht7ov , Popa, Popina , Taberna , Cauponium.
Supplem. Antiquarii : Cauponium , n rctvdoxGcv ,
Diver forium. Pompon. ]C. D. 1. 15.de Inrtruin.
In Cauponio inftitutores.
f CAUPRITA , Species cucullae, qua caput tege¬
batur. Capitulum general. S. Vidtoris Martii, an.
1 294. Ut nullus cucullam feu caputmm , qua quaji
Tom. II.
CAU 454
Cattprita Videntur , audeat portare. Supra dicitur
Capitta.
CAUPULU S , Caupillus. GlofT. Ifid .Caupulus navit. ’
C alipilus. Navicula brevis. Papias: Caupillus, lir
gnum cavarum , quaji cymba , lembus , carabus brevis.
Idem : Lintris , navicula parva , Caupillus. [ Idem
MS. habet : Lembus , Navicula brevis qua alias di¬
citur cimba & Caupilus. Glortar. Sangerman MS.
n. 501. Caupilus, Lignum cavatum , cumba , id efl ,
velut carabum valde previ/fimum. Hoc etiam alio vo¬
cabulo lintrem vocamus , & alia appellatione lembum
dicimus , quod quidem Caupilum , cumbam , lintrem ,
lembum, navicula minijjima Jtve carabum valde bre -
biffunumintelligere debemus. Glortar. Avenion. Cau¬
pulus, Lembus Jive linter. ] GlofT. Saxon, AHfrici ;
Navis , vel fafelus. . . vel cimba , vel Campolus. Leg.
Caupulus. Lex Burgund. addit, i.tit. 7. Jflgiicun-
. que navis Caupulum involare pr&fmnp ferit , inferat ci
cujus efl. navis , fol. \y. & mu Icta nomine fol. 4. pro
Caupulo Vero fol. 4. & mulcta nomine fol. 2 . U bi Caa-
pultti pro fcapha navis ufurpatur : fic autem di-
dlus qupd caupi formam referat. [ Statuta Martii,
lib. 4. cap. 1. Ordinamus obfervandum , quod nulla
natfis \ vel lignum aliquod ,Caupulufve , vel barcha
aliqua i teneantur deincips vel fuftmeantur plena in
j{portn. Occurrit rurfus lib. 1. cap. 5 x . 6c 6 7. ]
Caupolus , pro Caupulus , in iildcm Statutis
lib. 1. cap. 49*
Caupolata, Onus Caupoli , quantum Caupoh
vehi poteft ; Caupolenus , qui habet caupolum. Ea¬
dem Statuta lib. 4. cap. 5 . Statuimus , ut quilibet
C aupplerius in Maffilia flagiam faciens teneatur ter in
anno deferre , vel facere deferri , unam Caupolatam
cum fuo Caupolo , vel cum alio , de fimo extratto a
Communi , feu ad expenfias Communis , de portu extra,
bupcam portus , illuc ficilicet ubi confiuetum efl. Vox
Caupolata femel & iterum occurrit cap. 6.
CAUPUS,- Cuppa, vas. Gloif. ^Elfrici : Caupus ,vel.
CMa,Cuppe.
CAJJRIO , rus , id ert , f aeram officium. Ita Ugutio
MS, [ Ifid in Gloffis : Cauriones , Fefta , Officia. ]
^[CAjVRiOLA, pro Capriola feu Capriolus , Tecto¬
rum tigna fuperne coeuntia in figuram hanc j\-
VitaS. Francoeto. 3. SS. April. p. 292. Infirmata
fuit in brachio dexter 0 , ita quod intumuerat & groffium
ut una domus Cavnola patebat decoloratum , pendu¬
lum (f nigrum , &c.
CAURJSiNi. Vi deCaorcini.
1 . CAUSA , Morbus, Ita non femel apud Marcel¬
lum Empiricum. InCaufa effie , pro voaGv , eidem,
cap. 7. Locus qui in Caufii efl , 0 ‘&t7rovfuc. Gario-
pontus lib. 3 . Partion. cap. 4. Omnes Caufie vejic<&
ex renum indignatione fiunt &c. Ita lib. 4. cap. 6.
7. 17. lib 5. cap. 1. 2. 5 . Sontica Caufa, apud Fe¬
rtum eSc Tibullum lib*. 1 . morbus fonticus. Vide Sal-
mafium ad Spartianum pag. 20. Hinc Caufarios
diCtos vult aegrotos , egenos, facultatibus lapfos
eid. Spartiano : Omnes Caufarios liber alit atibus fiib-
Vindicianus Archiater : Progreffium a balneo
potavi, ne quid Caufationis in corpufculo ejus maneret,
z . CA.U SA , Res : unde Gallis Chofe, Italis Cofa , Oc-
citanis Caufo. Caufam alterius tollere , Gall. Enle -
ver la Chofe d’autrui, in Lege Longobard. lib. 3 .
tit. 4-§. 5. inCapitul. Caroli Magni lib. 5. cap.
z o 8- Lex Longobard. lib. 2. tit. 2 z.%. z 2. Nullus
eis imperavit talem Caufam facere. Capitulare deV il¬
lis cap. 3 . Njii porcellum , non agnellum , nec aliam
Caufam, &c. Paulus Warnefr. lib. 5. de Geft.
Langobardor. c. 40. Tu recuperabis Caufam tuam.
Paulus Diacon. Emeritenfis in Vita S. Mafonae
Ffij
455 CAU
EpifcopiEmeritenf. cap. 1 5. fftjfod cum ille au-
diffet , pracepit ut Caufa paululum jilentio tegeretur.
Occurrit paftim. V ide Legem Salicam tit. 9 . §• 3 •
Gregorium Turonenf. lib. 4-Hift. cap. 1 3 . Mar-
culfumlib. 12. form. 1. Theodulfum in Capi¬
tulari cap. 24. Leon. Oft. lib. 1 . cap. 47. lib. 2.
cap. 5 5 . 64. 6 5 . lib. 3 • cap. 2 2 . & Savaronem ad
Sidon, lib. 3 . Epift. 7.
3. CAUSA, Poena propter folennia non fervata.
LexSalica tit. 46. §. de Sponfalitiis viduarum:
Et in tpfo mallo fi u tum habere debet , & tres homines
tres Caufas demandare.
4. CAUSA , Causae, Judicia, placita, malla.Hinc-
marus Opufc. 29. Juffftis profatum Epifcopum , ut
die & loco denominato veniret ad Caufas veftras , id
efi , ad judicia facularia , & fuum advocatum. . .
donaret. Hinc Caufam quarere , requirere , conqui¬
rere , id eft , judicium , in Lege Salica tit. 60.
§. 1 . in Capitulis Caroli Magni lib. 3 . cap.
3 8. 40. 5 x . Caufam alicui movere , apud Henri-
cum Rebdorff. an. 1 3 00. Galli dicimus, Mettre
quelquun en caufe. Vocare in Caufam ,'dpud Hel-
modum lib. 1. cap. 84. Sugerius in Ludovico
VI. cap. 2 1 . Cum profatum Haimonem frufira in
Caufam vocari feciffet..
fC ausaJurata, Qua? juramento diremta eft.
Leges Caroli Magni apudMuratorium t'o. 1 . part.
2. pag. x o 1 . coi. 2. De furto vel de minoribus Cau -
Jis ftaiuirnus , Ji ille cujus Caufa fuerit jurata dicere
voluerit , quod ille qui juravit ,fe fciente perjura/et,
campo vel cruce contendat.
Causas Dicere , noftris Plaiderla caufe. Baldricus
Noviomenfis inChr. Camerae, lib. 1. dap. 1 4. Ut
Clerici cujuflibet ordinis , neque pro propriis , neque
pro Ecclejiaflicis caujis , aliter adire debeant forum ,
nec Caufas dicere audeant , &c.
f C ausa Manente. Leges Rotharis apud Mu-
ratorium to. 1. part. 2. pag. 20. coi. 1 .' Si quis
res fuas ab alio in exercitu requijient & noluerit itle
reddere , tunc ambulet ad Ducem ; & Ji Dux illi aut
judex , qui in loco ordinatus eft a Rege veriratdm &
jufiitiam confervaverit , componat tam Regi quam ei
cujus caufa f olidos xx. & Caufa manente , hoc eft ,
fervato Tuo jure ei qui repetit res fuas.
Causae Palati NiE , Lites , judicia qua? in Pa¬
latio coram Comite Palatino ventilabantur , in
Capitulis Caroli Magni an. 997. cap. 4. apud
Hincmarum de Ord. Palatii cap. 3 3 . & Opufc.
60. in veteri Notitia apud Doubletum pag. 716.
& in Notitia Caroli Calvi quoeexftat in Append.
adFlodoard. [& alia Charta ejufd. Caroli ex Ta¬
bulario S. Cyrici Nivern. n. 2.] Caufa Reipublica,
judicia de rebus publicis, & quae Regem fpeda-
bant, in Capitulis Caroli C. tit. 23. §.7. Caufa
Publica , apud Gregor. Turonenf. lib. 9. cap. x 1.
20. in Annal. Francor. Fuldenf. an. 752. & in
Vita Franconis Epifc. Cenoman. Caufa pro falute
Reipublica , apud Fredegar. an. 768. Caufa Rega¬
les , Placita Regia , in Lege Longobard, lib. 1.
tit. 2. §. 8. lib. 2. tit. 3 5. §. 8. apud Baldricum
in Chron. Camerae, lib. 1. cap. 6 2. j 6. 8cc. Cau¬
fa Legales , in Fragmentis Capitularium editis a.
Baluzio cap. 8. quaefecundumLegesdirimuntur.
Charta de Causa Suspensa, qua? datur abfenti
Reipublica? , vel alia caufa, qua lites omnes 8c
negotia adverfus eum conquiefcere jubentur,
apud Marculfum lib. 1. form. 2 3 .
Causalis, Litigiofus.Glolf. Grsec. Lat. a.'iTio>.oyi-
x.01 , Caufale s. Cyprianus , feu audor de Singula¬
ritate Clericorum; Caufale eft quod femina eft , &
CAU 456
copulatio ejus femper infcfta eft. Synodus Suelfana
an. 303. SelT. 3 . Nihil time , quoniam in tui damna¬
tionem nihil apponimus Caufale , nihil defendimus ,
&c. [ Haec Synodus fiditia eft. ]
Causalis. Gloftae MSS. ad Concilium Calche¬
don. cap. x 2. Per pragmaticam ,per Caufalem.
Causalicii, Qui litigant de re aliqua. Tabu lar.
BrivatenfeCh. 1 1 4. Ipji jurati vel teflimoniati una¬
nimiter dixerunt , quod ipji Caufalicii cum omnibus ap-
penditiis eorum terris fcu & pratis . . . plus debent, cire.
Causales. Idem Tabular. Brivatenfe Ch. 180.
Vendimus S. Juliano & Clericis ejus unam heredita¬
tem nofiram , hoc eft , Caufales qui funt juxta muros
clauflriS. Juliani & juxta cellarium ejus , & appre¬
hendimus inde pretium facium fl.qQ.De Clericis ad¬
venerunt autem nobis ipji Caufales , non de compara¬
tione, nec donatione : fed Clerici S. Juliani concejfe-
runtUberto avo noftro , ut maneret ibi , c irc. Ubi forte
Cafales legendum , ,yel Claufales.
Causare , Litigare, Caufas agere. Calumniare, re¬
petere. Papias : Caufare, calumniari, exigere, in cau -
.. fam ducere. Gloff. Graeco- Latin. etniufjuu , Crimi¬
nor', accufo , culpo, incufo , Caufo. Lex Langobard,
' lib. 2. tit. 5 1. §. 1. Si quis caufam alterius ageret
aut Caufare prafump ferit., .. Et Ji for Jit an aliquis
per Jiriip licita tem fuam caufain agere ne fcit , veniat ad
placitum: &Ji Rex aut Judex pravidertt , tunc de¬
beat dare ei hominem qui caufam ipjius agat. Grego-
fiusTuron. lib. I o .Caufaturus acceffit.PetTusVe-
nerab. lib. 1. Epift. 2. Et in die Caufandi cum
Stephanoin prafentta nofira fufeepta, Pifasprofettus
eft. Charta ann. 1021. apud Diago in Comitib.
■ Barcinon, lib. 2. cap. 3 1. Non eft mihi licitum Cau-
fari vobifeum in facul ari judicio , ntji exors efficiar
canonica regula. Charta Conradi Imp. ann. 830.
in Bibi. Sebuf. lib. 1. cap. 92. Nemo. ... inquie¬
tare, molefiare , ' Caufare , perturbare prafumat. Li¬
bertates conceffse Villae francha? ab Archembaldo
Dom. Bprbonji ann. 1217. MSS. Nullus burgen -
Jis de V illa francha debet Caufari extra villam in cu¬
ria laicali , &c. Ita Chartae veteres paftim, apud
Francifcum MarLm in Mathildi lib. 3 . pag. 14 1 .
152. 164. &c. Hinc apud nos Caufer, pro tricari,
nugari , garrire , & G aufer , pro irridere: non
enim etymon a Germanico Kofen deducendum,
ut vult Befoldus. -
Causare, Calumniare, repetere. Vetus Charta
apud Ughellum tom. 9. pag. 920. Oflendit (Epi-
fcopus) fe Caufare Monaflerium, atque ad fuum jus
intromittere. Ita in alia apud eumdem Ughell. ii*
Epifcopis Veronenfibus pag. 805.
f Causare, Fabricare, facere. Statuta Maftil. lib.
5 . cap. 5 2. • Ordinamus. . . . quod fabri. . . . exercen¬
tes minifterium fabraria. . . . non accipiant pretium vel
mercedem ultra modum infra feriptum , videlicet pro
ferrando equo quatuor den. de uno pede. . . . item , de
Caufando quendam ligonem , Jicut convenerint inter
fe , juflo modo. Notum eft a Scholafticis ufurpari
verbum Caufare , pro efficere.
C a u s a t 1 o , Lis , controverfia^ placitum . Gregor.
Magn. lib. 1. Epift. 9. Fines , de quibus Caufatio
mota eft. Concilium Arelatenfe an. 8 1 3. can. 16,
Ne in Dominicis diebus publica mercata , neque Cau*
fationes difceptationefque exerceantur. Capit. 1 . an.
8xi. cap. 2. Unde ilU frequentiffinuCaufationes in
quibus unus alteri quarit quicquid parem fuum viderit
poffidentem. Charta Eberardi Salzburgenfis Epifc.
in Chron. Reicherfper. ann. 1153. Depo fuit Cau-
fitioncm fuper quodam pradio. Formulte veteres
aptid Bigmon. Ut Caufttiones & lites definire &ter-:
457 CAU
minare juft e & rationabiliter debeant. Vide Tranf-
lat. S. Guthlaci num. 15. Ita etiam vocem hanc
ufurpat non femel Symmachus lib. 2.Epill.22.
3 6. lib. 4. Epift. 18. [Charta an. 1048 .4*11 Char¬
tulario S. Vidoris Mallii, fol. 170. Nos audita Cau-
fationejive contrapellatione , quam Dominus ifahus
Abbas & /Aon ac hi S. Fidioris fecerunt 'adverfum
nos , &c. ]
Rec ausa re , Idem quod Caufare. Tabular. S. Cy-
rici Nivern. ch. 28. Qualibet per fona qui contra
hanc donationem ullo unquam tempore venire aut Re-
caufare conaverit , &c.
In causare, In caufam mittere , Mettre en. caufe ,
in jus vocare. Charta Waldemari Regis Daniae
ann. 1 3 26. Si aliquis Incaufatus fuerit , quod alecia
in aquis emerit , ipfe tertia manu fe purgabit.
C au s ari u s. GlolT. MS. Regium fign. 1197- Prag¬
matici, Caufari. GlolT. Ifidor. & Papias : Caufa¬
rius, litis amator , &c.
Causarius, interdum Reus qui ex aliquo crimine
ad caufam ducitur ', Joanni de Janua. GlolT. Ifidor.
Caufarius , reus. GlolT. Grsec. Lat .Aorulnoi;, Caufa-
" Vias. Aliter tamen hanc vocem interpretantur
viri dodi : quippe Caufarium , in Gloffis fontico
morbo laborantem dici volunt jvw-a/rio» enim idem
valet quod fontes , apud Lattiios idque eruunt
exHefychio, cui iVIawttIo* , dicuntur v7ranioi , &
fcufxoulc/jclvor, atque ita ufurpavitPadionarius Ga¬
leni , cujus audorem Gariopontum volunt lib.
1 . cap. 1 1 . de Anteneafmo, maniae fpecie , qua
qui laborant, a Latinis Percuffores , ab aliis Cau-
farios appellari obfervat : ubi perperam editum
in 1. Edit, Lugdun. ann. 1 5 26. Caufanos. lnBa-
fileenfi vero ann. 153 1. abfunt haec verba, alii
Caufarios.
Causarius. Qui caufam Mbet, ratione & caufa
nititur. [Suflannseus in Vocabulario : Caufxni ,
Jgutbus caufa legitima , ne mererent, fuppetebant.
Sic apud Livium Caufarius mites dicitur , cui le¬
gitima caufa elt miflionis efflagitandae.] Caufaria
miffio, ini. p.Cod. Th. de 'Defertor. Caufaria li¬
ber alit as , apud Spartianum. Caufariam miffionem
quidam interpretantur , cui morbus caufa fuit,
ut Caufariam liberalitatem , cui aliquis cafus ac
calamitas caufa fuit. Nam caufa pro morbo fumi
obfervatum.
Causaticus. Qui alium in caufam trahit. Lex
Bajwar. tit.i6.§. 2. Non debet tefiemveritatis com¬
pellere Caufaticus ejus , niji forte aliquis te jl em men¬
dacem habere voluerit.
Causator, Qui adoris vel rei in judicio partes
agit, litigator. Lex Salica tit. 60. Cum caufa difcujfa
fuerit inter duos Caufatores. Decretio Childeberti
Regis c. 1 1 . Caufator Centenarium cum Centena re¬
quirat. Lex Langob. 1. 2 . tit. 2 1 . § . 30. Neque co¬
gantur ad placita venire , prater in anno. . . . exceptis
fcabinis , & Caufatoribus , & teftibus necejfariis. Vide
tit. 41.%. 1 .tit. 51.5. 2. tit. 5 5-§. 1 3. lib. 3 . tit.
9 . C 8 . Capitula Caroli M. lib. 3 . cap. 1 o • Ca¬
pitula Caroli C. tit. 3 1 . cap. 3 3 . Chronicon S.
Vincendi de Vulturno lib. 2. Excepto per veriffi-
mas cartulas cum quibus fe Caufatores legaliter defen¬
dere queant, &c. [Gregorii Monachi Chron. Far-
fcnfe, apud Murator, tom. 2. part. 2. coi. 616.
Tunc fupradifta Car abona ancilla Dei inique adbafit.
eidem Donadeo , ut propter amorem confanguinitatis
traderet illi ipfam chartam, per cujus occajionem char¬
ta , qua legalem invefiituram non habuit , invafor &
Caufator hujus terra exfiitit idem Donadeus ; id elt,
per adionem judicialem invafit. ]
CAU 458
Cau sa mentum. Ufatici BarcinonenfesMSS. cap.
iii. Similiter nempe ftatuerunt ac bonum Cau fame ri¬
tum effe laudaverunt , ut fi quis, &c. Galli dicerent:
Iis ont juge que c'eJloit une bonncchofe d’ordcnner,&c.
Charta Alfonli III. Regis Portugalliae an. 1289.
tom. 4. Monarchiae Lulitanae pag. 279. v. Et fi
illud non pedaverit , remaneat in Caufamento de
Meyrtnd.
f Ad Causam, Ob, propter , Gall. A caufe, apud
Lobinellum Hili. Parif. tom. 3. pag. 378. Guido
Abbas Majoris-monaflerii , & ad Caufam ejufdem
moftdfterii , Adminifirator Collegii Jacularis S. Mar-
tini de Plejfeyo. Ibidem pag. 102. fjus prafentandi
& conferendi beneficia intra fines Ecclejia S. Germani
ad didam Ecclefiam tanquam ad Matricem pertinet,
& ad Caufam ejufdem ad Decanum & Capitulum .
Item pag. 109. Ad caufam Ecclefia nofira. Apud
eumdem Lobinell. tom. 2. Hili. Britan. p. 837.
Ad Caufam & ratione fucceffionis Domini Conarii .
Palfim occurrit alibi.
f CAUSAPA, pro Gaufapa, Pallium vilius. Vide
locum in Galnabis.
•[f CAUSARE, Causari, Causarius, &c. Vide
ifi Caufa 4.
CAU SE A , Idem quod Calcea & Calcet a , Gall.
Chaucee. Knyghton: Cotidieque venerunt Franci ad.
Caufeam inire haftiludium cum Anglis.
*[ CAUSE1US, Reus. Papias. Vide Caufarius eadem
notione poli Caufa 4.
CAUSET^UM, Idem quod Calcea, ex Anglico, d
Caufey. Chronicon Abbatum BurtPnenfium to.
1 . Monallici Anglic. pag. 275. Incoeptum fuit pavi¬
mentum Alt avill a, diruto Caufeto , potiendo gutteram
in medio. . . . Incoeptum fuit Caufetum Novi vici ante
portas Abbatia.
1 . CAUSIA. Vegetius lib. 4. cap. 15 .Vineas dixe -
' runt veteres , quas nunc militari vocabulo Caujiasvo-
' eant. Ubi variant Codd. MSS. Quidam enim Cau-
tias & Caucias habent. Ad oram Edit. Parilienf.
quam aBudseo procuratam aiunt, Cattos habetur.
Certe Cattus idem fuit quod vinea. Vetus Inter¬
pres Vegetii Catalanicus MS. habet hoc loco: Los
antigos dixeron halas , que agor a en el ufo de los bar¬
baros lamati Cautibus, vide in Cattus 2.
2. CAUSIA, Pileus rulticanus. VitaB. Bartho-
lomoei ab Anglario tom. 2. SS. Martii pag. 664.
Suis in itineribus non baculo fuit ufus , non Caujia .
Hic Editor: Latina & faeculi vetullioris vox pro
pileo contra seltivos calores; «St palfim in Italia
Minoritae utuntur per agros ejufmodi capitis
operimento , compado ex paleis aut ferruginei
coloris lana.- cuiconfonat illud Plauti in Milite:
Caufeam habeas ferrugineam.
CAUSIA. GlolT. Ifid. Pitigmata , Caujia. Excer¬
pta : Pilipmata , Caujfa. Graevius feriptum fuifle
putat : Pili Macedonum, Caujia. Pollux: » amo-i»,
tnXci; Mcty.iePcvtnU- Vide Valer. Max. v. 1.
CAUSIDICUS. Vide Advocatus.
CAUSIFICATIO , Tergi verfat io, excufatio, Cati-
Jatio , in Cod. Th. & apud Symmach.lib. 2. Epift.
36. lib. 5. Epill. 48. Julius I.PP. Ep. ad Orien¬
tales : Liquide apparet ifiam C aujific ationem eorum
hominum effe , qiit jibi non fatis confidunt.
CAUSILICUS, pro Caufidicus , non femel in ve*
teri placito in Appendice ad Capitularia Steph.
Baluzii pag. 1394- Ubi Catellus lib. 5. Rerum
Occitan. pag. 742. Caufidicus edidit. Vide Advo¬
catus, & Ajjertor.
CAUSILLUS, Idem acCaucellus , Paterae fpecies,’
feu Menfura piip.or vinaria capiens unum auc
459 CAU
alterum cyathum. Inftrurnentum concordia? Ab¬
batem inter & Sacratam Craffenfes ann. 1381»
Unum panem frumenti antiqui pandetis & Caujilfum
vini Prefby teris ditii Monafeni in ditio iMonaftmo
benef ciatis. . . . Si fe(lum fuerit omnium capparam. . . .
duos panes- . .. & duos Caufllos vini , cA. Ibi non
femel eadem vox recurrit. Vide Caucus .
CAUSIMENTUM, [f. Idem quod fuperius Caufa
2. nempe res quaevis: quod h vera elt conjectura,
Cat jirnentum , loco in voce For nimentum poit F.ur-
nire relato , dicendum eft Res oblata Monafte-
rio, donum. ]
% CAU SiN ARIUS , Causinari a. Vide Cauci -
narius.
CAUSON , xctvo-uv. Ardens febris : mVo-oc etiam Me¬
dicis. Ordericus Vitalis lib- 1 1 . pag. 818. Cau -
fon & febres aliaque infirmitates terrigenas valde affi¬
xerunt. Alias Graecis K ctuo-m , eft ventus urens.
Vide Hieronym. in cap. 1 9. Ezech. [ Sc Vitam
S. Syncleticoe to. 1 .SS. Januarii pag. 149-]
*[fCAUSTOMA , Graeca vox , Aduftionis nota.
Adta SS. Martii tom. 1 . pag. 4 3 3 . de S. Fridolino
Abbate : Superius erat perijlroma Babylonicum ele¬
gans auro intextum , aliquot Caufiomatis adufum.
^CAUSUM.Inftrument. an. 1047. ex magno Char¬
tulario S Vi&oris Mallii, fol. 1 8 1 • Stephanus cum
fratribus f»is dat Petro Abbati Alajfil. unum Caufum
vinearum cum duobus Sparannis. Puto legendum
effeClaufum: quod videfis.
1 . CAUTA , Efflatio oris , Theodoro Prifciano
lib. 1 . cap. 1 7.
2. CAUTA Maritima , Gall. Cote de la Mer ,
Ora maritima , in Litteris Senefcalli Provinciae
ad Maffilxenfes an. 1 3 37. Vide Ccjla i.
^[CAUTARE. Vide in Cautum 2.
CAUTEL, Puppis. Grotius in Notis ad Aratum:
In iifdera tabulis puppis Cautel vocatur . Hoc quid jit ,
nefcio. ,
CAUTELA, Prudentia, cautio, circumfpeclio.
Barthii G-loffar. apud Ludewig. Reliq. MSS. to.
3 . pag. 1 5 1 . ex Baldrici Hili. PaloelL. Hac omnia
dtfcretiore effient conjidcranda Cautela. L. 6. Dig. de
Pignorat. adt. Prius idonea Cautela d debitore pro
indemnitate ei pufianda. Adde 1. 15. Dig. de Procu¬
rat. & defenf. & ibi Gothofredi notulam. GlolT.
Cautela , Ordinatio Humberti II.
Dalphinian. 1 3 40. de variis officiis domus fuoe
in Hili. Dalphin. tom. 2. pag. 398. coi. r .Item,
po(l adventum noflrum ad Dalphmatus dominium, fuit
expediens multa privilegia & Cautelas de archivis
nofiris affumere , propter varias qtufiiones , qua pro
pluribus bomagiis & limitationibus ac caujis aliis in-
furrexerunt , qua privilegia & Cautela non funt in di¬
tiis archivis rejlituta. . . . quare ditio Cancellario. . .
pracipimus. ... ut procuret , quod omnia ad archivum
noflrum. . . . reducantur. Item , quod de ipjis privilegiis
& Cautelis regiflrum in forma publica fieri faciat, ad
hoc ut originalia femper in tuto remaneant , & regi¬
flrum feu vidimus pojfit, cum fuerit expediens, pro¬
duci & etiam prafentari. Hic privilegia & Cautelae
eadem notione fumuntur , luntque inftrumenta
Sc Chartae, quibus privilegia, jura , poffeffiones,
&c. afferuntur; hinc Cautela , didla , quod iint
veluti cautio , res illas ita fe habere.
f CautblAjCauteua, Cautf.ua, faepius
in malam partem accipiuntur pro Fraude , altu-
tia , dolo , Gallis olim Cautele. Charta Petri de
Tyverniaco pro Viaria Tiverniaci exTabulario
S. Germani Parif. Contra pramiffa. . . . per nos vel
alios non veniemus, deinceps aliquo ingenio vel Cau -
CAU' 460
telta. Ibidem Charta Matthaei Abb. S. Dionyf. an.
1263. Nec contra pramijja de catero venientes aliqua
ingenio vel Cautela. Charta Officialis Rotomag.
anni 1477. ex Archiyq B. Mariae de BonoNun-
- tio ejuldem urbis : Renuntiantes quod ad hoc om~
nibiif '& Jingulis exceptionibus , deceptionibus , cavil
lationibus , Cautellis , malitiis , &c.
Cau tel itas. Idem , Ennodio , lib. S. cap. 8«
An contra nie , illam tuam C anteiit ateni aflimat efje
fervandam l
fCAuLos e, Vafre, fraudulenter, verfute* GalL
C aut eleu [ement , apud Rymer. tom. 3 . pig. 6 8 5 .
coi.. 2 . Et tunc ipfe habuit mercatores f nos Cautelofe.
Anti-Lanfrancus in Adlis SS. Maii tom. 6. pag.
853. Stcque Alonufierio S. Auguflim dignitatem &
honorem Cautelofe fubtraxit.
ULautelosCs, Cautus, prudens. Gallis Cautel
leux eff Verfutus , vafer , verfipellis. VitaS. Sta-
nillai Epifcopi tom. 2 . SS. Maii pag. 204. Ma -
lens ex .obedientia judicari parum prudens , quam ex
denegatione Cautclofus'& fapiens ,
H CAUTELLUS,mendofe pro CanielluSfibW.Charfr
te au. Vide in C antei' us.
IT CAU FERIARE. Papias MS. Cauterio , Inuro j
damno. Carpocratiani dicuntur Cauter iare d ifei-
pulos fuos , id eft, cauteriis feu digmatibus in-
fignire, apud Interpretem Irenoei lib. 1 . cap. 24.
eft a Grocco KaJ]»p, KutShi^ioy. Hinc etiam
f Cauteriatus, Aduftus. Miracula S. Joannis
Beverlac. tom. 2. SS. Maii pag. 192. Decidit ex
improvifj facula quadam fuper pedem Comitis , qua
pedi adharens . . . . eum ita reliquiffet C aut enatum ,
&c. Concilium Jaccenfe ann. 1 06 3 . Ut indebita
circa eos facJarium cupiditas ncflro Cauteriata judi¬
cio in talibus prorfus refecetur ; id eft , quali Cqute >
rio amputetur.
f Cau .eriata Conscientia, Kernu^mur/a Ivaf
rm illctv o-uveildc-iv, i . Timoth.4. 2. id eft, depra¬
vata, cui quali cauterii nota inufta eft. Occurrit
apud Marten.to. 2. Collcd Ampliff. coi. 1193.
in Epift. Fridcrici Il.Imp. Cruce- fignatis apud
Lugdunum congregatis ; Muratorium tom. 3 .
Scriptor. Ital. pag. 43 o. coi. 1. in Vitis Roman.
Pontificum , &c.
CAUTERIZARE, Adurere. B. Odoricus de For-
livio in fua Peregrin. Jjfuodam ferro calido Caute -
rigant fe. [Hoc verbo ulus eft Vegetius 3*4-j
^[CAUTIA. Vide Caujia.
CAUTICA, Idem quod^ Calcea , Via ftrata, Gall.
Cbaucee. A&a SS. Benedidl. Eec. 4. part. 2. pag.
507.de Joanne Abb. Aithelingienfi : Duomona -
ferta conflruere imperavit i unum Monachorum in loca
qui dicitur AEthelingaeg , quod permaximagronniapa-.
Ludojiffma & intranfmeabilt & aquis undique circum¬
cingitur : ad quod nullo modo aliquis accedere potef ,
nifi Canticis , aut etiam per unum pontem.
CAUTIFiCARE, Cautum r«ddcre, admonere.!
VitaS. Wiboradoe Virg. & Martyr, to. 1. SS. Maii
p. 296. Contra quam allapjionem (\ itiofae elatio¬
nis propter exteriorem veftis candorem ) etiam
Paforem Ecclejia Jibi traditas oves Cautificare afii-
mo, ubi dicit : Non in velle pretiofa. 1. Tim. 2.17.
CAUTlLLERIA , Praeftationis genus. Procura¬
tio Petri Regis Aragon. ann. 1282. apudRymer.
tom. 2. pag. 212. Et praditia fex loca . . . libera
& abfoluta ab omnibus Cautilleriis & aliis boneribus.
1. CAUTIO , Chirographum , quo debitor cavet
fe pecuniam a creditore aecepiffe , eamque certo
diefoluturum fpondet, cujus formulam exhi¬
bet Marculfuslib.z. cap. 25. 2 6. 27. S. Hiero-
46 1 CAU
nym. incap. 58. Efaix : Cunttaque nomina , qua
vulgo appellant Cautiones , irrita feri. Gregor. T u-
xon. Jib- 7. c. 2 3 . Armentarius jjudaus, ... ad exi¬
gendas C annones , quas ei propter tributa publica In-
j urio jus ex Vicario , ex Comite vero Eunomius depo-
fuerant , Turonis advenit , &c. Anaflafius in S. Ju-
iio PP. 20. Et omnia monumenta m Ecclejia per Pri¬
micerium Notariorum confecta celebr arentur, five Cau¬
tiones , vel inftrumenta aut donationes . . . Clerici in
Ecclefiarum per S crini arum fundet fedis celebrarent.
VideJC. & Legem Longob. lib. 2.tit. 2i.§. 1 3.
2. CAUTIO , Securitas data pro quavis re facien¬
da. Itapaflim JC. Anafiafius in Conflantino PP.
pag. 6 4. Hic ordinavit Felicem Anlnepifcopuin Ra¬
vennatem , qui fecundum priorum folitas in ferinio no¬
luit facere .Cautiones , fed per potentiam judicum ex-
pofuit, ut voluit. Cujus Cautio 'a Pontifice in facrattf-
Jima confejjlone B. Petri Apofloli pofita , pofi nonnullos
dies terra , & quajt igni combufia reperta efl.
3 . CAUTIO. Charta Theodemiri Regis Gallaeciae
aerae 610. apud Bivarium in Notis ad Pfeudo-
chronicon Maximi pag. 451. Aftantibus Epifco-
pis ipfius provincia univerfts , tam in Bracarenji Cau¬
tione , quam etiam ex Lucenjis Ecclefia dominatione
diffinit um atque laudatum efi } &c. i. immunitate.
Vide Cantum 2.
4^CAUTIO. Tabular. S. Eparchii Inculifm. fol.
4 5 . v. Cupiditate dudus elevavit in ipfa terra Cau¬
tionem , quam vulgo appellant tagilleam , quam rur-
fus omnino dimitto , &c.
^[CAUTIONARE , Fidejubere , praedem fieri ,
Gall. Cautior. ner. Charta anni 1472. ex Archi¬
vo B.M. de Bono Nuntio Rotomag. Durandus
Pellevede . . .fidejujft & Caitionavit pro domino Guil-
lelmo Pellevede Prefbjtero , &c.
^[CAUTOS , Sacerdos. Ifid. inGlolfis, ad quas Grx-
vius: exiftimo legendum Cafius , Sacemos, & re-
lpici ad Virgilii locum ex 4. Aineid.
Jjjuique Sacerdotes Cafti , dum vita manebat.
Et Ciceronis pro domo : Nifi quem forte illius Ca-
fiiffimi Sacerdotis fuperfiitiofa dedicatio deterreret.
I . CAUTUM , Idem quod Cautio. GlolT.Lat. Graec.
Cautum , axpcv. GloiT. MSS. ad Canones Con-
cil. Cautum feriptum. Occurrit apud Corippum.
1. CAUTUM , Cotum , ex F ifpanico Coto, Locus
defenfus, ♦immunitas , Salvitas. Cantare , Incan¬
tare , Defendere , protegere , munire , fecurum
facere , Cavere rei alicui , unde vox videtur dc-
duda. ChartaSancii RegisPortugalliae aerae 1238.
Promiji me eredurum munitionis lapides , quos Cau¬
tum vocant , in circuitu loci fandiffima Virginis.
Charta Ordonii Regis xrx 950. apud Anton.
de Tepez. toni. 4. Chron. Grd. S. Benedidi pag.
436. Et cum fua concurrentia & cum fuo Cauto in
circuitu ipfus concurrentia ,&c. Infra: Et funt ipfa
Ecclefia Ir.cautata in toto gyro per petras eredas &
fcnptas , &c. Ibidem : Similiter damus vobis ipfam
cortem de villa Patrono Cantatam , cum fuis domibus
i 'jradificiis , cum fua cortina quomodo concludit per ip¬
fam flumen , &c. Charta Bermundi II. Regis aerae
1070. apud eumdem to. 6. Sit vobis Piniolo fir
Ildoncia attributa licentia facere quod volueritis de
Cautis & bareditatibus , quas a me accepiftis. Alia
aerae 1x53. ibidem pag. 437. Cum fuis teftatio-
iiibits omnibus , & rebus & familia libera ab omni
cenfu & debito noflra Ecclefia, & cum duabus parti¬
bus de illo voto , & clamoribus , cb cum fuo Cauto in
gyro , &c. Vide eumdem to. 5 . pag. 4 3 8 . V etus
Lapis in Monafterio de Hufillos , inHifpania , apud
Ambrof. Moralem lib. 1 6. cap. 44. AEra 1 1 9 5 .
CAU 46 2
Rex Sandius Domini Aldeforfi Hifpaniarum Impe ¬
ratoris filius dedit Cautum Ecclefia fanda Mana
de Fuftellis , Raimundo Gi eberto exiftente Abbate ejuf
dem Ecclefia. Charta Alfonfi VII. Imp. xrx 11 82.
apud eumdem Tepez. tom. 7. Cauto etiam pranomi-
natos terminos & loca pranonhnata jam didam Eccle-
fiam S. fio annis , & omnem ejus ubicunque Jit bare-
ditatem , quod nulla potefias , nullufque alius homo,
caufa malefaciendi vel pignorandi intrare pr a fumat ,
&c. Quae formula in aliis Chartis ejufdem Re¬
gis occurrit non femel. Charta Alfonfi VIII. Re-
gis Caftellx aerae 1213. apud eumdem Tepez. to.
7. Et omnia pecora veftraper omne regnum meumfint
fecura & Cauta , tanquam mea propria , & libera , &
ubique habeant paficua. Ibid. Mando etiam firmi¬
ter fiatuo , quod omnes hareditates veftra , tenda , &
canales ,f urna , & omnia veftra tanquam mea propria
Jint , ut didunt efi , C aut at a , & ab omni gravamine
& inquietatione tam regali quam alia femper libera
& ab follita. Charta Ferrandi Regis Caftellx aerae
122 4 .Cauto vero fupradidos homines & omnia qua ha¬
bent vel habebant, quod nullus de catero pro aliqua voce ,
vel calumniis , excepto pro pretio debito , audeat pignora-
re , vel de fuo aliquid prendere, moleftare , vel calum¬
niare. Hujus autem liberationis & Incantationis in-
chartationcm facio Deo & fanda Agat ha , &c. Vide
Brandaon. in Monarch. Lufitan. to. 3. pag. 71.
195. 212. to. 4. pag. 50.101. 187.V. to. 5.
pag. 308. Colvanere^in Segovia c. 1 8. p. 5. &c.
Cotus. Charta Alfonfi VII. Regis aerao 1174.
apud eumdem Tepez. to. 5 . pag. 472. Nullus ho¬
mo fit aufus ingredi infra hos Cutos , neque ullam vio¬
lentiam facere , &c. Occurrit ibi pluries. Charta
Alphonfi Hifpaniarum Imperatoris aerae 1162.
apud Bivarium : Offero , & Confirmo ,& concedo om¬
nia quacunque Jint ,Jive de regalgrgo Jive de condado :
five magna , five parva infra Cautos , quos proavus
meus pofuit , id eft per Cautos de termino de Vitriaies ,
&c. Alia Sancii Regis Portugalliae aerae 1231.
apud Rodericum da Gunha in Epifcopis Portenf.
2 . part. pag. 5 8 . Ego S ancius . . .facio chartam Cau¬
ti Gondomar quod . . . augmer.tari fecimus. Infra : Ubi
fedet antiquus lapis Cauti : JTuidqutd infra lapides
& terminos iftos cone Luitur , firmiter Cautamus , efi
Cantatum in perpetuum ejfe mandamus , & hareditates
qua ad cafaha infra Cautum illum exiftentia extra
Cautum pertinent , habeat pradidus Epifcopus , &c.
Charta Martini Ovetenfis Epilcopi aerae 1288,
apud Tepez. to. 3. pag. 217. 'Jih Abbati domino
fjoanrii Sammonenfi ejufdem loci, atque fuccejfonbus
veftris facimus feripturam libertatis , ut amplius Sam-
monenfe Monafterium aut Ecclejias veftras Jive intra
Cautum Jive extra Cautum ad S ammtmenfe 'Monafte -
rium pertinentes non inquietemus , neque jus Pontificale
defuper Monafterium vejlrum , aut fuper Ecclejias ve¬
ftra i , unquam requiramus. Vide eumdem Tepez. to.
5. pag. 43 9. b. 448. b. 449. b.
3. CAUTUM, Fifcus Regius. Charta Ferdinandi
Gundifalvi Comitis Cade 11 se aerae 972. apud
Tepez. to. i. Chron. Ord. S. Benedicti pag. 32.
Infuper in Cauto 6 o .foluios ad Comitis partem reddat,
& quod retinuit , tantum per tres annos triplicatumAIo-
nafterio fulvat. Adde pag. 34. 39. Alia aerae 957.
to. 4. pag. 458. JjTjpdJi quis , quod abjit , ad dif-
rumpendum veneiit iftos terminos , purget ad parte
Comite quinque libra aurea in Cauto. Charta alia
aerae 1010. tom. 1 . pag. 2 2. Appendicis : Et di¬
mittant ad Monafterio terram quam aravit , aut vi¬
ne a quam piant avit , & a parte Regis reddat 3 8- libras
expurijfimo auro in Cautis, & f cripta firmis permaneat
4,6 3 CAU •
in ftcttla : Alia serae 1078. pag. 23 .Et in Cauto
regit poteftati folvat milliarias auri , &c.
CAU TUM Ai , Cautumije , Cauiumne. Gloflf.
Ifid. Catitumne . Citant . Infra : Citent , Cautuntnit.
Papias MS. Bicuric. Cautumit , Citeant ; & infra:
Citent , Cautuntnit. Graevius ad Ifidori Gloffas
cenfet legendum cum Vulcanio, Cifternt, Lantu-
viu , quoe integra 1'unt in Excerptis , & cum cor¬
ruptis junguntur ; Cautumt ( mihi Cadtumt ) cita¬
nt, cifternt , Lantumt ( mihi Lautumit. ) Apud
Conftantienfem , eodem Grsevio judice , seque
vitiole legitur Cautumit , Citant. In Excerptis
etiam habetur Citent , C autumnit. Quid fi Cautu¬
mit, citeant vel citant , citentve cautumnit effient
Confuetudines municipales, quafi dixiffent , Co¬
turnix, citeant , Gall. Coutumes des Cites l
CAUTUS, Navis fpecies. Vide Gatus.
flCAWARSlNI , Cawerjini , Itali mercatores ob
ufuram notiflimi. Vide Caorcini.
•[f CAVUS, Vanus OpesCavt, apud S. Paulinum in
Poemate ad Cytherium de Filio.
1. CAXA, [VoxHifp.] Capsa, [Gall. Chaffe , ubiSan-
dorum reliquiae reponuntur.] Vide Annales Ale-
xandriaeHieron.Ghilinipag. 2 3.[AdaSS. Bene*
did. fec. 4. part. 1. pag. 5 9 o. in brevi Indice Re¬
liquiarum Monafterii Aniani. ]
|Caxa, Arca, capfa, Gall . Caijfe. Concil. Hifp.
to. 4. pag. 223. £>uod dotirinarum Parochi ab Ec-
clejiis dtfcedant ad traria , vulgo Caxas , & ad
congreffus intuitu exigendi [na [alaria. Vetus Cere-
moniale MS. B. Mariae Deauratae Tolofanae : Prt-
ditii infantes dimittunt candelabra & turribulum fu-
per Caxam Cor.fr atrit S. Eligit.
2.CAXA,Res vetuflior , Anaflafio Bibliotheca-
rio,five alteri Chronicorum Cafinenfium abbre¬
viatori apud Murator, tom. 2 . pag. 367. coi. 1 .
Efl pro Cafca ; Cafcus enim veteribus Latinis efl
Antiquus, prifeus. Cicero Tufcul. quaefl. lib. 1.
Itaque unum illud erat injttum prifeis illis , quos Caf-
cos appellat Ennius , effe in morte fenfum , neque ex-
cejfu vitt Jtc deleri hominem , ut funditus interiret.
fCAXARE. Vita S. Angilberti tom. 3 . SS. Febr.
pag. 98. Sed aliter accidit quam Rex mortalis in fua
cogitatione Caxavit. An taxavit , flatu ic i
CAXECT A , Hifpanis Caxeta, Gallis Cajfette, Par¬
va caxa , capfula, apud Rocchum Pirrum Siciliae
Sacrae pag. 5 3 . Habuit facras hafce Reliquias . . C«t~
xetiam unam de criftallo , &c.
^ CAXIA , Idem quod Caxa , Capfa , Gall. Chaffe.
Gaffiendus in Notitia Ecclefiaa Dinienfis in In¬
ventario anni 1340. Item in altari B. Mar it funt
dut magnt Caxit cum duobus fcabellis pitiis , &c.
Proceffiys aperturae tumuli S. Urbani PP. an.
1381. ex Archivo S. Vidoris Maffil. Vidimus
oculatim infra ditium fepulcrum Jic apertum quandam
Caxiam longitudinis fex palmarum , vel circa.
CAY A , Domus. Maifon,Chaiz., ou Ouvroirs, in Con-
fuetudine Bayonenfi tit. 7. art. 22.30.3 2. Wil-
lelmus Thorn. in Chron. ann. 1285. Sedata eft
difeordia qut mota fuerat inter. . . . de quadam Caja
& domo tdiftcata in quodam prato. Occurrit iterum
eadem notione fub an. 1286.
Chaia, idemfonat quodCWjyrf, in Regeflo Con-
flabulariae Burdegalenfis fol. 1 3 1. Jfritilibet habi¬
tator villt de Liborne habens unum folerium ad men -
furam ditit villt, debet 1 2. denar. de fporta , &
quilibet habens unam Charam ad men furam ditit villt,
. habens 8 . brajfas cum dimidia in amplum & in longum
1 2. debent decem fol. %.den. de fporta. Fol. 39. In
camia de Rofella, inter domum feu Cajum Petri Bur -
CAY 464
degala de fantia Liurada exparte una , & domum, fete
Cajum Petri Arnaldi , &c. Occurrit ibi pluries ia
hac fignificatione. Chaj , Occitanis caveam , feu
cellam vinariam fonat.
Cayum, in Charta Walteri Epifcopi Coventren-
fis in Monafl. Anglic. to. 3 . p. 2 3 1.
Cay, hodie appellamus aream in littore oneran¬
darum atque exonerandarum navium caufa, e
compadis. tabulis trabibufque firmatam , ac de-
fuper tedam, inftar domus, unde ej ufm odi areae
appellationem obtinuere, vocabulo, nonaSaxo-
nico C23 , clavis , uti vult Spelmannus , vel i
catare , uti Scaliger ad Aufon. lib. i.cap. 2 2. fed
a Cambro-Britannico Cae defumpto , quod fe-
pem & clauflrum fonat, ut Caed , opertorium,
claufus , Caeor , caula , ut audor eflBoxhornius
in Orig. Gall. Ita vocem-
C e a g e , interpretantur EvidentiaeEcclefiae Chrifli
Cantuar. Alanfionem quoque ...& claufulam quod An-
gli dicunt Ceage, qut pertinet ad prtditiam manjionem.
U bi Ceage videtur effeC4j<« procindus. Inde etiam
Caiagium , pro vedigali ex fluviorum portubus,
quos Cajs & Havres vocat ConfuetudoNorman-
niae art. 581. Charta Radulfi Decani Ambian.
ann. 1 167. in Chartul. Eccl. Ambian. Reditus ,
quem vulgo Caiagium appellant. Charta Philippi Re¬
gis Fr. an. 1309. pro mercatoribus Lufitanis , ia
2. Regeflo ejufd. Regis exTabular. Regio num.
1 72. Item ejfajum nojlrum ditit villt parabitur &
ponetur in tali Jlatu , quod ditii mercatores abfque folu-
tione Caagii poterunt fuas denariatas & mercaturas bo¬
no modo onerare & exonerare de die & de notie.
Cahari e, Vox ejufd.ni fallor, originis, inUfaticis
MSS. Vicecomitatus Aquarum Rotomagi : Une
coufhtme eft que l' en appelle laCaharie , quepour une
fommede oeufs , & de poullaiges , & aoifeaulx , de four-
maiges , & d’ aigneaux, &de quevreaulx , & detiulx
chofes venant par eaue d Rouen , l’en paie un denier.
CAYBLA, Funis craflior, rudens, Gall. Cable
vel Chable. Inftrum. anni 1 3 29. ex Tabulario S.1
Vidoris Maffil. Item 2. petit de tela. . . . Item 1.
Cajblam ; item 2. anrellerios , &c.
•f CAYCIA, Capfa, arca, Gall. Caijfe. Supplicatio
ad fummum Pontificem Avinione commoran¬
tem inter Schedas D. le Fownier : Cum in ditia ci¬
vit at e Jit condam Cajci a , in qua pix largitiones pecu¬
niarum pro redemptione captivorum re ponuntur.
CAYRELLUS, Telum fpiffius, Gall. Carreau.
Locus efl in Scoptrum. Vide Carellus.
CAYRO, Canterius , ut puto, Gall. Chevron.
ChartaPetri de Rotejs Vicarii Tolof. ad Bajulos
de conditione materiae ann. 1 2 7 2.. in Confuet.
MSS. Tolof. fol. 27. e Bibliotheca D. de Cro¬
cat: Et quod columpnt qut appellantur de paielta ha¬
beant unum palmum de amplo & tres digitos de fpiffo ;
& quod Cajrones. qut veniunt feu aportantur curri eis
habeant duodecim palmos de longum, & medium pe¬
dem de amplo , & unum diurnum de fpiffo. Occur¬
rit rurfum vox Cajrones in Amanegia , ubi fumi
videtur pro palis feu adminiculis vineae , Gall.
Echalas. Vi deCaprones.
CAYRCNUS , Csementitius Iapis , Provinciali-
bus Jffigairon , Gall. Moellon. Statuta Arelat. MSS.
art. 82. Et dextrum quo menfurabitur , & Cajroni ,
& tegule fiant fecundum formam eorum, qut erunt in
palatio communi.
CAYSSA , C a y s s 1 a , Capfa , arca , Gall. Caijfe ,
Laiette , Cofre. Obituarium S. Geraldi Lemovic.
fol. 42. Reponitur ditia litteram prima Cajffa Jigna-
ta £, Limborch. Sent. Inquif. Tolof. pag. 3 f|j.
r.ft
4.6 5 CAY
Pc.fl canam oravit flexis genibus inclinatus fuper
q itandam Cayjfiam juxta lectum. Ibidem : Pofl ca¬
nam oraverunt inclinati fuper quandam Cayjfiam flexis
genibus fecundum modum ipforum ( Valdeniium. )
Inventar. an. i 3 4 1 . ex Archivo S. Vidoris Maf-
jfih Unam Cayjfiam cum magna copia inftr ument orum
Prioratus S. Honorati.
CAYTUS, feu Gaytus, vel Gayetus, Mili¬
taris officii nomen apudSaracenos , quod occur¬
rit apud Lupum Protofphatam aftn. 972. 100 2 i
Hugoncm Falcandum crebrius , & apud Roc-
chum Pirrum in Archiepifcopis Montis Regal.
pag. 402. in Epifcopis Agrigentinis pag. 276.
in Epifc. Padenf.pag. 392.
CAYUM , Cayus. Vide in Caya.
«fl i.CAZA, Fera quam venatores perfequuntur.
Chartaanni 1227. ex parvo Chartulario S. Vi¬
doris Malfil. fol. 150. Ego non debeo aliquid habere
. . . de quarteriis cervorum , vel aprorum , vel alia¬
rum venationum .... ubicumque Cat-a capta fuerat
ultra terminos fupradiclos , fcio jus domini ad Eccle-
Jiarn de Fili aero fa pertinere. Hifpanis Capa , vel Ca-
z.a , Venatio cft. Vide Caciare.
2. GAZA, Vafis genus. Bertramusin Vita S. Fran-
cae Abb. tom. 3. April. pag. 384. Cattam unam
cr fitillam obtulit ccecusf altus & liberatus. Ibid. pag.
393. Poltuagallo calderario Placentia facienti CatLam
unam profundenda manibus aqua , contigit ut, &c. Do-
diftimo Editori videtur Caz.a feribi pro Cajja &
fignificari pelvim. Arridet fignificatio ; at cur Caf-
fa potius quam Car-a fcnbendumfit non fatis vi¬
deo. Hifpanis Car~o Catinus eft ex sere Cyprio ,
quem vulgo Caferole appellamus. Italis Cais~a ,
Rutrum fridorium , Gall. Friquct.
AZAFUSTA, pro Catapulta , Machina bellica,
fudibus acutis ejaculandis idonea. Rollandinus
lib. 8 . Hift. Nihilominus niji funt defendentes, inimicos
repellere, e 0 [que fugare , & figere nunc lanceis, nunc
fagittis , fundis petras rotantibus , & fonantibus Ca-
suafuftis. Vide Fuflibalum. ,
<5 CAZARE , De loco pellere , exigere , Gall.C^Y
fer', Ital. Cacciare. Memoriale Poteftatum Re-
gienf. ad ann. 1247. Er quadam die Martis , xvnr.
die intrante Februario flando ditius Imperator in Vi¬
ctoria , Parmenfes & omnes milites & populares ar¬
mata manu exierunt de Parma , & per forciam Ca¬
caverunt Imperatorem de Viliori a, & omnes fuos mili¬
tes & pedites. Chron. Parmenfe ad an. 1308. Alios
fugaverunt & Cacaverunt , & multos interfecerunt.
<51 CAZATA , Placentae fpecies cum cafeo. Tranfa-
dio Abbatem inter & Monachos Cralfenfes ann.
1 3 5 1. ex libro viridi fol. 5 3 . Pancofferii ipjius do¬
mini Abbatis debent pr adiit a facere , fcilicet dictos flau-
x.ones , artocrea , Jive empaflatas , Cacatas , five pa-
flillos. .Vide Cafeata.
CAZENI. Teftamentum Ranimiri Regis Aragon.
serae 1099. apud Martinez. in Hift. Pinnat. lib.
2. c. 3 g. Etvillosvaffos ( ideft,vafa) quos Sanctius
filius meus comparaverit & redemerit , per-o per pez.o ,
de piata aut de Caleni , illos prendat aut redimat, &c.
<51 CAZEOLA , Menfura minor annonaria, ad quam
praedationes frumentariae exigebantur. Idem vi¬
detur effe quod mox Cat*ola. Voces forfitanab
Hifpanica Caz.o , Catinus , Noftris , Pdclon , Caf-
ferole. Hift. Dalphin. tom. 1. pag. 86. coi. 1 .'
Extenta jurium Comitis Sabaudiae ann. 1309.
Item de duobus bichetis bladi capitur una Caveola bla-
di. ... Item de Jingulis duabus bennis bladi venditi ad
bennem levatur una Cafeola . . . capitur una Car-eola
pro qualibet hemina.
Tom . II.
•fCAZERI, a Germanis Valdenfesolim didi funt i
ana prifeis Catharis detorta voce ; an uti Gode-
frid. Henfchenius ad Vitam S. Galdini Cardin.
vult , a voce Germanica Catte., h.e. Catus , Felis ;
eo quod ficuti feles nodu fua conventicu la cele¬
brabant; ita & illi adverfariorummctu,nodurno-
qtie tempore coetus fuos inftituere fuerint coadi.
Hofmann. inLexico.
% CAZIA , Idem quod Cat-a 2. 'Species vafis. Ana-
ftafius Bibi, in Vitis Rom. Pontif. apudMurator.
tom. 3. pag. 188. Accipiens unufjmfque portionem
panis atque portionem vim ... necnon Caziam depnl-
mento. Murator, pro CaCiam , carnem pofuit , fed
Caua redum fenfum patitur. Ibid. p. 197. coi.
1 . Cazaa color atoria argeu. deaurata , ut eft in JV1S.
Editio legit , Vafa colatoria argentea deaurata. Ca-
uacolatorta idem eft quod Italica vox , Fo¬
rata capeduncula, Gall. Friquet , ut jam didunt
eft in Casea 2 .
CAZOLA , Vas quoddam, Matthaeo Silvatico : fed
qua lingua , non indicat.
CEA , Forefiis Lugdunenfibus , Murtis , paries,
Gall. Mur , Aluraille , Cloture. Charta Domini de
Lunec in Forefio ann. 1417* fjuxta Cohercum di¬
tium de la Cea. fi e. juxta plateam parietis , ubiolim
quercus fuit , ut exponit dodiffi D. ylubret.
<51 CEAGE. Vide in Caya.
CEBER , Cucurbitula ad eliciendum fangui-
nem , Gall. Vetitoufc. V ide Ventofa.
f CEBESIA. Dotaiitium Judithae ComitilfieNor-
manniae apud Martcn. tom. I . Colledionis anni
1 700. pag. 14. Cebejias in fupradictis villis xx. &
unam , molendinos xvnt. tredecim carrucas boum i
&c. Ubi laudatus Editor pro Cebejias lufpica-
tur legendum Ecclefias.
f CEBULUS, Kuyf, Gibbofus , in Supplemento
Antiquarii.
CECENDELE. Vide in Cicindela.
<([ CEC1A. Vide Cacia.
f CEC1NDILLUS. Vide Cicindela.
CECLATURA, Incifio in arbore, qua: tetmirti lo¬
co eft. Mendum pro Theclatura. Vide in hac voce.
CECOS, Gallica lingua, Dimitte fo nat , ut audor
eft Servius ad 1 1. JEneid.[Cave ne mendum fit
apud Servium. ]
CECROPIA. Johan. Diaconus in Vita S. Grego-
rii M. lib. 2. num. 14. Sola deerat interpretandi bi¬
linguis peritia , & facundijflma virgo Cecropia , qiu
quondam fua mentis acumina , Varrone calibatum fuum
auferente, Latinis tradiderat, impoflurarumjibi pr<c(li-
gia,Jicut ipfe in fuis epiftolis queritur , vindicabat. Hic
Mabillon. Cecropia , ut veri fim ile eft , pro lingua
Graecafumitur ; nam Cecropia arx fuit Athenis.
CECTORIUM , apud Gromaticos, inquit Salma-
fiusad Infcript. Herodis pag. 5i.poniturpro he-
Ilorium : Celloria , hoc efl , rotunduseft , Jient modius ,
efl foffa circa publica. Celloria , pro hecloria , Ckrcv
enim modius G necis. Unde heclonum , vel Cetlo-
rium illis audoribus , quod rotundum eft; iicuc
modius, ut folfac rotundae.
CECUA , Cf. cum a , Cecunta. Glolf. Ifid. Ce-
cua, nottua. Cecuma, noctua. Jo. de Janua Cecunta ha¬
bet, additque,^ d cecus dicitur. [ Feftus habet Cicu-
ma. Hauferunt ex Graecis. Kiuv/af enim, inquit
Graevius, Callimacho eft nodua,ut notatantiquus
Interpres Ariftophanis in Aves. In Conftantienfi
legitur : Cacuba , Noctua , quod & ipfum redum
cft. Nam &ficNodua Graecis vocabatur uiy.ua.Qii.
Scholia,quae laudavimus, AriftophanisiK/x^afoV t«;
•yXcfljiicte Jstw QWiiv Hyuciv, oftVK) KiKitaCdi; avjac Xtyxcnv.
G e
467 CEC
ci cTs KiKUfAicPais , «e KaXXi/^a^c? , nfir ayajti KUiVfXif ,
hoc eft, interprete Dacerio , qui hunc locum af-
fertad Feftum , Noctua ita aiunt clamare , unde eas-
Ciccabas dicunt. Alii Cicumas , ut Callimachus , val¬
de bona Cicuma. Ut-autem dixerunt, Cicuma &
Cccuma , fic Cecuba Sc Cicuba. ]
f CECUMINI, id eji , Mali fervores ; nam Cacos ,
Malum , Cauma Gracc JEjlus. Papias MS.
% CECUNIA. Vi&eCecua.
CEDA , Cedula , pro Scheda , Schedula , in veteri
Vocabulario Juris utriufque. Cedula quoque le¬
gitur in Vita B. Joachim pag. 9 3. tomi 7. SS.
Maii , in Miraculis S. Antonii de Padua tom. 2.
SS. Junii pag. 7 3 64 in Vita S. Symeonis Eremi¬
ta, inter A&a SS. Benedid. fec. 6. part. 1. pag.
163. apud Rymer. tom. 2. pag. 263. coi. 2. in
EpiftolaMartini IV. Papae an. 1284. Hifpani&
Itali dicunt etiam Cedula , Galli Cedule.
^ Cedu lata , Eadem notione. Concil. Narbon.
ann. 1 43 o. apudMarten. tom. 4. Anecdot. coi.
5 60. Sed ordinet Dominus nofier Papafummarie &
de plano inCedulatis , prout fibi videbitur ordinandum.
CEDELLUS, Vas portatile, in quo reponi folet
aqua benedi&a , noftris etiamnum Celet. Charta
Heccardi Comitis Auguftod. ex Tabulario Prio¬
ratus Perfiaci in Burgundia pag. i6.Uno tapeto ,
uno Cedello ad aqua bene didi a duo. Vide Scilletum.
^1 CEDERIA, f. Quje vendit filum aut pannum
bombycinum. Bombyx , Gall. Soie , Elifp. Seda ,
Occitanis eft Sedo vel Cedo , unde , nili fallor,
Cederia. Confuetud. Tolofae in rubrica de debi¬
tis art. 1 . St aliqua mulier . . . aliquandam mere au¬
diam exerceat publice, ut puta , Jit tabernaria , pan-
cojferia , lanafferia , merceria , Cederia , vel alterius
hujufmodi , &c.
CEDRIA , Kec {'%tu ,Gutnma Cedri, in GlofT. Medico
MS. & apud Alexandrum Iatrofophiftamlib. 1. de
Pafiionib. Erotianus in Lcxico Hippocrat. Ktfftva
sAct/w, t>? Kf7p<V-Matth. Silvaticus: Kidria, t.aBki-
tran , Cedria , id eft , gummi cedri. Joanni vero de
Janua , unguentum factum , quo afteres liniti non pu¬
tre (eunt , vel tempore , vel vermibus. Alibi : Cedria ,
arboris gummi ftve lacryma , qua ad confervationem li¬
brorum furnme eft neceffaria. Nam libri ex hac lacrj¬
ma liniti nec d tineis corroduntur , nec tempore fene-
fcunt. Cedrina dicitur inGloffis Biblicis MSS. Ano-
nymus de re architedton. cap. 1 2 . Cedrus fi humare
non corrumpatur , eandem habet virtutem : fed quomo¬
do de pino refina decurrit , fic & ex ea oleum quod Ce¬
dria dicitur : quo fi libri aut cluf a inungantur, nunquam
tineis aut carie folventur. Martianus Capella lib. 2.
Alia ( volumina ) ex papyro , qua Cedro perlita fue¬
rant, videbantur. Vide Galenum lib. 7. Simpl.
Orib. in 2. adEunap. Paulum lib. 7. Aetium lib.
1. Tetrab. fer. 2. Columellam lib. 6. cap. 32.
Marcellum Empir. cap. 26. extremo, Jofephum
Scaligerum in Animadverf. in Robert. Titium
pag. 1 79. [SalmafiumdeMannapag. 23. Vitam
S. Syncleticae tom. 1 . SS. Januarii pag. 2 5 1 . ] &
Cafaubonum ad Sat. 1 . Perfii.
% CEDUA , nude pro Silva caedua , Gall. Boistail-
lis , occurrit in Confuetudinibus MSS. Cluniae,
ann. 1 3 01. ex Codice B. Mariae Deauratae Tolof.
6 in Bulla Pauli III. Papae pro fecularizatione
Monafterii Vezeliac. ann. 1537. intcr Inftrum.
tomi 4. novae Gall.Chrift. coi. 1 1 7.
H CEDULA, Cedula t a. Vide Ceda.
% CEGRA , G enus pifeis. Charta Petri Abbatis
Monafterii Sanftae Crucis de Talemundo arin.
1 3 66. In quolibet ferculo tres pecias marlucii recen-
CED 468
tts , aut canceris , & de radis vel de Cedris quinque
pecias , aut de aliis prfeibus ad v alor em.
CEI , fjudicatores , in GlofTario MS. Sangerman.
mim. 401.
f CELA , 'Scamnum , Gall .Selle Statuta. Avenion.
Statuimus quod m c arter a fuper b ancas macelli ver-
fus portam Fervidam, aliquis vel aliqua non teneat
nec habeat b ancam vel Celam , nec caniftrum . . . nec,
aliud impedimentum.
CELAMEN , f. Idem quod cella , cellarium :
quemadmodum 'enim, ut cum Donato in fuis
ad Terentium notis loquar , Cella & Cellarium d
reponendis celancij 'que rebus efculentis & poculentis di¬
citur fic & Celamen eodem fenfu dicere potuit in¬
ferioris aevi Scriptor. Donatio Conradi Emelrici
de Pinguia Vicarii Ecclefiae S. JoannisMoguntiae
pro ipla Ecclefia tom. 2. Rerum Mogunt. pag.
701. Per hoc prafens inftnmentum pateat univerfis ,
quod an. d Nativitate Domini 1325. Moguncie in ca¬
mera fuper Celamine domus curia ad Tres Reges , quam
ibidem inhabitat Conradus Emilrici de Pinguia , &c.
CELAMEN TUM , Secretum quod celari debet.’
Marten.tom. 3. Anecdot. coi. 8 3 7. in Fragmen¬
to Hift. Britan. Armor. Aperiens illis fub magna
Confefftonis Celainento , Galli dicimus , Sous le fe-
cret de laconfeftion.
CELANDRIA, Navigii fpecies. Vide Chelandium .
CELARE, ubi de aedificio , Contegere , vel Ca¬
merare , Gall. Couvrir, vel Vouter. Hift. Affligin.
apud Acherium tom. 1 o . Spicii, pag. 6x5. Cela¬
vit lapidibus magnam Ecclefia partem d cruce ufque in
finem. Vide Celata.
% CELARIUM , pro Cellarium , Cella vinaria , Gall.
Cellier. Pancarta MS. titulorum Abbatiae S. Ste-
phani de Vallibus prope Xantones, in Chartafu-
per levaggio vini S. Saturnini : Jftuin etiam Le-
vagguimCelarii Abbatie de Vallibus, &c. Occurrit
apudTh. Madox in Formulari Anglic. p. 89. &
205. in Hift. Harcuriana to. 4. pag. 1099. &c.
Finationes Celariorum, Praeflationes pecuniariae pro
Cclariis , ubi vinum venale eft , in Litteris Johan-
nis I. Regis Franc. an. 1 3 51.
CELAR1US, pro Cellarius vel Cellerarius , de qui¬
bus infra , legitur in ObituarioMS. Ecclefiae Mo-
rinenfisfol. 2. & 3.Utrobique BurfaCelarii , cu¬
jus erat quotidianas Canonicorum mercedes dif-
tribuere.
CELATA, Infidiae, Hifpan. Celada, Enganno de
guerra. Ex Lat. Celare. GlofT. Lat. Graec. Celat ±
Celare , tegere. Nonio. Ifidorus Pacenfis
Epifcopusin Chronico aera 7 69. Europenfes vero
folliciti ne per femitas delatefcentes aliquas facerent fi-
mulanter Celatas ,ftupefatti in circuitu fefe fruftr a re -
capitant, &c. Rodericus Toletan. Arch. in Hift.
Hifpan. lib. 3. cap. 24. In lapidicina urbi proxima,
infidias collocavit , cives ad pr alium procefferunt , fed
inter Celatam & acies intercepti ex civibus plurimi oc¬
ciderunt , &c. Vide Leges Alfonfinas feu Parti-
<Lzx,part. 2. tit. 3 5 . leg. 30. SicTa&ici Graeci
irsP , infidias , lyu-fiixfjM-ra. non femel vocant.
Vide Leoni cap. 12. §. 34.6C 38.
Italis Celata , eftcaffis, unde noftri Salade ef¬
finxerunt: fic didta , quod ea caput indutus miles
celetur , & occultetur , ut a nemine agnofeatur.
CELATURA. Vide Calatura.
^[CELCINNA, mendofe pro Celeuma ,. ve 1 Celeuf-
ma , de quo mox. Nicolaus Specialis de Rebus Si¬
culis lib. 1 . cap. 1 8. apud Murator. tom. 10. coi.
936. Occurrit illis AleJJanenfium clajfis cum gaudio ,
quas exuit antes in portus placidos introducunt ; ubi ad
4 69 CEL
f polui G diorum & Provincialium cum Celcinnatibus
latis vocibus clamabatur.
CELDAL. Vide Cendalum.
CELDRA , Menfurae fpecies apud Scotos. Leges
Burgor. Scotic. cap. 67. Piflor habeat ad lucrum
de qualibet Celdra , fecundum quod probis hominibus
videatur. Statuta Gildae Berwic. cap. 39. Nulla
mulier emat in foro ad faciendum brajium ad venden¬
dum plus quam unam Celdram.
CELE , Brachia Scorpii. Gloffiar. MS. Sangerman.
n. 501. Efl a Graeco ;#>x», Forceps cancrorum.
CELEBSEDRA, mendofe pro Clepfydra , zhifo-
c hqa. , Horologium ex aqua , Gall. Clepfydre. Glof-
far. MS. Sangerman. n. 501, Celepfedra , per quod
ore colliguntur.
«g CEL.EGI A , Idem quod Cerevijia , Potus ex gra¬
no confedus ,Gall. Cervoife, Biere. Tabular. Ro-
thon. Vinum Ji venale fuerit ibi , de modio uno lage¬
nam unam S. Salvatori : Jimiliter de medone , de Cele-
gia&de pigmento. Vide Celia.
CELENDRA, Infirumentum quo poliuntur pan¬
ni , noVtnsCalandre. Charta Caroli II. Regis Sici¬
liae apud Ughellumtom. 9. pag. 2 2 9. Concedimus
. . . infirui , ordinari , & fieri in civitate Ravellenji
ubi Epifcopus ipfe providerit , tintoriam Celendram
cum auricella & aliis fluis circumadjacentiis , &c.
Aliajoannae II. Reginae Siciliae ann. 1429. ibid.
Celendram unam ... m quaCelendrari confueverunt ,
& Celendrantur fuftaini , &c [Hujus vocis origo
xuxwcTpos Cylindrus , quia praecipua vis Celendra in
cylindro pofitaefl. ]
^ CELENDRIA , Species navis. Vid e Chelandium.
CELER, Veredarius, noftris Pofte. Ifidorus 1. 10.
Orig. Celer , appellatus a celeritate , quia\quod ufus
exigit, velocius facit. Eckehardus Junior dc Cafib.
S. Galli cap. 1 . f altum panderet Celer pr amit¬
titur. Ibidem : Currunt illico Celeres , qui Bertha di¬
cerent. Cap. \o.Utinm pofl illum Celeres , qui
equum illum nobilem mihi reducant , mittere velles.
Cap. 4- Mittit Imperator Celerem quemdam. Julia¬
nus Epifcopus Toletan. in Chron. Dum de iis ,
qtu in Gallus gerebantur , nuncium Celerem recepif-
fet. Agiles viri, in Vita S. Amandi feripta per
Baudemundum cap. 6.n. 23. Paulinus Ep 24.
Ut cur forem Dominicum Cardamatem fignatis in lege
divina antiquorum velocium laudemus exemplis.
«U CELERARIA, Officium Cellerarii , in Litteris \
Galteri an. 12x8. eTabulario Ecclefiae S. Audo-
mari : De quinque officiis . . . fubprapofitura , magifle-
rio fcolarum , piftoria , Celer aria & Chochia.
CELERARIUM , Idem quod Cellarium. Vide lo¬
cum in Typrus.
^1 CELERARIUS , Idem ac Cellerarius , quod vide.
CELERE , pro Celeriter , inVita S. Materniani Epi-
fcopi Remenfis num. 16.
% CELERIPES , Mfu/77-cus , Celer , apud Janum Lau-
renb. in Supplemento Antiquarii.
«5[ 1. CELES, Cithar que canitur. V et. Gloffiar. San¬
german. n. 501. Lege, Chelys , Cithara , a Grae¬
co ;te'xu? , Inflrumentum muficum , Telludo.
2. CELES. Vide Cetes.
f CELEUMA , pro Celeufma , Gr. xtteuo- /aa , Can¬
tus nautarum quem in profperis praefertim con¬
cinebant. Occurrit inVita S.Genovefae tom. 1.
SS. Jan. p: 14T. & in Vita S. Wilfridi inter Ada
SS. Benedid- faec. 4. part. 1 . pag. 684. i
CELEYR, , Ephippiorum artifex , Gall. Sellier.
Charta Bernardi de Turre an. 1308 - apud Ba-
luz. Hifl. Geneal. Arvern. to. 2. pag. 783 ; E Jihi-
Tom. II.
CEL 470
deleyr , Freneyr , & Ccleyr , & Carnifices tres dena¬
rios quilibet pro annata.
CELGA , Modus agri. Chartee Alemann. num. 8 3 .
apud Goldaft. Ut ad proximam curtem S. Galli
unum juchum arent ,& cum femine meo feminent an¬
nis fingulis in unaquaque Celga.
CELIA , C er 1 a , Potio Hifpanis veteribus fami¬
liaris , ut audor efl Plinius 1. 22. c. ult. quiCe-
liam & Certam , promifeue nominari indicat. Hu¬
jus conficiendae modum deferibit Paulus Orofius
lib. 5 . cap. 7. Poftmodum diu obfidione conclufi Nu¬
mantini duabus de fubito portis c uniti eruperunt, larga
prius potione uji, non vini , cujus ferax is locus non efl ,
fed fucco tritici per artem confecto, quem fuccum d ca¬
lefaciendo Celiam vocant : fufcitatttr enim illa ignea
vis germinis madefacta frugis , ac deinde ficcatur , &
pofl in farinam red ait a molli fucco admifeetur, quo fer¬
mentato fapor au flent atis & calor ebrietatis adjicitur.
Ab Orofio excerpfit , quae habentlfidorus lib. 2 o .
cap. 5 . & Papias.
Ex hac deferiptione liquet , non multum ab-
fimilem f uilfe Celiam a cervifia , quae quidem non
ex tritico , fed ex hordeo vulgo conficitur : quin
& a Celia , feu potius ceria , cervifiam didam opi¬
nor , ita ut vocabulo additae aliquot fyllabae , dif-
crimen ab Hifpana potione , quod in hordeo
videtur conflitiffe , ollendant, cum celiae mate¬
ria triticum fuerit fecundum Orofium. At Flo¬
rus lib. 2. cap. 1 8. eamdem Numantinam deferi-
bens obfidionem , Celiam ait , e frumento potionent
fuiffe,ficque ab indigenis, appellari. Qua frumenti
voce hordeum conflat contineri , quo cervilia
conficitur. Tacitus de Germanis, lib. de Morib.
Germanorum : Potus , humor ex hordeo aut frumento
inquandam Jimilitudinem vini corruptus. Unde qui¬
dam cenfent Celiam, five ceriam Hifpanorum,
eamdem fuifie potionem cum Gallorum cervifia.
Gloffi. Angi. Saxon. iElfrici : Cervifia, Celia, Eala.
Matth. Silvatic. Celea , potio ex fucco tritici inebrians.
Infra : Ce Ili a , i. cervifia, dicta d calefaciendo. Joan.
Sariffierienfis Epiflola 85. Hoc itaque (vinum)
paratius efl quam Celia, qua d noflratibus ufu vul¬
gari Cervifia nuncupatur. Charta Edmundi Regis
Angli* tom. 2. Monafl. Angi. Quinque congios
Celia, &unumydromeli , & 3 o. panes reddat - Chi-
lienus Monachus in Vita S. Brigidaecap. 1 .
latices gelidos Celia convertit inundas.
Ubi perperam Colganus ex MSS. cella edidit : ibi
enim agitur de aqua in cerevifiam mutata , ut efl
apud Laurentium Dunehnenfem in Vita ejufdem
Brigidaen. 5 5 . AddeOrdericum Vitalem p. 5 39.
Certe Dani, ut audor efl Pontanus, Oel , &
Angli Ael , cervifiam vocant, vocibus ex Celia
confidis. Glofi. Saxonicum pofl Leges Henrici 1.
Oalehup, cervifia domus : Oale javel , cervifia ga-
blum. Teloneum Monafterii S. Bertini : Omnis to-
nellus five vini , five cervifia , five Ala,. . . dabit
2. den. ' •
Ejufdem originis efl Godale Teutonicum ,
quafi Goed ael , proba cerevifia. Regeflum Came¬
rae Comput. fign. 123. fol. 1 o. Eoragia Godala-
rum feu cervefiarum qua nos Epifcopus habebamus in
villa Tornacenfi una cum jure ad nos Epifcopnm ra¬
tione diltarum God alarum fpectante. Ibidem : Le Roy
a aequis de /’ Evefque de Tournai . . . le bracin des
Godales , &c. Guill. Gttidrt an. 1214.
A grans henas plains de Godale.
An. 1305.'
Ribaus 'd' autre partie boivent ,
S ans demander cHambre ne file ,
Gg
471 CEL
Patmi les rues la Godale.
Rurfum :
Li autre leur Godale enent ,
Cefl d' Arras fi comme il dient.
Computum domanii Comitatus Bononienfis ari.
1402. Recepte des dangiers de G udales, de chervoifis ,
de Bromars , & de Houppenbiers amenees par mer a
Boulogne , &c. Vide Hadr. Junium lib. 2. Ani-
madverf. cap. 1 2. &c. Gloflar. Prifco-Gallicum
Pontani pag. 2 8 2. Perperam vero Francifcus Bi-
varu‘s ad Pfeudo-Chronicon Maximi , a Ceria , vo-^
cem Cidre , accerfit indeque confedam contendit
pag. 306. 332.
CELIBATUS. VitaS. Severi Epifcopi Ravennatis
num. 1 o . Et exinde coeperunt fanttum ejus Celibatum
Amplius venerari. Ubi Boiiandus annotat Coelibatum
poni pro fandimonia, velSacerdotio. Sed potius
videtur efle Celebritas , fama, Propter tanta gloria
Celibatum, apudEricum Upfalienfemlib. 5 - Hift.
Suecicae, ideft, famam. Ada S. Bernardi Epifco¬
pi Carinulenfis : fifiuem ideo profatus Princeps voluit
habere Capellanum , quia ipfius plene cognoverat Celi¬
batum. Chronicon Andrenfe pag. 437. de Ab-
fcate, cui vitium incontinentiae objedum fuerat :
Ita quod ei fuum reatum , & viri Dei Celibatum ....
confiteri coattus eft ; i. caftitatem , probitatem.
*[[ CELIDONIATUS Gladius. Vide Chelidoniacus.
CELIDRUS. Vi deChelyndrus.
CELIMDRIA, Celindria. Vide Salandra poft
Chelandium.
CELIUM. Joan. de Janua : Celium, idem qkodCelites ,
quod vulgo Celionem, vel fi aipcllum vocant. Leg. Cel¬
tes. [Vide Calio.~\
j . CELLA , Latinis , eft u&cQiiiot , Penus , promptua¬
rium , in quo quaepiam ex iis, quae ad vitam con¬
ducunt, reconduntur, veluti Celia vinaria, olearia,
mellaria, &c. Glolf. Gr .Lat. Cella proma , rct^uov.
Cella vinaria , oivuv. Interdum pro cubiculo, ut
apud Vitruvium lib. 2. cap. 8. Lateritia Cella:
Jib. 3. cap. 1. Cella adis : lib. 6. cap. 9 .' Cubicula
etiam & Cella familiarica confiituuntur . Glolf. Lat.
Gr. Cella , ciKUfxu.
Cella vero & Cellula, pofterioribus faeculis
ufurpantur pro Monachorum domicilio , atque
adeo ipfo Monafterio. Ita paftim Cella vocem ufur-
pat Gregorius M. lib. 2. Dial. in Praefat. cap. 9.
12. 13. 21. 33. ubi Zacharias [xovu^iov vertit.
Primitus enim Monachi divifis in Cellis , feu Cel¬
lulis , habitabant , in idem licet oratorium pfal-
lendi gratia, aut facra peragendi convenirent. Re¬
gula Macarii cap. 13 .De fratribus , vel qui in ora¬
torio funt, vel qui per Cellulas confifiunt. Clodoveus
in fuo Praecepto: Monachis ibidem per diver fas Cel¬
lulas manentibus , feu manfuris , omnia necejfaria . . .
prabeantur. Eucherius Lugdun. de Laude Eremi :
Hac nunc habet fenes illos , qui divifis Cellulis Aegy¬
ptios patres G alliis nofiris intulerunt. Rufinuslib. 2.
de Vitis Patrum in Praefat. Commanent autem per
eremum difiperfi & fiparati Cellulis. Et lib. 3 . num.
2 1 9- In eodem loco circiter quinque millia divifis Cel¬
lulis habitabant. Guigo Cartufiae Prior de Quadri¬
partito exercitio cellae cap. 9. Et quidem quantum
in ea ( cella.) morari fruttuofum , tantum extra eam
longe vel diu vagari periculofum. Non enim diutius ha¬
bitator Cella vivere poteft fpir itu aliter extra Cellam ,
quam corporaliter pificis extra aquam. Confiderate quia
pificiculo illi, qui Alee dicitur , unum idemque momen¬
tum cfi , & extra aquam ejfe & expirare. Et Cella qui¬
dem formatur ex hac dtttione Allec , cum convertitur.
Vide S. Hieron. Epift. 4. & 31 . S. Auguftin. de
CEL 472
Morib. Eccl. lib. 1 . cap. 3 1 . Caflian. lib. 5 . Inftit.
cap. 36. & Collat. 18. cap. 4. Sozomen. lib. 6.
cap. 4 1 . Niccph. Gall. lib. 1 1 . cap. 38. Gaufre-
dumGroftum in Vita S. Bernardi Abbat Tiron.
cap. x 2. &c. [Monafteria quoque Sandilnonia-
lium Cellas appellant Wolfhardus inVita S. Wal-
purgis Abbatilfae lib. 4. num. ) o. S. Lullus Ar-
chiep. Magunt. in Epiftola inter Bonifacianas 47.
adOfwitham Abbatilfam, &c. J Elin clncellari.
Cella donari in Statut. Ordinis Cartufienfis ann.
1368. part. 2 . cap. 6 . §. 1 .
Cellas iftas , xexx/* vocant Graeci Scriptores
paffim , Palladius inVita Chryfoftomi pag. 54.
Edit. Emerici Bigoti, & alii quos laudant Meur-
fius , & Fabrotus in Glolfario ad Cedrenum : /xo-
vctg-iifici , NilusNarrat. 7. cap. 9. Interdum Sc mn-
XcBct. Atque inde Cellarum , <3c mxxlwv nomen man-
fit locis quibufdam , ubi inaedificatae erant Cella
Monachicae, uti monti Larilfae in Macedonia vi¬
cino, qui |8d/Vc? t «V K iXxlm Annae Comnenaelib. 5.
Alexr. p. 138. Kellia Innocentio I i I . PP. lib. 1 3 .
Epift. 4 . dicitur : Cellis in ^Emathia , & Celliis in
Bithynia apud eamdem Annam lib 1 z. Cellarum
Eheff alicarum meminit audor Itinerarii Hierof. &
Antonini, ut & alterius ejufdem appellationis in
iEgypto , Sozomenus lib. 6. cap. 3 i-. <Sc Niceph.
Call. 1 i . cap. 3 8.
CelLjE quoque vox crebro pro Monafteriolis , feu
ut olirn vocabant , Abbatiolis , vel Obedi ntiis , quae
majoribus fuberant, fumitur. Nam cum Mona¬
chi praedia variis in pagis poftiderent, eo aliquot
e fuis mittebant, qui & fruges colligerent , pro¬
curarent reditus, & ad Monafterium deferrent:
vel ut vitamfolitariam quodammodo in iis age¬
rent deftinati Monachi ; unde Bonifacius VIII.
cap. 3. de Verbor. fignif. Cellas ejtifmodi loca fi-
creta & fiolitaria interpretatur, qua ab hominum fi-
parata. convictu funt ad contemplandum & Deo vacan¬
dum fpecialiter deputata. Vel denique cellae fubinde
aedificatae propter nimium Monachorum nume¬
rum, ut ex Monafteriis eo mitterentur Monachi,
aliifque identidem pulfantibus locum darent. Ardo
Monach. in VitaS. Benedidi Abbat. Anianenfis :
Et quia c ater a loca eos capere non quibant , confhtuit
locis congruis Cellas , quibus prafettis magiftris pofuit
fratres. Iifdem enim in locis exftruda etiam ora¬
toria , quibus deferviendis deftinatus Certus Mo¬
nachorum numerus, qui a Primario Monafterio
dependebat. Cella ccenobiales , in Praecepto Lud.
Pii apud Steph. Baluzium in Append. ad Capitul.
num. 5 8. Charta Arnaldi Archiep. Burdegal. an.
1120. apud Sammarthanos : fiLda S. Macarius ,
non Cella S. Crucis , fed per fi Monaflerium erat , &c.
Charta Galonis Epifcopi Parifienfis an. 1107.
Ita fcilicet ut Abbas Eojfatcnfis pradittum Monaflerium
tanquam Cellam fiam poffidebat. [ Charta an, 1082.
inter Inftrum. Hift. Meld. tom. 2.p. 14 . Jffupn-
dam erat Ecclefia BB. Apoflolorum Petri & Pauli no¬
mini dedicata , qua Abbatia nomen habebat ; fed per
incuriam habitantium dignitatem hujus nominis amifi-
rat. Ordinavit igitur fupradittum Concilium , ut hu-
jufmodi Abbatia Cella fierent & Cella nominarentur f
r eligio fi f que monachis traderentur . ] Rudol phusPre-
Ibyter in Vita Rabani Mauri Archiep. Mogunt.
num. 5 . Per Cellas quoque fratrum fibi commifforum ,
& per alia loca inculta ad fi pertinentia , in quibus
prius non erant , Ecclefias cum permiffione Epifcopi fui
confiruxit, &c. Quippe in Agathenfi Concil. can.
58. Epaon. cap. 1 o. Venetico cap. 8.Aurelian.
I. cap. 2 2 . Cella nova , aut Congregatiuncula Mona ^
47 3 CEL
chorum abfque Epifcopi confenfa prohibentur injlitui.
Concilium Aquifgran. an. 8 i j- & Additio t . ad
Capitul. Lud. Imp. cap. 44. Ut Abbatibus liceat
habere Cellas , in quibus aut Monacbijint , aut Cano¬
nici , & Abbas provideat , ne minus de Alonachis ibi
habitare permittat quam fex. In Synodo incerti loci
apud Sirmondum tom. 1 . Concil. Gall. p. 6 x 8 .
Vetantur Monachi fequeftrati per Cellas habitare , &
peculiare ullum habere. In Concilio Parifienfi an.
im. part. 2. cap. 24. dicuntur Monachi in
clauflro interdum movere rixas & feditiones, ut
mittantur ad Cellas. V ita Burchardi Epilcopi Wor-
macienfis : Ibi quoque primum fecit oratorium , deinde
aliis officinis peractis , Cellam egregiam conftruxit. Hac
notione Cellam & Cellulam ufurpant Lupus Fer-
rar. Epift. 1 1 . U dalricus lib. 3 . Confuet. Cluniae,
cap. 50. 31. Ivo Carnot. Epift. 269. [ Notitia
an. 832. Mareae Hifp. coi. 769. Praeceptum Lu-
dovici Tranfmarini ibidem coi. 863. Bulla Pa-
fchalisll. pro Corbiniacenfi coenobio an. 1107.
inter Inftrum. tom. 4. novae Gall. Chrift. coi. 8 5.
Annal. Benedid* tom. 3. pag. 23. Hift. Mona-
fterii Medianipag. 269.] AdaMurenfiapag. 15.»
5 7. Capitul. Caroli M. lib. 4. addit. 1. cap. 14.
lib. 6. cap. 138. Walafr. Strab. in Vita S. Galli
cap. 5. Orderic. Vital. lib. 1 2. pag. 896. S. Ber-
nard. Epift. 25 3 . &c. Egerunt praeterea copiofe
de ejufmodi Cellis Monachicis Browerus lib. 1.
Antiq. Fuld. cap. 7. & Haeftenus lib. 1 2. Difq.
Monafl. difq. 1. Vide Obedientia .
Cella, Interior ambitus Monafterii. Innocentius
III. PP. lib. 14. Epift. 155. Semper Hebdomada¬
rius in Cella remaneat f cujus nomine intelligimus inte¬
riorem ambitum vel claufuram : Ji claufura non fuerit,
loca adjacentia officinis.
3. CELLA. Concilium Arelatenfe ann. 12 3 4. c.16.
Item decernimus , quod fjud&i mafculi d 13. annis &
fupra, deferant extra domos in fuperiorivefle , in pe¬
dore Jignum Cella, latitudinis trium vel quatuor digi¬
torum , nifi Jint in viagio conflituti . Vide fjud&i.
<5" 3. CELLA, Ephippium, Gall. Selle. Capitulage-
neralia MSS. S. Vidoris Mallii. Idem dicimus de
Cellis , bardis & frenis irregularibus. Vide Sella 2.
^[4. CELLA, Cella familiarica, Vitruvio, Gall. Chai^e
percee. Tranfadio inter Abb. & Monach. Craffenf.
an. 1 3 5 1 . ex lib. viridi fol. 5 3 . Infirmarius. . . de¬
bet habere pro Monachis infirmis in dicto Monafterio
parapjides (paropfidcs,) conquas, ollas, mappas, ma-
nutergia , urinals , Cellas & oleum. V ide Sella 1 .
CELLANUS, Inclufus, qui in cella monachicam,
feu potius eremiticam vitam agebat. S.Audoenus
lib. 2 . V itae S.- Eligii c. 3 8 • Erat quidam Cellanus,
homo Dei fimplex & redus in loco quodam, non longe ab
urbe Pariji 'ac a. [Ada SS. Maii to. 6.p>5 1 . De fanda
. Virdiaria eremita feu Cellanaincajiro Florentino.']
CELLA11AR1US, Idem qui Cellarius, de quo mox.
Capituia Caroli M. ad Monachos ann. 789. cap.
6. De Cellarariis Monafterii , ut non avari ,fed tales
mittantur , quales regula pracipit. Ubi Concilium
Francoford. ann. 794. cap. 14. habet Cellarii.
Vide Synodum Aquifgran. can. 140. Chronie.
Cafin. lib. 3 ; c. 3 8 . (al. 40 .) lib. 4. c. 5 5 . &c.
^ CELLARE , Cavea , locus fubterraneus. AdaSS.
Apr. to. 2. p. 72 5 . de S. Wernhero: De fubtufque
locus fua horribilis paffionisin magno Cellari ajjijlit.
CELLARIA , Officium Cellarii , quod aliquando
dabatur in feudtim cum domibus , terris & red-
ditibus fufficientibus. Hift. Dalph. to. 1 . p. 13 3.
in Charta Hugonis Epifc. Gratianopol. Dereli¬
quit igitur manfum unum quem mentitus fuerat fe habe -
J ' ; ‘ CEL 474
re pro fetido Cellaria. ... Corfeffus fuit effe antiquum &
verum feudtim Epifcopalis Cellaria, ipfam dedi eis pro
fetido Cellaria. V ide Cellerai ia poli Cellerarius.
CELLARIENSIS, Cellarinjis fpecies. Vide mox in
Cellarium.
CELLARIE A, Cellarius, qui cellae feu promptua-
rikcuram habet. Vidor Vitenfis lib. 3. de Per-
fecut. Vandal. Uxor quadam cujufdam Cellarii a
Regis , nomine Dagila , qua temporibus Geiferici mul-
toties jam Confeffor extiterat , &c. Cellanus Regis,
apud Odorannum Monachum in Chr.pag.640.
KsxxApm? » Dorotheo Dod. 11. in Typico Sabae
& Euchologio. Adde Vitam S. Nili Junior, pag.
69. & Goarum ad Eucholog. p. 47.
CELLARIUM , Penarium, lfidorus lib. 1 5. Orig.
cap. 5 . Promptuarium ditium eo quod inde neceffaria
victui promuntur , id ejl, proferuntur. Cellarium, quod
in eo colligantur minijieria menfarum , vel qua necef¬
faria vidui fuger funt. Gloffi. Lat. Groec. Cellarium,
& Cellaromarium ( f. Cellar urium ) ra/aiTcv. Gloffi.
Theotifcum Liplii : Kellera promptuaria. Walafri-
dus Strabo de Vita S. Galli cap. 1 1 . De parvo Cel¬
lario panem integrum famulanti porrexit. In veteri
orbis Defcriptione c. 42. Campania dicitur Cel¬
larium it!fl?H<c.[Computus an. iao 2. apudD. Eruf
fel de Feudorum ufu tom. 2. ad calcem pag.
CLxvin. De Cellario Lorriaci retegendo xni. I. &
xiii. f. & xiii. d. Vetus Poeta MS. e Bibi. Coillin.
Li vileins monte en fon Cegnail ,
Par ou ve Is tu que ge t en tailj
Cellarium, Species ipfae quae in cellario affier-
varifolent. Servius ad 1. ABneid, Penum & Cella¬
rium diftinguit , quod Cellarium jfit paucorum
dierum , penus vero longi temporis. PrsTertim ve-
foita appellabantur fpecies quas accipiebant viri
in dignitatibus conflituti , Gum a Principe in
provincias mittebantur , aut e provinciis ad Co¬
mitatum evocabantur : praebebanturque eoe ex
referipto Principis a populis. Ita id vocabuli paf-
fim ufurpatur hac notione inCod. Th. lib. 3. de
Offic. judic. 1. 6. de Annon. & tribut. 1. 3 2. de
Erogat, milit. an. apud Aurei. Vid. in Maximiano
& Herculio , & Sulpitium Sever. 1. 2. Hift. Sacr.
in Conflando. Ce//ani autem appellatione intel-
liguntur ttoIvtcitu $pu<ri/Aa stj7roTifaa, Uteflin Bafili-
cis:fal, vinum, oleum, caro bubula, lardum, & cae-
terae fpecies, quae ex Cellario depromi folent.
Cellarienses Species in d. 1. 3 2 .Cod. Th. de Erog.
milit. an. 1. 16. de Ind. debit. quae Cellarium alibi
didae, ut obfervatum fuprarra uiaXuoixo. Graeci ap¬
pellarunt. Chronie. Alexandr. p. 678. AvrtfeiAiv
aiiTov Iv <mhai FTp wia? BtQuviac hd.yuv Xuy.CdvovT»
etwupxc K) taX^MiKcc, cTa4<Awf. Ita etiam Palladius in
Hifloria Laufiaca cap. 1 4. & Harmenopulus lib.
2. tit. 1 o. Gloffae Lat. Gr. MSS. S. Germani Pa-
rif. Penus , ntWa.yiv.ov . [ Gloffae Bafil. mxx &%iy.ov ,v.t-
y^vfXjAvov. ] Atque inde promptum efl affequi ,
quid fit Cellarinjis in Edido Chlotarii II. Regis c.
2 3 . in Synodo Parifienfi V. Et quandoquidem pafiio
non fuerit, unde porci debeant faginar i , Cellarinjis
in publico non exigatur. Efl enim id quod Cellarii
nomine exigi folet.
Gellarium , Cella , cubiculum. Concilium Are¬
latenfe II. c. 4. Nullus Diaconus , vel Presbyter , vel
Epifcopus , ad Cellarii fecretum intromittat puellam ,
&c. Agathenfe c. 1 1 . Ancillas vel libertas d fecre-
to minijierio , & ab eadem manfione , in qua Clericus
manet, placuit removeri. Ita in Cone. Arvernenfi c.
1 6 . ubi quod Cellarium dicitur , Cella appellatur
in Concilio Turonenfi II. c. 12. Cellulae. 19.
47 y CEL
CELLARIUS, Cui potus & efcaecura eft , qui
Cella vinariae & efcariae praeeft , promus. Gloff.
Graeco Lat. KtXXapics, Penuarius. Lexic.Gr. MS.
Reg. Cod. 2062.T u/aIui; , ezsAXapic?. Vox Latinis
nota: fed praefert i m haec vox ufurpatur pro offi¬
cio Monaftico. Cyprianus in Vita S. Flilarii Are-
latenfis : Poft breve tempus in congregationis Cella¬
rium eligitur. Coepit igitur attente & fludiofe illis velle
largiri quibus ejfet neceffarimn , etiamji abflmentia
amore nihil peterent. Vide Capitulare de Villis c.
5 8. Capitula Ludov. Pii. Addit, i.cap. 56. Vi¬
tam S Benedidi Abb. Anianae n. 9. & Haefte-
num lib. 5 . Difq. Mon. trad. 7. difq. 4.
Cellarii, Qui cellaria publica feu fpecies cella-
rienfes affervabant, in Novella Marciani de In-
dulg. reliqu.
Cellarius Co qjj i n JE , in Monafteriis , in
Charta Willelmi Ducis Aquit. an. 1 1 31. pro Ab¬
batia Angeriacenfi.
f CELLAROMARIUM- Vide Cellarium.
CELLEN ARIUS. Defcriptio cenfuum Monafte-
rii S. Emmerammi , apud Bern. Pez. to. 1 . Anec-
dot. part. 3. coi. 70. Decem Cellenarii : ex his
quatuor dant cervijiajitulas xx. Duo dant xxx. dena¬
rios ,& alii duo xxx. denarios ; duo Jine cenfu. Celle¬
narii iidem videntur qui Cafarii feu Coloni , ac
fortafle fic didi a cella , cafa , tugurium, qua no¬
tione vocabulo cella ufus efl; Horatius.
CELLERARIUS, Idem qui Cellarius. Odorannus
Monach. in Chron. an. 1031. Raimbertus Cellera¬
rius Regis. [Chartular. S. Germani Parif. f o\.i. Red¬
ditus qui debetur Cellerariis Regis , qui cu fodiunt prejfo-
rium Regis apud S. Stephanum , &c. ] Hugo Floref-
fienf.in Vita B.Ivertae Reclufte n. 15. Cujus (Epi-
fcopi)dr rerum difpenfator &expenf arum creditor erat ,
... & ut vulgo dicitur, erat ejus Cellerarius. Lanfran-
cus in Decretis pro Ord. S. Benedidi cap. 8. Ad
Cellerarii minifterium pertinent omnia qua in pane &
potu & diverjis ciborum generibus fratribus funt ne¬
ce fana — procurare , omnia vafa cellarii & coquina
6 fcjphos & jufias , & catera vafa refettorii , <&
omnem horum trium nece ffariam fupelleltilem miniflra-
ve. Fortunatus Pidav. inVita S. Paterni Epifc.
Abrincat. c. 3. Ab Abbate fuo ad difpenfationem Cel¬
larii deputatus. De officio Cellerarii , alia habent
Regula S. Benedidi cap. 31. Regula S. Ilidori c.
1 9. Regula Magiftri cap. 16. S. Fruduofi c. 6.
Udalricus lib. 3. Confuet. Cluniae, cap. 18. Ec-
kehardus Tunior deCafib. S. Galli cap. 4. Mona¬
dicum Anglic. tom. i.p. 147- 149. 297. &c.
Suberat porro Cellerarius Prsepofito. Anfelmus
Leod. in Wazone Epifc. Leod. c. 85. Cellerarius
annonam , vinum , pulmenta fufeipiens d Prapojito ,
Pralati feniorumqite difpenfat mandato.
Cell e r ar 1 a, in Monafteriis feminarum, cujus of¬
ficium deferibitur aPetro Abaelardo pag. 1 5 7. &
in Synodo Aquifgran.
Subcell e rarius, apud Silveftrum Girald. lib.
1 . Itiner. Cambrise cap. 1 .
qf Cflleraria , Officium Cellerarii. Varias hujus
officii, quod multiplex fuit in Dalphinatu , fun¬
ctiones Sc annexas ei mercedes accurate deferi-
ptas habes to. 1 . Flift.Dalphin. pag. 106. Cellera¬
rius Avalonis , ctijus erat Recolligere bladum &
ponere in granaria Comitis , capiebat ratioiie Celle¬
rario, fuper Tenementarios Comitis feu in ejus grana-
rio quatuor fextarios f rumenti & quinque folidos pro
una tunica, & duos folidos & fex denarios pro pelli¬
bus dreivaria avens,. Jj)ui tenet Cellerarium ( S. Do¬
nati ) debet ratione Cellerarta facere vendi vinum
CEL 476
Comitis tempore banni ... & debet recipere medieta¬
tem tertii decimi denarii qui debetur illi apud S . Do¬
natum , c 'r debet percipere tertiam decimam partem
omnium bladorum qits Dominus Comes capit apudS.
Donatum de cenjlbus & tafchiis , & debet habere li¬
brationem cum uno equo . . . & pro hoc debet recollige¬
re totum bladum Comitis , & illud reddere ad manda¬
tum ipjius , & debet pro Celleraria placitum ad mife-
ricordiam. Cellerarius Montis -Lupelli plenariam
habebat potejlatem qUofcumque redditus, cenfus, emo¬
lumenta, obventiones , & alia jura ('Humberti II.
Dalphini ) ditta Cafellania per fevel per alium ido¬
neum fubfitutum petendi , exigendi & recuperandi ,
necnon pro ip forum folutime jure fifcali pignorandi , &
debitores compellendi juris remediis opportunis, & de¬
mum omnia alia faciendi , qua ad ipjius Celleraria of¬
ficium nofcuntur quomodolibet pertinere , potifime ven¬
ditiones laudandi & de quibufeumque rebus qiu te¬
nentur a nobis , qua in alium transferentur , retinendi
& inve f lendi emptores rerum ipfarum nomine noftro &
pro nobis , ac etiam , fi expedierit , ipfas res & jura
quacumque transferendi per quempiam in alium , jure
pralationis retinendi nofro nomine & pro nobis , pro¬
ut per alios pradeceff ires ditia Bertheti Cellerarios di -
ili loci pradicla funt & fuerunt fieri confueta. Ibi¬
dem pluresalii Dalphinatus Cellerarii memoran¬
tur, de quibus fi plura cupis , ipfum locum adi.
Vide Cellaria.
f Cellerariatus , Officium Cellerarii Momfterii
S. Claudii, uthabetur in Statutis ejufd locip. 8 3 .
CELLER1UM , Cella vinaria, Gall. Cellier, in
Codice cenfuali Calomontis , & in Chartulario
Aptenfi fol. 72.verfo.
CELLI. S. Audoenus lib. 2. Vitae S. Eligii cap. 15.
Nullus Chrifltanus ad fana, vel ad petras, vel ad fontes,
vel ad arbores, aut ad Cellos, (quidam Codd. habent
ocellos ) vel per trivia luminari a faci at, aut vota reddere
prafumat.Legend.forte lucellos, i. lucos.W ide Arbor.
^fCELLIO, Cellarius. Infcript. Grut. pag. 582.
n. 10. D. M. SECUNDI NUNDINI PRI¬
MITIVI CELLIONIS.
CELLIOLA , pro Cellula. CellioU Monachorum ,
apud Thomam Archid. in Hift. Salonitana c. 42.
CELLIOT A , Graecis , , Camerarius, Cu¬
bicularius apud Imperatores Conftantinopolita-
nos. Phranzes lib. 2. Chronie, cap. 1. Hic quoque
mos tenet , ut CellioU Imperatoris ad fe pulchrum ejus,
ufque ad prima facra funeralia Jive jufla per feverent.
OC? Praeter hanc alia affertur hujus vocis notio in
Gloftario mediae Graecitatis , ubi «exxwla/ dicun¬
tur primum Monachi in cellulis recluji ; deinde
Anachoreta, qui cum funt ad labores ineptilfimi
Sc oneribus Monafterii impares , quiete tamen
vivere exoptent; extra Monafteria, quae muris un¬
dique cinguntur , cellam collata pecunia cui
Templum , vinea & campus annrexa funt , quo¬
rum fru&ibus vivere poliunt, coemunt, ibique
cum nonnullis fociis vivunt : cum dies feftus
agitur, ad Monafterium procedunt & officiis ce¬
lebrandis affiftunt : quibus finitis , ad cellam re¬
grediuntur , & domeftica negotia obeunt , &
cum libuerit , precibus operam dant. Ita de Cel-
liotis apud Grtecos hodiernos Allatius lib. 3.
deConfenfu utriufque Ecclefiae cap. 8. num. 8.
^1 CELLIS. Felix Mon. in Vita S. Guthlaci , fec. 3 .
SS. Benedid. part. 1. pag. 278. Cum alto dis
quadam loca fpinofa per luflr aret Jine Cell e agrefi , rura
gradiendo , inruit in quandam [pinulam fub inculta
telluris herbis latentem , medelanium planta ipjius inf -
gens , tenus talo rumpendo totius pedis cratem perfo-
i
47 7 CEL
ravit. Si nonlcgenduin Calle, Semita, Cellis vi¬
detur genus calceamenti , f. idem quod Calones,
Gall. Sabots.
CELLULA , diminutivum a Cella , noftris Cellttle ,
CubiculumMonachi.ConciliumTuron.an.5 6 7.
can. 1 5 . Nec liceat Monachis Cellulas habere commu¬
nes , ubi bini maneant. Ita inConcilio Agath. can.
58. Aurelian. I. can. 22. inNov. 5. Jutliniani
&c. Vide Cella & Haeftenum 1. 1 2. Difbuilit.
Monafl. trad. j.difq. 2. 3. & c.
CELLULANUS , Concellaneus , contubernalis ,
Monachus qui in ead. cella, cellula , aut Monafte-
rio habitat. Sidonius 1. 9. Ep. 3 . De Senatu Ltri-
nenjtum Cellulanorum. Dicuntur vero Cellulani , ad
diferimen coeterorum Monachorum , qui feorfim
in diverfis & difperfis per eremum cellulis habi¬
tabant. KeAAwra/ apud Dorotheum dodr. 16 .
Sic etiam appellatur contubernalis Clericus ,
quem ad amoliendas maledicorum calumnias ,
habere jufli fu nt Epifcopi, iplique Prelbyteri &
Diaconi , ut eft , apud Gregor. M. 1. 4. Ep. 44.
in Capital. Car. M. 1. 5. c. 1 74. & in Synodo Ti-
cinenli an. S50. cap. 1 . in Capitulis datis Pre-
fbyteris cap. 8. editis a Stephan. Baluzio poft
• Capitular. pag. 1 3 7 5 . &c. apud Ennodium O-
pufe. 7. cujus eft titulus , Praceptum quando jufli
funt omnes Epifcopi Cellulanos habere. In ipfo vero
opufculo Concellanei dicuntur. Chron. Reicher-
fperg. an. 272. Lucius PP. Pracepit ut duo Prc-
fbyteri & 3 . Diaconi in omni loco Epifcopum non der
ferant propter teftimonium Ecclefiafticum. S. Augufti-
nus Epift. 2 3 6. dePrcfbytero : Apud farno fam mu¬
lierem , nullum fecum Clericum habens , remanere &
prandere & coenar e aufus efl. Adde Concil.Gerun-
denfe fub Hormifda cap. 6.7. Synod. Rom. ll.
fub Greg. I. Concil. T olet. IV . cap. 22. 23. La-
teran. I. cap. 1 1 . Trident. feff.2 3 . cap. 18. &c.
Vide Concellita , Syncellita , Syncellus , Prefbytcra.
CELLU LARII. Capitulare de Villis cap. 10 .Ut
Majores noflri , efl Foreflarii , Poledrarii , Cellutarii,
Decani , T elonarit efl c at eri minifteriales &c . U bi le¬
gendum forte Cellarii , qui cellariorum curam
gerunt in praediis <3c villis dominicis.
CELONES. Thwroczius in Salomone Rege Hun-
gar. cap. 50. Bulgari navigantes inCelombus fitis ,
per ingenia fufflabant ignes fidfureos in naves Hunga-
rorum. Ubi corredor edidit Celocibus , ut monet
Freherus. [At potuiftet retinere Celonibus ; Ce-
lones enim , inquit Ifid. lib. 19.Orig.cap. 1 .quas
Graci k txdxs vocant , id efl , veloces biremes vel trire¬
mes agiles, & ad miniflenum claflis apta. Ennius :
Fabitur uncia carina per aquor a cana Celonis.
Ead. fere habent Gloflf. Sangc<rm.& Bituric. MSS.]
f CELSITONANS , Altitonans. De Deo dicitur in
Codice Traditionum S. Emmerammi apud Ber-
nardum Pez, to. 1 . Anecdot. part. 3 . coi. 1 1 3 . &
apud Theodulfum lib. 2. Carni, v. 447.
CELSITUDO, Titulus honorarius Regum , apud
Nicolaum I.PP. Epift. 3 6. 57. VideBefliumin
Comitib. Pidav. pag. 177» [ S. Bernardum in
Epiftola ad Ludovicum Regem Franc. inter ejus
opera to. 1 . coi. 2 5 4. edit. 1690.] &c.
CELTICUS. Gloff. Lui. GaW. Celticus ,Nobles.[ Jo-
han. de Janua : Celticus, Nobilis, & dicitur a Celfus. ]
CELTIS, Coelum fculptorium, aut potius Aat^eJW-
piov. W. Brito in Vocab. Celtis, inflr amentum fer¬
reum aptum ad fculpendum , CifelGallice , dicitur a
celando , fed nufquam efl in Biblia, unde fjob. 19.
ttbi quidam legunt: Vel Celte fculpautur in filice, GG.
in originali ut antiqua Biblia habent, certe , & nullus
ll
CEM 478
fanttorum cxpojitoriim poni Celte. Vetus Infcriptio
Romoe : Malleolo et Celte literatus cilex.
^[CELUM, Umbella, quae in procelfionibus & fu-
nerilfus Regum portatur , Gall. Ciel, fepius Dais.
Hac voce utuntur Rob. Goulet in Jurib.Univer-
litatis Parif. fol.13 . v°.& Menotus in Scrm.Qua-
drag. fol. 144. v°. Melius feriberetur Coelum.
5[CELURA,f. Ledti fupremum tegmen, aLatino
Coelum , Gall. Ciel de Ut ,fond de lit. Litterae Rems
Angi. an. 1388. Unum lectum de panno aureo . . .
unum coopertorium cum Celura integra efl teflerio de
eadem fecla , ac tribus curtinis de rubeo tartarino.
CELY DRUS. Vide Cbelyndrus , Coluber.
CEMA,Cemata. Papias : Cernat a , pecunia. Cema
pondus retinet 3 . fcrupulorutn. Leg. forte Cermata
ex Groec.
CEM BELLUM , Gallice Cembel , Species tornea-
menti feu haftiludii , ut cenfet Falcetus : quae
quidem vox in Poetis noftratibus crebrius oc¬
currit. [Marten. tom. 4. Anecdot. coi. 1 1 8. ex
Concilio apud Lillcbonam ann. 1080. Nulli li¬
cuit inimicum quarenclo vexillum vel loricam portare ,
vel cornu fonare , neque Cembellum mittere , pofl-
quam ivfi dia remanerent.'] LeRoman deGarin:
A Mafcon vindrent eins que Prime venift ,
fjufqud la vefpre ont le Cembel bafti >
Parmi la ville en efl leve li eris.
Alibi :
Puis s' en efirent par la porte feguin ,
Tres que au Cembel ne priftrent onques fin.
Rurfum :
Lor aguet metent en un bruel de fitpin ,
Au Cembel vet Girbert le fil Garin.
Le Roman des Mir acies du Chevalier :
Li Chev alter s qui moult ert biaux ,
Mains poigneis & mains Chenbiaus ,
Mainte joute , mainte encontree,
Faifoit de li par la contree .
Alibi :
Ne tornoie ne ne Chenbele.
Guillelmus de Dola :
fl'ue naille au Cembel ,
Tant a bien en l i
(flue moult embeli
Li gieu fous Pormel.
Le Roman de Rou de Vacce MS.
Ni a qui lor ofl fair e ne aflaut nt Cembel .
Guill. Guiart an. 1214.
Buridan qui fi fe defgoife ,
Efl pris & lier- en pot d' eure ,
EtGautier d qui l’en court feure ,
Tofi compere leur Cembiau chier.
Chr. MS. Bertrandi du Guefclin :
Se bataille n' avet.’ & eflour & Cembel ,
Encontrele Caflal le Chevalier ifnel.
[Le Roman de Partonopex MS.
Hermans efl iflus du chafiel ,
fi) ui fu abatus au Cenbel. ]
Occurrit etiam apudReclufum in Poemate M$<
Des Mir acies noflre Dame.
CEMELIA. Vide Cimelia.
CEMENTARIA. Papias : Cemtntaria, Ecclefia.Le*
gendtim Coemeteria , ni fallor: nam 5c in Eccle-
fiarum ambitu funt ccemeteria.[Verum& inMS.
Ecclefioe Bituric. legimus , Cementaria. In Com.
puto anni 1202. apud D. Bruffel de Feudorum
ufuto. 2. ad calcem pag. clvi. a Caementum di¬
citur Cementaria, Stru&ura, Gall. Maponnerie : Pro
Cementaria flabiliorum Regis novorum , & de domibus
Regis retegendis xxxvm. /. & vi.f J
479 CEN
«fi CEMENT ARIUS , Jgui vicium munibus qnaritat.
Vet.Gloff. Sangerm. MS. num. 501. Eft pro Ca-
mentarius , Gall. Mapon.
<(f CEMERARI7E. Papias MS. Bitur. Cemeratias ,
Jitvas obfcuras. Gloifar. Sangerman. MS. n. 501*
habet, Cemeria , filva obfcura.
% CEMERIfE. Vide Cemeraria.
CEMINE , Preces Connubii. Papias MS. & Edit.
'4jj' CENA , Cenadicum. Vide C cena ,C cenaticum.
CENAGIATOR , Cui cura commifla eft refi¬
ciendorum aggerum atque exclufarum, apudLo-
binellum tom. 2. Hift. Britan. coi. 266. David
quoque filius Lumanii , qui erat Cenagiator exclufa¬
rum Comitis dedit Deo & S. Nicbolao . . .fevum f 'uum
quod in ipfa exclufa habebat folutum & quietum. Ar¬
chivum Majoris Monafterii : Normannus Cenagia¬
tor dedit nobis paragium unum in clufa qua cfi in
faltu bofci , & recepit pro hoc a domno Eurchardo ...
xxx. [olidos. Annuit hoc David magifier Cenagiator.
’«j[ CENAGIUM , Cenale , Cenarius, Cenaticum,
&c. Vide Ccenagium , Ccenale &c.
^ CENCRIAS, Granofus. Ceneris , Giro. Papias MS.
Cenchris eft pretiofus lapis, qui pluribus granis
quafi millii confperfus videtur. Hinc forfanillud
Cencrias & ejus fignificatio apud Papiam.
CENDALUM , Cendatum , &c. Tela fubferica,
vel pannus fericus , Gallis &Hifpanis, Cendal :
quibufdam quafi Setal , interpofito , n. ex feta ,
feu ferico; aliis ex Graeco mvduv , amicius ex lino
Aegyptiaco : aliis denique ex Arabico Cendali , fo¬
lium delicatum, fubtile : vel /awnwafubtilior.Vide
Odav. Ferrarium in Cendale. Hiftoria Abbatiae
Condomenfis pag. 504. Duas cortinas de Cendalo
rubeo & viridi. Hariulfus lib. 3 . Cliron. Centul.
cap. 3 • Malna ferica tres ex pifce 1 . ex Cendalo 4.
[ Praeceptum Philippi Pulcri apud de Lauriere
to. 1. Ordinat. Cendala, telas , ferienm > feu coto -
num , &c. Teftamentum Everardi Comitis an.
8 3 7. apud Miraeum to. 1 . pag. 2 1 . coi. 1 . Pla-
netas duas, unam riatam, alteram de Cendalo. Legi¬
tur apud Marten. to. 1 . Anecd. coi. 1 3 0 6. & to.
4. coi. 900. Ex Cendalo fuifle Vexillum S. Dio-
nyfii vulgo Aurifiammam , in hac voce teftimoniis
fuit comprobatum.] Le Roman ddAubery MS.
Lenfeigne tinfi qui fut de Cendel pur.
Alibi :
Cendeux & pailes , & argent , & ormier .
Philippus Moukes in Chilpencos
Si prifent mult or & argent ,
Muls , & palefrois , & cevaus ,
Et vairs & gris , & bons Cendaus.
Henrico I,
Si ot palefrois & cevaus ,
Et denirs , & dras , & Cendaus .
Vetus Poema de G ann le Loherans :
La veijfies ces haubers endoffer ,
Et ces enfagnes de Cendax venteler .
Guill. Guiart an. 1 303.
Penonciaus Pont li Difenier
De fin Cendas drecies au halle.
Computum Stephani de la Fontaine Argentarii
•Regii an. 1351« Peur i . botes de Cendal de graine
12 o . efcus. Pour une bote de Cendal jaune 5 2 . efcus.
IJCendalium. Hift.Dalph.to. z.p. 334. Domi -
cellas quolibet anno tn cfiate cor fetis Jimplicibus induant
cum forratura Cendalii pro Dominabus pradittis ,
f Cendale. Memoriale Poteftatum Regienf. ad
an. 1233. In pellibus variis & Cendalibus , (jyc.
^endatum , Centatxjm, idem : Italis Zen-
flado. Ilolandinus in CJ1J9&, l;b> 4- eap. 9, Tunc
CEN 480
accejfil unfis dv popularibus Padua ... ad Cendatum
pendens de fublimi antenna carrocii, & capiens ip fune
Cendatum , feu vexillum ambabus manibus reverenter
dedit in manibus D. Imperatoris. Adde lib. 1 . cap.
13. Concilium I. Salifhurg. In pileis fufifuraturas
non habeant , niji forte de nigro Centato , vel panno.
Ubi legendum Cendato. Adde Ughellum to* 7.
pag. 1275. ubi perperam editum de rendato , pro
de Cendato. Occurrit etiam in Charta Petri Epifc.
Parif. ann. 1218. apud Sammarthanos , [apud
Mabilloniuin to. 3. Analed. in Adis Epiicopo-
rum Cenoman. & in Adis SS. Benedid. fsec. 4.
part. 1. p. 1 1 6 . ex Vita S. Angilberti Abbatis. ]
f Ce ldal. Computus anni 1202. apud Dom.
Bruffel Trad. Gall. de Feodis tom. 2. ad calcem
pag, clvi. coi. 2. Pro una furura de Celdal. ad ro¬
bam viridem . . . xl. f. Ibid. pag. clvii. coi. 1 . Pro
roba de viridi forato de Celdal odio dies ante . Magdale -
nam lx./ In eod. Computo legitur bis Cendallum.
Cendetum, in Concilio Senonenfi ann. 1346.
can-. 2 .
Cindatum & CiNDAitrs, aut Cindabus , in Chroni¬
co Fontanell. c. 1 6.Cafulas y.Cindados 1 2. colo¬
ris dtverji. Infra: Cafulas item exCindato Indici co¬
loris. Ibidem: Cafulas, planetas , ac Cindados diverfos
3 o . quorum colores oneri videtur deferibere. [ Chro-
nicon Siciliae apud Marten. to. 3. Anecd. coi. 89.
Forma militaris apparatus ejl cum fpalleriis de Cinda-
.to & manto de Cindato.~\
C ind ALUM.Teftam.Garini Goujons an. 1314.
Unum fupertunicale forratum de Cindalo. Inventar*
Ecclefiae Noviom. an. 1419. es Archivis ejuf-
dein : Item una Cappa duplicata de Cindalo rubeo •
Item una cafula duplicata de Cindalo rubeo optimo.
Sendalum , In Concilio Londinenfi an. 1342. can.
a. Gaufridus Vofienfis part. 2. c. 20. Corpus aro¬
matibus vero condientes , involutum linteo candido ,
deinde corio forti fuper pallio , quod vocatur Sendal t
viridis coloris , Cenomanis detulerunt.
ZeKdarddm, pro Zendaldum , aut Cendal dum , in
Concilio Budenfi c. 3 . Vide in Premidiones.
CENDRER1US. Vide Cinerarius.
CENEGILD , & Cvnegild , & Cynebot , voces Sa-
xonicae, quibus intelligitur eacompofitionis feu
muldae pars , quae ab interficiente Sc ejus cogna¬
tis , interfedi cognatis reddebatur ob amilfum
confanguineum. Quo fpedat illud Taciti deMo-
rib. Germ. Recepitque fati factionem nmverfa domus,
ubi de luendo homicidio agit. Saxonibus Cyn ,
eft cognatio , ;jilt> , folutio , vel pecunia. Oc-r
currit vocabulum in Legibus Aithelftani cap. 7.
CENES , Infpeclio. Papias MS. Bit-uric.
^ CENETO, E (limo , judico. Idem Papias MS. For¬
te legendum Cenfeo , nifia Cenes, Infpedio, Cene-
to ducendum putes.
^1 CENETUS, xtvy.c/uctTu*rcc. Gloff. Eat. Graec. Jj)ut
eft alba fronte.
CENITH, Vertex caeli vulgo Zenith. Archithrc-
niusl. 8.c.-io. v
.... Et mundi figitur axe
Indeclive Cenith , &c.
CENITUS. LexSalicatit. 3 2. de Convitiis: Si quis
alterum Cenitum clamaverit , 600. denar. ... mut¬
iletur. Ubi Gloflae , oculum rutum habentem , Gall.-
Borgne. Verum huicce interpretationi repugnant
plerique. Goldaftus hominem nihili hoc vocabulo
fignificari ait , ex Germanico Kein nuts. Wende-
linus, quafi Ghy-niet , cenitum effidum putat,
id eft, tu nihili. Homo ftultus & nihili apud Agel-
liuml. jo.c, i9.Dudo 1. 3. de A&i*Normann.
pag.
48 1 CEN
pag. c )6.Duris & obfcenis verbis me turpiter lacejfiflti ,
cum me effeminatum armifque frigidum , quin etiam
nihilum vocafli. Apud Caafarem lib. 3. de Bello
Gallico , nullius ufus Imperator,
fp* Eccardus Cenitum Cinaedum interpretatur. Mu-
ratorius to. 1. part. 2. p. 47. vifis omnium fen-
tentiis , redit ad eam quaeGoldafli & Wendejini
eft, Cenitumque interpretatur hominem nihili: quod
idem arga lignificat, inquit, fuffultus vctuflilfimo
Codice Eflenfi , qui vetuftam gloffam affert : Ce¬
nitas , id eft arga. Quae cum vocibus Graecis «p yog,
piger , otiofus , & ucvog , inanis, vacuus, iners, ma¬
gnam habent cognationem. Codex Gwelferbita-
nus apud Eccaraum habet Cynittim :quod fi vera
effet ledio, a GraecontW nuvcg, Canis, poffet deri¬
vari, vel a Cambro-BritannicoCn7^,^ Canis, Cynydd,
Curator canum. Schilterus in voce Cinit exifti-
mat vocem Jfiuintuo el Te interpretem Cmiti : Si
quis alterum Cinitum , utlegit ipfe , vocaret , Mal-
berg. J^uintuo &c. hoc autem Jfijfmtuo effe vocem
injuriae atrocis , ut Longobardorum Arga , qua
non modo crimen lenocinii imputatur , inquit ,
fed & complexum criminum. Muratorio igitur
fere concinit Schilterus. Quod mox ait Cangius
nofler Cenitum effe quali Canofum , id flare non
potefl , ut rede animadvertit idem Schilterus.
Enimvero fi Cenitus idem eft qui Canojus , idem
quoque erit qui Concacatus ; fed ex ejufdem titu¬
li numero 3 . JjLfii alterum Cone acatum . . . vocaverit
120. den.... culpabilis judicatur, ex citato vero
numero 1 . Jjhii Cenitum . . . 600. den. Multo igi¬
tur levior eft injuria Concacati quam Ciniti , ac
proinde non eadem eft utriufque vocis fignifi-
catio.
Ego vero a cano, feu luto vocabulum dedudum
malim, ita. ut Cenitus , idem fit qui C&nofus , luto
confperfus. Joannes de Janua : Cenofus , fetidus ,
jpurcus, lutulentus , bircofus. Qujppe canofum quem¬
dam appellare convicii fpecies fuit,ut ignominiae
loco habitum caeno<3c fordibus perfundi, ex libro
Ecclefiaflici c. 2 2. ver f. 1 . & 2. Hinc Graeci re-
centiores v.o<®pc7Ta\q.v pro ignominia afficere dicunt ,
ut eft in GlofTis Graeco-barbaris. Pafchafius in Vi¬
tis Patrum; Elephantiofe , cano & luto horride. Gre-
gorius Turonenf. 1. 7. c. 1 4. Tunc Rex his verbis
Jhccenfus jujjit fuper capita euntium projici equorum
ftercora , ipfumque foetidum urbis lutum. LexLongo-
bard. 1. 1 . tit. 1 6. §. 8. Pervenit ad nos , quod dum
quidam ad fufeipiendam ffionfam cujufdam ffionjtcum
paranymphis aut trotingis ambularent , perverji homi¬
nes aquam fordidam & flercoratam fuper ipfum ja-
ttaffent, &c. Charta Communix Peronenfis ann.
1207. Si quis ponens infidias ipfum cano vel luto in¬
volverit , Major & fijurati ventate intellecta a viris
five a feminis , ipfum ad folvendum decem libras Com¬
munia compellent pro emendatione foris facti. Foetidus ,
in Charta Libertatum Jazeronis oppidi in Breffia:
Si aliquis appellet aliquem ... latronem, homicidam,...
ifel foetidum , vel leprofum ,vel aliter viciofum. Sta¬
bilimenta S. Ludovici 1. 1. c. 146. Si aucuns ap¬
pelle un autre faus, ou larron , ou meurtrier , ou pu¬
gnes , ou d' auc une autre folie , vilaine &c\ Stercoreus
apud Plautum in Milite gloriofo:
. . . Glohofus , impudens ,
Stercoreus , plenus perjurii atque adulterii.
Sed & Athenienfes damnatos alicujus criminis
trpos-TiiXcizifyiv folitos docent Grammatici Graeci :
ut Lampridius in Heliog iba’<* , in Tyrannorum
ftatuis titulos lutatos , feu luto tedos. Vide Gcfta
Regum Francorum c. 2 3 . [ Zonaram to. 2. pag.
Tom. II.
CEN 482
42. 1 . edit. ] & Theophanem inChron. p. 3 72»
& infra vocem Cone agatus.
CEN IX , Nomen menfura , quotiem fextarius qua¬
ter affumitur. Gr acum eft. Papias MS. Bitur. eft pro
XoivtK-
CENNA. Vita AIdrici Epifcopi Cenoman. n. 17.
Ipfum etiam ciborium auro & argento mirifice , ficut
hodie apparet , fabricare ftuduit , in quo & Cenuas ar¬
genteas & deauratas de fuper configere pracepit. Vide¬
tur legendum Cereos. Vide Conflantinopolim
Chrift. 1. 3 . ubi de Ciborio.
CENNINGA , Kenninga , Notitia quae ab empto¬
re venditori datur de re empta a quodam tejtio
vindicata , utcompareat & venditionem praeftet.
Vox Saxonica compofita ex Cennan tean autfo-
rem advocare, proferre. Addit, ad Leges Athelfta-
nicap. 4. apud BrOmpton. Diximus de ignotis pe¬
coribus , ut nemo habeat Jine teflimonio hominis Hun-
dredi , vel hominum decimaUum : & fi hoc bene cre¬
dibile , & nijt alterutrum habeat , nolumus ei permit¬
tere Cenningam aliquam.Y ide Lambard um in Glolf.
verbo Advocare.
CENNO.GloffaejVlSS. Nitto.quod rufiice diciturCenno.
CENNUS, Acutus. Gloff. MS. Sangerman. n. 501.
f CENOBITALIS , Coenobita. Vide in hac voce.
CENODOR1UM. Vide Ceenocoperium.
CENODOXIA. Vide pofl Cenodoxus.
^1 CENODOXIUM , pro Xenodochium , Publica do¬
mus pauperum. Lambertus Ardenfis apud Lu-
dewig. tom. 8. Reliq. MSS. p. 461. Inftauravit &
ipfe pauperum Cenodoxium & leprofonm.
CENODOXUS , Inanis gloria cupidus, Papiae. Km(
feao-wT»? , Philoni lib. de Somn. o tv ncuraut
utvetic, qtpoyavot; doceat; , eidem lib. 3. demutat, no-
min. IfidorusPelufiota lib. 3 . Epilt. 3 81. Ktvodcfyv
appellat , roV t<p of; /an 7rpaf]t/ cho^a^eo-Qui (ZovXc/juvcv.
Lexicon. Grxc.MS. Reg. oiofxoLTiac, ,kh’Hc^cc , di»-
tr/e . e7raptnc , Ktvclofyct. V etus Charta tom. 8 • Spici¬
legii Acheriani p. 155. Sacerdotem vere nobiem ,
orthodoxum , non Cenodoxum , humilem, non philarchi-
cum , &c. Cenedoxa civitas , de Conftantinopoli
apudLuithprandum in Legat.
Cenodoxia, Vana gloria. Ugutio : Cenodoxia, id
eft , cenofa & vana gloria , ficut eft gloria mundana.
Ifidorusl. 2. de Divin. offic. 'c. 1 5. de Monachis:
Multos enim ex eis Cenodoxia morbus commaculat.
Althelmus de O£to vitiis c. 7.
Jftjyam peftem prifei' dicunt Cenodoxia Graci ,
Vana quod in Latium transfertur gloria nomen.
Eckchardus Junior de Cafib. S. Galli c. 1 ,p. 49.
Illicoqiie adeft peftis illa, qua Grace dicitur Ktvolcfyu ,
aurium inflatio magna. VideS. Honoratum in Vita
S. Hilarii Arelat. Radulfum in Vita S. Richardi
Epifcopi Ciceflrenfis n. 72. Joan. Sarifberienfem
1. 8. Policrat. cap. 1. praeterea Caffianum 1. 1 1.
Collationum , qui eft de Cenodoxia , quam , inquit,
nos vanam five inanem gloriam poffumus appellare.
Scripfit S. Antiochus Homiliam , quae eft 4 3 . ^ip»
> nvolc^ict;. [ V ide praeterea Nilum Monachum lib.
de Perifceria fed. 3 . cap. 1. & lib. de V itiis c. 1 5 .
1 6. <5cc. ]
CtNODoxi/t vocem pro quovis delido videtur
ufurpare Capitulare 2. Caroli Magni ann. 813.
cap. 1. Ut Epifcopi. . . inquirendi ftudium habeant de
inceftu , de parricidiis , fratricidiis , adulteriis , Ceno -
doxiis , & aliis malis qua contraria funt Deo ,&c.
CENOLENTQS , Renovatus. Papias MS. Bitur.
Item : Cenulentus , Renovatus, Gr. nocivo c , Novus.
CENOMANENSES Denarii, Solidi. Vide
in Moneta.
43 3 CEN
CENONES , Dignitas Ecclefiaflica apud Cataphry-
ges haereticos , feu Montanittas , habebantur fe¬
cundo loco, cum primo Patriarchas , tertio Epi-
fcopos ponerent , ut audor eft fandus Hierony¬
mus Epift. 5 4. ad Marcellatn, ubi quidam Codd.
habent Iconomos , feu Oeconomos.
CENOPS, Genus mufcae quae in vino gignitur ,
apud Petrum de Crefcentiis lib. 4. de Agricultu¬
ra cap. 3 5 . Melius fcripfiftet Conops a Graeco xwo4.
Culex vinarius.
«JJ- CENOTAPHYA, Simulacra , que Grace /Aop4>*>/z«-
Ta dicuntur. GlolTar.MS.Sangerman. n. 5 01. Kst-c-ra-
<picv eft monumentum fine corpore ad memoriam
defundi exftrudum : hocque fenfu Cenotaphium
ufurpant Ulpianus , Lampridius & alii. Hinc Ce-
notophium fumitur pro feretro vacuo , quod in
exequiis & anniverfariis mortuorum exponitur
inEcclefiis , Concil.Hifp. tom. 4. pag. 348. Ne
fepulcro ullius perfona , cujufcumque flatus illa Jit , Ce¬
notaphium imponatur , niji in diebus depojitionis , exe-
quiarum & anniverfarii.
CENOVECTORIUM, Gallice , Civiere, alibi Tum-
berel , in veteri Glolf. Lat. Gali. in Bibi. Thuana
num. 525 . Ugutio : Cenovehium , & Cenovecloriumt
injlrumentum , cum quo portatur cenum.
CENRADA, f. Cinis & purgamentum metalli
liquati. Statuta Mafiil. lib. 1. cap. 57. Magifter
vel funditor argenti teneatur dictum argentum tamdiu
& totiens refundere in ditio efmero pro dictis fex den.
dandis pro Jingulis marchis , donec dictum argentum
exeat ad legem fupra nominatam ad arbitrium trium
proborum hominum pradiclorum , & Cenrada cum his
qua pertinent ad dictam Cenradam Jint fuper merca¬
tores feu mercatorum quorum fundetur argentum in di¬
tio efmero. Ibid. lib. 4. cap. 2. Nulla perfona au¬
deat terram , vel fcobillam , vel fimum , vel lapides ,
vel Cenradam , vel quidquam aliud mobile , quod pof-
fet nocere portui, mittere vel impingere , vel projicere
in aliqua parte ditiarum viarum , poftquam aqua' plu¬
viales incipient currere per ditias vias ver fus portum.
CENSA, Censalis, Censamintum. Vide
Cenfus.
C ENS ARI A. Liber vetus MS. Ecclefiae Cantua-
rienfis a Somnero laudatus : De C en fanis nativo¬
rum , quod poffnt exire tenuram domini , ad laboran¬
dum & operandum extra , & fatim pofi opera redire.
Locum alium ex RogeroHovedeno fubdit idem
Somnerus fol. 42,4. Edit. Angi. Praterea inquiji-
tio , quaquarenda erat de prifis & Ccnferiis omnium
Ballivorum Domini Regis , &c.
QCT Non putem Cenfariis nativorum a Cenfaria de-
fcendere , fed potius a Cenfarii. Sunt autem , fi be¬
ne conjedo, Cenfarii nativorum , iidem qui nativi
feu fervi gleba , quibus hic facultas afleritur , ad
opus pergendi extra tenuram feu limites polfef-
fionis domini , modo poli laborem revertantur.
Ad cenferiis pofterioris exempli quod attinet, a
cenferia quidem elfe lubens fateor , at non eadem
videtur elfe notio. Cenferia idem elfe poffet quod
cenfus [eu cenjiva Gal. Cenfive. Hacvoce utitur Jo-
foannes Rex Angliae in Litteris de pace cum Ba¬
ronibus fuis ann. 1215. apud Rymer. tom. 1 . p.
202. Mandamus etiam vobis quod de finibus & Ccnfe¬
riis vobis fattis eccajione illius difeordia ,Jt quid fu-
perefl reddendum ultra pradittum diem Veneris , nichil
capiatis ; & fi quid pofi diem Veneris cepifiis , illud
ftatim reddatis. Et corpora prifonum & objlUum cap¬
torum & detentorum occajionc hujus guerravel finium ,
vel Cen feriarum pradiclarum, fine dilatione deliberetis.
CENSARIUS, Censatus. Vide Cenfus.
CEN 484
CENSERE , Decernere , llatuere , non femel in
Vita Aldrici Epifcopi Cenoman. n. 4. 20. &c.
^CENSERIA. Vide Cenfaria.
CENSIALES. Papias MS. Bituric. Culices , Cenjia-
les. Editus habet , Centiales.
CENSICUS a Cenfu , id eft , dives. GlolTar. MS.
S. Andreoe Avenion. fiec. xm. exaratum.
CEN SILIS , Censio, Censionarius , Cen, sire ,
Censitor , Cinsitus , Censiva, Censo. Vide ia
Cenfus.
CENSOR , Judex. GlolE iElfrici : Cenfores , vel ju¬
dices, vel Arbitri : fcjeman , id eft , judices. Theo-
dulfus Aurei, in Parcenefi ad Judices 1. 1. Carm.
pag. l?i.
fjudicii callem Cenfores prendite jufii.
Infra pag. 132.
Hic ita Cenfores pravos his vocibus hifcens
Admonet.
Ibidem :
Vidi ego Cenfores ad juris munia tardos ,
Munera , nam fateor , ad capienda citos.
S. Eulogius Cordubenfis in Praefat. ad Memo¬
riale Sanator. fjudicem adiit. Et mox: Arguitur ,
quod gravitatis Cenforis oblitus , leviter per femetipfum
ad cadendum Martyrem egerit. Lib. 3. cap. 16.
Corduba Patricia Cenfor 'a Rege prafeftus extiterat.
Vita Ludovici Pii an. 8 30. Jduospoftea ad judi¬
cium adduttos , quum omnes juris Cenfores , filiique
Imperatoris judicio legali , tanquam reos maje fiatis
decernerent capitali fententia feriri , nullum ex eis per-
mtfit occidi.
Censores, pro colonis cenfitis , in Charta Ala-
mann. 8 8. apud Goldaflum.
Censorium, Tribunal, in Glofiis Arabico-Lat.
Censorius D i f.s , Judicii fupremi dies. Vetus
Infcriptio Chriftiana Verona; : Solus cur fimqua -
ris , ut in die Cenforio Jine impedimento facilius refur-
gam. Dies examinationis , in Epitaphio Theodimi
Subdiaconi Regionarii S. R. E. & Corredoris
Campanice , quod exflat Neapoli in Ecclef. S.
Andrea: ad Nidum , apud Baronium an. 75. 4.
Dies decretus , apud Commodianum Inltr. 54.
Flamma quos aterna torquebit die Decreto ; id eft.
Decretorio , Cenforio. S. Auguftinus Serm. 247. de
Tempore : Non metuis , ne cum refiurrettionis dies ve¬
nerit , artifex tuus . . . increpans vigore Cenforis &
judicis dicat , &c.
Censura, Judicium , judicis fententia. Salvia-
nus lib. 2. de Gubernat. Dei : Cur hac omnia ! cur
utique , ni fi ut intelligarnus canuem futuram femper in
mundo Cenfuram & cohercitionem Dei qua fuiffet.
Utitur ibi non femel. Analtafius Bibi, in Exi¬
lio S. Martini PP. pag. 96. Putabant enim ablutum
venturam Cenfuram , ut trucidaretur. [Bulla Leonis
IX. Papce Annal. Benedid. to. 4. pag. 7 3 5. coL
2. Ut qua fiabilienda piorum pertinere dinofeuntur lo¬
corum , ubertim promulgare & apoftolica inftitutionis
Cenfura debeamus confirmare. Ibidem pag. 374^.
107. Fuit aliquis ibi qui diceret ex privilegii Cenfura
Fuldenfem exigi Pafiorem , eo quod tertium AntifU-
tem fedis Moguntina mittere Fuldenfe deberet ovile.]
Censura , Severitas morum , & difciplina exa-
dior : vox rccentioris Latinitatis , inquit Cafau^
bonus. Chronicon Andrcnfe pag. 375. Vir Jin-
gularis Cenfura & feveritatis. Occurrit apud Ca¬
pitolinum, Pollionem , Volcatium, & aliquot
alios. Ifidorus Pacenfis Epifcopus in Chronico
aera 753. Omnem Hifpaniam per annos tres fub Cetb
furario jugo pacificans.
Censura Ecclesiastica, Judicium ahEpi-
48 5 CEN
fcopo prolatum, quo vocabulo non folum interdittl,
fed fufpenjioins & excommunicationis fententia intel-
ligitur, ut ed cap. 20. de Verb. fign. Concil.
Erancoford. ann.794. can. 9. Exivit tamen ejus
homo ad judicium Dei , neque per Regis ordinationem ,
neque per /ancla Synodi cenfuram ,fed fpontanea vo¬
luntate.
<|[ CENSU ALIS , CensualitAs , Censu aliter , Cen-
suarius , Censumorthidus, &c. Vide in Cenfus.
CENSURA. Vide Cenfor & infra vocem Cenfus.
CENSUS , Tributum , penfitatio ex agris & prae¬
diis, Scc. Capitula Caroli Calvi tit. 9. Requirant
de Capellis & Abbatiolis ex cajis Dei in beneficium
datis, qualis Cenfus inde exeat. Tit. 3 \. JJHiCen-
fa de rebus Ecclejiafticis ad Ecclcjias perf Ivere de-
trettant. Concilium Meldenfe an. 845. can. 6 2.
/Juxta legale & antiquum edictum , JjEfi negligit Cen-
fum , perdat agrum. Charta Caroli Mag. in Adis
Epifcop. Cenoman. pag. 167. £)n negligit Cen-
futn, perdat agrum , & per hanc auftoritatem Jive eo¬
rum negligentia vel contemptu ipfa perdant benefeia.
Cf.nsus^stivalis, in Charta an. 1 1 8 o - apud
Steph. Stephanium in Prolegomenis ad Hiftor.
Saxonis Grammatici pag. 16.
Census Alodarius, in Tabulario Monalterii
Conchenfis in Ruthenis Ch. z 5 3 . qui ex alodis
debetur.
Census Cadf.re dicitur, cum quis ab eo exi--
mitur, in Charta an. 8 9 7. in Hili. Vergiac. pag.
z ! . Vide fj ornus.
Census Capit alis. Tabular. Maurigniacenfe
an. 1 2 5 1 . ch. 6 5 . jDua terra quondam fuit. . . ut
dicitur onerata in 15. denariis Parif. & dicitur Ca¬
pitalis Cenfus. Charta Blanchae Comitiffae Tre-
cenfis an. 1 2 2 4. ex T abul.Campan.Thuan. Super
eo quod pojfefjlones quas tenebant . . . nomine Cenfus
Capitalis tradebant ad cenfium aderefeentem , &c.
Vide Capitale 5 .
Census CotArius, P radicis , Cens Cottier. T a-
bularium Prioratus S. Nicafii de Mellento ann.
3205. fol. 6 5. Nicolaus Sellarius debet annuatim
de domo fua... 1 5. fol. de Cenfu cotier, &c. Oc¬
currit alibi. Cens quotage , in Charta Regis Philip¬
pi Pulcri an. 1 3 1 o. in 47. Regello Tabularii
Regii num. 1 4.
f Census Coustumarum, Qui folvitur ex
confuetudine , in Codice MS. reddituum Epifco-
patus Autidiod. anno circiter 1290. exarato.
Vide Confuetudo , 6c mox Cenfus Ufaticus.
Census Crescens, nollris Cens croijfant. Charta
an. 1 2 o 2. in Hift. Monmorenc. pag. 395. Con-
cefferunt totum augmentum cenfus hofiijiarum qua ibi
fiunt , quod vulgo dicitur Croifcens.
te? Ex hoc loco patet quid nodrates P radici olim
fibi voluerint his verbis Croix de cens , vel ut alii
melius efferunt , Croifis de cens , & quam perpe¬
ram illa interpretatus fitMoIinaeus in fu o Com¬
mentario ad antiquam Confuetud. Parif. tit. de
CenfivisGloiT. 2. n. i6.fub finem: Si didum fit,
inquit , a dix fols de cens & furcens,xel d dix fols de
Croix decens ou rente antiquitus ufitatum , non fi-
gnificat Incrementum cenfus, prout nonnulliargute
putant, fed incaute, quia illud verbum etiam uni¬
co denario cenfus a veteribus frequenter addeba¬
tur : fed donat praedationem cenfus in certa pecu¬
nia numerata confidere, quae altera parte Cruce li¬
gnata fit.Hanc opinionem amplexi funt Brodaeus
in novam Confuetud.Parif.tit.de Cenfivis n.2 3 .
pag. 5 3 9. & quidam alii Scriptores eruditi. Ve¬
rum refelli poted ex uno allato loco , ubi Aug-
Tom. II.
CEN 4 86
mentum cenfus dicitur Croi fcens : quod Unum idem-
que ed cum antiquo Croix de cens , vel potius
Croifl decens: His' igitur verbrs non denarius Cruce
lignatus , non cenfus ipfe primigenius, fed Cen¬
fus fecundarius & redditus ,feu Incrementum cen¬
fus debet intelligi , Gall. S arcens , Rente. Rem
palam facit Philippus Pulcher Franc. Rex in
Edido an. 1 3 o 3 • apud de Lauriere tom. 1. Ordi¬
nat. pag. 387 ubi fic legitur : Cum cives nofiri
Parijtenjes ftpplic affent nobis , quod nos ordinaremus
& Jlatueremus certum terminum , infra quem illi qui¬
bus debentur Incrementa cenfium vel reditus , pojfent
aff gnare ad domos & poffejfiones , cum earum pertinen -
ius , Jitas Parijius , de quibus eifdem civibus deben¬
tur Incrementa cenfuum & reditus de eifdem, quando
domus vel pcjfejfones hujufmodi funt vacua , & ad hoc
redatta , quod non pojfunt ipji circa percipere cenfus
vel reditus earum . . . Nos ipforum civium indemni¬
tati . . . providere volentes . . . futuimus , &c. Simi -
lia prorfus habentur in Edido Philippi VI. an.
138 3. apud elimdem de Lauriere tom. 2. pag.
1 96.de 19 7. ubi ante nos obfervavit Incremen¬
ta cenfuum , qui in laudatis Edidis pluries red¬
ditus appellantur , non ede cum cenfibus pri¬
migeniis confundendos, fed redditus efie primi¬
geniis fuperadditos ,adventitiafque penfiones ab
ipfis cenfibus diltinguendas. Id confirmat Lit¬
teris Hugonis de Coufy Cudodis PraepofituraePa-
rifienfis quae fic fe habent : A tous ceux qui ces
prefentes Lettres verront , Hugues de Coufy , Gaule
de la Prevofte de Paris , Salitu Scavoir faifons ,
que pardevant Denis de la Celle & Mery de laPree,
Cieres Notaires juret. efablis de par nofre Sire le
Roy au Chaflelet de Paris , aufquels quant attx cho-
fes qui f en fuivent , faire , oyr , & a vous r apporter ,
nous avons commis & commettons de tout nofre pooir
en euls, ajoutant foy pleniere en ce cas & en greigneur ,
perfonnellement efablis /Jean Bourdon & Emmeline
fa femme , file de f eu Philippe Bonnecin bourgeois de
Paris & fes hoirs ,foif. 'ante quatre livres neuf fols cnt~e
deniers parijis de Croix de cens ou rente , que iis avoient
de propre h erit age , de ladite Emmeline chafcun an,
eslieux &fur les lieux cy-apres nommez. & devifesx
en cette muniere. C' efi d fpavoir premierement fur la
maifon, &c. His addo quae habentur in Tabula¬
rio Calenfi pag. 270. Pro fexaginta f olidis Parif
annui Incrementi temporalis feu perpetui redditus red¬
dendis eifdem. . . & aliis cenfariis ditia domus ; ubi
incrementum aliud non ed quam Cenfus crefcens ,
ut fatis patet.
Censum Dividere. Tabularium Prioratus de
Domina in Delphinatu fol. 21. Tali conditione tit
ad obitum meum hoc totum de meo prius eis reddat ,
quam Cenfus meus Dividi incipiatur.
Census DominicatUs , Qui ad Dominum
pertinet. Capitula Caroli Calvi tit. 42. Accipiat
de manfo indominicato denarios 12 .de manfo inge-
nuili 4. denarios de Cenfu Dominicato , & 4. de fa¬
cultate manfuarii.
Census Duplicatus, Qui a vadallis domino
praedatur in certis occafionibus, & in gravioribus
necelfitatibus. Exdat Charta Alfonfi Comitis Pi-
davenfis menfisOdob. an. 1 269. deabufu qui
committebatur in coadione Cenfus duplicati ,
Niorti. Ex alia ejufdem , docemur ab eo lub-
ditis impolitum pro expenfis viaa Hierofolymi-
tanae , quam fufecperat : Dicta igitur 'Terra fanfta
attento necejf tatis articulo , fulto infuper pr alex tu
confuetudinis approbata , ufufque longavi , cujus non
ef vilis auctoritas t mandavijfe meminimus Cenfum coi -
Elh ij
487 CEN
■ ligi Duplicatum , prius faci a nobis fxpius relatione ,
quod, fecundum ufum patria t unquam Crucejignati id
facere poteramus. Charta libertatum villae S. Ger¬
mani in Forefio an. 1249. Antiquus Cenfus nobis
debitus nummorum & gallinarum tantum debet Du¬
plicari. Vide StephanumTornac. Epift. 238. no¬
va: edit. Fit etiam mentio Cenfus duplicati in Sta¬
tuto des Racbats d mercy , apud Gallandum de
Franco alodio pag. 68. ubi pro de leurs doubles t
legendum Cens doubles , ut praefert MS. Codex
quem vidi. Charta an. 1210. ex Tabulario Fof-
fatenfi fol. 1 1 4. Pro Jingulis focis duos folidos red¬
dere , qui duo [olidi bis tribus decaujis Duplicabun¬
tur , cum dominus Rex qtieflam exiget communiter d
Regalibus Abbatiis fuis , cum D. Papa ad partes no-
firas venerit , cum , quod abfit, incendium pajfa fuerit
Abbatia noftra. Duplicatus potiffimum cenfus exi¬
gebatur in tribus cafibus, in quibus dominus a
valfallo legalia auxilia petere poterat , ut eft in
Confuetudine Andegavenli art. 128* 129. &
Cenoman. 138. 139. Adde Perticenf. art. 82.
Pi&avenfem art. 160. Soefmenfem art. 3. & de
Ferte Auvray art. 6.
Censos Triplicatus, Cens Tierce , in Con¬
fuetudine Drocenli art. 6.
CensusEcclesijB Romana, in provinciis ,
pro quibus colligendis quotannis mittebantur a
Summo Pontifice Diaconi, aut Subdiaconi, vel
Legati , ut ex Epiftolis Gregorii Magni pafiim ,
Nicolai I. PP. Epill. 5 5 . Innocentii III. lib. 1 5 .
Epift. 166. 167. & aliis colligitur. Ii autem con¬
flabantur ex liberalitatibus Principum, qui cer¬
tis praeftationibus annuis regna & terras fuas , at¬
que adeo ipfos fubditos iis Ecclefiae Romanae
quotannis exfolvendis adftrinxerunt. Gregorius
VII. 1. 8. Epift. ult. Carolus Imperator . . . in tri-
lus locis annuatim colligebat mille & ducentas libras
ad fervitium Apoftolicx fedis , id efi,Aquifgrani, apud
Podium S . Maria , & apud S.JEgidium , excepto boc
quod unufquifque propria devotione offerebat. Exftat
Bulla MS. Nicolai IV. PP. an. 3. in qua conti¬
nentur Cenfus Ecclejiarum in Regno ( Siciliae)^
Campania, & Maritima , ficut in Regiftris ejuf-
dem Romanae Ecclefiae habentur. Vide Baron.
an. 1059. n. 5 9- 1065. n. 93. 107 6. n. 5 6.
Indicebantur etiam cenfus annui perfolvendi
Monafteriis & Ecclefiis , in fignum prote&ionis
Sedis Apoftolicae : quae juris S. Petri dicuntur
fuifte, apud Hugonem Flaviniae, pag. 197. ex
Epiftola Gregorii VII. PP. ex qua patet ejufi-
modi cenfus in Gallia exadtos. Adde Bibi. Clu¬
niae. pag. 274. Beflium in Comitib. Pi&av.pag.
532. &c. Vide Denarius S. Petri.
^Censuum. Incrementa. Vide fupra Cenfus
crefcens.
'Uf Census S. L 1 ce rii. Statuta Augerii II. Epifc.
Conferan. an. 1 2 8 o . Pracipimus omnibus Redoribus
& Curatis in virtute fandx obedientia,ut injingulis Do¬
minicis Jfduadr agejima fanclamoneant & inducant ple¬
bes fuas , ut folvere debeant Cenfus S. Licerii , quos
abfque peccato detinere non poffunt , prout ejl anti¬
quitus fieri confuetum. Quifnam fuerit hic cenfus
S. Licerio feu Ecclefiae Cathcdrali folutus, mihi
incompertum.
^■Census Manus FirmjE. Charta fundationis
Veteris-PediculiOrd. Grandimont. an. 1172.
apudMarten. to. 1 . Coli. AmpliflT. coi. 8 8 7. Item
Domnus Mattbaus V anne & Domnus Stephaniis Pu¬
tet dederunt eifdcm fratribus Cenfum manus firma cum
*mni jufiitia & dominatione, Yide Mamfirma.
CEN 48 8
Ce n su-M o rth 1 du s. Diploma Edwardi Coni,
in Monadico Anglic. tom. 1. pag. 61 .Et omnia
qua ad ipfutn locum pertinent , Jtnt omnino libera ,
cella , Ecclejix . . . cum redditibus , fervidis , debitis , ..
decimis , donariis ,Cenjumorthidis , legibus , confuetu-
dinibus , &c. Occurrit rurfum in alia Edwardi
Chartaeodem verborum tenore, pag. 237. Ubi
loci nefeio an fit quod Censmort , ou rente renda-
ble , vocat Confuetudo Arvernenfis tit. 3 1. art.
70. Redditus annuus 5 o .[olidorum Partfienjiummor-
tificatus , in Charta an. 1 270. in Tabulario Fof-
fatenfi fol. 70. Cens amorti, qui redimi non poteft,
qui ne fe pe ut raebeter.
Census Beati Olavi, Qui & Fotum B. Ola¬
vi Suecis , & in Charta Pauli Nidrofienlis Epi¬
scopi, Sant-Olafs-Scatt. Cenfus qui a Suecis adS.-
Olavi Norvegorum Regis fepulcrum Nidrofiam
in Norwegia deferebatur : quem Upfaliam ad
ejufdem Sanfti altare ferri praecepit Nicolaus Alb
Archiepifcopus Upfalienfis. Cujufmodi autem
fuerit, docet Charta ejdfdem Antiftitis an. 1314.
deferipta a Scheffero ad Chron. Archiepifc Up-
falienfium pag. 251. Videlicet de quolibet ruftico
unam ulnam tela , vel ejus v alor em : de captura ale¬
cum , de qualibet fagena unam partem didam mans-
kut : de captura foca , de qualibet nave unam mans -
kut : de qualibet nave qua vadit Stokplmis cum mer¬
cimoniis , unum denarium Svoecicum , &c.
^Census Rationalis, in Charta Comitis Mel-
lenti to. 4. Hift. Harcur. p. 2173.
Census Regalis, Regius. Capitul. 2. ann.
805. c. 20. & Capitul. 4. ejufdem anni cap. 14.
Cenfus regalis undecunque legitime exiebat , volumus
ut inde folvatur , Jtve de propria per fon a hominis ,Jive
de rebus. Adde Capitula ad Legem Salicam tit. 3 .
cap. 1 4. Capitulare 3 . ann. 8x2. cap. 1 1 . lib. 3 .
Capitul. cap. 8 5 . Capitul. 2. ann. 8 1 9. c. 3 . Scc.
U" Census Sepiarum, Qui ex Sepiis , pifeibus ,
Gall .Secbes percipiebatur, apud Lobinellum to^
2. Hift. Britan. pag. 137.
Census Siccus, Qui pecunia numerata con¬
dat. Vetus Charta in Probationibus Hift. Sabaud.
pag. x 8 . Donaticum tollendum , & omnem redhibitio¬
nem , & Jiccum Cenfum reddendum. Rente feiebe , in
Confuetudine Aquenfi tit. 8- art. 7. Marchenft
art. 180. 4 1 1. 43 z. 43 7. S. Severi tit. 6. art. 1.
2. Baion. tit. 4. art. 1 o. x 1. VideRaftallum ver¬
bo Rent , p. 1 6 2 . & infra in Pecunia Jicca.
^[Census Usatice s. ManumiffioMS.an. 12 51.
Damus omnipotenti Deo &S .Alaria Matri ejus & totb
Capitulo S . Nanam Care affonix... Cenfum annualem K
tres folidos Hugonenfes , quartos , quintos , agrerios ,
taxas , medios , quartos , tertiarios , Cenfus Ufaticos »
boairias , afiniairias , adempramenta , forifeapia , do¬
minationes & dominium , & extera terra merita , bo¬
na & jura. V ide Cenfus Couftumarum & Ufaticum.
Cens a, Idem quod Cenfus :Cenfe, in Confuetud. Du¬
catus Burgundiaeart.109.114. &c. & in Confue¬
tud. Comitatus Burgund.art. 13 .14.3 5.62.108.
[ ChartaMathildis Comitilfae Nivern.an. 1244.
inter Inftrum. to. 4. novae Gall. Chrift. coi. 102.
Donamus 40. libras ... annui redditus in Cenfa noftra
Antiffiod. annuatim percipiendas .. . qua Cenfa debe¬
tur nobis folvi annuatim . . . prxeipientes quod quicum¬
que didam Cenfam ...levaverit &c.~j Hift. Epifcop.
Autifidor. cap. 56. Dederat eidem Ecclejix multa
alia , medietatem videlicet Cenfa de Vincelhs , & ter¬
ras , &c. Infra : Dedit eis ibi Ecclefiam S. Prifci, ita
quod centum folidi de Cenfa ejufdem Ecclejix annua¬
tim dividerentur in anniverfario fuo. Occurrit non
489 CEN
femelin Confactu dinibus locali b. Bituricenfib.
edids a Thomaflerio , [ & in Charta Ludovici
Francorum Regis an. 12x9. apud Marten. to. 1 .
Amplifl. Collegi, coi. 1218.]
f Dare ad Censam, Galh Donum d cenfe , a
ferme , Sub certa proeflat io ne ad tempus elocare.
Charta Philippi Comitis Namurcenlis ann. 1211.
apud Miraeum tom. 2. pag. 1 2 1 1 . Decima illa de
Fendren annuatim danda ejl ad Cenfam de anno in an¬
tium in fejlo S. ff oh annis . . . Cenfam illam , qua (fi
Obedientia nuncupatur , habere poteft qui meliorem inde
commoditatem facere videatur , videlicet Canonicus S.
Albani quilibet.
Censio. Tabui. S. Albini Andegav. Dedit Cenfio -
nem quandam Abbati S. Albini & monachis , quia
cenfus & venditiones ex eorum beneficio (fic. Occur¬
rit haec vox ibi pluries.
Censum. Capitul. de Villis cap. 8. Cenfa de villis
nofiris , qua vinum debent , in cellaria nofira mittant.
Et c. 6 z. Quid de manfis qui arari debent , quid de
fcgahbus , quid de Cenjis , quid de feda fracta velfre-
da , &c. Ita etiam in Capitul. 2 . ann. 8 1 3 • c. 6.
in Charta ann. 897. ex Tabulario Flaviniae. [ in
alteraan. 8 98. apud Mabill. tom. 3. Annal. Be-
nedid. p. 69 3 . coi. 2. Vide to. 3 . Analed. ejuf-
dem Mabillonii p. 9 3 . ]
f Censum Ingenuile & Censum Servile,
in Codice MS. Irminonis Abb.S. Germani Parif.
fol. 54. verfo coi. 1. Ermengarius . . . habet de ter¬
ra arabili bun. v. debuerat reddere Cenfum ingenuile ,
fed propter vineam quam facit , reddit Cenfum fervile.
Censiles H OMiNEs, Cenfu i obnoxii. Quos pu¬
blicus cenfus f "pectat , in Concilio Remenfi an. 630.
can. 6. Padum Arichis Principis Beneventani cum
Neapolitanis : Si Cenfilis homo de Liburia patitur
opprejjiones , &c. Petrus de Vineis lib. 6. Epid. it.
Univerfos (fi fingulos rufiicos (fi Cenfiles , feu quo¬
cunque alio fervitutis vocabulo nuncupantur.
,T erra C ens ili s , in Charta ann. 1035. apud
Sammarthanos in Abbatib. S. Symphoriani : Ter¬
ramque Cenfilem :partim vineis confit am , parim ara¬
bilem , (fic .
C e n sile , Cenfus ipfe , Cenfe l nofiris. Vetus Con-
fuetudo localis Ambian. MS. En lc tene le Fefque,
la u il a bal , fjufiiche & toute Selgneurie , nus ne
puet jufiicier fen Cenfel fors par le Prevoft le Fefque ,
& eftl' amende fienne. Magnum Tabular. Corbeien-
fe : Item tous li treffons de le ville & de le b anlieue font
Alonf. I’ Abbe , outenu de lui enfief , oit Chenfel.
Cen salis. Terra Cen filis , in Capit. 4. ann. 819.
c. 4. in lib. 4. Capit, c. 3 9. Capitula Caroli Cal¬
vi t it. 3 2. cap. 8- Similiter & de cateris Ccnfalibus
& de rebus ad cafas Dei traditis , unde cenfus ad par¬
tem Regis exivit antiquitus. Biens Cenfeables , in Con-
fuetud. Comitat. Burgundii art. 64.65. Cenfale
donativum , in Diplomate Caroli Calvi apud Joan.
a Bofco in Vienna p. 56. Cenfale vinum, inVita
S. Urbani EpifcopiLingonenfis cap. i.num. 4.
% Cen sale , Cenfa , Vilia , praedium , Gal. Cenfe ,
Ferme. Charta Heliae Abb. de Nobiliaco an. 1 2 9 9 .
apudStephanotiumto. 3. Antiquit. Pidav. MSS.
p. 90 2. Tradidimus pro nobis (fi fuccejforibus Petro
Sutoris de Clojfayo quoddam Cenfale feu cenfam cum
pertinendis ejufdem , quod ejl fitum juxta cimeterium
deClojfayo . quod folebat tenere G craldus Limones pro
quindecim folidis (fi uno capone annui redditus.
Censarii , Villani, cenfui obnoxii , qui cenfum
praedant. Ada MurenfisMonaderii pag. 48. 49.
51.83. Ad Birmenfiorff pojfidemus duos diurnales, &
ad Ab ornem dimidium tnanfim , & Cen fanum.
CEN 490
Infra : Liberii Cen fari de Obren . . . perfoivunt cen¬
fum de auro quod appendit ficlum. Ibidem : Ad Rore
( habemus ) ex integro liberos Cenfarios. [ Compo-
fitio inter Capitulum Eccl. Noviom. & alios ann.
1303. ex Tabulario Corbeienfi : Didus Symore
nollet quod trituratores dictorum por donariorum feu
Cenfam eorumdem , &c.^ Vide tom. 6. Spicilegii
Acheriani pag. 47 i . [ Baluzium to. 2. Hifl. Ge~
neal. Arvernioe p. 1 5 1 . Ada SS. Martii tom. 1 . p.
5 9 8 . F. ]
Censarii , Exadores Cenfuum. Tabularium S.
Geno veibe Parif. ann. 1226. Cum controverfia effet
inter Abbatem S . Fictoris (fi Conventum ex una parte ,
6 Cenfarios illos qui tenebant cenfivam S. Genovefa
fuper ripam Beveris , ex alia , (fic.
Cen samen TU m , Idem quod Cenfa , nifi fit cenfus
qui percipitur in praedio alterius. Charta Philip¬
pi Augufti an. 1216. Decem modios avena admen-
furam Parifienfem percipiendos inCenfamento nofirode
Dordano.
f CensatUm Solum, Cenfui obnoxium, to. 3 .
Concifi Hifp. coi. 1 . in Donatione Alphonfi VI.
pro Monaderio S. Facundi: Qui ement JolumCen-
fatum (fi cum fuo copulaverit , duos cenfus dabit.
Censionarii, Iidem qui Ccnfarii,\ illani cen-
fui obnoxii. Privilegium Theodorici de Falke-
borc an. 1242. Promitto etiam cenfum dicta Eccle -
fie de Merfene , d Cenfionariis qui folvendo funt , fa¬
ciam perfolvi ... fi vero Cenfionarii folvendo non fue¬
rint , (fic.
Cen satus, Cenfibus donatus, dives. Ordericus
Vitalis lib. S - pag. 7 09. Filios vero fuos Robertum
(fi Hernicum honoris fui Cenfatos haredes dereliquit.
Censire, Ad cenfum ponere , ad praedandum
cenfum adringere. Fredegarius c. 74. Quingen¬
tas vaccas inferendales annis fingulis d Chlotario Se¬
niore Cenfiti reddebant. Formulae veteres apud Bi-
gnonium : Unde Cenfifii te nobis annis fingulis ad fe-
ftivitatem fandi illius , in luminaribus ipfius Sandi ,
vel pro mercedis tua augmento argentum f olidos tan¬
tum. Ktivctveiv , in Bafiiicis , ed cenfum exigere. Oc¬
currit haec vox non femel in Adis Epifcopor. Ce-
noman. p. 9 3 . 1 04. 153. 1 5 5 • to. 3 . Analedor.
Mabillonii.
Censitor, aoroypei^tvg , , in Gloff. Latin.
Graec. [ Hefychius KnnrwTwp b thv y»v juilpuv, Qnj ter¬
ram metitur. Ifid. in Glofl. Cenfitores , Agnmenfo-
res. Ulpianus 1. 4.$, 1. ff. de Cenfibus : Si agri por¬
tio chafmate perierit , debebit per Cenfitorem revelari .
Et mox. Nfi cauffam Cenfitori probarit. Erant au¬
tem Cenfitores in provinciis iidem fere qui Cen-
fores in Urbe. Praeerant cenfibus exigendis , agros
dimetiebantur, & pro fpatio & modo tributa dif-
tribuebant. Cenfitor civium Romanorum Colonia Fi-
dncenfis memoratur in vet. Infcriptione apud
Fabrett. pag. 2 9. Vide Ladantium de morte Per-
fecutor. n. 2 3 . & infra.]
Censitus , Qui fub cenfu annuo praedium pofi-
fidet : Cenfitaire , in Confuetud. Aurei ian. art.
x 29. Speculum Saxon, lib. 1. art. 54. §. 1. Non
debet Cenfitus altiora feu majora pignora , quam cenfus
annualis fuus confiat , pro domino fufiinere fuo. lbi-
dem§.6.1ib. 2. art. 21 . fi. 2. art. 5 9. §. 2. Char¬
ta an. 97 5. apud Ughellum inEpifcop. Vincen-
tinis : In Catturiano Cenfitos S . Fiti pertinentes de
cafale Peucalt. [ Indrura. an. 1 2 1 6. in Hifl. Dal-
phin. tom. i.p. 17. coi. 2. Salvo tamen jure feu-
datariis (fi agricolis five Cenfitis. Et infra: FigricoH
vel Cenfiti. Chron.Comodoliac. inter Fragm. Flid.
Scephanotii MSS. tom. 2. Prapofitus& Capitulum
49 1 CElsl
S. ff uniant cognitionem c au f arum exercuerunt in ho -
minibus fuis Cenjitis feu manjionariis. ]
Incensitus, Idem quod Cenjitus , Cenfui obno¬
xius, in Charta Ottonis Imp. ann. 967. & aliis
apud Ughellum tom. 5. Italiae facroe pag. 646.
6 88. 695. In Codice vero Tlieod. leg. un. de
Clafficis , qui non funt cenfibus affixi.
C en sita Terra, Cenfui obnoxia. Hugo Flavi-
niacenfis in Chron. an. 1098. Et tcrr a ipfa , ante¬
quam ibi domus fuiffet,CenJita erat hominibus pro mer¬
cato eorum. Infra: Homines, quorum terra erat Cenfita.
% Censitum, Eadem notione. Charta Hugonis
de Leziniaco Comitis Marchiaeann. 1 23 o. Dedit
etiam eifdcm fimiliter Cenfita, qua fuerant ejus f/o an¬
nis Frontini , qua fita funt apud Leianiacum juxta ct-
meterium helemofinarium inter domos Monachorum de
Cafiellariis & burgum prioris memorati , falvis con-
fuetudinibus nofiris , quas habemus in manjionariis Lai-
cis eorumdem Cenjitorum.
Censi v a, Cenfus ipfe, nofiris Cenjive, vox notiffi-
ma. Occurrit in Charta an. 1 2 3 1. in Hifl.Drocenfi
p. 2 70. [ in Tabui. S. Genovef £ Parif. an. 1 2 2 6 J
Censiv a T erra , Idem quod Cenfita. Ferre Cen¬
jive , in Stabilimentis S Ludovici lib. 1 . c. 98. &
in Confuet. Andegav. art. 108. Terre Cenfiviere ,
in Confuet. Burbon. Tabularium Vindocinenfe
Thuani Ch. 8 8. Dedit unam manufirmam terraCen-
fiva in pago Vindocinenfe. Occurrit ibi non femel.
f Censivarium, Jus cenfivae percipiendae, Gall.
Droit de Cenjives. Chartular. S. Vincentii Ceno-
man.fol. 87. Concefft Abbati . . . totam terram &
pratum, & etiamCenJivarium,quod ipfe habebat apud
Foff ardum in parochia S. Vincentii Lenogefili.
fCENSO , pro Cenfus, apud Acherium tom. 6 . Spi-
cileg. pag. 695. Decima qua d fidelibus datur , Dei
Cenfo nuncupanda eft , & Deo ex integro reddenda.
Censuale , Poffeffio cenfui obnoxia. Sententia
inter Epifcopum & civitatem Barcinonenfem
an. . . Pradittos honores , Cenfualia ,feu poffeffiones in
civitate & fuburbiis , &c.
Censuale Mortuum. Curia Generalis Cata-
laniae in villa MontifToni an. 1363. Pro f ententia
ferenda fuper violario }feu Cenfuali mortuo , &c. Oc¬
currit ibi non femel. Vide Cenfumorthidus , &
Violarium.
Censualis. Papias : Cenfuales , funt Officiales , qui
cenfum per provincias exigunt. Joan. de Janua : Cen-
fualis , Officialis qui cenfum exigit provincialem , &
qui dat illum. Capitolinus in tribus Gordianis :
Ut non fcriba, non fervi publici , non Cenfuales illis
attibus intereffent.
Censualis, Cenfui obnoxius. Charta Ottonis
Imperatoris an. 873. pro Monafterio Ganders-
heimenfi : Et omnes Cenfuales , qui Jingulos folidos
pro capite quifque perfolvent , tam ad hoc pradium ,
quam ad aliud Paldolxvein nuncupatum. Conradus
Marpurgenf. in S. Elizabeth pag. 290. Et puella
domina Elizabeth fe fecit fingulis annis in fuo anni -
verfario ad duos denarios Cenfualem. Adde Petrum
Venerab.lib. 1. de Mirae. cap. 28. Charta Gau-
fridi Comitis Andegavenf. exTabular. Andegav.
Terram fiam ... in qua idem Theobaldus homines
Cenfuales ibidem hofpitaverat. Chronicon Andren-
fe : Pradia , & facultates , nemora , reditus & Cenfua¬
les . . . dederunt. Charta Friderici II. Imper. an.
1230. pro privilegiis urbis Ratifponenfis : Si
homo qui Cenfualis dicitur , continuam fecerit in ci¬
vitate rejidentiam , jura civitatis confervando in dan¬
dis collettis & altis , qua d civibus ftatuuntur : nulla
pof modum exhibebit Domino fervitia per coattionem ,
CEN 491
fed tantummodo perfolvat cenfum , &c. Confuetudo
Bigorrae apud Maream in Hiflor. Beneharnenfi
lib. 9. cap. 6. Cenfuales ruftuivel liberi non in expe¬
ditionem Comitem fequantur , niji , &c. [Inftrum.
appellationis Guillermi Bruiere an. 1481. ex Ta¬
bulario B. Mariae de BonoNuncio llotomagenf.
Guillermus de la Mare fuit & eft Cenfualis ip forum ,
&c. Cenfualis manfus in Charta Henrici IV. Ducis
Silcfiae de fundatione aedis S. Crucis apudLude-
wig.to j.Reliq. MSS. p.428. Fuerunt olim qui
Ecclefiarum feu Monafleriorum homines cenfuales
fe fponte conftituebant , quocirca capitibus fu¬
per altare pofitisSando, Ecclefiae feu Monafl. Pa¬
trono titulari fele offerebant , ut Arnulfus mona¬
chus in S. Emmerammi Monaft.fieri folitum fui (Te
tradit. Vide Annal. Benedid. to. 4. pag. 286.]
Censu ales Solidi, Qui folvuntur ratione
cenfus debiti. Charta Stephani Epifc. Meldenfis
pro Abbatia S. Petri Latiniacenfis an. 1163. ex
Chartulario ejufdem Abbatiae fol. 1 17. Ecclejia
Latigniacenjis Hilderio de Monte-Udonis . . . debere
folebat viginti folidos Cenfuales , & viginti folidos Ji¬
militer Cenjfuales reddendos annuatim.
L 1 b e r C ensualis , in quo poffeffiones Sc cenfus
exhibebantur. Primus ,quem fciam , eft codex Ir*
minonis Abb. Sangerman. regnante Carolo Mag.
Terra Censualis, Quae cenfum pendit , in
Lege L.angob. lib. 3. tit- 8. §. 3. & in Capitul.
Caroli M. lib. 4. cap. 3 9. Hugo Flaviniacenfis
in Chron. an. 1098. Ipjimetin terra Cenfuali fua
fcarritiones firmaverunt , & carnes repo fuerunt. Vide
Chronicon Andrenfe pag. 348. & in verbo,
Cenfalis terra.
Censua liter Possidere, Ad cenfum , in
veteribus Tabulis ann. 1140. 1 1 44- apud Loi-
fellum in Hift. Bellovac. quod in vernacula an.
1 1 47. apud eumdem }CenJivement vertitur pag.
269, 274. 276.
Censu alitas, apudHugonem Flaviniacenfem
in Chr. an. 1098. pag. 243. Congregati funt ho¬
mines ad tuendum ufurn Cenfualitatis fua. [Charta
Matthaei de Hamo ann. 1201. ex Chartulario
Abbatiae de Arida-Gamantia in limitibus Picar-
dire & Artefioe : Praterea fidendum eft , quod Capi¬
tulum Ecclejia de And a-G amantia Matthaa concef-
Jit , quod pradiclam Cenfualitatem in alterius perfona
manu non ponet , niji affenfu illius qui prafatum cen¬
fum poffdebit. Hocce in pofteriori faltem loco
Cenfualitas idem videtur, quod fundus receptus
ad cenfum , Gall. Terre prife d cens , d rente , d,
redevance fonciere. ]
Censuarium. Charta Jacobi I. Regis Aragon.
Sub eadem pace fint guiatica noftra , . . . & Cenfua -
ria , & pennones , & omnia regalia noftra. [ Tabu-
lar. Calenfe pag. 270. Pro fexaginta fol. Panf. an¬
nui incrementi temporalis feu perpetui redditus red¬
dendis et fidem . . . & aliis Cenfuariis ditta domus. ]
Censu arius, Qui cenfus ab iis qui cenfum de
capite praeftant , exigit : officium Monafticum.
Charta an. 1030. apud Robertum in S. H uber¬
to pag. 2 9 3 . Nullum Advocatum prater Lovanien -
fem Comitem, nullum Cenfuarium prater cuftodem alta¬
ris habentes. [ Cenfuarius Monafterii S. Albani , to. 2 .
Rerum Moguntiac. p. 769. edit. 17 2 2. in Charta
donationis pro eodem Monafterio an. 1 347. ]
f Censua rius, Quj folvit cenfum , to. 3 . Con-
cil. Hifp. pag. 671. in Decreto Alphonii Regis
Arag. an. i442.Epift. Fredewci Regis Siciliae ad
Barchinonenfes ap.Marten. to. 3 . Anecd.col.7 5.
Hoc idem in pace mater fentteb at Ecclejia y qua dictum
49? CEN
regum ad nos pleno jure pertinere debere cenfutt , nofqiie
i fias fore Cenfuarium & vajfallumd V ide Arrend a tor.
<|[C£NSUATiM,Ad cenfum , feu pro cenfu , apud
Marten. to- I . Anecd. cql. 538. Unaquaque men-
fura dabit Cenfuatim fex denarios . Occurrit euam
apud Acherium to. 9. Spicii, pag. 360.
Gensuatus, Ad cenfum politus. Cafa Cenfu at a. ,
in Charta an. 1 120. apud Ughellum to. 6 . Ital.
Sacr. pag. 871.
Censu a a, Datio ad cenfum. GlofT. vet. Cenfura ,
Charta Hugonis de Oyfi Callellani Ca-
meracenlis in Tabui. Abbatiae Montis S. Martini:
Campellos quoque quofdam antequam Cenfura iftafa-
tta fuerat , emerat . . . quoniam vero res bene gejlas
plerumque folet oblivio delere,.. . memoratam Cen-
furam fecimus litteris inferi. Supra : Dedit eidem
Ecclefia ad Cenfum decem modiorum frumenti. Alia
Humolarienlis Abbatis anni 1x59. in eod. Ta¬
bui. Nos vero huic Cenfura apponimus . conditionem ,
quod neque Gerbertus neque hares ejus hunc Cenfum
vendere aut invadiare poterit.
Censura, Cenfus iple- Charta Riculfi Epifcopi
Forijulienfis apudRuhum inComitib. Provinc.
pag. 53 . Et de portu , feu de omnibus Cenf uris , qua ex
ipfo exeunt vel exire debent. Alia an. 1093. in Pro¬
bat. Hili. Sabaud. pag. 2 7. Liberum & alffolutum
a fodro & omni Cenfura pradictum Alonaficrium ejfe
jubemus. [Sententia arbitralis inter Hofpitalarios
& Capitulum Rienfe an. 1156. Hofpttal arti vero
bujufnodi comifionem abnegantes legitima anteceffi-
rwn nofi rorum donatione & triginta annorum quieta
pojjejftone pradittam Ecclejiam Jibi defendere volebant
pro confiituta Cenfura fex modiorum annona & ordn.~\
CENT A, Decima pars Centena continens decem
familias , a Germanico Zebn , Decem. Bulla au¬
rea Friderici 11. Imp.an. 1232. apud Ludewig.
tom. 7. Reliq. MSS. pag. 516. Item unufquifque
Principtm libertatibus , ) urif actionibus , comitatibus ,
Centis feu libens vel infeudatis utatur quiete , fecun¬
dum terre fue conftetudinem adprobatam. Item Cen-
tumgravii recipiant terras ( Schilter. Centas ) d Do¬
mino terre , vel ab eo , qui per Dominum terre fuit
infeiidatus. Item locum Cente nemo mutabit fine con-
fenfu Domini terre. Item ad Centas nemo fynodalis
vocetur. Non eadem ell vocis Centa notio in om¬
nibus loci citati articulis, licet eadem fit origo.
i°. fumitur pro decem familiis. 20. pro jurifdi-
<Hione in decem familiis exercenda, quam a Do¬
mino terrae debet accipere Centumgr avius ; is enim
ellCm<e judex. 3 ®. denique delignat ipfum Cen¬
tumgr avii judicium feu tribunal , ad quod vo¬
cari non debet Sy nodalis, utpote qui ad judicium
ecclefiufticum , non ad feculare pertineat. Haec
fere poli Schilterum in Glolfario Teutonico :
quod confule. "Vide Decania.
«u CENT AN A, ut Centena, Diftridus, dominium.
Privilegium Leonis IX. Papae pro Canon. Ecclef.
Virdunenfis apud Mabill. in Supplem.de Re Di-
plom. p. 99. Ad fjunchereium manf. 1 . cum banno
&Centaua. Et infra: Ad Ars vero manfi 1111. cum uno
quartario fi Iv a, banno , Centana , vineis & molendino .
CENTA TUM. Vid eCendatum in Cendalum.
CENTAURIIj Jidem qui Cantiani , Angliae populi,
apud AlferumMenevenfem an. 851 . [Puto poli
Hadr. Valelium in Valefianis legendum e(T eCan-
tuarii , quiiidem funtatque Cantii veteribus Geo-
graphis, recentioribus vero Cantuarii 8t Cantiani.]
^ CENTAURUS. Vide Centurus.
I. CENTENA, Dignitas Centenarii, feu gradus
in Schola Agentium in rebus, ad exemplum mi-
CEN 494
I i ciae armatae , proximus Principi agentium Vide
lib. 3. Cod. Th. de Cohortalib. & 1. 7. eodem
Cod. de Agent, in reb.
2. CENTENA , Pars Comitatus , aut regionis:
nam finguli Comitatus , pagi , feu territoria , <5c
regiones dividebantur in Centenas , quibus prae¬
erant minores judices, fub Comitis difpoiitione,
qui a Centena , Centenarii, appellabantur. Quippe
pagus Comitis dividebatur in Vicarias , Vicaria in
Centenas, Centena in Decanias, in quibus judices
erant Vicarii , Centenarii , Decani. Decretio Chlo-
tarii Regis cap. 1. Decretum e (i , ut quia in vigilias:
ccnfitut as nocturnas fures non caperent, eo quod per di-
verfas , intercedente conludio , f 'celera pratermtfja cu-
jlodias exercerent , Centenas feri ; in qua Centena (fi )
aliquid deperierit , capitale qui perdiderat , recipiat ,
& latroinfequatur .Ex quibus , Centenas aChlotario
primum inllitutas ad latrones arcendos videtur
polle colligi. Difta vero Centena , a centum fa¬
miliis quibus conflabar. Capitula Caroli Mag.
lib. 3. tit. 23. & Lex Longob. lib. 2. tit. 51.
§. 1 1 . Sic tamen ut contentio , qua inter eos orta ejl ,
fi in confinio duorum Comitatuum fuerit , liceat eidem
de vicina Centena adjacentis Comitatus ad fiam cau-
fam tefes habere. Capitulare 3. Ludovici Pii cap.
7. Et hac ratio examinetur per fingulas Centenas ,
&c. Adde Capitulare an. 829. cap. 7. pag. 672.
novae Edit. Chronie. Fontanellenfe cap. 7. Vil¬
lam. . . fitam in pago Oximenfi , in Centena Novia-
cenfe. Cap. 8. De villa Dtgmaniaco , qua fit a efl in
pago Ofismenfi , in Centena Alancionenfi. Tabula¬
rium Abbatiae Belliloci in Lemovicibus : Hac asm -
via funt in pago Lemovicino , & Caturcino , & Cente¬
nis Vertelenfe & Exidenfe. Alibi : Cedo res proprie¬
tatis mea , qua funt in pago Caturcino , in Centena
Exindenfe , qua vocatur Bellus Alons. Tabui. S.
Stephani Leraovicenlis : Dedit m an fim futim inpa -
go Lemovicino , in Centena Tarninfe , villa Ramnaco.
Vide Leges Wifigoth, lib. 9. tit. 2. $. 1. 3. 4.
Decretum Childerici cap. 11. 12. Decretum
Chlotarii cap. 1 . Legem Alaman. tit. 36. &c.
AuTor ell B. Rhenanus lib. 2. Rer. German.
pag. 8 8. proxime Heideibergam adhuc apparere
Centenae velligium in aliquot pagis , & manere
vocabulum. Vide Centenarius.
Centenalia , Eadem notione. Tabularium
Rothonenfe : David Monachus & Prefbiter& fi¬
ctus ejus ALoruntius dant S. Salvatori alodum fiunt
nuncupantem ad illam MmXrixm }fitum in pago Re-*
donico in Centenalia Lactnfe.
5 . CENTENA , Dillridus , jurifdfttio. dominium,'
Scigneurie. Diploma Herimanni Epifcopi Meten-
fis an. 1090. apudMeurilfium: Dedi ei filique fer -
vientibus in perpetuum cuminam qua eft in Cbamberes,
. . . cum campo qui juxta efl , cum banno & Centena ,
& pratum apud Prunoet , quod operantur rufiici de No-
miney , cum banno & Centena. Dedi etiam totum ban-
num & Centenam quinque parrochiarum in villa , qua
dicitur ad Bafilicas,&c. Vide eumdem Meuridium
p. 40 3 . Laurentius Leodienlis in Hili. Epifcop.
Virdun. pag. 280. Dux iram Dei metuens , pacem
cum Epifcopo fecit , Centenas poteftatum Ecclefia, &
pradia , qua invaferat , reddidit. Continuator Hi-
floriae Epifcoporum Virdunenfium poli Berca-
rium Prefbyterum pag. 269. Supradtitus Comes
Eridericus , dum ejfe t adhuc in laicali habitu, Pra-
benda Fratrum S. Alaria omnes Centenas eorum po-
teftatum , quibus multum inquietabantur , . . . reddi¬
dit. Infra : Centenam de IV and e lini curte , & alta
jura , qua tunc temporis poteflative ip hac (f vitate,
495 CEN
tenebat , eidem Epifcopo & Ecclefia reddidit.
CenthnjEj Homines Centena. Capitulare de V il¬
lis cap. 6 i. fififid de liberis hominibus & Centenis ,
qui partibus fifet noftri deferviunt.
Centenaria, Idem quod Centena. Charta Be-
rengarii Epifcopi Virdun. apud Hugon. Abb.
Flaviniae, in Chron. an. 951. Dedimus . . . deci¬
mam illorum arietum , qui nojlra Ecclefia perfolvun-
tur ex Bracenji Centenaria.
4. CENTENA , Centena cerae , zuccari, piperis,
eumini , &c. apu i Anglos , continet 1 3 . petras &
dimidiam : & quaelibet petra continet 8- libras*
Summa ergo librarum in centena ! 08 • Centena
canabi , telae , & hujufmodi exuo, ulnis ; Centena
ferri, ex 100. petris , ut eftin Fleta lib. 2. c. 12.
4 . 5 *
CENTENAS, Fuftium vel flagellorum centeni idus.
Ada S. Caeciliae Virg. & Mart. /fle fi inventus fue¬
rit, fine dubio atrocibus dabitur flammis, ut dici
folet , Centenas exolvet.
f CENTENALIA. Vide in Centena 2.
% CENTENARIA. Vide in Centena 3 .
*. CENTENARIUM , & Centenarius. Ifidorus
lib. 1 4. Orig. cap. 24. Centenarium , numeri no¬
men efl , eo quod centum librarum ponderis fit. Vetus
Agrimenfor : Centenarius dicitur , eo quod centum li¬
bris conflet. Ita Centenarium aris ufurpat 1. 3 . Cod.
Theod. de Conlat. aeris ArnoldusLubec. lib. 4,
cap. 37. Perfolvens ei annuatim 7. auri ponderay
qua Centener dicuntur. Paulus Warnefridus lib, 3»
de Geftis Langob. cap. 1 2. fifuindecim ei auri Cen¬
tenaria deferens. Utuntur praeterea Liberatus Dia¬
conus c. 2 2. Gregorius Turon. de Gloria Con-
feffi cap. 6 3 . lib. 5 . Hift. cap. 20. 31. Fredegar.
cap. 69. Gregor. M.lib. 2. Ind. z.Epift. 130.
Chron. Reicherfp. pag- 275. Helmodus lib. 1,
cap 84 Tageno Patavienlis , <3cc. ^pus-ia mvrwdpct
habent pamm Scriptores Byzantini , Theopha¬
nes p. 99. 1 47. 1 48. 3 3 5 - &c. Procop. lib. 1»
de Bello Perf. & in Hili, arcana , Nicetas inMan.
lib. 2. <5. 7. lib. 5«§. ult. Cinnamus , Gruter. In-
feript. 1120. 17. & alii quos paflim laudant
Scaliger deRenummaria, Meurfius& Fabrotus
in Gloifariis, & Jacob. Gotofred. ad 1. 2. C. Th.
Si quispecun. confl. nos etiam quxdam ad Cin-
namum pag. 43 5 . V ide Georg. Agrie, lib. 4. de
Ponder. Roman. p. 9 5 . & in verbo Talentum.
Centenarium CerjE, in Charta an. 1208. apud
Ughellum tom. 7. pag. 274.
Centenarium , Quod compleditur centum can¬
nas , in Statutis Maffil. lib. 3 . cap. 13 .De cana-
b actis crudis non vendendis rufi per Centenaria ....
Addentes pratetea huic capitulo , ut Centenaria cana-
b ac iorum alborum , nigrorum & brunorum intelhgan -
tur de centum cannis Centenariorum , &c.
2. CENT EN ARIUM , Canalis , per quem aqua de¬
currit. Fiftula nempe, quam Vitruvius lib. 8.
cap. 7. Centenariam vocat, quod, ut explicat Phi-
lander , lamina plumbea, antequam in rotunda¬
tionem fledatur, lata fitdigitos cei*tum, ut Jjhin-
quagenaria , lata 5 o. <Scc. Anallafius Bibi, in Ha¬
driano PP. pag. 1 1 2. Forma , qua vocatur Sabbati-
na, nimis confrattaexiftens : per quam decurrebat aqua
per Centenarium in atrio Ecclefia B. Petri , &c. Infra :
Et confeflim Centenarium illud , quod ex eadem forma
' in atrio Ecclefia B. Petri decurrebat , dum per nimiam
neglectus incuriam plumbeum ipfius Centenarii furtim
jam plurima ex parte ablatum fuiffet , &c. In Nico¬
lao I. pag. 210. Per quam decurrebat aqua per Cen¬
tenarium in urbem Romanam.
CEN 496
3 . CENTENARIUM , vel Centenarius , Officium
centum Miflfarum. Chronicon Cafaurienfe lib. 4.
Inflituit ut pro unoquoque fratre defuntto flat Cente¬
narius , hoc modo , ut a die obitus unius cujuf que Fratris
juftitia de pane & vino , & cateris cibis , cotidie in men-
fa Abbatis ponatur. Vide Tricenarium.
CENTENARIUS. Gloffi. Gr. Lat. EimIwtwj** ^Cen¬
tenarius, Centurio. Centenarii , tefte Vegetio lib. 2.
cap. 8*& 1 3. didi funt, quos antiqui Centuriones
vocabant, centum videlicet militibus pradedi.
[Vide Centena 2 . & Centenarium 1 . ]
Centenarii, Ducenarii, Sexagenarii,
Qui dicantur in Cod. Th. pluribus difquirit Ja¬
cob. Gotofredus ad lib. 1 . de Exadionibus.
Centenarii, Q ni Centenis praeerant, judices mi¬
nores qui per Centenas jus dicebant, & Comiti
fuberant, Centgrajf Germanis. [ Schilterus Cent-
graff intelligit de minori judice , qui per Decanias
tantum, non per Centenas jus dicebat. Vide Cen¬
to. ] Walafrid. Strabo lib. de Reb. Eccl. cap. 31.
Centenarii , qui & Centenariones , vel Ficarii qui per
pagos fi at uti funt , Prefbjteris plebium , qui b apti fina¬
les Ecclefias tenent , & minoribus Prefbjteris prafunt ,
conferri queunt. [Praeceptum Pippini Regis Aqui¬
taniae ex Tabulario Monafterii S. Florentii : Nul¬
lus fjudex publicus , nec Ficarius , aut Centenarius ,
&c. Privilegium Ludovicilmp. tom. 2. Maceria¬
rum Infulae Barbarae pag. 45. Ludovicus Det pro¬
videntia Imp.Aug. Epifcopis , Abbatibus , Ducibus ,
Comitibus , Ficedominis, Centenariis, Teloneariis, &cf\
Vide DefideriumCadurcenfemEpift. 16. & Ba-
bolenum inVita S. Germani Abbatis & Martyris
num. 1 1.
<tfCiNTENARii,in Praecepto Pippini Regis, cu¬
jus locus fupra refertur in Agenti.
Judicis autem officio fundos Centenarios do¬
cent Lex Salicatit. 46.1. 1. Decretum Childeb.
cap. 9. Lex Aleman. tit. 3 6. §. 3. Lex Langob.
lib. 2. tit. 42. §. 3. tit. 5 2. §. 3^tit. 5 3. §. 22.
Capitula Caroli M. lib. 4. cap. 6 2 . 6 3 . 6 4. Con¬
cilium Cabilonenfe II. cap. 2 1 . &c. Hinc Cente¬
narii Legem fcientes , in Capitulari 1. Caroli Mag.
an. 802. cap. 1 3 . Non tamen deomnibus caufis,
fed de minoribus tantum judicabant. Gloffi ve¬
tus: Centenarii , de re minima fcilicet , Minores ju¬
dices , miniftri Comitum. Capitul. 3 . an. 8 1 2. c. 4.
& lib. 3 . c. 7 9 . Ut nullus homo in placito Centenarii ,
neque ad mortem , neque ad libertatem fuam amitten¬
dam , aut ad res reddendas vel mancipia judicentur :
fcd ifla in praf entia Comitis vel Mijforum noftrorum
judicentur. Lex Langob. lib. 2. tit. 5 2. §. 10.
Omnis controverfia coram Centenariis diffiniri poteft ,
excepta redhibitione rerum immobilium & mancipio¬
rum , qua non potefl diffiniri nfi coram Comite. Eadem
habentur in Capitul. Caroli M. lib. 4. cap. 2 6.
Capitul. 1. an. 8 10. cap. 2. Appendix 2. ad lib. 4.
Capitul. Caroli M. cap. 28 .Ut ante Ficarium &
Centenarium de proprietate & libertate judicium non
terminetur aut acquiratur : nifi femper in prafentia
Mijforum Imperialium , aut tn prafentia Comitum.
Capitul. 2. an. 810. c. 15. De rebus & mancipiis ,
ut ante Ficarios & Centenarios non conquirantur.
Centenariis praeerant Comites ipfi , qui in eo¬
rum vitam & mores inquirebant. Lex Langob.
lib. 2. tit. 54. §.22. Folumus ut Comites noflri li¬
centiam habeant inquifitionem facere de Ficariis &
Centenariis , qui magis per cupiditatem quam propter
juftitiam faciendam f&pijflme placita tenent , & indt
populos nimis affligunt.
Interdum cum iis in rebus majoris momenti
dijudicabant,
(
497 CEN
dijudicabant , ut eft in Capitul. Caroli M.Iib. 2;
cap. 28. Denique ipfis omnino praeerant. Capi¬
tula Carlomanni tit. \. cap. 9. Comes pracipiatfuo
Vicecomtti \ fuifque Centenariis , ac reliquis miniftris
respublica. Si bellum ingrueret, Centenarii munus
erat Centenam fuam , feu Centenae fuse milites
in aciem educere, ut eft in Legibus Wifigoth.
lib. 9. tit. 2. §. 3. Eorum etiam praefertim cura
erat, ut diftridus latronibus , furibus , aut prae¬
datoribus purgarent, ex Capitulis Caroli C. tit.
1 1 . pag. iix. 1 • Edit. Denique in publicis adis
nomen Centenarii , perinde ac Comitis, confi-
gnatum quandoque legimus. Charta Alamannica
Goldaftina 70 . Regnante D. Hludowico . . . fub Ra¬
bone Comite , & fub Hunoldo Centenario , Indictione 5 .
Vide Concilium Arelatenfe an. 8 1 3 . can- 2 3 .
Leges Edw ardi ConfelT. cap. 3 2. praeterea Rhe¬
nanum lib. 2.RerumGerm. pag. 8 8. &Locce-
niumlib. 2. Antiquit.Sueco-Gotticar. cap. 3.
CENTENIONALIS Nummus , inleg. i.& 2.Cod.
Th. Si quis pecun. confl. quis fuerit, ambigunt
dodiores. Qujdam enim eumdem cum Centena¬
rio aureo fuilfe exiftimant , fic dido fub Helioga¬
balo , ut audor eft Lampridius , quod centum
aureos , five folidos conficeret, ut Cafaubonus ,
Salmafius , & alii. At Jacobus Gothofredus con¬
tendit , probatque Centenionalem ita a centena¬
rio diverfum , ut Centenarius major pecunia fue-
, rit, Centenionalis, minutula, ut loquitur Va¬
lerianus in Epift. ad Aurelianum : Deinde Cente-
fiioncm didum , ut Binionem , qui c hlvafa/xx redditur
in Globis Lat. Gr. & JWpjev , proindeque Cen¬
tenionalem centum aereos feu ftipes confecifiTe.
Ut ut fit, Majorinas , feu majores, & Centenionales
communes vetitas oftenditlex 1. quae eft Conftan-
tii : altera quae eft Arcadii & Honorii , Centeniona¬
lem tantum nummum in converfatione publica tr ait ari
praecipit , Majoris pecunia figuratione fnbmota. Ex
qua ult. lege infertur , Centenionalem in eo a
Majore differre, quod minutior fuerit, proinde¬
que ufui publico commodior : etfi utramque prius
vetitam par fit credere , Majorinam propter ni¬
mium pondus, Centenionalem propter nimiam
fui exiguitatem.
5[ CENTENITAS, Centum, Gall. Centaine. S. Ber-
narduslib. 5. de Confideratione cap. 7. Alioquin
Ji diverfa putemus (in Deo,} non quaternitatem habe¬
mus , fcd Center.it at em.
CENTENNIS , Centenarius , aetatis centum anno¬
rum. Gildas Sapiens de Excidio Britanniae: Nam
Centennis tu ob religtofa merita , vel coavus Alathu-
fale , exceptus ab omni prole fervaberis ?
CEN TER ARIUS , Sarcinator, qui confuit &
conficit centones , Gall. Couturier , apud Lobinel-
lum , in Gloffario ad calcem Hift. Brit. Melius
legeretur Centonarius. ,
CENTERIUS , Semita , via ftridior , ex Gallico
Sentier , quafi Semitaria. Charta an. 877. ex Ta¬
bui. S. Benigni apud Perardum : De uno fronte
Centerius communalis pergit , de alio vero fronte ftra -
da publica pergit , &c. Vide Semitarium.
CENTESIMA. In Camera Comput. Parif. cftCcw/-
potus Duplicis, feu primaCenteJtma, Compotus funphcis
feu fecunda Centejima levat a inter annum 1290. & an.
13 00. Compotus JbjiinquageJima & tertia ffuinqua-
gejima,&c. Vetus Chron.Franc. vernaculum MS.
quod delinit in an. 13 2 2. fub an. 1295. Encefian
mei fines fu alevee une fubvention ou Royaume de Er an¬
ce , c’efi d favoir le Centieme & le Cin quanti eme tant
fur les Cieres , comme fur Lais. Pour laquelle chofe
Toni. II.
CEN 498
Eoniface fit un Decret , que fe li Rois , ou li Prince ,
ou Baron , ou Prelat , nui qui fu fulges d l’ Eglife de
Romme , deslors en avant fur les extorjions leur don -
. notent qu ii encouroient en fentence d’ e f communientem.
CENTESIMARE , Ccntefimum quemque pu¬
nire , tollere. Jul.Capitolin. in Macrino cap. 1 2.
Milites fiepius decumavit , aliquando etiam Centefi-
mavit: quod verbum proprium ipjius eft , quum fe cle¬
mentem diceret , quando eos Centejimaret , qui digni
ejfent decimatione.
5ICENTETUM , Spatium centum pedum. Vide
Candetum ,
51 CENT-GRAVIUS. Vide Centa & Centenarius.
5JCENTHA. Informationes Civitatis Malfil. de
paflagio tranfmarino ex MS. Sangerman. Primo
habebit quodlibetvyfferium xiAiu.goas in carena ; item
de roda inrodai.iu.gcas ; item de plano xm. palmosi
item d Centha vi. palmos & quartum ; item de falca
in. palmos. Vide Centrum & Cinta.
5T C ENTIA , Luna. Gloffar. MS. Sangerman. nura.
5 0 1 •
51 CENTIALES. VideCenJiales.
51 CENTIGAMUS, Qui centum, id eft, plures ha¬
bet vel habuit uxores , ut Bigamus qui duas ,
apud Acherium tom. 2 . Spicii, pag. 1 6 9 . 0 vero
utinam nec natus , nec vijus , nec auditus , nec diftus
ex iifilem fuiffet Ccntigamus , proh pudor .'
51 CENTIMENTRUM , vel potius Centimetrium ,
vox fida ex Cento & metrum , Gall. Centon. Carmi¬
nis genus ex alienis carminibus feu carminum
particulis compofitum. Spicii. Acher. tom. 8. p.
41. in Capitulari Attonis : Centimentrum deChn -
flo Virgilianis compaginatum verfibus.
CENTIMOLUS, Centimulus, Molendinum.
Petrus Diaconus lib. 4. Chron. Cafin. c. zi.Mo-
lendina z. fub uno tegmine , Centimolum , ortos, &c.
Cap. 22 .Cum omnibus , qua tunc pofftdebat , molen¬
dinis, Centimolo , hortis , curtibus , &c. Honorii IV.
PP. Statuta pro Regni Neapolit. incolis an. 12 8 5.
apudRaynaldum num. 4 5 . Animalia deputata mo¬
lendinis, qua Centimuli vulgariter nuncupantur. Et in¬
fra : Subofficiales non capiant animalia deputata aci
Centimulos.
51 CETJTINA , pro Centena , Pars regionis. Praece¬
ptum Karolomanni Regis Franc. pro Monafterio
Prumienfi ann. 770. Jjfuod anteceffores noftri. . ..
in jure eorum poteftate conftrmaffent Jilva aliqua in lo¬
co qui dicitur Benutfelt infra Centina Belftango infra
vafta Ardenna. Vide Centena, z.
CENTO, Centrum, Centunculus. Papias ;
Cento , filtrum. Vox Latinis notilfima. Vide in
Gambefo. [ MS. Bituric. addit ad Papiam editum:
Colleftio illius qui viliffima veltigalia colligit in foro.
Tale eft havagium , quod ex varia annqna venali
percipitur a carnifice. De centonibus multa prae¬
clare differit Uluft. Fontaninus lib. 2. de Anti-
quit. Hortae cap. 4. & 5 . ]
Centrum, Eadem notione. Gloff. Saxon. ^Elfri-
ci : Centrum , vel Filtrum : Felt , ubi Centrum , eft
Graecorum Avt^ov , unde O^wjcWrpcv.
Centunculus, Eodem pariter fignificatu. Futi¬
lis Centunculus , apud Apuleium lib. 1 . Avrcu^cr ,
recentioribus Graecis eft lana vel veftis coadilis ,
quam Grxci 7r?Aov vocant. Lexicon Graec. MSS.
Reg. fign. 2062. 7U\0C , T 0 KiVTOOHXCV. WUhOV Kj 7U-
Xidiov, 'to xtVTd^ov. Aliud fign. 9 3 O.vrl^ac,
«.evTtitit.oi , xf mvliv. Joannes Cananus de Bello Con-
ftantinop. pag. 19 3 • >1) e/VwAfle V e»? rwV T£VT«V d.7 to Ktv-
tvkXu. id eft ingrejfus eft tabernaculum ex Centonibus
confeltum. Occurrit haec vox apud Leonem in Ta¬
li
499 CEN
ilicis pag. 51. 56. 5 7. 290. 333. Alios Scripto¬
res laudant Rigaltius & Meurlius. Ita porro Lati¬
nis Cento & Centunculus idem fonant. Vide Vale-
fium ad lib. 1 9. Ammiani pag. 164. [&Gloflar.
medice Grsecitatis. ]
CENTONARII, Artifices , quorum , utSc eorum
collegii ac corporis paffim mentio in veteribus In-
fcriptionibus apud Gruterum , ubi fere femper
Fabris, Dendrophoris, & Tignariis adjunguntur.
De iis etiam eft tit. Cod. Th. de Centonariis &
Dendrophoris , ubi in lib. 1 . Conllantinus {latuit ,
ut in quibufcunque oppidis Dendrophori fuerint , Cen¬
tonariorum atque Fabrorum corporibus adnefiantur :
quoniam hac corpora frequentia hominum multiplicari
oportet. Ex quibus patet magnam inter fe habuifle
affinitatem ejufmodi artifices : quod etiam colli¬
gitur ex eo quod eofdem prxfedos haberent, ut
eft apudGruter. 36.11.45. 8. eofdem Patronos
427. 1 . eofdem Magiftros Qujnquiennales, 261.
4. V erum qui dicantur & Dendrophori , & Centona¬
rii, atque adeo ipfi Fabri , non omnino conftat.De
Fabris , qui Centonariis & Dendrophoris jun¬
guntur, Aii ferrarii alii tignarii dicuntur apud Gru-
ter. 261. 4. qui unice Fabri dicuntur 3 6.11. 322.
4. 3 9 3 . 8. 40 2. 2. At ii omnes fub Fabrorum ap¬
pellatione videntur comprehendi , 45. 8. ubi
mentio fit Prafefii Fabrorum colleg. Dendroph. Cen-
ton & Tignar. Qui igitur hi omnes? Dendropho¬
ros quidam interpretantur, qui ligna , arbores,
& materias ligneas ad aedificia conficienda ven¬
debant , Vendeurs de bois : fabros tignarios , quos
vulgo Carpentarids appellamus ; Ferrarios , qui in
ferro operantur. At in Centonariis haerent. An
igitur Centonarii fuere qui Centones conficiebant!
Verum quid commune habent Centonarii cum
fabris tignariis & ferrariis , nifi ut effent qui in
caftris tabernacula conficerent, una cum tignariis
& ferrariis fabris, quorum etiam opera in iis cx-
ftruendis neceftaria erat. Quod vero de Cento¬
nariis affert Jacob.Gotofredus , vix putem a quo¬
quam probatum iri. Centonariorum praeterea
mentio eft in 1. 162. Cod. Theod. de Decurion.
$3- Horum omnium opificum artificumve, qui ge¬
nerali Fabrorum nomine defignantur, artes mune¬
ra & officia ceteris felicius diftinxiflfe nobis vide¬
tur liluftrifT. Fontaninus lib. 2. de Antiquit. Hor¬
tae cap. 5. ubi docet Dendrophoris curam fuifle
primo caedendarum in filvis arborum , unde for¬
te Vegetio Concades appellantur; deinde nego¬
tium etiam fuifle , ut earumdem arborum rudem
& informem materiam veherent vel afportarent:
cui fentcntiae fuffragatur vox ipfa c/Wptxpcpc? ,
quae proprie fignificat Arborifermn. Hanc autem
rudem & impolitam * materiam ad ea, quibus
opusertt , accommodabant Tignarii, quialii non
erant a Fabris lignariis , quos vulgo dicimus Char-
pentiers. Horum officium erat , ut verbis utar Scri¬
ptoris Clarilfimi , tigna conficere , id eft , arbores
ipfas rudes in trabium tignorumque & tabula¬
rum formam in primis redigere , & contabula¬
tiones ipfas conftruere ; nam tigni nomine com¬
prehenditur omne genus materiei , ex qua aedifi¬
cia conflant. Jam vero quare Dendrophoris <5c
Tignariis adjungantur, & quinam fuerint Cento¬
narii vidit occulatiffimus Scriptor apudCaefarem
lib. 2. de Bello Gallico cap. 9. ubi loquens de ex¬
pugnatione M a Alliae , fcribit Legionarios turrim
ex iatere fub muro fccilfe : cujus contabulationem
funtmam lateribus iutcque conftraverunt , ne quid ignis
hoftium nocere poffet •, Centonefque infuper injecerunt ,
CEN 500
fle aut tela tormentis miffa tabulationem perfringerent,
aut faxa ex catapultis latericium difcuterent. Ex iis
verbis Caefarcis, inquit laudatus Scriptor Illuftrif-
fimus, apparet cur Centonarii una conjungantur
cum Fabris, Tignariis, Dolabrariis, Scalariis &
Dendrophoris apud Gruterum in locis a Cangio
laudatis & alibi ; nimirum utpote qui finguli, li¬
cet inter fediverfi , attamen omnes in caftrenfi-
bus & navalibus aedificiis fartis tedifquqfervan-
dis occupabantur : unde pag. 440. 6. & 48 1.9.
Centonarii junguntur Naviculariis. Itaque Cento¬
narii erant , qui arcibus , navibus & militibus Cen¬
tones ipfos offerendos'curabant.
CENTONiUM , Cento, veftis ex variis panniculis
confarcinata , KtvTwtov, in Vita S. Euthymii Abb.
a Cyrillo fcriptacap. 1 5. inter Sandi illiusveftes
ac fupelledilem recenfetur.
CENTONIZAPvE , More centonario , ex variis libris
defcribere , excerpere. Rupertus Tuitienfis lib.
2. de Divin. offic. cap. 2 1 . Chron. Reicherfperg.
ann. 591. & Radulphus de Diceto in Abbrev.
Flift. Gregarius .... Antiphonarimn regulariter Cento-
niz.avit. Sigebertus de Scriptori b. Ecclef. in Beda:
Centonituavit etiam expojitionetn in Cantica Cantico¬
rum , collectis fententiis de libris G regor u PP. per
diverfa opera illius. Chron. Abbatis Gemblac. de
Burchardo Wormac. Epifcopo : Olberto difiante
& magiftr ante , magnum illud C anonumvolumen Cen-
tonir-avit , & qitafi collectis floribus omniformis vene¬
ris de prato fcripturarum coronam prettofiorem auro &
topajio , in edito Ecclcfiacullocavit. Tertullianus de
Praffcript. c. 39. Homerocenton.es etiam vocare fo-
lent , qui de carminibus Homeri propria opera , more
Centonario ex multis hinc inde Compofitis in unum far¬
ciunt corpus. [ Papias in MS. Bituric. heee tria fimul
congerit tanquam fynonyma. Centonisuo , avi, Cen -
tuplico , avi , Centurio, avi J
<[[ CENTRALIA. Chartularium Ecclefise Auxitanae
MS. cap. 1 1 4. de Ecclefia de Albiano : Impigne -
ravit medietatem Ecclefia de Albiano . . . pro lx. fol.
Morlanenfis moneta integra , fient ipfe & pradeceffo-
res fui habuerunt & tenuerunt liberam & quietam abf-
que fervido cum decimis , <& oblationibus , & cum
capellania & cimiterio , ficut antiquitus habuerat ,
& Centralibus, & acceptis nummis inclaufiro B. Ala¬
ria. f. legendum eft , Cenfuahbus , i. e. cenfibus.
CENTRIX , d centum , vel cento dicitur , & dicuntur
Centrices meretrices , lupa , multivira , diabolares , no-
varia , & dicuntur a centum propter multitudinem ,
vela centonibus , id efl,filtris , quod ex iis defice ab an-
tur ,vel quod flernantur in lupanari, ut locus redda¬
tur calidior. Joan. de Janua.
IT CENTRO, Convitiatvr , in Vocabulario Suf-
fannaei.
1 . CENTRUM , Fornicis circulus , cui tota conca¬
meratio innititur, noftris Ceintre. [ Gloffar. MS.
Centrum , Medium camera. ] Centrum camera , apud
Nicolaum I. PP. Epift. 2. Monachus S. Mariani
in Chron. fjam exftrufia teftudine vifum eft debere
fubmoveri Centra , quibus fuerat teftudo fubfulta.Vi-
ta S. Boniti Epifcopi Claromont. num. 1 7 .San¬
ctorum altaria nitent , Centra hinc inde geminata con -
nefiunt, &c. Ibidem : J>) nater fena Centra decora in¬
ferius fuperius connexa fingunt. [ Pafchafius Radb.
in V ita S. Adalhardi Abb. inter Ada SS. Benedid.
ftec. 4. part. i .p. 340 .Sepulta funt autem decen¬
ter membra carifjimi Senis in Bajilica B. Petii Apo-
ftoli fub fafiigio inter ejufdcm medioxima quatitor Ec¬
clefia Centra , &c. Vide Hift. Dalphin. tom. 2. p.
2 74. Utitur etiam Caflianus Collat. 24. c. 6.1
yo i CEN
2. CENTRUM , pro Cento. Vide in hac voce.
f CENTUA. Vide Centuria i.
% CENTUARIATUS. Vide Centuriatus.
f CENTUM, Zona pellicia Veneris , qua legitimas nu¬
ptias ligat. Papias MS. Bituric. Vide Cella.
f CENTUMGR AVIUS. VideO»M.
CENTUNCULUS. Vide Cento.
1 . CENTURIA , Ilidoro 1. 1 5 . Orig. c. 1 5 . Ager efl
ducentorum jugerum , qui apud antiquos c centum ju¬
geribus vocabatur ; fedpoflea duplicata efl , nomenque
■ prifttnum retinuit , &c. Papias : Centuria, men fur a
terra , vel vinea , habens per Jingulas partes pedes 2 o .
[ Gloffar. Sangerm. MS. n. 501. Centua, menfura
terre vel vinee habens per Jingulas partes xxu. pedes. ]
Siculus Flaccus de Condit, agror. Centuriis voca¬
bulum datum efl, ex eo quod centenis hominibus ducen-
tena jugera dederunt , & ex hoc facio Centuria jufle
appellata efl. Idem alibi : Centuria non per omnes re¬
giones ducenta jugera obtinent. Hygenus : Agri ex
hofle capti diviji funt per Centurias , ut ajflgnarentur
militibus. Vide Columellam 1. 6. leg.i o. Codicis
Theod. de Annona & T ribut. & ibi Jacobum Go-
tofredum, Julianum Antecellor, c. 543» &c.
2. CENTURIA, Hundredus, feu curia Hundredi.
Joannes Sarilberienlis 1. i.Policrat. c. 4. Ne....
cogaris in Centuria , aut foro Prajidis , vel Proconfu-
lis , autfortajfe in Concilio , lafa Majeflatis reddere
rationem. Vide Hundredus.
CENTURIARE, Agrum limitibus includere. Hy¬
genus : Agrum limitibus includemus , hoc efl , Centu¬
riabimus. Hinc Centuriatio , apud Siculum Flaccum
& eumdem Hygenum.
CENTURIATUS, Idem quod Centuria, Hundredus.
Diploma Edgari Regis Angi, pro Ecclefia Elienfi
tom. 1 . Monaitici Anglic. pag. 93 .Et inter palu¬
des caufas faculares duorum Centuriatuum in Wiche-
lavoe-y in provincia Orientalium S axonum , benigne ad
Fratrum necejfaria fanciendo largior. [ In Adis SS.
Junii to. 4. p. 5 2 5 . de S. Etheldreda legitur: Et
intra paludes caufas faculares duorum Centuariatuum,
& extra paludes quinque Centuariatuum in IVicam-
lavoan, &c.^ Aliud Regis Edwardi ConfefT. ibi¬
dem pag. 94. In Comitatu Granteceflria ipfa infula ,
cum duobus Centuriatibus & omnibus appendiciis , &c.
Mox : In Comitatu Suthfolk i . • . . quinque & dimi
dium Centuriatum. Ibidem pag. 120. Unum Centu¬
riatum, id efl , Hundredum. Charta ejufdem Ed¬
gari pro W igornienfi Abbat. pag. 1 40 . Dimidium
Centuriatum , quod Anglice vocatur Cudburigelawes
Hundred, V ide Centena 2 .
CENTURINI. V ide Chrifliani de cinctura.
CENTURIO, Centenarius, qui Centena, judicis
loco , praeelt. Lex Bajwar. tit. 2. §. 5 . Et exinde
curam habeat Comes in fuo Comitatu. Ponat enim or¬
dinationem fuam fuper Centuriones & Decanos , ut
unufquifque provideat quos regit , &c. Antiq. Fuld. 1.
2. Trad.45 .Tunc Centurio Sigifrid, qui Advocatus
nofler fuit, &c. Decreta Calomani Regis Hunga-
xise 1. 1 . Singuli Comites . . . denarios , qui per utuver-
fas Hungaria partes colliguntur , quantum fuper uno¬
quoque Centurionatu fuerit cellettum .. . S trigonium
mittant , neque prius Regii Comites , vel Centuriones
partem accipiant, &c. V ide Thwrocz. in Petro Re¬
ge H ungar, c. 3 5 .
Centurio Rerum Nitentium, apud Am¬
mianum 1. 1 6. Is dicebatur , qui lignorum ac Fa¬
tuarum ex aere ac marmore in Urbe curam gere¬
bat , qui pollea Tribunus , ac demum Comes rerum
nitentium appellati. • clt. ItaH. Vafius. Centuriones,
qui certum corpus conficiebant in oppidis , &
Tom. II. 9
CEN yoi
quorum munusinter vilia & oneraria fu i (Te col¬
ligitur in leg. unie. Cod. Theod. de Centurion.
Sed quinam ii , prorfus incertum.
Centuriones, inter Officiales judicum recen-
fentur in leg. 1 . Cod. Theod. de Offic Redor.
prov.
Centurionum Tura. Tn Pado inito inter Inip.
Henricum & Pafchalem PP. apud Petrum Dia^
con. lib. 4. Chronici Cafin. c. 3 5. PaTchalis pol¬
licetur fc non invafurum Regalia , id efl, civitates ,
Ducatus , Aiar chias, Comitatus, Alonet as , teloneum,
mercatum, advocatias Imperii , jura Centurionum , &
Curtes , qua manifefte Imperti erant. Adde Dode-
chinum ann. 1110.
«ffCENTURUS, Centurio, Centaurus, eadem funt
Papiae in MS. Bituricenfi. Vide Centurio.
i. CENTUS.Sic ex lege Salica tit. 3 2.1egit Mura^-
torius tom. 1 . Scriptor. Ital. part. 2. p. ^7. coi. 2.
ubi alii habent Cenitus. V ide in hac voce.
H 1 • CEN TUS , adjed. pro Centum. Ad fumniam qua¬
titor Centarum librarum , in Hili, fundationis Mo-
nafterii Coelellinorum Suelfion. apud Marten. to.
6. Colled. Amplilf. coi. 597.
CENULENTUS, Renovatus. Gloffar. MS. San-
german. n. 5 o 1 . V ide Cenolentus.
•f CENUM , Acutum. Papias MS.
CEOCA, Gallis, feu Picardis , Choque , Stipes. Char-
taPhilippi Flandriae & Viromand. Comitis ann.
1 180. in Tabular. Abbat. Montis S. Martini :
In vendagio nemoris Ger ardus unam medietatem habe¬
bit , Abbas aliam. Radices , & quas vulgus Ceocas
vocat , omnes Abbas foliis habebit. Alibi Cochas feri-
ptum ell.
CEOLA , C 1 u l a , Navis fpecies , ex longiorum ge¬
nere , Saxonibus , Ceol. Leges Ethelredi Regis
Anglic. c. 2 3. apud Bromptonum : Si advemffet
una navicula , 1 . obol. detur , fi major , & habet Jt-
glas , 1. den.Ji adveniat Ceol , vel ulcus , & ibi ja¬
ceat ,4. den. ad theloneum dentur. Ex qujbus liquet,
Ceolam non fuilfe exiguam navem, ut vult Spel-
mannus. Id praeterea allruit Wi llelmus Malme-
fbur. lib. 1. de Geli. Angi. cap. i. qui ut copiis
tranfvehend is idoneas delcribit: Placidoque ven¬
torum favore , tribus longis navibus , quas illi Ciulas
(al, Ceolas) vocant , Britanniam allabantur. Etc. 2.
In Britanniam cum 5 . 'Ceolis copias trajecit. Ethel-
werdus lib. 3 . c. 3 . Septem Ceorl , &c. Vocis ufu$
manet etiamnum apud Anglos in Keele , pro Ca¬
rina. Spelmannus a Celocibus deducit, quod impro¬
bat Somnerus.
C v u l a , Idem quod Ceola. Gildas Sapiens de Exci¬
dio Britanniae, de Saxonibus : Tum erumpens grex
Catulorum de cubili Leana Barbaria , tribus , ut lingua
ejus exprimitur , Cyulis , noflra , longis navibus , fe¬
cundis velis ...evectus , &c. Ita etiam apud Mat¬
thaeum Wellmonafl. haec vox feribitur ann. 877.
& 897. ••
CEORLUS, Ceorlman, Cirliscus, Saxonibus
Rullicus , paganus, villanus , qui agriculturam
exercet , infimae , fed liberae tamen conditionis
homo. Iis opponuntur Eorlt, id ell , Comites, No¬
biles. Leges Inae Regis Weft-Saxiae cap. 40. apud
Brompton. Si Ceurlus & femina puerum Jimul ha¬
beat , &c. Cap. 42. Ceorles IVeordyng, id efl, rufli-
ct curtillum. Cap. 44. Ceorli habeant herbagium in
communi, &c. Capitula de Weregildis poli Con¬
cilium Gratelcanum ann. 928. Ceorles IVeregil-
dum efl in Mircenorum laga 220 .fol. Eadem no¬
tione.
Ceorlman, HomoCeorlus , rullicus , in Legibus
Ii ii
50 3 CEP
.ZEthelftani , apudeumdem Bromptonum.
CiRLiscus,in Legibus Inae c. 21. 3 z . $9. 8c Hen-
rici I. Regis Angi. c. 81.
f 1. CEPARIA, Strues, ut videtur, flipitum, trun¬
corum alteriufve materiae combuftibilis , ab Ita¬
lico Ceppo vel Ceppaia, Truncus , flipes. Memo¬
riale Poteftatum Regienf. ad ann. 1224. Vene¬
runt Mantuam cum navibus & obfederunt ftratam Re¬
ginorum in paludibus , & fecerunt Cep artas ad combu¬
rendum pontem & naves , qua erant in Ramfreda.
^ 2. CEPARIA, Courtilliere , in Gloflis Lat. Gall.
ubi Courtilliere , Hortus eft a Graeco kwc{, vel po¬
tius Hortulana , a Latino Cep i , ut apud Lauren¬
tium in Amalthea, Ceparius dicitur qui curat cepas.
^ CEPARIUS , yy^daoe, ctpTc?. GlolT. Lat. Graec. V ul-
garis panis. Vide Ceparia 2.
CEPARUM Usaticum. Charta an. 1 3 06. in 9. Re-
gefto PhilippiPulcri Regis Franc. ex Tabui. Re¬
gio Ch. 14. Item ufaticum Ceparum , feti reddituum ,
quem percipit Dominus Rex in ortis didi loci pro a 5 .
fol. annui & perpetui reditus.
f CEP AT G1U M . V ide Ceppagitim.
CEP ATlCUM, Stipites arborum fuccifarum.
Charta Deodati Abb. S. Tiberii apud Stephano-
tzum Antiquit. Occitan.MSS. tom. 1. pag. 389.
Dono . . . medietatem de fujlis , quos tu Petrus prafcri-
ptus & infantes tui plantaveritis & plantare facietis ,
& medietatem der amnia & Cepaticum de fujlis. Vide
Cepparium.
CEPERIA, An hortus, fic di&us a Latino Cepa vel
a Graeco ! Charta Helioe Abb. Floriae, ann.
1269. Tandem inter nos... pacificatum extitit in
hunc modum, videlicet quod... hucagium feu clamor ta¬
bernarum & collatio hucagii feu clamoris in Majoria...
& omne jus quod habet inCcperia & in collatione ejuf-
dem nobis .... libera remanebunt. Vide Ceparia 2.
CEPES, pro Sepes , infra in voce Delicia.
CEPETI , Clerici minores vel inferiores, in Sta¬
tutis MSS. Ecclefiae Senonenfis: Omnes Cepeti tenen¬
tur facere hebdomadam & fubbebdomadam & dicere
primam lectionem & fecundam in Matutinis novem le¬
ctionum, & Jimiliter in Anniverfariis , & ferre vexil¬
lum , crucem & tadas ad Miffam. Vide Cepones.
CEPHAL, Caput, a Graeco Aldhelm. de
Virgin.
Sed contrita rotis extollit vipera Cepbal.
CEPHALAEOTA} , exGroec. , Capita¬
tionis exa&ores , in 1. 6. Cod. Theod. de Patro¬
ciniis vicorum.
CEPHALARGIA , Humor capitis. GlolTar. MS.
Sangerman. num. 501. Legendum cum Graecis
KKpctXuXyla. , Capitis dolor.
CEPHALEA , Dolor capitis qui multum tempus te¬
net: Idem Gloftarium.
CEPHALERIO ,onis. Cenfus de lingulis capi¬
tibus. Conllant.Imp. in Thefauro Fabri.
CEPHALICUS, Capitalis , princeps , Gr. m <p<xXi-
uoc, de Chrifto dicitur in quadam Oratione ad cal¬
cem libri TheogeriEpifc. Metenf. apud Bernar-
dum Pe z, tom. 1 . Anecdot. praefat. p. xv.
CEPHALMEDINA, [ Praetor urbis.] Vide Zaval-
medina.
CEPHALUS, Stultus, ineptus. GlolTar. Lat.Graec.
Capito, mqoIxuv. Concilium, feu Foedus Aluredi &
Gothurni Regum : Liberum hominem illiteratum pro
bruto , & Cephalo , & fluito reputamus.
CEPHAS, Caput, Johanni XXII. Papae, in Bulla
contra Marfilium & Johannem, apudRymer. to.
4. p. 3 1 7. coi. 2 .Cephas autem Grace interpretatur.
Caput Laiine. Falfo , nam vox effc Syriaca fignifi-
CEP 504
cans petram. Unde Cephas di&us elt Petrus,
f CEPIA, f. pro Sepia, pileis fpccies, Gall. Seche.
Necrolog. S. Martialis Lemovic. xvi. Kal. Mati
Dompnus Abbas dedit nobis lxv. fol. ad ptflanciam fa¬
ciendam cum flodonibus & Cepiis. ix. Kl. [Julii fjor-
danes Dans monachus dedit nobis mojiatos vini cum
Cepiis. v. Id. Aug. obiit Dompnus Albertus Abbas, &
Prapojitus de Vernolio facit plenum convivium cum
Cepiis & flodonibus.
f CEPIT ATICUM. Vide Cejpitaticum.
f CEPONES, Juniores feu infantes.' Cur autem'
fic dicantur , haud facile eft divinare. Bern. Or-
doCluniac. cap. 27. In fedtbus eorum ( infantum)
qui Cepones vocantur , nulli licet [edere unquam pr tu¬
ter ipfos folos. V ide Cepeti.
CEPGSTRIA , Latine dicitur Ortus S. f/o annis. Ita
Papias MS. Editus [ cum MS. Bitur. ] Cepoftua. Ex
Graeco fortean kSVoc , hortus. [ Vide Ceparia 2. ]
CEPOTAFHIUM , Sepulcrum in horto , a kUstoc,
Hortus, & rxq> c; , Sepulcrum. Vetus Infcriptio
apud Fabrettum pag. 1 1 5 . Hoc Cepotaphium muro
cinttum cum fuo pire omni ex auctoritate & judicio
Pontificum pnffederunt.
CEPPA , Vitis , vinea, aGallico Cep, Stirps vi¬
nea:. Regeltum 8 7. Chartophylacii regii: Item,
tenent plus circa duas foffoyriatas vinee J itas in clofo
loco ditio Encovenent apud montem Alodium juxta
vineam feu Ceppam heredum fjoneti Meynerii.
CEPPAGIUM, a Gallico, Cep, Stipes, caudex,
cippus, Italis Ceppo. Matthaeus Paris in Vitis Ab¬
batum S. Albani : Jj)ui foreftarii ceperint coopertio -
nes , Ceppagia , & efcb aetas quercuum , Jive aliarum
arborum. Id eft ftipites arborum fuccifarum, quae
adhuc manent in terra , nondum eradicata, in¬
quit Warfius. T abular. Abb. Dalonenlis in Lemo¬
vicibus fol. 1 4. Jfiuidquid habebamus inforeftagio ,
& Cepatgio de Born. Adde Fletam, lib. 2 . c. 4 1 . §.
2 4. Vide Chocagium, [ & Cepaticum. ]
CEPPUS. Vide Cippus.
CEPT ARE, Acceptare. Jacobus Cardinalis in Vi¬
ta S. Petri Coeleftini PP. lib. 3 . cap. 1 7.
.... Necnon collegia facra
Cardine fulgentum , valeant Ceptare recejfum
Pontificis.
q[ CEPTIO , Commercio. GlolT. Ilid.
CEP TU S, Idem quod Captura , quod vide. Anti¬
quitates Fuld. 1. 1 . trad. 66. In illo Ceptu duas ho-
bas. [Anaftafius Bibi, in VitisRom. Pontif. apud
Muratorium tom. 3. Scriptor. Ital. p. 146. coi. 2.
Necnon & alias divales juffiones relevantes annona
capita patrimoniorum Sicilia & Calabria non pauca j
fed & Ceptum frumenti Jimiliter , & alia diverfa qua
Ecclejia Rom. annue minime exurgebat perfolvere. ]
CEPULATUM, Jufculum allio conditum, Saujfe i
l'ail. AnonymusThuanus MS.
Eft Cepulatum leporinis carnibus aptum.
CEPUM , pro Sebum , Gall. Suif, Adeps pecudum.
Statuta Avenion. Ne aliquis ponat Cepum vel aliud
in rognonos vervecum vel agnorum vel edorum. Edi-
ftum Philippi VI. Franc. Regis ann. 1 3 ly.Can-
dclarii & venditores de Cepo . . . vendant bonas & le¬
gitimas candelas de bono & legitimo Cepo. Apud Ry-
mer. tom. 7. p. 11 8. coi. i.Cafei, butiri, pluma ,
gaula , mellis /felparia & Cepi ■ Et coi. feq. Cafeum ,
butirum , plumas , gaulas , mei .felpariam feu Cepum .
Et tom. 4. p. 3 07. coi. 2 . Jfljyatuor pondera Cepi.
Epiftola Guidonis de Dampetra ad Philippum
Aug. ann. 1 1 1 3 . apud Marten. tom. 1 . Colleft.
AmplilT. coi. 1 1 1 5. Noven: Serenitas veftra , quod
D. Milo de Livores tradidit mihi de munitione No -
505 CEQ.
ne da hac qua fcquuntur . . . x. fol pro cera , pipere &
Cepe. Madox Forniulare Anglic. pag. 1 1 7. Unam
pectam boni Cepi & puri. Vide Pegunta.
•i CEPUS , Rete. Vide Cippus.
CEQUIA ,Hifpanis & Vafconibu sAcequia, Incile,
foda rivi. Ufatici Barcinonenfcs MSS. c. 66. Ce-
•quiam aqua molendinorum , qua fluit ad Barcinonam ,
mandamus e (fc intactam omni tempore , & qui eampra-
fumptive fregerit , comportat Principi Centum unc. auri.
Jacobus I. Rex Arag. in Foris Ofcoe 12-47. f. 18.
JOuod debet habere liberum exitum per marginem Ce¬
quia, per quam aqua intrat ad rigandum eam vineam.
Antiq. Confuetud. Jaccae in Ffifp. Certa loca fint
inCequiis , in quibus ganata bibant. V italis Epifcop.
Ofccnf. Tenentur . . . de obfervantia , ut Ceqitiarum ,
fontium, & aliorum. Chron. Petri IV. Regis Ara-
gon.lib. 3 -c. 24 . Eras affangat ab lo cavali en una
Cequiaria, &c.
C f.qu 1 ar 1 u sT Praefe&us aquarum. Ufatica Ma-
joricarum MSS. Damus etiam & concedimus vobis
ac vejlris ... poffitis ponere & mittere feti confiituere
Cequiarium de anno in annum , qui cnjlodiat & ducat
aquam Cequia ad communem utilitatem civitatis Ma¬
forte. . ..& quod quilibet veftrum poffitis ducere aquam
ad rigandum .... Volumus Cequiarium poni & ordi¬
nari per nos .... ad Ceqaiagium exercendum , & de
bono & legali Ccquiario provideri , & quod idem Ce-
quiagium non vendatur. Infra: Et quicunque alii qui
de Cequia Majoricarum rigant , vel rigabunt, folvant
partem fuam pro h are ditat ibus , vel rigaverunt in ex-
penjis & miffonibus omnibus nece (fanis ad reparan¬
dum & mundandum fontem & Cequiam ante dittam.
Quale fuerit Cequiarii in Regno Majoricano offi¬
cium , hifce verbis exequitur Joannes Dametus
in Hift. Regni Balearici lib. i.§. 29. Cequiero 0
Prefecto de las aguas de lafuente principal defla Ciu-
dad ( de Mallorca) tiene conociomento judicial en las
cofas toc antes al repar timiento de las dtchas aguas , j
negotiosde los hortolanos. Hawfus ccndenationes pe¬
cuniarias con voto j parerer de los probombres de la
cafa de los hortolanos. Es cargo muy peligrofo porto
que non pudiendo vender las angas a ningui precio , al-
gunos en cubierta , 0 defeubiertamente ,fe approvecban
Jin limite , con grande riefgo de fus confcientias , &c.
Vide Repertorium Michaelis dei Molino pag. 7.
v. & 40. Apud eumdemin v. Aqua ,Cavecequia,
Aquarum cuflos exponitur.
1. CERA. FridericusII. Imp lib. 2. de Venat. cap.
24. de Falconibus. : Pars illa coni , qua eft inter
duritiem roflri , & primas plumas capitis , fcilic et ubi
funt nares , quam , vocamus Ceram , debet tendere ad
viriditatem. Infra ; Color autem pedum refpondebit
colori illius loci in rojlroqui dicitur Cera. Adde c. 3 o.
2. CERA Annuli Subterfirmare , Sigilli effigie
impreffia cerae inftrumentum confirmare, in Char¬
ta Alcuini Abb. apud Mabillonium , in Atftis SS.
Benedid. faec.4. part. 1 . pag. 178.
^[Pfr Ceram et Setam Commendare , in Chartu¬
lario Ecclefne Apteiffis fol. 1x9. eft, ut conje-
<fto , Sigilli effigiem cerae imprimere , illamque
feta feu bombyce appendere , ut paffim videre
elt in inflrumentis.
f Cera de S. Resurrectione. VitaS. GerviniAbb.
auftore Fiariulfo inter A<fta SS. Benedid. foec.A.
part. 2. pag. 321. De ligno S. Crucis , de fepulcro
Domini , Cera de S. Refurreiltone , de columna ubi
Dominus fuit ligatus ; id eft , ut conjedat Mabillo-
nius, de cereo Pafchali feu de illa Lampade , quae
Jero.olymis divinitus accendebatur fingulis an¬
ilis in vigilia Pafclwe.
CER 50(5
Ceras Superiores et Summas antiqui vocabant
primas teflamentorum pagellas , fecundas vero
inferiores , fecundas , noviffrnas , imas & extremas.
VideSalmafium demodoufur. pag. 460. &feqq.
f CERACHI , Navium funes. Glolf. lfid. In Ex¬
cerptis , Caruchi. Legendum cum Antiquis Ceru¬
chi. VideScaligerum ad 1. Manilii, & Graevium
ad hunc locum Ifidori , & infra Ceruci.
CERACULUM. VitaS. Aidani Epifcopi Fcrnenfis
in Hibernia num. 5. Scienfque vir Dei caufarn ip-
Jins , pofuit Ceraculum fuum fuper cornu ipfius (cervi.)
Et cap. 7. n. 4 1 . <? cripfit vir Dei unum pfalmum illi
puero : & pojlquam f 'cripfit , vidit ille puer S. Maed-
hog afeendentem fcalam auream inter calum & terram ,
portantem fecum Ceraculum pueri. Quo loco Capgra-
vius habet pueri libellum. Colganus feriptorium
quoddam inftrumentum interpretatur : alii chla¬
mydem. [Qujd fi figillum cera impreffum , vel
Tchedula, ubi cerea tigilli effigies impreffia eft ! Le-
Roman de Blanchandm MS.
Blanc fift un brief e ferire ,
Puis mis le Carreignon en cire.
Infra :
Portet, cefi brief a voflre dume ,
Si que nel monfirois a nui ame ,
ffufqua tant quelait le Seel . ]
CERAFUNIBULUS , Fax , taeda ex funibus & cera
confeda : Gallis Torche. Gaufredus Malaterra
1. 3 • cap. 1 9. Altaris vafa vel veflis plufquam Clero
fufficit, candelabra , Crtues , teictus , ac Cerafunibuli.
CERAG1UM, Quod cerae nomine praeftatur Ec-
clefiis ad luminarium concinnationem. Articuli
Ecclefiae Anglicanae in Addit, ad Matth. Paris ;
Si Ecclejia petat Ceragium vel herietum , vel alia qua
ad Ecclejiam , vel ad iifus Ecclejtarum deputata. Ve¬
tus Charta apud Spelmannum : Ceragia vulgariter
vocata Waxfcotts. In Synodo Saxonica Aemanenfi
circa ann. D. 1009. Leofc ^epeot , id eft , lu-
minarium cenfus , vel pecunia dicitur. Exflat
apud Jacobum Petitum poftPoenitentiale Theo¬
dori pag. 484. Juramentum Redloris Ecclcfise ,
in quo haec habentur: Item juratis quar ere fideliter
denarios Cera , & illos reddere integre termino confli -
tuto. Eumdcm vide pag. 596. Capitul. Metenfe
an. 757. cap. 5 . & Capitul. Caroli Magni lib. 5.
cap. 1 4. Ut hi ( Prefbyteri ) qui illos vicos , yel il¬
las Ecclejias tenent , illos cenfus vel illam Ceram,
qua longo tempore ad illud Epifcopftm reddiderunt ,
modo Jic ordinavimus ut Jic faciant.
CERAGIUS , Ceneagius , Piflor, qui ad modum cera
agit & deducit paflam , Ugutioni. Ceneagius habent
Joannes de Janua & Auftor Breviloqui , haecque
addunt : Et dicitur d cera & ago.
fCERAJO l u s , Eadem natione , in Additionibus
ad vitam S. Antonini to. 1 . SS. Maii pag. 346.
CERAMELLA , Vox Italica , Gallis Chalumeau, Fi*
ftula , calamellus. Sanutus lib. 2 part. 4. cap. 7.
Expedit ut in omni exercitu , & fpectaliter in aquali ,
tibia , tuba , buccina , Cer amella , & omnia mujica in -
I hument a refonantia. . . deferantur.
CER APTUM , Cereaptum, Ceroptata , Panvi-
nio , Candelabrum in formam cornuum effiftum:
aliis, inftrumentum quo cereus accenditur, vel
vas in quo cereus accenfus ardet, ex x«p c? , cera ,
& «rl» , accendo. Gloffi Gr. Lat ««pjc t7r% , Cerifo-
rus. Anaftafius Bibi, in Leone III. PP. Fecit., .pha-
rum ex argento puriffimo cum lucerna & Cerapto fio .
Mox : Fecit pharum ex argento puriffimo deaurato mi¬
ra pulcritudinis cum lucerna & Cereapto ( al. Cerapot)
fuo , penfantes Jimul libr, 40. Vita S. Nicolai Epi-
507 CER
fcopi : Ferte vobifcum . . . & cimilia hac , Jimul &
duo ex auro Cer apta.
Ceroptatum , Ceraptatum. Leo Oft. h &•
Chron. Cafin.cap. 103 .Ceroptata cryftallina duo ,
argentea alia duo. Lib. 3 . c. 3 1. Ceraptata etiam anca
fu fili a pulcra . . . Conftantinopoli detulit. Joan. Dia¬
conus in EpifcopisNeapolitan. De reliquo vero fe¬
cit Ceraptatas quinque. LeoEpifcopus Atinenfis de
Tranflat. S. Marci Martyr, n. 7. Aderant cum thu¬
ribus & Cer aptatis, & cum omni apparatu Ecclejiafttco.
CERARE. Guigo II. Prior Cartufienfis in Statu¬
tis cjufdem Ordinis cap. 4 6. A quo etiam ( Co¬
quinario) panem, tfimim , ftatutis diebus , fal , co¬
chlear , fcutellas , lumbaria , acum , filum , ceram ad
Cerandum accipiunt.
CER ARIUS , in GlofiT. Grseco-Lat. xwpoTrwX»?. Ugu-
tio & Joan. de Janua : Cer artus , qui facit vel ven¬
dit ceram , vel operatur in ea. Regula S. Ifidori cap.
1 9. Ad cuftodem facrar ii pertinet ordinatio linteario-
' rum , fullonum , Cerariorum , atque fartorum.
Cerarii , Servorum fpecies. Capitulare an. 779»
cap. 1 5 • Lex Langobard. lib. 3 . tit. 5 . & Capit.
Caroli Magni lib. 5 . cap. 133. novae Edit. De tri¬
butariis Ecclejiarum. De Cerariis & tabulariis, ac char¬
tulariis ita fiat Jtcut d longo tempore decretum efl.
Hincmarus Remenfis to. 1. & Regino inlnqui-
fit. Epifc. cap. 1 2. Inveftigandum de luminaribus
Ecclejia , quot Cerarios habeat ipfe titulus. Tabula¬
ti um S. Remigii Remenfis : Efl quoque in pradUla
villa in honore S. Remiga Ecclejia , habens ,.. . man-
funt ingenuilem 1 . Cerarios 1 o . donat unufquifjue de¬
narios 4. aut ceram e contra. Ex quibus patet ita
di&os libertinae conditionis homines , qui cen-
fum capitis fui in cera, feu cer ^mwzEcclefiis prae-
ftabant. Eckeardus Junior de Cafib. S. Galli cap..
1. Cenfum capitis fui in Cera ad [epuler um ejus mijfit.
Vide Denarata. Perperam igitur Lindenbrog. &
Spelman. Cerarios opinantur didos,qui cera li-
teras obfignant : quod vel evincit titulus, qui
Capitularium loco praefigitur.
Cer e Arii dicuntur in Charta Flenrici IV. Imp.
an. 1 1 1 6. apud Zyllefium: Sive D age [calci aut
Cerearii foris ubique per villas pojiti , &c.
«jCERASEA , pro Cerafum , Gall. Cerife , in Libro
Ordinis S. VidtorisParif. MS. cap. 2 5 . quod in¬
tegrum exhibetur in voce Signum.
CERASO , Eadem notione , fpecies cerafi gran¬
dioris Heinfchenio. Vita B. Columbae Reatinae
to. 5 . SS. Maii pag. 382 .In ardore dira febris ali¬
quando fuccajfet fruflulum acris arandi 7 vel aliqua
grana Cerafonis.
CERASTES. Vide Cerates.
CERAT AULA , Buccinator , corn icen , a Graeco
xe'p , cornu, & «iIacc , Tibia. Vide Salmafium
ad Vopifcum in Carino cap. 1 9. ubi Cerataula,
Salpiltis , id eft , T ubicinibus adjunguntur. Qui¬
dam legunt Camptaula. Vide Camptaules.
CERA TES , Oboli pars media , Jiliquam habens
unam fenus ; hunc Latinitas Semibolum vocat. Cera¬
tes autem Grece , Latine Siliqua cornuum interpre¬
tatur. Obolus fili quis tribus appenditur, habens Cera¬
tes duos , calcos quatuor. Fiebat enim olim ex are ad
inftar fagitta-, unde & nomen d Gracis accepit, hoc
efl , fagitta. Ifid. lib. 16. Orig. cap. 24. Gloftar.
Sangerman. MS. num. 501. Caicus geminatus Ce¬
ratini facit. Papias MS. Bituric. Cerafles , Menfura
duorum calculorum vel unius filiqua & dimidia , &
fic fcribitur JJV quem Semiobolum dicunt. Perperam
Cerafles pro Cerates.
f CERATIUM , in Amalthea , Numi genus , filiqua ,
CER 508
pondtls minimum fex obolorum. Melius ex aliis, Se-t
mioboli. Vide GiolTar. mediae Graecit. in Repa-ncr.
CERATUS. Joan, de Janua : Ceratus , & cereus dif b
ferunt, quia cereum eft quod totum ex cera conflat;
fed Ceratum , quod vel linitum , vel incruflatum eft
cera: unde Cer at a dicuntur tabula in quibus fcribitur.
Plinius 1. 1 3 . cap. 2 2. Faciemque invadunt ignes fa-
cri , ob id Cerato prius illinunt. Gefta fub nomine
Aeacii : Ut Ji dicamus aliquid Ceratum , aut picatum,
aut ft agnatum , aut quolibet alio genere coloratum. Re¬
gula S. Caefarii ad Virgines c. 42. Nec velaCerata
appendi , nec tabula pitta a/figi , nec in parietibus vel
cameris ulla pittura fieri debet. Ceram pidtoris in-
ftrumento accenfet lex 17. D. de Inftrutt. Sed
hxc nota.
CERAUNEUS. Tabui. Monafterii S. Andreae Vien-
nenfis : Ego Aimo Dei correptione tactus , conftitutuf-
que in fine dubio , meditatis in pracordiis flagitiofa qua
perpetravi , pavens nimium voragine b aratri , umbro-
fafque vias tartari metuens calcare , magifque inferi
delectans liliis interlucendis ( fic ) feclis Cerauneis ,
& frui virentibus pratis per pafcua Chrifti , hoc metu
vel amore compunttus , &c. Forte pro Uraneis, cae-
leltibus. Alias : Cerauneus , eft lapis flammeus d ca¬
lore dittus : invenitur ubi fulmina cadunt. Papias.
[ Cerauniorum duo genera funt , inquit Ifid. lib. 16.
Orig. cap. 1 3 • Unum quem Germania mittit ebry-
ft allini fimilem ,fplendet tamen caruleo , & Ji fub divo
pojitus fuerit , fulgorem rapit Jidereum. Ceraunium al¬
terum Hifpania in Lufitanis littoribus gignit , cui color
pyropo rubenti , & qualitas ut ignis. Hac adverfus vim
fulgurum opitulari fertur,Ji credimus. Ditta autem
Ceraunia , quoniam alibi non invenitur , quam in loco
fulminis ictui proximo. Grace enim fulmen Ke^uvvo; di¬
citur. ]
CERAUNIUM ponitur quoties multi verfus impro¬
bantur, nec per Jingulos obelantur ; ttepauvee enim fulmen
dicitur. Ifid. lib. 1. Orig. cap. 20. ubi Ceraunium
fic pingitur $ apud Papiam vero MS. Bituric.
fic & apud alios
% CEKBELLERIA, Pileolus ferreus ad tuitionem
capitis accommodatus , Italis Cervellieria. Com-
putum anni 1333- Hift. Dalphin. tom. 2. pag.
278. Item pro curettis tribus, b arbuta una &Cer-
belleria una unc. m. taren. xvm. Vide Cervel -
leriujn.
CERBU , Species vafis. Vide Lito.
«jfCERCA, Vox Hifp. Gall. 67<j*,Claufum,feptum.
Charta an. 1 o 4 1 . Marcse Hifp. coi. 1083. Gau-
fredus Vitalis & ego uxor ejus Chixol donamus Do¬
mino Deo & S. Felici Monafteno Guixalenji . . v
caftrum , Cereas & menadas fuas.
CERCARE, Vallare , in modum circuli circum¬
dare ,-obfidione cingere, [Hifp. Cercar. ] Charta
Veremundi Regis terse 1 070. ex Tabui. Lucen-
fis Ecclefise apud Bivarium : Et Cercavit ipfam
Pennam , & prefit eam per fortia , & cremavit & de-
folavit ea. [ Charta D. Garcise Ramirez Regis ex
Archivo Monaflerii de Leyra : F altum era 1182.
in die quando habebat Rex Cercata Erga, id eft,
juxta Jof de Moret in Antiquit. Navar. pag. 44.
EI ano , que fe cerco Erga , y que fe cogio Erga , feu
Ergaria alias Tgnalada. Chronicon Parmenfe ad
an. 1295. Dominus Poteftas fonari fecit camp anel-
lam de cav aleare , & volens ire ad ditium Monafte-
num S. ff oh annis ad Cercandum & vindictam [umen¬
dum de pradittis exceffibus , convocavit duo millia de
populo. ] Vide Circa, Cire are.
CERCELLA, Querquedula , Avis aquatica, quam
Gall. Cer celte vocant , Angli Ce ale. Vetus Charta
5op CER
apud Somnerum in T radiatu de Gavclktnd pag.
i 8 $ • Dabunt etiam nobis annuatim ad Natale Do¬
mini unum mathlardum , & unam annatem , & qua¬
titor Cercellas , & ad Pafcha unum agnum de prefent. ,
Radulfus dcDiceto in Ricardo I. Nifum fauni do¬
cuit affcttare Cercellas propenfius. Occurrit apud
Bromptonum & Giraldum Cambrcnfem inTo-
pogr. Hybern. dift. 2. cap. 3 1. qui ita ait appcd-
Jari anates minores. Hinc emendandas GloftseAra-
bico-Lat. Ceriola , anca , ubi leg. Cer cella.
CERCELLUS, Circellus , parvus circulus , noftris
Cerceau. Anaftafius in Valentino Ii. PP. p. 1 £> 5 .
Cercelli paria z. habet gemmas pretiojijjnnas albas nu¬
mero 18. &c.
CERCEIE1A, Cer chi a. Vide Circa 3.
CERCIM1TA. Vita S. Francifci de Paula to. 1.
SS. April. pag. 129. Accipiatis parum illius he/ba
qua efi ante Ador. alienum , quod adificabat , qua vo¬
catur Cercimita , & imponatis capiti fuccum & poftea
frondes cottas , & Dominus Deus concedet ei gratiam
prifiina fanitatis.
f CERCIS,Gr. jtepsu?, Os alterum cubiti fuperio-
rioris. TiburtiusNavarreus in Miraculis S. Fran¬
cifci Solani, to. 5. SS. Julii pag. 898. Cujus fa¬
llite Medicis defperata , oculis vifu privatis , Cerckdibus
brachiorum apertis.
«f C ercis Lignea, Aratri radius, qui in jugi fo¬
ramen immittitur , in V ocabulario Suflannaei. Idem
quoque eft xipzk apud Gracos.
CERCIUS. Vi de Circius.
CERCLAG1UM. Vide Circulagiunt.
«|] CERDONIA Ars , in Adis SS. Junii to. 1. pag.
8 o 1 . de S. Bertrando , eadem eft quae futoria a
Cerdo , futor aut quivis artifex fordidusqui illi¬
beralem exercet artem lucri gratia. Vocem Cerdo
. Martiali & aliis notam deducit Martinius a Grae¬
co jiepJV , lucrum.
f Cerdonicum Opus , Eadem notione. Me¬
moriale Poteftatum Regienf. ad an. 128 2. Erat
in civitate P armer fi quidam pauper homo , operans de
opere Cerdonico ; faciebat enim fistulares.
CEREA, Cerafum. Bern. Ordo Cluniae, part. 1.
cap. 17. Pro figno Cerearum , hoc adde -ut digitum fub-
tus oculos ponas. Lege Cerafearum exlJdalrici loco,
qui exhibetur in voce Signum.
CEREAGIUS. Vide Ceraghs .
j. CEREALIS, Piftor. Gloff. Saxon. 2£' lfr ici : Cerea¬
lis, piftor , ^piptjia. [Papias MS. Bitur. Ceve alius,
Pblor d Cerere , id eft , frumento quod aptant. Hinc
emendandum GloiTar. San-German.' num. 501.
ubi Cereafius , Pigtor . ] Fuere olim aediles, quos
Cereales appellabant , quod frumento praelient.
Cereale gramen , fruges dixit Gualterus 1. 1. Ale-
xandreid. pag. 10.
C e r e a l i s - P o t u s , Cerevifia , in Paffione Ber-
charii. Locum vide in Duciculus. Cereale poculum ,
eadem notione , apud Saxonem Grammaticum in
Prafat. adHiftor. Danicam. VideGerw.
f Cerealis, Ifidoro in Gloliis , Qui ad facra fiat,
nempe Cereris, Sacerdos Cereris , ut poftMarti-
nium adnotat Gravius. Hic addit ex Glolfis :
AnfjcnTfictub; , Cerealis, qui fic dicitur, inquit, ut
Quirinalis , Martialis , Auguftalis. .
2. CEREALIS , Curfor, nuntius. Hieron. lib. 3.
contra Ruffinum c. 1. Idcircone Cereales & Anaba-
fit tuipsr diverfas provincias cucurrerunt ? Vide Celer.
fCEREALIUS, Piftor. Vide Cerealis 1.
f CEREAPTUM. Vide Cer aptum.
CEREARII. Vide Cerarii in Cerarias.
^[CEREARMA, Infirumenta pifioria. Vet. Gloffar..
CER. 5 1 o
San-German. MS. num. 5 01 .Vide Cerealis 1.
^[CERE ASIUS. Vide Cerealis 1.
CEREBRERIUM, Species callidis , qua tegitur
capitis pars fuperior. Chronicon Francifci Pipi-
ni lib. 2. cap. 50. Quiim comperijfet fc moriturum
excogitavit novam capitis armaturam , qua vulgo Ce-
rebreriumfive Cerobotarium appellatur , qua jugiter
caput munitum habebat. V ide Cervellerium.
CEREBRUM Cam er je , [RotundumTempIi fa-
ftigium.] Vid e Tholus.
CERECENSUALES , Qui cera certum pondus
quotannis Ecclcftispenlitare excenfu tenentur :
qui aliis Cerarii dicuntur , ut in hac voce doce¬
mus. Charta Engilberti Archiep. Colonienfis an.
1 2 2 5 . apudiEgid. Gelenium pag. 115. Se jure
Cerecenfuali Ecclefia Campenfi contradidit.
CEREFOLIUM , Genus apii, quod vulgus ita ap¬
pellat, inquit Conftantinus Africanus lib.de Gra¬
dibus. Gracis , Cb&rephyllon , Colu¬
mellae , noftris Cerfeuii , Italis Cerfoglio. Glolf. Gr.
Lat. Cerepulium , yifythcv. Legendum C ere filium.
yiyUdlov meminit Diofcorides.
CEREMONIALIS Scientia, apud Ammianum
1. 29. pag. 41 5 . pro magia , vel magico apparatu.
CEREMON1ARI. A dia S. Cypriani Martyris: Ada-
ximus Proconful dixit : f) afferunt te facratijfimi Im¬
peratores Cerenioniari. Id eft , diis facra offerre.
Occurrit etiam in Vita S. Pontii cap. 1 8.
CEREOFALUM. Vide Cereophalum.
CEREOLUS, Cereus. Pirminius in Excerptis de
facris Scripturis: Incenfum , Cereolos, & oleum in
Luminaribus Ecclefia , juxta quod pr&valetis , ibidem
date. Vide Gloff. med. Gracit. in nn^dpicy. [In¬
fra habetur Ceriolus ex eodem Pirminio.]
CEREOPHALUM. Adla Proconfularia fub Mu¬
natio Felice, apud Baron. an. 303^. iz.Cucu-
mellum argenteum , lucerna argentea 7. Cereofala 2.
c andela breves anea cum lucernis fuis 7. Ubi Cereofala
videntur effe ea candelabra , cereis infhudla, qute
pofterior aetas far a , Sc phara vocavit : quod inftar
Phari lumine aedem perfunderent. Porro quos
pharos dicunt Latini , noftri Falots appellarunt,
laternas nempe caftrenfes, quarum inventionem
Manueli Imp. attribuit Cinnamus. Nam & apba-
ris hocce noftrum vocabulum deducendum pu¬
to. Erit igitur Cereophalum , un falot de cire.
CEREOSTATA , Cerostata, Cfrostataria ,
Candelabra quae per fe ftant, vel in quibus ce¬
rei ffant , aut manibus deferuntur: a cereis, non
a j dgcLc, cornu, didla,uti vult Papias. VitaS. De-
fideiii Epifc. Cadurcenfis c. 9. Acifiant & Statarii
cereorum corporibus aptati.Vide Stantareum.Vroinde
de ejufmodi candelabris intelligendum arbitror
Bibliothecarium in libello de Munificentia Con-
ftantini M. apud Baron. an. 3 24. n. 64. Fecit au¬
tem candelabra ex aurichalco m pedibus decem , nume¬
ro quatuor argento conclufa , cum figillis argenteis, &c.
Cerostata. Papias ; Cerofiata , candelabra ,vafa
Ecclefia , a cornibus difta Grace. Anaftafius in S.
Hormifda PP. pag. 3 4. Obtulit E. Petro Apofi. Ce¬
rofiata argentea duo penf. libr, ~jq. In Vigilio pag*
40. Cer oft at as argenteas deauratas majores duas qua
fiam ufique hodie ante corpus £. Petri Apofi. InHono-
rio p. 4 6. Fecit & Ceioftatas majores ex argento pa¬
ria duo. In Leone III. Necnon & Ceroftatas ex argenta
mundiffimo flantes juxta ipfiim leclorium. [ V. Anecd.
Martenii to. 3. coi. 1671. «3cejufdem antiquos
Ecclefia; ritus to. 1 . p. 142.] Camh ara Cero fi at a ,
apud eumdem Anaftafium in S. Silveftro , ubi
perperam Cerofirata ; ut & infra , Canthara Cyro-
5 1 1 CE R
Jlrata in gremio Bafilica argentea. , &c. Canthara fci-
licet in quibus ardent cerei. Alia fune Ceroflrata
apud Vitruvium opoVgwla , ceris indubia,, de qua
voce Salmafius ad Solinum pag. 231.
Cereos tata. Gregor. Mag. in Sacrament. Pon -
tifex lotis manibus -procedit cum 7 . Cerecjlatis adMif-
fam. Totidem habuiife Ecclefiam Romanam te-
ftatur Diurnus Romanus cap. 7. tit. 8. quot ici—
licet erant regiones. Alibi : Et illa duo Cereojlata
qiu antea fuerant iniit minat a , femper ante ipfum pro¬
cedunt. Gifiebertus lib. 1. Vitae S. Romani Ab-
bat. cap. 7. Sic que inde levatum & cum Stauropbona
ac Cereojlata , cumque divinorum melodia hymnorum
. . . deportatum ejl. Leo Gft. lib. 1 . Ch. Caf. cap.
3 4. Sumentes cruces aureas ad procedendum & thu-
rihula , atque Ceroftata , textufque Ev angellorum.
Vide Ord.Rom. 8c Honor. Auguftod. 1. i.c. 8.
Ceros i atarium. GlolT. S. Benedifti , cap. de
vafis argent. Cerojlatarimn ,
Cereostatarii, Acolythi , qui Ceroflata, feu
candelabra in Ecclefiaflicis ProcelTionibus , aut
ceremoniis deferunt ; qui aliis Cercferarii. Petrus
Diacon, lib. 4. Chonic. Cafin.cap. 37. Bajulos ,
Cereoftatarios , Stauroferos , Aquiliferos , &c.
CEREPULIUM. Vide Cerefolium.
•H CERERE , Gaudere. Gloffar. Sangerman. MS.
•fi CEREREUS, Cerarius , ut puto, Gall. Cirier ,
Qui vendit ceram vel cereos. Charta Archem-
baldi Borbonii pro Elabitantibus Villam-francam
apud Thomaflerium in Biturig. pag. 226. De
unoquoque Mere eno femel in anno quatuor denarios
. . . Cererei extranei vel privati quatuor denarios.
<|r CEREROSUS , dr»/x«?p/oA#«rJec , Cerritus , infamis ,
inSupplemento Antiquarii. Lege Cerebrofus.
CERESARIUS , Ceralus , Cerifier , in Capitulare
de Villis cap. 70.
CERESUM , Cerafum , Gall. Cerife , apud Ro-
landinum Patavinum deFadisin MarchiaTar-
vifina lib. 8. cap. 6.
CEREVISIA, Cervisia, C e r v t s a. Gloffae
MSS. ad Alexandrum Iatrofophiftam lib. i.Paf-
fion. Cibiriaticon , Cervijia. Vox Gallica vetus ,
qua Galli nollri potum qui exhordeo conficitur,
nuncupabant, ut audoreft Plinius lib. 22. cap.
25. Nos etiamnum Cervoife dicimus. Jonas in
Vita S. Columbani cap. 16. Cum refectionis ap¬
propinquaret hora , & minijler refectorii vellet promere
Cervijiam , qiu ex frumenti vel hordei fuccis decoqui¬
tur , quaque pra cateris in orl/e terrarum gentibus ,
prater Scoticas & Dardanas , qua Oceanum incolunt,
utuntur , nempe Gallia , Britannia , Hibernia , Ger¬
mania, c ater aque qua ab eorum moribus non dif 'cre¬
pant , vas quod Typrum nuncupant , in cellarium de¬
portavit , &c.
Antequam autem potus ille fiat , redigitur
prius inmaltam hordeum. Eli vero malta, quam
Dani , Belgae , Theutonefque Mout , & Moltz. di¬
cunt , vix aliud quam Aetii Amydeni jS w», quam
exponit hordeum aqua madefactum , ac macera¬
tum, ex quo germen erumpit, quod deinde cum
eodem germine, five enatis filulis , torretur. To-
ftum, pleneque praeparatum molendino frangi¬
tur, inque farinam aptatur. Ac mox aqueo hu¬
mori inditum una cum lupulolali&orio igne ex¬
coquitur , fitque liquor potui grati ili mus , quem
Belgae & Franci vulgo Biere , Dani Del , Angli
Ael appellant. Haec exPontano in Chorogr. Da¬
nis. Will. Brito lib. 2 . Phiiipp. de Flandrenfibus:
Raris fylva locis facit umbram , vinea nufquam:
Indigenis potus , Thetidi mifcetur avena ,
CER 512
Ut vice Jit vini multo confecta labore.
Cenfent plerique, atque in iis Hadrianus Ju¬
nius [lib. 2. Animadverf. cap. 12. &] in Bata-
via, & Goldaltus in cap. 9. Eckeardi de Cafib.
S. Galli , & in Theodorum Eremitam de Vita
S. GaJli lib. 1 . cap. 1 . cerevifiam a Cerere didam,
qutfiCerebibiam, quod Ceres, id eft , frumentum
codum bibatur. Id haufilfe videntur ab Ifidoro
lib. 20. Orig. cap. 3 .Cervijia, aCerere , idejl , fru¬
ge vocata : ejl enim potio ex feminibus frumenti varia
modo confecta. At fententiam hanc improbat lfaa-
cus Pontanus , cum Gallis , barbaris hominibus,
ante Julium Caefarem , ne nomen quidem Cere¬
ris per fomnium ufurpatum. Ego vero malim a
Cena, quod idem eltac Celia; Cerevifiam didam.
Nam etfi Hifpanorum Celia, vel Ceria, non idem
omnino potus fuerit cum Cerevifia ; haud tamen
abfimilis fuit, cum celia, uti jam fupra annota¬
tum , e tritico, cerevifia ex hordeo madefadis
conficiatur , ita ut extremae in cerevifia fyllabae
adjedae voci fuerint ad difcriinen ceriae ipfius.
Et fane a veteribus, feu potius aevi medii Scripto¬
ribus , Celiae vocabulo donatam cervifiam , obfer-
vatum in v. Celia, ubi & de vocis origine quaedam
attigimus.
Cerevifiam porro Gallis , Anglis, & populis
Septentrionalibus potum familiarem improbae
Henricus Abrincenfis , qui fub Henrico III. Rege
Angi, floruit :
Nefcio quid StygiA monflrum conforme paludi ,
Cervijiam plerique vocant: nil fpijfius illa.
Dum bibitur : nil clarius ejl , dum mingitur ; und *
Conflat quod multas feces in ventre relinquit.
Urinam laxivam , Cerevifiam vocat quidam Verfi-
ficator apudHeriricumRebdoff. an. 1 347.
Cervisa. Charta Ottonis Imper. an. 994. apud
Chappeavillum ad Anfelm. Leod. cap. 5 3 . Con-
ce fimus , ut in loco Foffis nuncupato . . . monetam , &
materiam Cervifa conflit neret. Vide Jonam in S. Co-
lumbano c. 1 6. Cogitofum in S. Brigida, &c.
Cer vesa. Charta Aleman. inter Goldaltinas 42.
Hoc ejl 30. feglas Cervefe. Ch. 49. Hoc ejljingulis
annis de Cervija feglas 1 5 . Adde Ch. 59.61.67.
Cervisia Debilis, in Statuto S. Cantuarien-
fis Archiepilcopi apud Stanfordium in Placitis
Coronae lib. 2. cap. 49. Petite biere , quae tenuis
dicitur apud Eigilem in Vita S. Sturmii Abba-
tisFuld. cap. 13. ad difcriinen Fortis potionis, quae
Cerevisia Duplex, appellatur apud Michne-
lem Scotum lib. 1 . Menfae Philofophicae cap. 9.
Cervisia ex Vino Confecta. Conflanti-
nus Africanus lib. 5. Commun. locor. Medie,
cap. 28. Omnis Cervijia de quolibet vino fabla grof-
Jior eft quam vina dattylica , & ad digerendum ejl du-
riffima , fed digerentes multum nutricat.
Cerevisia Mellita. Vide Me llita , & to. 5.
Mabillonii de Vitis SS. Ord. S. Benedi&ip. 527.
«| Cervisa fumi videtur pro certa cerevifiaemen-
fura , puta quantum una vice coqui 1'olet. Di¬
ploma Ottonis Imp. pro Inftitutione Epifcopa-
tus Brandenburgici in terra Slavorum apud Lu-
dewig. tom. 2. Reliq. MSS. pag. 397. In tribus
his locis . ... in unoquoque eorum tres modones , duaf-
que Cervifas , fex modios tritici , duos porcellos , &C.
Cervisia, Eadem notione, in Adlis SS. Junii
tom. 1 . pag. 5 2 7. de B. Meinwerco : Unde Epi-
fcopus dedit ei ad temporalis vita fubfidium . . . 11. ta¬
lenta denariorum , 111. Cervifias, iv. pernas, xx. mal-
der avena .... Et ab Epifcopo cum prafata filia iv.
familias in beneficium accepit , & omni anno de Epi-
fcopali
5i3 CER
fc opali fub flanti a unam plenam Cervijtam , vi. mal-
dros , unam pernam.
f Cerevisiarius C a c A b u s , in quo coqui¬
tur Cerevifia , in Charta juramenti Ordinum
Regni Daciae apud Ludewig. to. 5. Reliq. MSS.
pag. 325.
f Cervisiales Denarii. Vide ATalpenning.
CEREU S Paschalis, Qui in Sabbato fandi Pa-
fchatis a Diacono benedicitur , & novo igne ac¬
cenditur , cujus audorem Zozimum PP. facie
Liber Pontificalis, in Zozimo PP. Per parochias
concejfit licentiam benedicendi Cereum Pafcbalem. Ita
etiam Amalarius lib. 1. de Eccl. Offic. cap. 1 8.
Rupertuslib. 6. de Divin. Offic. cap. 28. 25».
Durandus lib. 6. Ration. cap. 80. Sigebert. an.
467. & alii. At Baronius an. 418. n.70. obfervat
illius ufum longe antiquiorem, cum Hymnum
de eo confcriplerit Prudentius , qui inter ejus
Opera legitur. Proinde exiflimat Zozimum fla-
tuilfe, ut Cereus Pafchalis, qui in majoribus Ba-
filicis tantum accendi Toleret, aeque lingulis pa¬
rochiis concederetur. Alii vero contendunt Hym¬
num hunc qui ad incenfum lucerna inferibitur, non
elfe de Cereo Pafchali , fed Hymnum vefperti-
num de lumine quod olim vefpere quotidie in
Ecclefia folenni quodam ritu accendebatur, a
quo Lucernarius didus. Certe ritum hunc Cerei
Pafchalis antiquifiimum elfe docet Ennodius,
qui obiit an. 521. apud quem exftant duae Be-
nedidiones Cerei Pafchalis , Opufc. 9. & 1 o. &
Epiflola ad Praelidium Diaconum 29. tom. 9.
Operum S. Hieronymi. Habetur praeterea Dre-
panii vetuftiffimi Scriptoris carmen de Cereo Pa¬
fchali. Vide Gregor. M. lib. 9 - Epift. 29. Alcui-
num lib. de Offic. divin. cap. de Sabbato fanctv
Pafcha , Honorium lib. 3. cap. 101. 102. Ai-
moinum de Miraculis S. Bened. 31. Chron. Cafin.
lib. 3 . cap. 3 1. Concilium Bituricenfe an. 1 o 3 1 .
cap. 1 3. Miffale Gothicum pag. 325. Gallica¬
num pag. 467. Ufus antiquos Ordinis Cifler-
cienfis cap. 23. Gavantum , Menardum adlibr.
Sacramentor. GregoriiM.Sirmondum ad Ennod.
Kenricum Valefium lib. 4. de Vita Conitantini
cap. 2 2. &c.
Cera Paschalis ad faciendum cereum de Paf 'cha,
in Monadico Anglic. to. 2. pag. 40. Tabularium
Celhniacenfe , de Girardo Conflante : Aiedieta -
tem de unaquaque carta , unam medallam Claromon-
tenfem debent de Cera Pafchali. Occurrit rurfum
alio I0C0.
Cereo Pafchali affigi folet titulus , feu Tabella ,
quam Pafcbalem vocant , in qua Pr acentor inferibit
quotus annus Jit dominica Incarnationis., quota Indictio ,
Concurrens & Epacta, ut efl apud Udalricum in
Confuetud. Cluniae, lib. 1. cap. 14. Praeterea
circulus Luna , terminus Pafcha , liter a Domimcalis ,
dies Dominicus Paf 'cha , Luna ipjius diei, & aureus
numerus , Pontif cante N. Papa , & quot anni funt
Pontificatus ejus , regnante illufirijfimo Rege Franco¬
rum , & quot anni funt regni ejus , & a nativitate ejuf-
dem , ut efl in veteribus Confuetud. Floriacenfis
Coenobii cap. 1 . Ejufmodi tabellarum Pafcha-
lium , quas Indiculos vocat , meminit Beda de
Temporum ratione cap. 47. Induntur praeterea
anni P/ontificatus Epilcopi dicecelani , & aliquot
aliiannorum charaderifmi, qui Ecclefiarum pro¬
prias feflivitates , folennitates , dedicationes, &
ejufmodi fpedant , uti ex tabula fcquenti pate¬
bit, quam ex Regeflo Camerae Comput. Parif.
fign. JJfui es mcaiis , fol. 208. eruimus.
Tom. //%
CER.. 514
Titulus Cerei Pafchalis Capella Regis Parif. feriptus
in Paf cha anno Dom. M C C C X X V 1 1.
Annus ab origine mundi 652 6.
Annus ab Incamat. Domini 1327*
Annus a Paffione Domini 1294.
Annus Indictionis 1 o .
Annus hijfext. 3.
Annus fufeeptionis fanet a Corona [pinea 8 8.
Annus fufeeptionis fancta Crucis , Sanguinis Domini >
Catena cum magna parte fepalcri & vefiimentorum in¬
fantia , (jr quadam tabula quam tetigit facies Chrifii ,
& quodam f rufio ligni fancta Crucis, & [anguine qui
fluxit de Imagine Chrifii per cuff a , & cum ! acte B. Ala¬
ria Virginis , & fuperioris parte capitis B. fo annis Ba-
ptifia, cum capitibus S. Clementis , S. Blajii , & S . Si-
me oms , 87.
Annus fufeeptionis facrofanlii ferri & lancea cum
vefie purpurea & arundine & fpongia Domini , & c uni
linteo quo fu it procinltus in Coena, & cum Peplo B. Vir *
ginis & Virga Aloyji , 79.
Annus dedicationis Capella 8 7.
Annus tranjitus S. Ludovici 5 7.
A mtus canomi^ationis ejufdem 29.
Aiinus tranflationis capitis ejufdem 20.
'Annus atatis Caroli Regis prafentis 3 2.
Annus regni ejufdem 6 .
Annus Epifcopatus Hugonis Parif. Epifcopi 2,
Vide Toannem Hocfemium in Geflis Pontificum
Leodienfium cap. 1 . fub finem.
CERI , pro Cena , fi bene conjevlo , Potionis ge¬
nus Plinio notum. Rymer. tom. 1 3. pag, 374.
coi. 1 . Simul cum omnibus allocationibus , tam le Bou •*
ge the courte , quam vini , Ceri , & aliorum requijtto -
runt. Vide Celia & Cerevijta.
CERI A. Capitulare Pipini Regis Italiae anno
79 3 . cap. 3 2. De pravis illis hominibus qui bruma -
ticos colunt , & de hominibus fuis fubtus maidaCenas
incedunt , & votos vovent, &c. Ubi Cerias proCc-
reos ponitur. Candelas dixit Concilium Nanne->
tenfecap. 20. [ Amalthea: Ceria, Fafcia [epuler a-
les. ] Vide Votum.
f CERIBER , lyuicpaXei; , Cerebrum , in Supplemen¬
to Antiquarii.
^ CERICEUS, Cericus, pro Sericus, paffim legi¬
tur in Chartis aevi medii.
CERIFEX, Qui operatur incera, in Additioni¬
bus ad Vitam S. Antonini to. 1 . SS. Maii p. 347.
Vide Cer artuti
CERI FORUS. Vide Cer aptum & Cerofcrale.
CERiLARlUM. Glolf. Gr. Lat. Cerila-
rium. Meurfius interpretatur officinam cerarii tk
xwpiTroXa. Sed legendum puto ««paXap/ct', Cerularium.
V ide Cerularius.
^[CERILIGION , Idem ac Chirogryllus , quod vide.
CERILLUS. Wolfardus lib. 3 . deMirac. S. Walbur-
gisn. 10. Cer illum , qui lingua Teutonica Rifia nomi¬
natur. Germanica verfio habet Reifienflachs.
«}[ CERINA. VitaS. Francifci dc Paula tom. 1 . SS.
April. pag. 185. Et Jic puer [patii unius hora cepit
Cerinam pifeium pondere decem rotulorum , quam para¬
verunt , &jicpran(i funt. Flenfchenius Najfam vel
corbem pifcatoriam interpretatur.
CERIO , Menfurae genus. Chartularium S. Van-
clregcfili tom. 1. pag. 215. Una quartaque mina
' valere trium denariorum minus quam Cerio de foro de
Caudebec.
CERIOL A ,pro Cer cella, ut in hac voce di&um efl.
CEllIOLUS, Parvuscereus. Mabill.tom. 4-Ana-
lc£l. pag. 587. ex Pirminii libello: Et ad fanet ani
Ecclejiam oblationes & Ceriolos & oleum. . . reddite .
Kk
5 1 5 CER
Occurrit iterum in Privilegio Ferdinandi Gon-
zalezpro Monalterio S. ^Emiliani to. 3. Concil.
Hifp. pag. 177. coi. 1. Vide Cereolus.
% CEKISUM, pro Cerafutn , Gallice Cerife. Spicii.
Fontanell. MS. pag. 494- In vigiliis debet Certfa ,
vel pira , vel fecundum quod tempus requirit.
CERMENT ORIU M , a^rc/xaf/xa. Gloff. Lat. Gr.
editae. MS. habet -.'Terrftentorium, pro quo Cangius
nolter in hac voce cenlet legendum elTe, Tergi-
mentorium . A \o[xayfjLa. elt id quod ex ablterfione
colligitur.
% CERNARE, Properare. Vet. GIolT. MS. Sangerm.
% CERNEA , Idem quod mox Cerneda. Jacobi Au-
riae Annal. Genuenl". lib. 10. ad an. 1282. Infu-
pcr fattafuit Cerne a de Galeis cxx. qua divife fuerant
per Sapientes fjanuenfes in civitate fjanua.
CERNEDA , Militia urbana, ex Ital. Cerna, Cer-
nide , Cernite. Statuta Mediolan. part. 2. cap. 219.
Cerneda fiant in ea parte , in qua quis habitabit , tem¬
pore ipjius Cerneda tantum. Adde cap. 3 92.
^CERNELIUM, Pinna, Gall. Creneau, feu pin¬
natus murus. Charta Petri deRichervilla de Af-
fecuramento domus Tuae an. 1239. apudD. Bruf-
fel de Feudorum ufu tom. 2. pag. 855. Jfiomum
noflramde Cheeigneio affiegur avimus Dom.Comiti Mon-
tisf ortis . . . tali modo , quod non pojfurnus habere in ea¬
dem archenam , nec arbalifleriam , neque Cerneliutn ,
neque fcuttm.V ide Jfiuar vellus.
f CERNENTIA, Vifus. Martian. Capella lib. 4.
pag. 1 1 5. Opponitur Cernentia caritati.
CERNICULI , C at amites recrementorum. GIoiT.
Hid. & Conftantienfis. Excerpta Corniculi. Papias
MS. Bituric. C emicuit , Certamites recrementorum.
Ad haec Graevius : Exponant qui intelligunt. In
Conflantienfi e It , Cerniculum , Critici lum appol line;
fed emenda : Cribellum ad pollinem , ut habet Pa¬
pias MS. Bituric. In Globis Lat. Gr. Cerniculum ,
CERNiDA, a cerno , is , lignum fupra quod ducitur ta~
ratantara : quia di f cernit pollinem a furfure : Ugutio.
Papias : Cernida , cribellus pollinis , vel Cribellum ad
pollinem. [GIolT. Ifid. Cervida , lignum , fuper quod
ducitur taratantara , in Excerptis legitur Cernila. ]
Vide Odi. Ferrarii Orig. Ital. in Cerna.
•[f CERNILA. Vide Cernida.
CERNITA, Deliberatio , publica confultatio,
ab Italico Cernire , Difcernere. Adta SS. Maii tom.
j . pag. 404. de S. Juvenali Epifcopo : In adim-
plementum refolutionis habita in illufiri Cernita pra-
ditta civitatis celebrata die xxi. prafentis menjis.
CERNUARE , Cernulare. GIolT. Ifid. Cernuare ,
pracipitare. Cernulus , in capite ruens. GIolT. Lat. Gr.
Cernulat, nvCig-if. Cernulus , orelaupig-ilc , Cernuit , (f.
Cernuat ) Tii^ilav^ajcti. Flodoardus lib. 4. Hift.
Rem. cap. ultim. Ubiprimis atrio pedibus equus infti-
nt ,fubito Cernuat us cecidit. [ His vocibus uli Tunt
Varro & Seneca : ille lib. 1. de Vita Populi Ro¬
mani : Percurrebant ibique Cernuabant ; hic vero
Epillola 8- Cernuat, ubiMuretus: Cernuat , quoji
ludentis in morem dejicit. Idem Seneca ibidem de
fortuna loquens : Cernulat & allidit.'] V ide Salmaf.
adSolin. pag. 894. [ScTurnebum Adverfar. lib.
1 7. cap. 2 3. & lib. 28. cap. 9.]
f CERNUE, Humiliter, a Cernuus, inclinatus.
Concil. Tolet. XVI. fjoanr.es BaptiftaCernue profi¬
tetur-, Ecce poft me venturus e fi, qui ante me factus efl.
«fl CERNUERE. Vide Cernuare.
CERNUI, Socci funtjine fol a , i. e. folea. Papias
MS. Bitur. Feltus habet : Cernuus , Calce amenti ge -
jjhs. Vide Soccus, Calceus.
CER 5 1 6
CERNULARE. Vid e Cernuare.
CERNUUS, Magnus , infinitus. Papias MS. Bitur.
GIolT. Sangerman. MS. num. 501. Cernuus , Ma¬
gnus , infinitus , excelfus , acer.
CERO BOT ARIUM. Vide Cercbrerium.
CEROCENSUS, Cenfusex Cera : Cerocenfuales qui
Cenfum cera Eccleliis ex debito praeltant : Cerant ,
de quibus Tupra. Synodus Colonienfis an. 1300.
cap. 2 1 . Item praciptmus ut univerji Ecclejiantm Re-
Ctores omnes Cerocenfuales Ecclejiarum & Ecclejiafli-
carum perfonarum , quocunque nomine cenfeantur , qui
Cerocenfum debitum fubtrahunt &non folvunt , & qui
dictum Cerocenfum h alienus non folverunt , quod de
fubtraclis fatisfaciant intra menfem , & deinceps debitis
temporibus ftatutis perfolvant diftum Cerocenfum , ut
tenentur.
H CEROFALUM. Yide Candela.
CEROFERALE , Candelabrum quod cereum fert.
Fortunatus lib. de Vita S. Medardi cap. 18. Epi -
fcopus ad excipiendum illum cum thymiateriis , cum
crucibus procejfit , & Cerofcralibus , flipatus bine inde
agmine Cleri. Gregorius T uron. de Gloria ConfelE
cap. 7 y.Accenfifque fuper cruces cereis , atque Cero-
feralibus , dant voces in Canticis , circumeunt urbem
cum vicis. Hiltoria Tranflat. S. SebaTiani n. 43.
His thymiateria ac thurifera , aliis Ceroferalia depor¬
tantibus.
CERoFtRARiuivi, Eadem notione. Sacramentar. Greg.
M. Ab Archidiacono accipiat Ceroferanum cum cereo.
. Leo OH. lib. 2. Chron. Calin. cap. 25. Fecit &
Ceroferaria 2. librarum quindecim. Lib. 1 . cap. 5 6.
Ceroferaria argentea duo. Hugo Flavin. in Chron.
an. 1 o 99. Sic inflituit proceffioms officium , crucibus ,
vexillis , thymiateriis , Ceroferants, & omni gloria ap-
p aratu. . . . . feflivus. Adde Concil. Carthag. IV.
•can. 6. & Stephan. Eauenfem Epifc. lib. de Sa¬
cram. altar, cap. 4. [MilTale Francorum p. 301.
Liturg. Gall. a Mabillonio edit. coi. 1 . & Chron.
Novalicenfe apud Murator, tom. 2. part. 2. coi.
744. &c.]
Cerofarium, apud Evodium Uzalenfem Epifc.
lib. 2. de Miracul. S. Steph. cap. 1 1 . Vifa efl vi¬
dere... duo Cerofarta lumino f a pariter igne flamman¬
tia. Sed legendum Ceroferaria, aut certe Cerofora ,
vel Cerofera. Vide infra.
Cfroferarh, Qui cereos deferunt in Ecclefia-
ff icis ceremoniis, aut qui luminaria Ecclefiae ac¬
cendunt, GJoILe MSS. Ceroferarius , cereum ferens.
Ritus antiquus celebrandae MilTae : Sicque proce¬
dentibus Ceroferaria , thuribulique latore , cum procef-
Jtone ad pulpitum pergat. K>pc<|>opcj , apud Pantaleo-
nem de Mirae. S. Michaelis. Joan. de Janua: Ce¬
roferarius, qui cereum portat , ut Acolytus. Cum enim
id potiHimum muneris incumberet Acolythis,
inde poftmodum a Latinis Ceroferani nuncupati
funt. llidorus lib. 7. Orig. cap. 1 2. Acolythi Gra-
ce, Latine Ceroferani dicuntur d deportandis cereis ,
quando Evangelium legendum efl , aut facrificium offe¬
rendum : tunc enim accenduntur luminaria ab eis & de¬
portantur , non ad fugandas tenebras , cum fol eo tem¬
pore rutilet , fed ad Jignum Utitia demonflrandum. Ge-
rardus Epifcopus Cameracenfis in Synodo Atre-
batenfi an. 1125. Hos fequuntur Acolythi , id efl ,
Ceroferarii , qui ignem verbi edeflis , quo illuminentur
fratres ad agnofeendum , & inflammentur ad diligen¬
dum Deum , pradicando miniflrant. Innocent. III.
lib. i. de MylTer. MilTae cap. 3. Acoluthi vero, qui
Latine Ceroferarii nuncupantur. Et mox : Acoluthi
cereos ferunt accenfos ? dum legitur Evangelium , non
ut tenebras aeris illuminent , fed ut proximis opera lucis
517 CER
offendant. Adde Alcuinum lib. deOffic. diviil.
Rabanum lib. i . de Inftitut. Cleric. cap. 9. Ru-
pertum lib. 1 . de Divin. Offic. Ivon. Carnot,
Serm. 2. dc Reb. Ecrl. &c.
Hinc cum ordinatur Acolythus , prinum ah Epifcopo
docetur ( verba fun t Gregorii Magni in libro Sacra-
inentor . ) qualiter in officio fuo agere debeat , deinde
ab Archidiacono accipit Cerofer ariutn cum cereo , ut
fciat fc ad accendenda Ecclefia luminaria mancipari ,
ita fibi dicente : Accipite hoc geftatorium luminis , ut per
illud valeatis adverfariorum tenebras effugare, &c.
Ex quibus percipimus, (^eroferariorum munus
etiam fuilfe cereos accendere in Ecclefia , cujuf-
modi etiam fuit Cerifororum in Ecclefia Graeca.
Gloffar. Gr. Lat. ««picoflw? > Ceriforus. Sunt autem
Cerifori , iidem qui Cerofer arii , qui *»po$opoi & /j.-
freuPuqcpci dicuntur Graecis. Exflat in Euchologio
Graecorum ivyii tori yuyoTovltf. Atoreldrtt ^ nugorfgis ,
ubi in ipfa oratione nuncupatur.
Illius igitur, li non ordinis, faltem officii fuit
Marcianus ille , cujus meminit Pantaleon de Mi¬
raculis S. Michaelis Archangcli: HvtIi; «v»'p ovo/xah
M apuavos , ci&a.Xwv Ivdyjnv ysvo/xsvoc Jtwpo^dpo? t» ttuv-
treTrlv vaS «tui a. Fu en Cerofer ani , apud lngulphum
pag. 8 66.
CEROGERULUM , Ceroferarium. Hugo Roto-
mag. Archiepifc. 1. 2. contra Haereticos cap. 5 . de
Acolythis : Perferant ipji luminaria accenfa Ceroge-
rulis impofita.
% CEROGRAPHUS. Vide Chirographum.
CEROMA Latinis, K»^« Graecis , Tabula ce-
rataell , in qua fcribebant antiqui , vel Unguen¬
tum ex oleo & cera , quo in palaeltris utebantur
athletae , atque etiam locus ubi ungebantur. Sed
in Sexta Synodo ad. 4. Ceroma dicitur cerea ac
denfa imago SS. Cofmas & Damiani , quam infra
brachium fubfutam ferebat Conllantinus Laodi-
cenus; inVitavero S.Wilfridi inter AdaSS. Be-
nedid. faec. 4. part. 1 . p. 725. fumitur pro glu¬
tine feu vifco , quo quis invitus detinetur. Sic
Fridegodus de Sandi obitu :
Inter moerentes , orantes , opperientis
Evajit volucer , carnis Ceromate liber i
% CEROPTATUM. Vide Cer aptum.
«5f CEROST AT A, Cerostat arium > Cerostratum.
Vide Cereofcata .
CEROTA , Papiae, Firmareparatd.
CEROT ARIUM , Idem quod Ceratum vel Cerotum ,
Graec. *»p«TeV , malagma quod vulneribus fuper-
ponitur ex rebus liquidis , cera unitis conllans.
Matth. Silvaticus : Cerotum , dicitur a cera , quia
omne Cerotum recipit ceram , & e(l quoddam medium
inter unguentum & emplaftrum. Caelius Aurelianus
Sicc.lib. t . Chron. cap. 1. Declinante paffione, Ce-
rotarns atque malagmatis fimplicibus utendum. Oc¬
currit paflim apud hunc Scriptorem.
<§ CEROTECA >Cerotheca, pro Chirotheca,
in Charta HenriciV. Regis Angliae Hili. Harcur.
tom. 4. p. 1 440. Faciendo & reddendo nobis unam
Cerotecam de piate pro dextera manu. Chartular. S.
Martifti Pontifar. Niji folvant annuatim unum par
Cerothecarum.
CEROTUM , Graece KopuToV, Ceratum, unguen¬
ti genus lic didum , quod magna ex parte cera
eonftet. Vita S. Antonini Abb. Surrentini faec. 4.
SS. Benedid. part. 1. p. 4 2 3 . Feci Cerotum Jive un¬
guentum , &c.
f CERPEIRE. Hierat. Juris Pontif.p. 175. Quan¬
tum crimen e ficum quis percuffit, vel hofiihter Prima¬
tem vel Cardinalem Cerpeiu Forte leg. Ceperit »
Jem.lrf
CER 518
^ CERRETANI. Conflitutiones Ordinis Fratrum.
Praedicatorum pag. 101. Fratres nojlri Cerretano¬
rum cor. fortium , qui vulgo Bianti dicuntur , illorum-
que qurfuandi modum omnino evitare tenentur', ca -
veantque Eradicatores ne illorum indulgentias pradi -
cent. Mox iidem ibi dicuntur Clerici officii : Nullus
.... prrfumat de cetero qtiaf cumque indulgentias p eV
Cerretanos , feu Clericos officii , ita appellatos &c.
CERRITUM, Cerre tum. Silva ex fagis , quas
Heffres dicimus , conllans , Italis Cerreto , ex Cerro ,
fagus . [vel quercus. ] Vetus Charta apud Ughel-
lum in Fefuianis EpifcOpis tom. . pag. 3 00. Om¬
nem terram qua efl ad unum tenentem cum Cerrito ar¬
bor ofi , quamque & fine arboribus , qua iflis terminis
concluditur , &c. Alia Grimoardi Epifcopi Pifani
pag. 404. Cumpraditlis petiis de terris , . ..cum fco-
peto , & Cerreto ,feu filva & monte , &c. [Gregor.
Mon. in Chron. Farfenfi , apud Murator, tom. 2 .
part. 2. coi. 440 .fihiidam Pando donavit in hoc Mo-
naflerito caf dem Alempini. . . & campum Auriellani ...
& Cerritum unum in N amate. ]
CERRUS. Tabularium Conchenlis Abbatiae inRu-
thenis Charta 203. Et de Civada 4. den. & ad Ca¬
lendas 4. denarios , & 4. Cerros de canbe , id elt , faf-
ciculos cannabis.
CERTAMEN , Cura, accuratio, animi contentio ^
Infcriptio Codicis Carolini,feu Epillolarum fum"
morum Pontificum adPipinum & Carolum Ma¬
gnum, ex Codice MS. Caefareo apudLambecium
lib. 2. Commentar, de Bibliotheca Caefarea cap.
5. Eo quod nimia vetuflate & per incuriam jam ex
parte dirutas atque deletas ( Epillolas ) confpexirat ,
denuo memorabilibus membranis fummo cum Certamine
renovare ac referibert decrevit. Capitulare 6. ann.
819. cap. 1 1. Volumus quidem ut ea qua fuperius
retulimus , ut unufquifque exinde bonum Certamen ha¬
beant , &c. id effc , curam.
Certaminis Judex et Praeses dicitur
Balduintts Comes, in fubfcriptionibus donatio¬
nis Monallerio Aquicindino fadae anh. 1096.
apud Miraeum tom. 2. pag. 1145. Sic didus vi*-
detur , quia Balduinus ille primus erat inter mul¬
tos viros nobiles , qui fimul convenerant ad eam
donationem confirmandam , metaphora forte du-
da ab e& qui Campionibus decertantibus praeli-
debat.
CERTAMINARE, Certare , contendere , altercari ,
qiXmmliv > chixQtXcvir.vv , in Gloff. Graec. Lat.
CERTESCERE, Certum fcire , in GlolT. Arabico-
Lat.
CERTIFICARE , Notum vel certum facere *
feripto tellari ,Gall. Ceriijier. Ihflrum. publicum
Galteri Notarii ann. 1 3 99. ex Archivo B. Mariae
de Bono Nuntio Rotomag. Jgu* omnia & fingula
pramiffa in prrfentia mei Notarii publici infraferiptt
& per mefic fattafuijfe . . . Certifico. Sumitur etiani
pro Cautionem facere pecuniae debitae, Gall. Doti-
ner affur ance. Diploma Alberti Ducis Saxoniaean.
129 2. apud Ludewig. tom. 5.Reliq. MSS. pag.
436. Nos Certificet & nobis caveat de quatuor milli¬
bus mar carum & quingentis marcis argenti puri. Vide
Certiorare.
Certi£icatio, Certificatorium, Cita*
tio , vocatio in jus, in Concilio Lambethen fi am
128 1 . c. 12. Vide Concil. Londinenfe an.1268.
can. 26. [& Lindwoodi Provinciale 1. 2.tit. ii
pag. 81. 84* &89*Edit. 1679.]
•[[Certificatio, Securitas. Vita B. Giraldi de
Salis , apud Marten. tom. 6 . AmplilT. Colled. coi»
j 007. Jj>ui paulo ante fecundum c au fas inferiores
Kkij
$ 1 9 CER
de fcendebat in interitum , per virtutem Giraudi Certi-
ficattonis experitur antidotum.
*1ICertificationis Litterje, Scriptum te-
ftimonium, Gali. Certificat , in Inftrumento jam
laudato anni 1 3 99. ex Archivo B. M. de Bono-
nuntio Rotomag.
Ceatxficatori a Littera , Eadem notio-
v tione, ibid. Vide Lindwoodum lib. 3. Provin¬
cialis tit. 23. pag.23 3.
^Certificatu s, Certior fadus,in Adis SS. Ju¬
lii to. 2. p. 3 2 3. & alibi.
<51 CERTILAGIUM , pro Curtilagium , ut videtur.
Regeftum 87. Chartophy lacii Regii 1 Stepbanus
Meraudi tenet quandam domum Jitam in Monte-Alo-
dio juxta iter cum Certilagio & pertinentiis fuis. Infra:
fjohannes & Guillelmus Darbonis aliter Alamet te¬
nent primo duas domos contiguas cum Certilagiis fuis
Jttas in Monte- Alodio juxta fuos confines. Ibidem :
Item tenet tdem fj oh annes Regis unum Certilagiumji -
tum in Cofiagio Montis- Alodii. Vide Curtilagium in
Cortis 1 .
C E RT IO , Affirmatio , affertio. Chron. Wati-
nenfe apud Marten. tom. 3. Anecdot. coi. 827.
Tecum cognofcant Certionem mimftrorum coeleftium.
Sermo eft de sgroto , cui fanitatem promiferant
per vifionem illi coeleftes miniltri. Hanc promif-
fionem feuadeverationem Chronographus appel¬
lat Certionem.
^ CERTION ARE, Securum reddere. Charta Wen-
ceflai Regis Bohemiae an. 1418. apud Ludewig.
tom. 6. Reliq. MSS. pag. 8 6. Nos eumdem Nico¬
laum dehujufmodi quatuor millibus fexagenarumgrojf.
indemnem reddere volentes & plenarie Certionare.
CERTIORARE, G>avepo7rewrcti , in Gloff. Graec.
Lat. Certificare , certum facere , apudUgutionem ,
Joannem de Janua , & Monachum Sangallenfem
lib. 1 . de Carolo Magno cap. 24. & Jurifconful-
tos aliquot.
Certiorati o, apud Baluzium tom. 2.Hift.
Arvern.p. 598. ex Regello Pariam enti an. 1408.
Certioratus, Certior fadus , in Inftrumen¬
to an. 1 291. Hift.Meld.tom. 2. pag. 187. & in
alio an. 1463. inter Schedas Cl. Praefidis</e Ma-
7-augues.
CERTIT AS , Firmitas , /SeCauoTx? , in GIolT. Gr. Lat.
CERTITUD1NALITER , Certe, procul dubio,
Gall. Certainement. Vita Gregorii X. PP. Nam tot
audierat , & Certitudinaliter vifu perceperat de eodem,
&c. [Occurrit in Inftrumento anni 1443* inter
Schedas Praefidis de Maz.augues , apud Rymerum
tom. 3 . pag. 960. coi. 1 . Marten. to. 5 . Ampliffi
Colled. coi. 782. to. 6. coi. 301. Ludewig. to.
4. Reliq. MSS. pag. 41 5. tom. 6. pag. 474. in
Adis SS. Martii tom. t. p. 540. Aprilis tom. 2.
pag. 808. &c.]
CERTUS, Quidam, noftris , Un certain homme .
Gloff. Graec. Lat. p «to? , Certus , p»r» , Certa. Leges
Rotharis Regis Longobard. tit. 9 3 . §. 1. Si quis
caballum emerit , & auttorem ignoraverit , & venerit
Certus homo , qui ip fume ab alium fuum ejfe dicat , &c.
Adde tit. 1 0 1 . §. 3 . & Leges Luithprandi Regis
tit. 90. §• 1 .
<51 CERUCI , Line, e in malo navis. Ceruci , linea illa,
at qua (ad quam ) in navibus vela fufpenduntur.Gl .
Sangerman. Legendum Ceruchi. Vide Cerachi.
<51 CERVEIA, f. Vivarium, Gal .Pare, in quo Cervi
aliave animalia continentur. Charta ann. 1235.
inter Inftr.to. 4. novae Gal. Chrill. coi. 206. D.
Cum Abbas & conventus S. Benigni Divion. dicerent ,
fe habere ufuagium in nemoribus de Villa-comitis ....
CER 520
ad omnia qua vellent facere ad opus domus deChafne
... ad claudendum Cerveias & pratum ejufdem dom us
qua claufura indiguerint.
CERVELLA, Cerebrum, Cerebellum , lyAQaihos ,
Gallis , Cervelle. Lex Aleman. tit. 5 9. cap. 6. St
autem tefta tranfrapulata fuerit , ita ut Cervella ap¬
pareat. Et §. 7. Si autem ex ipfa plaga Cervella exie¬
rit. Occurrit praeterea in Lege Bajwar. tit. 3.C.
i*§.6. tit. 4. §. 5. tit. 5-§. 5.
CERVELLERIUM , Callidis fpecies , quae fupe-
riorem capitis partem operit , Italis , Cervelliera ,
Capelleto di ferro per difefa dei capo : decujus inven¬
tore, ficChronicon Nonantulanum MS. fubFri-
derico II. Imperat. Per hac tempora Mic hae l S cotus
. Aftrologus Frederici Imperatoris familiaris agnofeitur ,
qui invenit ufum armatura capitis , qua dicitur Cer -
vellerium. Hic cum vidiffet fe moriturum ittu lapilli
biuncis c aput lafum , ex lamina ferrea Jtbi fien fecit ca¬
pitis infulam , quam gefiabat. Cum autem effet in Ec-
clejia, & Eucbariftia levaretur in altari , amovit a
capite infulam ferream ob reverentiam Chnfti ; tum la¬
pillus biunx in verticem ejus decidit , quo cutem lajtt
parumper 1 Ille dubitans lapillum fecit penfari , qua
invento biunci , certus mortis , rebus fuis difpofuit mo¬
riturus. Hic eft Michael Scotus, cujus liber de Phy-
lionomia editus olim, & Friderico II. Iinp. dica¬
tus eft : tametli de loco & tempore editionis nul-
lahabeatur nota in libro edito quem legi : cer¬
te laudatur editus Venetiae ann. 1503.3 Simle-
ro. Exftat etiam ejufdem liber alius inferiptus
Menfa Pbilofopbica editus Parifiis ann. 1500.
primum , deinde Francofurti an. 1602. Scriplit
praeterea tradatus varios , de Notitia conjuntttonis
mundi terreftris cum coele fli , de difpojitione utriufque
mundi & de prafagtts ftellarum elementaribus : qui
affervantur in Bibliotheca San-Germanenfi Parif»
Vide Statuta Veronenfia lib. 2. cap. 31. Michae-
lis denique meminit Hedor Boethius lib. 1 3. ex¬
tremo Hift. Scotor. Hujufmodi vero capitis ar*
maturam Cervelliere, vocant Poetae noftri. Guill»
Guiart ann. 1264.
Le chaple commence aut. efpees ,
Dont la a de maintes manieres ,
Sus hyaumes , fus Cervelieres
Prennent plommees d defrendre ,
Et hachetes par tout pour fendre.
Rurfum ann. 1297.
Aucuns d’entre eus teftes defnuent
De hyaumes & de Cervelieres ,
Et plantent alenas es chieres.
Rurfum ann. 1 298.
Mes hauberjons , & Cervelieres ,
Gantelets , tacles & gorgteres.
^1 CERVESA, Cer ve si a. Vide Cerevifia.
1 . CERUGIA , vox Italica, pro Chirurgia , in Con¬
cilio Budenlian. 1 279. can. 9. Nec illam partem
Cerugia exerceat , qua ad uftionem vel induftionem in *
ducit. V ulgus etiamnum Certigien , dicit pro Chi¬
rurgo.
2. CERUGIA , Ceru va. Ugutio: Sorbus quadam
arbor, quia ejus fruttus habilis eft ad forbendum, un¬
de hoc f orbum , fruttus illius arboris , & dicitur Ce-
ruva , vel Cerugia, potus qui ex talifruttu fit , vel
etiam offa.
CERVI C A, Joanni de Janua, Alapa , vel potius
colaphus , & dicitur d cervix. Gloff. Lat. Gall. Cer-
vica , Bnfe, ou Colee.
CERVICAL , Tripixpctviov. Gloff. Lat. Graec. Quod
circum caput eft. Aliud videtur quam pulvinar,
ut & in fequenti Annalium Benedid. to* 3 . pag.
jzi CER
439. n. 94. loco, ubi de corpore Hogeri Ham-
maburgenlis Epifcopi , quod cum in fepulcro
quaereretur pr&ter cruces pallii & Cervical Epifcopi
nihil repertum ejl.
CERVICAT A , Idem quod Cervica. Ada S. Satur¬
nini Martyr, num. 1 9. Cervicatis contufus. Joannes
Monachus lib. 3. Vitae S. Odonis Abb. Cluniae.
Pugnos tamen & Cervicatos pro merce de fua improbi -
tatis , in opprobrium antequam moreretur , fumfit. Leg.
Cervicatas.
CERVICATUS, Superbus , furiofus , contumax ,
Joanni de Janua. Utitur S. Augultin in Pfalm. 6.
CERVICORIUM, Crumena ex cervi corio. Orde-
ricus Vitalis lib. 5. pag. 5 96. Et ob hoc d Mo¬
nachis quondam fufeeperunt 10. [olidos & unumCer-
vicorium. Domnizo lib. 1. deVita Mathild. cap.
1 3 . Hoc regis munus Ducis ad cameram tulit , unum
& Corium cervi , quod nummis ipfe replevit , Occur¬
rit etiam ibifemel. LeRoman de Garin MS.
En Cuir de cerffet le Barongejir ,
Pont une biere , le Baron i ont mis.
CERVICOSITAS, Pertinacia, contumacia. Le¬
gitur in Opufculo Magiltri Manegaldi in Anec-
dotis Muratorii to. 3»p. 204. in Conciliis Hifp.
tom. 3 . p. 3 6 3 . in Adis SS. Julii to. 3 . p. 235.
«ff CERVICOSUS, Pertinax. Paflim occurrit.
f CERVIDA. Vide Cernida.
CERVIGIUM. Vide Chervigium.
CERVINARIA, %u Celvinaria, velCellavinaria.
Petrus Diaconus Chron. Calin. lib. 3.C. 36. ( al.
$8.)Cervinariam adiit, vinum menfusef, c^r.Chron.
Cafaurienfe lib. 4. Perfetto itaque palatio pro ad¬
ventantium fufeeptione , cum cellario & Cervinaria ,
continuo campanarium adifeare coepit.
CERVINARIUS , Qui vinum vendit, quali qui
Cervinaria curam habet.Privilegium Archambaldi
Borbonii& Agnetis uxoris ejus pro Villa Franca
apudThomaflerium in Biturig. p. 226. De uno¬
quoque mercerio femel in anno quatuor denarios ; de
unoquoque Cervinario quatuor denarios.
CERVISA , Cervisia, Vide Cerevifia.
f CERVIX , vulgo , Pars colli pollerior, quaa ab
occipitio incipit & tendit ad fpinam; hinc Ifido-
rus lib. 1 1 . Orig. cap. 1. Cervix vocata , quod per
eam partem cerebrum ad medullam [pina dirigitur ,
quaji cerebri via. Sed pro cerebro ipfo fumitur in
Vita S. Francifci de Paula to. 1. April. pag. 1 z 1 .
Mula . . . decintta injecit pedis ictum in caput ejufdem
juvenis ... in tantum quod Cervix illius per aures de-
fcendebat.
CERULARIUS. Analtafius Biblioth. in Hift. Ec-
clef. pag. 173» Cerularius quidam erat in foro ex
laboribus fuis locuples. Ubi Theophanes & Cedre-
nus : K«i Tivct HHgaXolpiov oWa tv tio 405W mhv den tu\
vovTct Ix 7rovuvldtu>v fj.iTctKctM<raL[xtvoi; , &C. Quibus lo-
cis Meurfius & Fabrotus xxyo%o\w , Cera vendito¬
rem Cerularium dici putant , quem Gloffae Grxc.
Lat. Cerarium vocant. [VideGlolTar. mediae Grae-
cit. in KwgoVJ
Cerularium, Locus ubi venduntur, vel afler-
vantur cerae, feu cerei. GlolT. Gr. Lat. xnpioXctgiov ,
Cerilarium. Leo Grammaticus in Leone Philofo-
pho pag. 48 6. [ & Symeon Logotheta in eodem
Leone n. 26.] xn^xdfiov , didam aediculam fuilTe
tellantur inaedeSophiana , in qua alfervabantur
cerei majoris Ecclefiae : r lyovt <. fe % el?
ici t»? fXiyctX^ IxxXttAut; , zcttVTW tuv ^?toQs-
cluy urcivTuv , Kj th$ rctxiXXiic. Nam fic ea verba ca¬
pienda exiltimem , ut Cerularium diverfa aedes
fuerit a Chartotheciis , & Sacella.
CERULEUM. Eldefonfusde PaneEuchariftico p.
165. Tres nummi moderni tantum pondus habent ,
quantiim 1 5 3 . maxima Cerulei grana , quod Triticum
dicitur.
f CERU M. Vide Ceri.
CERURSICUS, Chirurgus. VitaB. Luchefii to.
3. SS. Aprilis pag. 606. Nihil remedii d Cerurficis
medicis inveniret.
^[CERUSICUS, Eadem notione, in Vita B. Colum¬
bae Reatinx tom. 5 . SS. Maii p. 361. Cum vemjfet
Cerujicus Uberatum ( apoftemate ) eum invenit.
CERUSSA Scribere, vel Encauto, in leg.
1. Cod. Th. de Veteranis : unde Ceruffiata tabula,
in leg. 1 . eod. Cod. de Aliment. Scribendi ratio ,
cujus ufus potiffimum in Edidis feribendis &
proponendis, ut hic indicatur. Illinebantur nem¬
pe tabulae cerulTa, feu albo colore , in quibus poll-
modum feribebatur. Meminit , ni fallor ,cerulfae
hac ratione Fortunatus in Poem. cujus locus non
fuccurrit.
CERUVA. Vide Cerugia.
CERVULA , Cervulus, Ludi profani , apud
Ethnicos & Paganos : folebant quippe ii Kalen-
dis Januarii belluarum , pecudum , & vetularum
alfumptis formis huc & illuc difeurfare , & pe¬
tulantius fele gerere r quod a Chrillianis non mo¬
do proferiptum , fed & ab iis poftmodum indu-
dum condat , ut ea die ad calcandam Gentilium
confuetudinem privatae fierent Litaniae , & jejuna¬
retur, ut obfervareeft ex Concilio Toletano IV.
can. 1 o . S. Ilidoro lib. 1 . de Oific. Ecclef. cap.
40 . Concilio T uron. II. can. 1 7. S. Augultinus
Serm. de Tempore zi ). Si adhuc agnofeatis ali¬
quos illam for didiffimam turpitudinem de hinnula , vel
Cervula exercere , ita durijfime cajligate , ut eos pce-
niteat rem facrilegam commijijfe. Vita S. Eligii lib.
2. cap. 1 5. Nullus in Kalend. < Januarii nefanda &
ridictilofa , vetulas , aut Cervulos , aut jotticos faciat.
Concil. Autifiod. can. 1 . Non licet Kalendis ‘ 'Ja¬
nuarii vetula aut Cervolo facere , vel frenas diaboli¬
cas obfervare , &c. Halitgarius in Poenitent. cap.
6. Si quis in Kalendis Januarii , quod multi faciunt,
& in Cervulo ducit , aut m vetula vadit , 3 . annos poe-
niteat. Ita apud Columbanum in lib. demenfura
poenitentiarum cap. 7. Burchard. lib. 19. cap. 5.
Fecif i aliquid tale quod pagani fecerunt , & adhuc
faciunt in Kalendis Januarii in Cervolo & vetula : fi
fecifi, 30. dies in pane & aqua paniteas. Eadem
verba perperam feripta habentur ex Reginone a-
pudMorinum poli libros de poenitentia pag. 41.
Meminit praeterea Cervuli S.Pacianus in Pareeneli
ad poenitentiam. Denique S. Ambrofius in Pfalm.
41. Sed jam fatis in exordio tradlatus , Jient in princi¬
pio anni, more vulgi Cervus allujit. Faultinus Epi-
fcopus Sermone inKl.Jan. Jguisenim fapiens cre¬
dere poterit inveniri aliquos fana mentis , qui Cervu¬
lum facientes, inferarum fe velint habitus commutani
Alii vefliuntur pellibus pecudum , alii affumurit caph
ta befiiarum , gaudentes & exuit antes ,Ji taliter fe in
ferinas fpecies transformaverint , ut homines non ejfe
videantur. Maximus Taurinenfisin Serm. in KaL
Jan. Nunquid non univerfa tbi falfa fune , & infana ,
cum fe a Deo formati homines aut in pecudes, aut in fe¬
ras , aut in portenta transformant. Bonifacius Epifc.
Moguntin. Ep. adZachariam PP. c. 6. Affirmant
fe vidiffie annis Jingulis in Romana urbe , & juxta Ec-
clefiam S. Petri , in die vel nocte , quando Calenda
Januarii intrant , paganorum confuetudine choros du¬
cere per plateas , & acclamationes ritu gentilium , &
cantationes facrilegas celebrare ; & menfas illas die
527 CES
minima, ejus Ceffus menfura , quam Alit adelam terri¬
genam vccant , PifariA moneta f olidis duobus arrogatis
venditoribus emeretur. V ini Ceffus idcin quod vinum
venditum, pretioceffum feu conceffum.
CESTA , Vinculum , Ligamen. Guidonis Difci-
plina Farfenfis iib. 2. cap. 4. Cejla caliga cum fue¬
rit ajfuta debet effe tam longa , quo poffit intra pugnum
feri conftrifta. Ceflus Martiali & aliis , Graece mg-oc
muliebre cingulum eft , praecipue illa zona, qua
nova nupta nuptiarum die procingebatur a fpon-
fo folvenda.
CESTAR1UM, pro Sextarium , Species menfurae:
pallim occurrit in Denominationibus & Recogni¬
tionibus de Volta cap. 41. num. 18. in Archivo
Principis de Roban , & etiam alibi,
f CESTIFER. Vide Caftifer.
fl CESTON , Zona Veneris. GlolT Sangerman. MS.
n. 5 o 1 . Papias MS. habet Ceton. Latini dixerunt
Ce fus. Vide Cefia.
^1 CESTUS. Nicolaus Specialis deRebus Siculis Iib.
1 . cap. 16. apud Murator, tom. 1 o. coi. 9 3 5.
Has autem terras tam variis Cefttbus , tam incertis
meatibus ingrediens & egrediens impetus maris inter¬
luit, ut &c. Puto legendum aftibus , licet etiam feri-
batur Ceftibus , apud Baluzium.
^ CETA , pro Cete , Pifcis crafliffimus, Gall. Ba-
leine. Vide locum in Geafpecia.
CETARIUS, Cetaria. GlolT. Graec. Lat. tsiCa^v-
, Cetarius. Donatus ad Terent. in Eunuch. Ce¬
tarii qui cete , id eft, magnos pifces venditant , & bo-
lonas exercent. Papias : Bolona , redemptor Cetaria¬
rum tabernarum , in quibus falfamenta condiuntur ,
quas tabernas vulgo Cetarias vocant. Alibi : Bullo -
nes , ( leg. bolonae ) Ceteram , ( leg. Cetarii ) qui
diverfi genera pifeium vendunt. Idem : Cetarii , pi-
fcatores dicuntur abufive , vel qui falfamenta pifeium
& liquamen vendunt , tratttan d pifce. Cetaria , viva¬
ria in quibus cete alti pifces funt , vel officina , in qua
liquamen ex pifeibus conficitur. Miracula S. Bavonis
Iib. 3 . Cetarii ad balenas capiendas mare funt ingrefft.
CETER AH. Gervafius Tilberienlis de Otiis im¬
perialibus : Sed & in urna grandi Ji capillos Veneris ,
epaticam , Ccterab ... fuperftr averis. Ad hrec Leib-
nitius to. 1 . Scriptor. Brunfvic. p. 8 9 4- Cetera h ,
inquit, nomen eft barbarum officinis receptum ,
quo fignificatur afpleiiium feu fcclopcndrium , her¬
bo genus Graecis & Latinis notum.
^ CETES , Oves , ave.'. GlolT. Ifid. In Excerptis Ce¬
les , fed aeque ignotum , inquit Graevius.
CETHER1US , Idem qui Cetaceus, fpe&ans cete,
Gall. de Baleine. Vide Retharia.
f CETHI. Marten.tom. 2. Itineris Litterarii pag.
365. ex Itinere Indico Balthafaris Spinger : Et
hic crefctt lignum album , quod Cethi dicitur.
^[CETILIS Jubilatio ,f. Jubilatio coctus fc u
turbae una congregatae. Sallas Malafpinae de Rebus
Siculis lib. 6. num. 4. Ibi lituus, detarta , & viella,
omni umqite genera mujicorutn hymnum concinunt trium¬
phalem , & cujufcumque C etilis' officium jubilationis
cantica modulatur.
^ CET3MUM , f. Idem quod Cotinum. S. Audoenus
in Vita S. Eligii lib. 2. cap. 1 2. Vade inquit , in il¬
lam qua juxta Ceirnum Jit a eft rupem , illic inter ve¬
pres reperies ligatum funda & abfeonfum quod quaris.
CET INU M , [ f. Cetaria Feu vivarium grandio¬
rum pifeium.] Tabularium Calaurienfe an. 14.
Ludovici Iinper. E. Lotharii : Cum Jilvis , pafcuis ,
ft alariis , Cetiv.is , calortis , rivis , rupinis , &c.
f CET INUS, f. Pannus fericus, quem vulgo dici¬
mus Satin, Hifp. Kafo. Epitome Conftitut. Eccl,
CET 528
Valent, tom. 4. Concil. Hifp. pag. 1 7 5 .Canonici
& Arcbidi ac om , Pr acentor, Sacnfta & Decanus in
Ecclejia fedem obtinentes , muvas panni nigri fini ex
Ccttno carmejino f.ff-dus ... def erre teneantur. Canonici
vero Foranei . . . A//agiftri in Theologia , D celor es fju-
r is , musvas p anni nitri cum Cct ino violaceo , &c.
«f CET ON.-Vide Cefton.
CETR. Codex MS. Irminonis Abb. Sangerman.
fol. 72. verfo coi. 1 . Hilduinus Cetr.folvit indium
unum. An Cetarius , Pifcator?
•[[ CETRETUM. Veteres Gloffie : Stellaria , Sati-
cetum vel Cetretum.
^CETRiNUS, pro Citrinus , Ita!. Cctrino , Gall.
Couleur de Citron. Afta SS. Benedidl. faec. 6. part.
2. pag. 6 1 6. de B. Vittore II i. Papa: Planetadiaf-
pra deaurata , quinque & tres jine auro ; diarodina tres
deaurata , diapifh dua & alta Cetrina , & alia quin¬
que purpurea.
CETUM CRU DU M, u>/ucTapi%oc , Edulium e.v
thynni pifcis carne falita , q iod Veneti Moronam ap¬
pellant. Supplementum Antiquarii,
f CEVATA , ut Civata , Avena. Annales Benedidt.
tom. 4. pag. 604. Ray mundus faciat fervitium per
unumquemque annum ad quatuor milites , & fextarium
unum de Cevata feu avena.
CEVER1UM, Species embammatis feu eliqua-
minis , quo pulli condiuntur , vel f. vas in quo
coquebantur. h'i(E Dalpliin. tom. 2. p. 3 1 2. coi.
1 . / tem, quod cum ditto p> imo ferculo fervtatur nobis ...
de fex g filliris gr offis partitis per medium , aut duode¬
cim pullis patvi •• in C. everto praparatis.
H CEVEUS , Ktlyw. GlolT. Lat. Groec. Locus teflu-
dinatus.
V CEVO , Vergo , inclino , Kt Wb, Gloffi Lat.Graec.
CHAABEIS, Rudens’, Gall. Chable vel Cablel
Epiflola Guidonis dc Dampetra ad Philippum
Aug. an. U13. apud Mart. t. 1 . Colleft AmpiifT.
coi. 1114. Tradiderunt mihi de munitione de Tornati¬
les. . . w.martellos , it. Chaables , vi. culcitras , &c:
^ CEIAAFELLUS, Tabulatum, Gal. olim Cbaffaut ,
nunc Echaffant. Chartularium Lingonenfe f. 16 7.
Nos Guido Archid. Laticenfis & Si. non Dom. Rup-
pifertis notum facimus univerjis , quod Odo de Proin-
gneyo in ncftra prafehtia recognovit & promifit vene¬
rabili Patri Epifcopo Lingonenfi , quod Chaafellum ,
quod erexit in domo fta de Proingneyo ad petitionem
& voluntatem ipjius Epifcopi. . . diruet & evertet. Ac¬
tum an. gr. 1228. In Inferi ptione harumce Litte*
rarum habetu r Cbafdlus. Vide Cadafalus.
f CHAALLANIA ,Ca(lellania, Gal. Chatellenie. Hifh
Dalphin. to. 1 . pag. 123. in Ext radio litterarum
Guidonis Dalphini an. 1240. Donamus in perpe¬
tuum domum noftram de Alonte-bonoldo & Chaalla -
niam ejufdem caftri & mandamenti & mille folidos
' Vienn. c en fu ales , &c.
qy CHAAN. Vide Chain poft Caganus.
CH AB AN ARI A. Vide Cabanaria.
«jjCHABANN.5} Mercati, Forum teclum ,
Gai. Hales. Charta Communire Rellanetex Kege -
flo 2. Cameras Comput. n. 5 5 .Altum in Ch ab an¬
nis mercati de Puno 24 .Febr. 1296. Vide Cap anna»
^ CET ABBARDUM. Vide Caphardum.
f CHABENTf A , Collocatio , Gall. Etablijfement.
Teftamentum Guillermi de Turre Canonici Cia*
romont. an. t 315. apud Baluzium tom. 2. Hift.
Arvernite p. 5 3 8. Item Mayffeto & heredi Nugonis
de S . Dejiderio , qui moratus fuit me cum dum viveret ,
volo , rogo & fupplico omnibus fratribus meis & cuili¬
bet eorumdem, quod unum nepotem cujuftibet eorunu em
procurent Chabentiam , & in aliquo Monafterio in-
duai.tnr 4
!:
529 CHA
duantur. Chabentiahic idem eft quod necelfariaad
vidtom , educationem & ad certam conditionem
Teii vitee genus.
CHABiSCARE , Collocare, Gall. Etabltr. Te-
Ramentum Joannis Comitis Clarom. ann. 1340.
j Et in cafu in quo dictum Amedeum decedere contin¬
geret & didunt Beraldum etiam decedere contingeret
abfque Uberis mafculis procreatis matnmomaliter de
liberis fuis aut aliquo ipforum , & decederent habentes
liberos femininos , d quocumque ipforum unum vel pia¬
res ex legitimo matrimonio procreatos , in illo cafu vo¬
lumus & ordinamus , quod de bonis alias Jibi per nos
donatis & ordinatis & infiitutis haberi per dtttum Ame¬
deum & Beraldum Chabifcentur mantando vel alias
collocentur , prout & quemadmodum diferetioni patrum
eorumdem liberorum femininorum videbitur faciendum.
% CHABLU S , Rudens , Funis , Gall. Chable , apud
D. Bruffel de FeodL to. 2. p. ect 1 . coi. 2.
CHABOCELLUS, Species menfurae frumenta¬
riae. Charta Ruellani de Vivario Armigeri anni
1 26 5 . ex Archivo Veteris-villae : Ego dedi Feteri-
'villa duos Chabocellos frumenti annui redditus ad men-
furam Doli.
% CHA CANUS. Vide Caganus-.
4 CHACARE. V ide in Caciare.
1 . CHACEA , Venatio. Vide in Caciare.
2. CHACEA, Via per quam aguntur animalia ad
pafcua. Hinc Chaceare , pro eo quod Galli etiam-
num dicimus , Chajfer les beftes auxehamps. Wilh
Thorn ann. 1 2 8 5 • Totum pratum , in quo contine¬
tur quadam JVallat vocata iValla feu Chafea Cel¬
lerarii Ecclefu Chrifit Cantuarienjis, qiu continet 20.
perticatas in longitudine , & 20. pedes in latitudine.
Et mox : JjEgod IV allia, feu Chacea pr adiit a remane¬
ret dictis Abbati & Priori Communis ad cariandum &
Chaceandum , &c. Addepag. 1947. Brad. lib. 4.
tradi. 1 . c. 44. Ut fi quis omnino viam objiruat , vel
Chaceam , per quam ingredi f olet pafiuram. Mona-
Ilicum Anglic. torm 1. pag. 292. Habendum &
tenendum didam pafiuram . . . cum competenti via ad
minus latitudinis 30*. pedum ad Ch aciam quorumcun¬
que animalium fuorum , fugando eas per terras meas
fine difpendio pratorum meorum. [In pluribus Gal¬
liae locis praefertim inNeudria, ambulacra feu iti¬
nera hinc inde arboribus confita Chajfes etiam-
num appellantur. ]
^ C h a c 1 a. Charta Edwardi Regis Angliacann.
1299. apud Rymerum tom. 2. pag. 856. coi. 1 .
Totum honorem de Aquila cum bundredis , maneriis *
Chaciis & omnibus aliis pertinentiis.
Caci a. Monadicum Anglic. to. 3«p. 70. Partem
terra . . . qua jacet inter C aciam qua tendit ad Hau -
tam , &c. Ibidem . . . Cum fedis , viis , C aciis , [emi¬
tis , &c.
RechacEa. Monadicum Anglic. tom. 2.p. 646.
Toftum fuum quinque aerarum cum duabus bovaiis
terray & pafiuram feptingentarum ovium , in Clentham
& Cavenby , cum Chacea & Rechucea de una ad altam ,
quandocumque eis placuit , &c. Wde Caciare i
Rechaciatus, Repulfus, Gal. Recbajfe. Henric.
Knyghton. an. 1 2 9 3 . Rechaciati funt d multitudine
magna velut oves in ovile.
f CH ACERI A , C h a c 1 A , Venatio. Vide in Ca¬
ciare.
CHACIPOLLUS , Chacipollarta. Vi deCacepollus.
CH ACOR , Equus venatorius. V ide Capor in Ca¬
ciare.
CHADABULA. Vide Cabulus.
CHADRIGAR1UM , Exportatio, Vedura, Gall.
Charriage , quod minus male diceretur Jguadri-
Tom. II.
CHA 550
ganum. Computus anni 1217. apud D. Irujjei dc
Feudorum ufu to. 2. pag. 103 5 .Cellerarm Pa-
rijius. De Templo nnc. lib. De Prapofitis Paifius
Xxxvi. /. Derelig & Chadrigario c. I. Agitur de
expenfis vindemiae.
f CHAECIA, Idem quod Chacea , V ia, <3tc. Charta
Guillelmi de Milliaco ann. 1208. in Tabulario
Calenfi fol. 127. fihtodaam marefeum quod habebat
■ inter Milliacum & Ch acciam de Unciaco mihi . . . ad-
cenftiavi.
H CHAFAGIUM , Lignatio, Gal. Chauffage. Litte¬
rae Humberti Dalphini pro fundatione Monade-
rii de Salletis inter fragmenta Hid. Stephanotii
MSS. tom. 7. Pojfint libere uti lignis ficcis & viridibus
totius noftri nemoris de Salvayrino ad opus Chafagii
& furni didi Adonafieni. In Hid. Dalphin. tom. 2.
p. 9 1 . ubi eaed. litterae referuntur , habetur Ch af-
fagium. Vide Ca!efagi*m.
CHAFALLUS, Turris lignea, feu tabulatum,
unde nodri olim Chafaut , nunc Echaffaut. Char¬
ta Thofhacenfis anni 1404. Juxta plateam ubi fo-
lebateffe turris feu Cbafallus nemori* juxta portam vo¬
catam de Matifcone. Hid. Dalphin. to. 1 . p. 132.
coi. 1 . in Computo anni 1524. Pro emparando &
cooperiendo magnum Ch af alium Filia in fumma l. lib.
Jii./ ui.d. V ide Cadaf alus.
% Ch Af EAy llius , Eadem notione. Flift. Dalph.
tom. 1 . pag. 6 6 . coi. 2 . in V ifttatione Cadrorum
ann. 1 347. Item invenerunt unum Cbajfayllium in
exitu porta didi Burgi de Monte verfus favergiis t qui
ceciderat , & ideo fuit injunctum Ccllarerio , quod ibi¬
dem de dida mayeria fieri faciat unam muetam bafiar -
dam cum quatuor culiis.
% CHALFATTA,Eodem fignificatu. Hid. Dalphin»
tom. 2. pag. 284. in Computo annorum 1333.
& feqq. Item > pro faciendo opere Chalfatta ad pra-
dicandum Crucem fandam in loco P radicatorum 1 i b
. f-grofi
Chafellus, Idem. Vid e Chaafellus.
CHAFFARDtlM. Vid eCaphardum.
CHAGANUS. Vide Caganus.
CHAlA. Vide pod Caja.
CHAICI A. Venatio. Vide in Caciare.
*([ CHAISNUS, Quercus , GalL Chefne. Vide locum
in Lemnia.
CHALANNUS , Chalendra. Vide Cbelandium.
CHALBA , XaKCdvn , in GloIT. Graec. Lat. Galbanum ,
fuccus ferulae arboris.
CHALCIDISSARE , Graecis ^«a»uc T/£W, Pecuniae
avidius invigilare. Vide Rhodig. Ant. Ledi. 20.
a 3-...
«jf CHALCIDIUM, Menianum, Gall. Balcon. Vi¬
de Caldicum. '
CH ALDiEl , Saraceni. Ita Saracenos Hifpanicos
non femel vocat Sebadianus Salmanticends Epi-
fcopus in Hidoria aSandovallioedita. Regedum
eenfuum Ecclefiae Romanae ex Bibi. Regia : Et
quadam littera bulla aurea bullata Leonis Regis om¬
nium Armeniorum direda D. fjoanni PP. continens
quod ipfe fubmijit fe cum fibditis fuis obedientia Ro¬
mana Ecclejia , & petit fubfidium Apofiolicum , quia
graviter invaditur d Caldets infidelibus.
Chald je i , ii* f cVjtouroi , Adrologi. Pallio SS. Chry-
fanthi & Dariae : Nam omnes , Ad ago s & Gerof an¬
tas , & Caldaos , & hariolos ego domui. Hieronym»
in Daniel. c. 2 .In Cbaldais Tmfaic/Xoyvs Jigrnficari
puto y quos vulgus. Mathematicos vocat. Cunfuetudo
autem & fermo communis Alagos pro maleficis accipit ,
qui aliter habentur apud gentem fuam , eo quod fint
JPhilofophi Chaldaorum f & ad artis hujus /dentiam
5 3 i CH A
Reges quoque & Principes ejufdem gentis omnia fa¬
ciunt. Vide Julium Caefar. Bulingerum lib. 2. 'de
Magia cap. 5.
CH ALENTUM , pro Chalengum , Pra&icis Calen-
ge. Lis , calumnia, Scc. Locus ell in E secutores Cba-
lenti. V ide Callengia.
f CHALFAGIUM. Vide Cbafagkm .
f CHALFATTA. Vide Chafallus .
CHALIFA , Calipha. Ita appellabant Saraceni
fupremos gentis fuse Principes , vocabulo Arabi¬
co, quod fucc efforem , vel haredem fignificat , in¬
quit Willelmus Tyrius lib. 19. cap. 19. Sc cx eo
Jacobus de Vitriaco lib. 1 . cap. 7. eo quod fum-
mi eorum Prophetae vicem & fucceflionem jure
tenerent haereditario. At Nicolaus Fullerus lib. 4.
Mifcell. facror. cap. 1 6. & Vaterius in Prsefat. ad
El-Macinum cenfent , hoc vocabulo , Vicarios ,
feu Locum tenentes fefe appellitalfe , Dei nempe.
Unde eo nomine in tanto honore & reverentia a
iuis habebantur , ut quali pro numine colerentur,
nec riiji mandato & auttoritate illius quantumcunque
potens , aut nobilis , appellaretur Soldanus , & omnes
ejus fubditi , tam Reges , quam alii , pedes ejus ad ter¬
ram profirati reverenter 0 [cularentur. Verba funt Ja-
cobi de Vitriaco. Sedpodmodum adeo invaluit
Sultanorum potentia in rebus politicis & mili¬
taribus, ut fere cum inani & fpeciofo dignitatis
nomine fola religionis , feu potius fuperllitionis
Mahumetanse potellas penes Chaliphas remane¬
ret: unde a Baldrico Dolenfi lib. 3-Tudebodo
lib. 4. Roderico Archiep. Toletano lib. 7. cap.
10. VincentioBelvac. lib. 32. cap. ^.Conraao
Ufperg. & aliis, Papa & Apoflolici fua geniis vul¬
go appellantur. Primus autem Chaliphas nomen
& dignitatem ufurpavit Abubacarus , Mahometi
fuccelfor, ut audior ell Georgius El-Macinus. T i-
tulos Chaliphx* Bagdatenlis habes in Chronico
Flandr. cap. 8 1 . Sed & Caliphas videntur appel-
lalfe fuos Sacerdotes , non modo fupremos , fed
etiam qUofvis , Saraceni Principes. Vide Petrum
Diae. lib. 4. Chron. Cafin.c. 5 1 .
Chalifatu s,Chalifae dignitas.Georg.El-MaC.
lib. 2. Hifl. Sarrae, c. 6 . Cb alifatui in illis tr altibus
prafettus efl filius ejus Hijpanus.
^[CHALMA, Chalms. Vide Calnia.
CHALONDUS Chalonnium. Vid eChelandiumi
IU CHALVAGIUM, Lignatio, Gall. Chaufage. Hili»
Dalphin. tom. z. pag. 41 1. coi. z. inOrdinatio-
ne Humberti II. ann. 1 3 40 • Nec ulterius patiami¬
ni , quod aliqua nemora .... nofira fcindantur , eff ar¬
tentur vel charbonentur pro martinetis vel aliis grofils
ferrorum operibus faciendis , niji dumtaxat pro minutis
fabricis & Cbalvagiis perfonarutn , ac aliis minutis uji-
bus opportunis. Vide Cbafagiunu
CHALVARICUM,Chalva ritUm, Gall. Cbd-
rivari , Tinn tus & vociferationes , quibus in
Gallia prasfertim fponfis ad fecundas nuptias con¬
volantibus illudunt atque conviciantur. Statuta
fynodalia Eccleliae Avenion. ann. 1337. apud
Marten. to. 4. Anecdot. coi. 561. Cum fponfa ad
eorum traducuntur heffiitia , de ipforum domibus bona
inore pradonum rapiunt violenter , pro quibus pecunia¬
rias ab invitis redemtiones extorquent , quas expendunt
infeurrilitatibus & comeffationibus inhonefiis , qua .. .
Malprofiech damnabiliter appellant .. . faciunt ludos
obnoxios , quos ut eorum verbis contra honefiatis labia
utamur in placidis , nominant Cbalvaricum. Ibidem
coi. 582. Jj)ui dum contingit viros aut mulieres ad
fecunda vota pertranjire & matrimonialiter conjungi ,
dum in Ecclejiis matrimonia fidelium & benedittione
CHA 532
nubentium celebrantur , fponfum & fponfam circum¬
flantes vociferando percutiunt . . . quod ipji tales deri-
fores , raptores , divini perturbatores officii & [aera¬
mentorum officia contemnentes , Cbalvaritum in vulgari
facientes feu fieri precur antes >, a pradi-clis exceffibus
penitus & omnino defiftant fub poena excommunicatio¬
nis. Cbelevalet , dicitur in dioeceli Trecorenfi, ut
habetur coi. 11 r 9. Si diverfas,fed incertas pror-
fus , variorum Eruditorum conje&uras de hujus
vocis originatione videre vis , Menagium adito ad
vocem Cbarivari in Etymolog. Gall. Vide Cana
Sc Charivarium.
|Ch ara vallium , apud eumdem Martenium
ejufd. tomi coi. 6 5 4-. in Statutis Hugonis Biterr.
Epifcop. an. 1368* Idcirco prafenti prohibemus fia-
tuto , quod nullus cujufcumque [exusvel conditionis exi-
fiat in no firis civitate vel dicecefi in opprobrium vel in¬
juriam fecundo nubentium , vel alterius eorumdem il¬
lum ludum iniquitatis vocatum Vulgariter Cbarav allii
vel alium in opprobrium didi matrimonii quoquo modo
de catero facere prafmat.
CHALUNGIUM , Adlio qua quis fem aliquam
repetit, Gallice Calenge. Tabularium Monallerii
Cafae Dei inlndrumento ann. 1254. Sine contra -
diriione , Chalungio & impedimento quolibet. Vide Cal¬
lengia.
CHALUNS, Panni Catalaurienfes. Statuta Ordinis
S. Gilberti de Sempringbam : Aat pannos pUtos , qui
vocantur Chaluns.
f CHALYBA. Vide Caliba.
CHAM. Vi deCaganus.
CHAMBE , Cannabis , Gall. Chanvre. Inftrumi
ann. 1477-exTabular. Cafse Dei inter Fragmen¬
ta Hili. Stephanotii MSS. torm 4. Do facrofanclA
Ecclefix de Comps , qua in honore S. Andrca confecr-a -
ta efi , linum & lanam & Cbambe*.
f CHAM BELL ANUS. Vide Cambellanus.
«([ CHAMBERLAG1UM , Idem quod Cambellagiunl
feu certa pecuniae fumma , quam valTallus debet
domino feodali cum ei praedat hominium , in
plerifqueConfuet. Francicis Chamberlage , in aliis
Cbambellage in quibufdam Chambe lien age. Charta
Guillelmide Furno pro Andrea de Montjohan Abb.
Nobiliacenli an. i 3 70. apud Stephanotium to.
3. Antiquit. Pidlav. MSS. p. i 048. Confiteor me
tenere ...a religiofo & bone fio domino ...ad homagiunt
ligium ad x. {olidorum de deverio ,& ad x. folidorun»
de Cbamberlagio folvend. in permutatione domini JivS
hominis. V ide Cambellanus.
CHAMBO. Vide Catnbo.
^CHAMBRERIUS , Cubicularius, Gall . Cbatn*
brier. Hid. Dalphin. tom. 2 . pag. 309. coi. 1 . in
Ordinatione anni 1336. Item, Adoardus de Sa-
baudta cum uno Scutifero , uno Cbambrerio & uno fa+
mulo. Baluz. tom. 2. Hid.Geneal. Arver. p. 317»
ih Tedamentoanni 1 340 .Legamus Stephanovay-
leto & Cbambrerio nofiro decem libras Tur. fetnel. Vi-.
deCambrerius. ,
CHAMBRUNCULA, Parvula camera, in Charta
an. i 278. apudDuchefn. in Probat. Hid. Ver-,
giac. pag. 205.
^CHAMEPEUCE, Herbae genus , a Graeco
£a/*awi'7vc Plinio lib. 14. Cham&pitjos. Medicina
Salem, pag. 228. edit. 1622. P e ffima habenda efi
cerevijia , qua conficitur ex rebus inebriantibus , nimi¬
rum ex lolio , vel Cbamepeuce. Ea enim adeo efficitur
valida & halituofa , ut parum abjit , quin bibentes pati*,
loimmo der antius ad infaniam redigantur.
% CHAMERA, Chamerarius Vide Camera.
CHAMEUNIAE, Graec. k ety.w'm , Humi cubatio-
53 3 CHA
nes.- Culcita, humo conflrato , apud Julianum An-
tecelT. Nov. 4*cap. 4. Gloffie Phavorini : Xa/amu,
Tat7Tiivn kxIvh. Aliae : Xx/j,ewict , h ^t/pcnoiTia. Hierony¬
mus in cap. 41. Ezechiel. Puto perfpicuum effe le¬
don femper augufhora ejfc qua deorfum funt in jejuniis.
Chameuniis , & victus continentia. Idem adNepo-
tianum : Omnes pane virtutes corporis mutantur in fe-
nibus , & crefcente fol a fapientia decrefcunt c ater a
virtutes , jejunia , vigilia, eleemofyna, Chameunia , id
ejl , fuper pavimentum dormitiones. Adde eumdem
inAggeum., & Auctorem de Duplici martyrio,
S. Theodorum Studitam in VitaS. Platonis num.
1 o. &c.
CHAMFRENUM , Vox ibrida, ex^«'iao?& fre¬
num. Utrumque idem eft. Tabularium Vindoci-
nenfe Thuanum cap. 84. Dedimus Ivoni unum
Cbamfrenum , & Roberto unas caligas vermiculus.
CHAMINUS , Iter , Gall. Chemin. Vide Caminus.
*([ CHAMPARS , in Chartular. S. Martini Pontifar.
legitur pro Campipars , quod vide,
f CHAMPEAGIUM, Jus pafcendi pecora in agris,
pratis vel filvis non fuis : id etiam quod praefta-
tur pro hujufmodi pafcuis. Charta Calomontis
in Dumbisan. 1397. Pro Cbampeagiis & aberagus
qua habet in dido fiagno , fcil. exliccato.
CHAMPEIUS , Idem qui Camparius fupra , Cam¬
porum cultos, Regeltum Probus fol. 12. an. 1262.
Venerunt Inquijitores domini Dalphini &c. Interro¬
gati . . . Qiiis ponit Ch ampelos. Refp. quod Dominus.
IT CHAMPERIA , Officium Camperii feu Champei.
Computum Grafivod. ann. 1332. Pro Champerix
de Auriis ajfignata Petro de Villa per Dominum pro
i.florenis ... 7. lib. Item , pro Champerix de Alemone
ajfignata Guillelmo Gebenn pro 4. flor . 1 00. fol.
CHAMPERIUS , Idem qui Cbampeius. Inquffitio
anni 1 2 2 o . in Hift. Dalphin. tom. t . pag. 129.
coi. 2. Item, interrogati , quis ponit Champerios , re-
fpondent , quod Villici & Caflellani pro dominio po¬
nunt eos. Lege Domino, nempe Dalphino , ut patet
ex Regefto Probus.
CHAMPERTORES. Vide in Cambipartia.
CHAMVERIJM, Cannabum , Gall. Cbanvre.
Archivum Majoris Monaffcerii : Paganus Greno . . .
concejft partem fuam de primitiarum decimis , falicet
de agniculis , de porcis , de lena, de lino & de Cham-
vero.
CHAMULCUS, Genus carpenti humilis, ut no¬
men ipfum indicat. GIoffiLat.Gr. Sclodia, x^d-ux-
Stludio , xufxdxiuov. Ita re&e corrigunt viri do-
£ti. Gloffi. Graac. Lat. Xm/ui^Xuo^ , Trahe. Ieg. Traha.
Ammian. lib. 17. Unde Cbamulcis impojitus , tracluf
que lentus per Ojtienfem portam , &c.
CHAMUS , x«/xc{ , Frenum, in Biblia facra.
CHAN. Vide Caganus.
CHAN AB A, Cannabis, Gall. Cbanvre, apud Ste-
phanotium in Antiquit. Pi£lav. MSS. tom. 3 . pag.
8 2 2. & iterum p. 8 3 1 • Vide Canaba 2.
CHANABAC1UM > Tela cannabina , Gall. Ca-
nevas. Chartular. Camalarienfis monaft. dioecef.
Anic. fjulixnws de Rocha donavit huic loco S. Egidii
unum bliaudum de Channabacio. V ide Canevacium in
Canava 2.
^1 CHANABERIUM, Locus ubi feritur cannabis.
Inventarium Piquet n. 18. cap. 41. de Volta fol.
1 3 . e\ Archivo Principis de Roban : Item quoddam
Chanaberium fcitum in infula Domini ; confrontat ab
Oriente , &c, Paffim occurrit ibidem ac praefertim
fol. 3 3 5 * verfo. Vide Cabannaria.
H CHANAVA, Idem quod Canava. 2. Can nabis, &c.
Vide locum in Cbabanaria poli Cabannaria.
Toni. II. /
CHA 534
f Ch ane b a , Idem , in Antiquit. Pift. MSS. Ste-
phanotii to. 4>p. 5 6 1 .
Chanevaria, Idem quod Chanaberium , GalL
Chenevie re, in Chartulario S. Vincentii Ccnoman.
fol. 80. Vide Cbeneveria.
CHANGIA, Permutatio, Gall. Efcbange. Mona-
Iticum Anglic. to. 2. pag. 79 5 . Donec idem Co¬
mes profato Petro Changiam ad valitudinem terra Jua
conferret.
CHANIS ,Chanoglanus. Vide Champod Ca¬
ganus.
CEIANRIA. Concilium Palentinum an. 13 2 2.can.
19. Ne ratione collationis hujufmodi beneficii , aut
Chanrio , feu alio quojito colore , aliquid profumant
per fe vel per alios exigere, &c. Forte ferib. Cban-
gio , commutationis , Efcbange.
CFIANTELAGIUM. Charta Philippi Regis Fran»
ciae an. 1 273 . pro EcclefiaS. Mederici Parifienf.
Habebunt Canonici in tota dida terra .... roanum .
o *
foragium ,Jive Cbantelagium , & omnia emolumenta ,
&c. Compotus Baillivorum Franc. ann 1 3 o 5. In
Propojitura Parif. ...de Bufla caflelletti ...de Cban-
telagio. Regeltum Peagiorum Parifienf. Se uns
Bourgoys de Paris achete vin a Paris dedans la ville ,
& il le vend dedans la ville , comme que il le vende
en gros ou en brocke , il doit de chafcun muid un denier
de Ch antei age. Ibidem : Cbantelage cfl une coujlume
ajfife anciennement , par laquelle il fu eflabli, que il
loifoita tous ceus qui le Cbantelage paient , a ofler le
chantel de leur tonneau , & la lie Vpider , & parce que
il fembloit que cil qui dedans la ville de Paris efloient
demeurans , n' dchetajfent pas.vin , queil ne le voul -
Jiffent revendre , & quant il 1'euffent vendu , ofler le
chantel de leur tonneau , & leur lies ofler , pour ce fu
mis li Chantellage fur les demourans , & fur lesBour-
gois de Paris. Meminit praeterea Chantelagii vetus
Franciae Confuetudo lib. 4. cap. de ffuflice Ton¬
dere. [Arreftum Curiae Parlamenti Parifienf. ann.
133 1. pro alta jufiitia &c. Bonevallis & S. Mauri
&c. ex Archivo Bonevallenli. Haec tributi fpecies
pro vino vendendo exfoluti Cbantelagium dicitur
a Canteriis , Gall. Cftanticrs , qui funt oblonga cel¬
lae vinariae tigna , in quibus per ordinem dolia
collocantur : debebatur autem five vinum gene-
ratim venderetur , five fingulatim en gros ou en
broche. J
CHANTELLUM. Libertates villae S. Paladii in Bi-
turigib. an. 1279. Jffuilibet per fe tenens focum cer¬
tum , & locum , %>el Ch amellum in dilla villa , &c.
Infra : Dum tamen velint folvere cenfus confictos , &
1 2. denarios quolibet anno de pr&dictis foco , loco , &
Chantello pradiclas coflumas tantummodo debitas de ha-
redit atibus fupraferiptis , &c. In Confuetud. Bur-
bonenfi art. 1 9 3 . & 203. quatuor denarii , quos
fervi feu homines de capite de annuo cenfu exfoi-
vere tenentur , de Chantelle appellantur, quod ra¬
tione foci ac manfionis debeantur.
% CHANTELLUS, Fruftum panis amplioris, Gall.
Chanteau. Inflrumentum venditionis fergente-
riae domini Epifcopi ^duenfis an. 1271. Item
habet & habere debet Jingulis annis idem Raulinus
de quolibet pane quem f aleatores comedunt in praena
prodicta unum Ch antellam cujujlibet panis. V ide C an¬
tellas.
CHANTERIUS , Gall. Chantier. Libertates Caftelli
novi in Biturigib. ann. 1265. Prodidi autem ho¬
mines pro prodictis tenentur nobis & horedibus noftris
dare Jingulis annis in perpetuum fex Chanterios boni
vini & receptibilis condudos Biturigibus in domo no-
ftra , c rc. [ Species menfune eft ; quaenam ? ]
Ll ij
5 3 5 CH A
«Jf CHANTO , Quadam pars armatura;. Teftamen-
tum Odonis de Roflilione an. 1298. apudMar-
ten. to. 1 . Anecdot. coi. 1306. Do & lego unam
integram armaturam , meos cuijfellos , meos Chanto-
nes , meum magnum cultellum.
fCHANV ANN ARIUS Mansus. VideinGi^»-
naria.
f CHAPA ,Gall. Cbape, Vellis pluvialis , quo utun¬
tur Clerici praefertim in proceflionibus. Baluz.
to. 2. Hift. Arverniae pag. 490. ex vetuftiflima
membrana Eccleliae Claromont. Firmaverunt ut ad
Feftum B. Maria Augufli Cbapam reddant de dua¬
bus marcis argenti. Vide Capa 1.
CHAPELLA , Sacellum , Gall. Cbapelle, apudLo-
binellum in Gloffario ad calcem Hift. Britan.
Vid e Capella 6.
% CHAPELLARIUS , Petalorum opifex, ut opi¬
nor, a Gallico Chapelier. Computus anni 1202.
apud D. Brujfel de Feudorum ufu tom. 2 . ad
calcem pag. cxlvi. Expenfa . . . Hugo Cbapella -
rius de ix. diebus ufique ad omnium Sanio¬
rum XXV. I. & XVI. f.
^ CHAPERO. Ibidem pag. cc. coi. 1 . f. Muri fa-
ftigium utrimque inclinatum , quod Gallice di¬
cimus Cbaperon : Expenfa : Frater Hamardus pro
bofco fojfatorum , xmi. /. & pro Cbaperone de bofco
communi xl. /.
q[ CEI APES, Monetae fpecies. Charta Geraldi Abb.
S. Joannis Angeriac. ann. 1385. ex Chartulario
ejufd. monafteriipag. 4 6 3 . Item cuilibet fratri in¬
firmo & cuilibet for ori qui funt in domo S. Labari x.
folidos p. ( lic ) Chapes , quos denarios Camblentus
debet reddere. Vide Cbapotenjis.
^ CHAPITELLUM, Receptaculum curruum, ara¬
trorum & aliorum, quae pertinent ad agricultu¬
ram, inftrumentorum. Charta Domini deCbarnay
an. 1 5 20. in pago Lugdunenli : fjuxta Cbapitel -
lum fjoannis Mortem.
CHAPOTENSIS Moneta. Charta Conftantiae
Comitiflae Bigorrae anni 128-7. in Regefto Con-
ftabulariae Burdegalenhs fol. 209. Recepiffe in bo¬
na pecunia numerata duo milia librarum Cbapetenf.
bonorum legalium d Magijlro JVillelmo de Luda Tbe-
faurario Regis Anglia. Infra: Mille libras Chapot.
bonorum & legalium. Fol. 210. b. Quingentas li¬
bras Cbapet. bonorum & legalium. Fol. 219. Chapot :
fcribitur ut & f. 2 5 1 . Aliud vetus Regeftum fub
an. 1 3 o 3 . In dioeceji Burdegah currunt Burdegalen-
fes. In dioeceji Petr agor, currunt E ngol. & Alarchcn-
fes. In Ageno currunt Arnald. Chapot. & Petr ago¬
ne. Charta ann. 1 3 1 4. in 50. Regefto Tabula¬
rii Regis Charta 49. Valorem annuum mille quin¬
gentarum librarum bonorum Chapotenfium rendualium
extimandorum , prout in dioeceji Burdigalenji reditus
extimantur , &c. Libra de Cbapotois , in Areftis Can-
delofae 1 2 5 o . in Regefto Pariam. B. fol. 8 8 . Ne-
fcio an nummi ifti Cbapotenfes fuerint ii quos
Cbatos vocabant, uti infra annotamus : ita ut
vox lic conflata fuerit quali Chati Pittavenfes , id
oft , vernacule , Chats de Poitou , qui apud Pido-
nes potiflimum cudebantur. Sed videant erudi¬
tiores an haec conjedura admitti poflit. [Vide fu-
pra Cbapes.~\
Chipotenses, in Charta an. 1301. Regefti Phi¬
lippi Pulcri Regis Franc. ann. 1301. num. 8 5.
ex Tabulario Regio : Videlicet P odium Cafiri Nor¬
mandi pro 263 . libris , & 1 o . libris Cbipotenjibus va¬
lent ducentas decem libras & i6.fohd. Turon. Ita
ibi non femel , & in alia an.i 3 12. in alio Regefto
ejufdem Regis an. 1310. Ch. 232. [Littera;
CHA 536
Ed^ardi II. Angi. Regis apud Rymerumto. 3.
pag. 359. Cum celebris memoria . . . Pater nofier
Concejfijjet Comiti de Audoigne ducentas libras Cbipo-
tenjxum percipiendas per annum ... de quibus dicitis
Comes nondum recepit niji 200. lib. Cbipotenfium ,
& 19. lib. 3 . fol. & 4. den. & 1 . obolum fler lingo -
rurn , qui in Cbipotenjibus , videlicet otto pro uno fler -
lingo computatis , &c. Rurfum occurrit ibid. pag.
93. 1 1 3. 374-&C.]
CHAPPALE , [f. Idem quod Cbapitellum. ] Tabu¬
larium Nantolienfe in Pidonibus ann. 1335.
Quandam pleiduram una cumCbappali domus , quod
Chappale erit par tionarium inter me & dictam emptri¬
cem , in quo Cbappali , feu muro , &c.
^JCHAPUISIUS ,Chapusius , Lignarius faber, Gall.
Charpentier, Gallis olim hodiequein multisBreflioe
locis, Ch apuis ; unde, inquit Borellus in Didio-
mario , Capufa , quod apud Occitanos idem eft ac
in aflulas feu frufta concidere. Addit Mcnagius
in Etymol. Gall.Petrocorifenfibus Cbaputfer bre¬
viorem truncum eflfe , quem vulgo dicimus Bil -
lot. AdverfariaMSS. V. Cl.D. Aubret : Claudius Fe¬
nei CbapuiJius.C omputum anni 1347. Hift. Dal-
phin. tom. 1 . pag. 8 5 • coi. 1 . Habitis fuper boc ju¬
ramentis de bene & legaliter faciendo pro utraque parte
d fjoanne Cbapujii de Domena Cbapujio , fjoanne de
P arena Maponeto , Latonio de Gratianopoli , Barato
& Poncbeto Cbapujiis , magiftris expertis in talibus.
f CHAPULAR1UM, ut Scapulare , Veftis tegens
fcapulas. Computus an. 12 02. apud D. Brujfel de
Feudorum ufu to. 2. pag. clvi. ad calcem coi. 2.
Pro vii. ulnis panni ad tunicas & ad fupertmicas &
ad Cbapular. & ad coopertoria & pro fururis vm. /.
&dimid. Ibid. pag. clvii. coi. i. Profuo Cbapular.
de camelino furato de dr.xh.f. Vide Scapulare.
CHARACTER , iTty/xet , Nota, ftigmatis poena.
Odo Cluniae. deVitaS. Geraldi lib. 1. cap. 20.
Quantumvero ex aqualitate perfonarum conjici potefly
perfonas illas reorum , qui fe in malum defiinaverant ,
aut damnis coercebat , aut Cbar attere aduftionis inure¬
bat. Edidum Henrici Imp. an. 1023. in Chroni¬
co Laurisbam. Et infuper in utraque maxilla ferro
ad boc fatto etiam candenti bene caraxetur & combu¬
ratur. Cbaratterem animali infigere , inLeg. Wilig.
lib. 8. tit. 5 . §. 2.
Character 10, pro Charatter , Signum. T efta-
mentum Bertichramni Epifcopi Cenoman. Reli¬
quos vero caballos tam War annonis , quam fpadas feu
poledras qui inventi fuerint , & Charatterio f ancla Ec-
clejia habuerint , totus Pontifex vel Ecclejia recipiant.
Illi vero qui meum Charatterio habuerunt, &c.
Characteres Magici. S. Auguftinus de Tempore
Serm. 163.' Phylatteria & Cbar atteres diabolicos nec
Jibi nec fuis aliquando fufpendant , incantatores velut
minifiros diaboli fugiant. Et Serm. 215 .Perpracan-
tatores , per fontes , & arbores , & diabolica phylatte¬
ria , per Cbar atteres & arufpices , & divinos , vel for -
tilegos , multiplicia Jibi mala miferi homines conantur
inferre. Rabanus lib. 3 . de Inftit. Cleric. cap. 16.
In quibufdam notis , quas Cbar atteres vocant. x«p™
ruv yoYntuiuiw InnthYKriw , in Concilio Calchedon.
Ad. 10. [OrdinationesLudovici Regisan. 12 54.
in Codice MS. Confuetud. Tolof. fol. 5 2. fjudai
cejfent ab u furis & blafpbemiis ,fortilegiis , Characteri¬
bus , cire. Synod. Compoftell. an. 1114. can- 7*
Cbar atteres coram totius Ecclejia conventu Jive pu¬
blico concilio fieri jubemus , aliter fattos valere inhi¬
bemus.^ Vide Caragus.
Ch ar acteratum Ferrum, Udalrico Cluniae,
ferrum eft in quo panis ad facrofandum Miflie fa-
537 CHA
crificium deftinatus coquebatur. Vide Mabiilo-
nium de Liturgia Gall. pag. 184.
^[CHARACTERIZARE. Vide poft Charax are.
CHARAG1US. Vide Caragus.
CHARAGMA , Charader , imago , Gr. ^«pa y/xx.
Avianus -.Sicut nummus habet Charagma Cofaris ,
Jic homo habet Charagma Dei.
CHARAV ALLIUM, Tinnitus & vociferationes,
quae Galli vocant Charivari. Vide in Cbalvaricum.
CHARAXARE , Caraxare, Scribere. Glolfae
Ifonis Magiftri : Caraxo , Gr. efi ,fcribo. Inde Car a-
xavit, id efi, fcripjit. Papias : Caraxare ,fcriber e. Ca-
xaxatum , id efi , fcriptum. Ugutio : Caraxare , d
char alter , id efi , fcribere. Ifidorus , Caraxatis ,f cri¬
ptis . GloIT. MS. Reg. Cod. 1701. Caraxare , Gar-
fer. GJoflT. Saxon. JElfnci , Caraxatio , 3epjp.it ,
id eft, Scriptura. Prudentius Hymn. 14. Charaxat
ambas ungulis fcrib entibus genas. S. Auguft. de Alter¬
cat. Ecclef. & Synag. Cum prunum Mojfies in monte
Sjna Caraxatas decalogo tabulas accepiffet. Charta
Edgari Regis Angi.to. i.Monaftici Anglic. pag.
1 7 . & to. 2 . pag. 839. Hujus doni conftipulatores fue¬
runt , quorum nomina inferius Caraxari videntur. Alia
tona. 2. Hoc pittacium Indici. 12. Caraxatum eft.
Aldhelmus de Virgin, cap. 16. Ecclejiaftico Hifto-
rio liber d Rufino Caraxatus. Adde Gregor. Mag.
Iib. 7. Indid. 2. EpifL 40. Flodoarduna lib. 1.
HifL Remenf. cap. 9. & Edgari Concordiam re¬
gularem apudSeldenum adEadmerum pag. 146.
159. Adamnan.Scotuna de Locis SS. lib. 1. inPrae-
fat. Sc cap. 1 o. .ZEdilwaldum Epilt. 69. Steph.
Eddium in Vita S. aiWilfridi cap. 47. Ifidorum
Epift. 72.BonifaciumMoguntinum Archiepifc.
Epifl. 69. & 74. Vitana S. Deicolae num. 5. x 1.
Baldricum Noviom. lib. 1. cap. 49. Epiftoiam
Fratrum Remenfis Coenobii apud Haeftenum ad
Vitam S- Bened. pag. 123. Ordericum Vitalem
1. 1. p. 352. 590. lib. 2. p. 392.83 2. Thiot-
fridum in Florib. in Prooemio, &1. 5.C. 7. &c.
Characteri z are, Eadem notione. Dudo lib.
3 . de Morib. Normann. pag. 152. Jftjjid fuper hoc
Ch ar act erivabunt Dialettici ?
^[Cha ractf.riz are , Typis imprimere fubje-
do prelo. Res Moguntiacae to. 1. pag. 120. edit.
1722. ex quodam MS. ejufd. urbis de Arte im¬
primendi : Hoc autem urbis noftra Moguntiaci trium¬
phale perpetua laudis eft praconium , quod hanc inge -
niofarn Charablcr itandi artem (reperit , anno circi¬
ter 1 440. )
Chara xar e , Caraxare, Pingere , depingere.
Gregorius Turon. lib. 7. Hift. cap. 3 6. ‘Tues pi¬
ctor ille qui. . . . per oratoria , parietes atque cameras
Caraxabas ! Lib. 9. cap. 5 . Vafa per domos diver fo¬
rum Jignis nefcio quibus Caraxata ftnt. Lib. 1. de
Miracul. cap. 51. Parietes domorum atque templo¬
rum Jignarentur atque Car ax arentur. Aldhelmus de
Virgin, cap. 10. Flexis Uter arum apicibus in qua¬
drata parietis pagina Caraxatis , id eft , fcriptis. Ec-
kehardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 2. Pa¬
rietes ejus Caraxaffe viderat. Ita S. BafiliusHomil.
m 40 . Martyr, dixit , t»? v d.v<7 pa-
yo$H[Actlci tg7$ 'srlva^tv ey^ccactrleiv. Hinc Caraxare y
pro notare. Hincmarus Remenfis de Praedeftinat.
Jjjuamvis blando Jibilo eos quidam Caraxare volue¬
runt ,de eo quod fanctus Cale (tinus Epifcopos Gallica¬
nos redarguit , dicens , &c.
Caraxare, eft etiam Delere , maculare , atra¬
mento inquinare. Gloff. vett. Charaxo , induco ,
cancello. Excerpta Pithoeana : Charaxatis , fcriptis,
inductis , cancellatis. Papias : Charaxare , exinanire }
CHA 538
fcribere. Ubi exinanire , eft delere. Caraxia , exina¬
nita , id eft , deletio. [ Caraxiaca , exinatita, in
doliario MS. San-German. num. 501.]
Charaxatura, pro Litura, habetur in Tefta-
mento S. Remigii Archiepifcopi Remenfis : In
quo ( T eftamento ) Ji qua litura , vel Charaxatura
fuerit inventa , facta eft me profente , dum d me re¬
legitur & c/«mh*f«r.BertichramnusCenomanenfis
Epifcopus in Teftamento apud Briffon. in For-
mul. Si quolituro , Ji qua Utera adjetla fiunt > vel de¬
tracta, ego feci. Charta Abbonis Patricii pro fun¬
datione Monafterii N ovalicenfis ex T abulario Ec-
clefix Gratianopolitanse : Et Ji qua Karaxatura ,
aut litteratura in hanc paginam teftamenti mei reperta¬
que fuerint, nos eas fieri erogavimus. Eadem occur¬
rit formula apud Marculfum lib. 2. form. 17.
[ & in T eftamento S. Irminse Abb. apud Marten.
tom. 1. AmplilE. Colled. coi. 1 o . JBaldricus in
Chron. Camerae, lib. 1 . cap. 1 1 1 . Unde Papa con¬
firmante , imo Epifcopis . . . affientientibus Caraxa-
turam fieri obtinuit hujufmodi , &c. Alias Charaxa¬
tura eft friptura.
Interc ar axatus, apud Flodoard. Iib. 3.C. 22.
<U" Cara xa tura, Numifmata Principis chara-
dere notata. Guibertus lib. 3. de Vita lua cap.
7. Interea cum ad Jingulas quafque horum novorum
numifi natum promotiones ferebantur edicta , ne quis pe f-
Jimasipfus Caraxaturas cavillaretur , &c.
f Charaxarius. GlofiT. Ifid. Notarius, Scri¬
ptor , Charaxarius.
CFIARRONARE , Carbonem conficere, in Or¬
dinatione anni 1 340. Hift. Dalphin. to. 2. pag.
41 1 . coi. 2.
f Charboneria, ibidem , Locus ubi carbones
conficiuntur. Vide Carbonaria.
^JCharbonetus, Qui vendit carbones. Litterae
Philippi Pulcri an. 1313. Pracipimus quod omnes
talamellarii , tabernarii, Cbarboneti , majjellarii, for-
nerii , & omnes alii venditores denariatarum , ne au¬
deant carius vendere fias denariatas , &c. Eaedem
Litterae Gallico idiomate : Nous ordonnons & com-
mandons , que tous les ralemeliers , & tavernters , bou-
chiers ) Charbonniers ,fourniers , &touttes autres ma¬
nter es vendeurs de denrees , ne foyent poiut Ji hardy ,
que il encherifent leurs denrees , &c.
CHARCHARE , Onerare, Ital. Carcare , Gall.
Cbarger. Charta anni 1248. in Tabulario San-
German. Fena pratorum noftrorum de Brolio fena -
bunt , de feno quadrigas Charchabunt . . . & tunc illi
qui fenum adducent & Charchabunt , &c.
f CH ARDO , ut Cardo , Peden ferreum , quo lana
peditur. Skenoeus de Verborum fignificat. p. 37.
«ffCHARETIL, f. Quantum carro vehi poteft,
Gall. Charretce. Regeftum Philippi Aug. fol. 69.
De fructu forejte unaqueque manfura pradicta debet ca¬
pere in tribus annis unum Charetil per manum for eft ar ii.
<(fCHAREYUM. Vide Careium in Carreda.
CHARFAGIUM , Jus percipiendorum lignorum
in aliena filva ad focum & alios ufus domefticos,
Gall. Droit de Chauffage. Charta Calfanine ann.
1226. Non poterunt dicti homines ab findere quer¬
cum ftantem in nemoribus profatis occajione Charfa-
gii , nec vendere ligna in eifdem nemoribus collecta ,
mfi Jibi viciffm alter alteri. Vide Chafigium.
f CHARGAG1UM , Onerum im politio. Officium
Chargagii & defehargagii vinorum , in Memoriali
Camerae Comput. Parif. fol. 5 7. v°.
^1 CHARG ARE , Inquirere , Gall. Chcrcher. Vide
locum in Circamanaria.
^1 CHARGEOURS , apud Anglos, ut mox Charger.
539 CHA
Teftamentum Radulfi de Nevill apud Madox For¬
mul. Angi. pag. 432. Item do & lego fjoanm uxo¬
ri mea tertiam partem bonorum meorum mobilium , cum
optimo cipho meo auri , cum vi. Chargeours , xxiv.
difeis argenteis . . . Item do & lego Ricardo de Ne¬
vill filio meo 1 1. Chargeours , xxti. difeos ,&c.
CH ARGER ,Chargerus. Leges Burgor. Scotic.
cap. 125. Si homo vel femina burgenjis moriatur ,. . .
hares habebit . . . difeum , paropjtdem , quod dicitur le
Dibler , vel Chargerum, cyphutn. [Teftamentum
Johannis de Nevill apud Madox Formul. Anglic.
pag. 427- Item Radulpho filio meo ... 1 v. ollas la¬
genas , xxiv. peces , iv. duodenas coclearium , vnx.
Chargeros , &c. ] Anglis , d charger ed doubler , or
grent platter , patina, paropfis. Vide Dibler.
f CHARGIA , Onus, Gall .Cbarge. Extenta j urium
Comitis Sabaudiae apud S. Simphorianum deAu-
zone an. 1309. Hid. Dalphin. tom. 1 . pag. 9 8 .
coi. 2. Pedagium per aquam levatur in hunc modum ;
videlicet qualibet Chargia telarum , pannorum , fili &
fimilium , debet duodecim denarios. Charta S. An-
dreae Avenion. an. 1440. Acceptantes res & pro¬
prietates inferias confinatas & declaratas ad caufas
&Cbargias inferius exprejfatas ; Gall. Aux claufes ,
Charges & conditions , &c.
^[CHARGIARE, Onerare , Gall. Charger fin Charta
Philippi I. Franc. Regis an. 1207. apudDuchef-
nium Hid. Norman. pag. 1063.
Ch argiatus, Oneratus, Gal. Cbarge. EquiChar-
giati , in Statutis Wiilel. Reg. Scotis c. 12. <$. 1.
CBARIARE, Carro vehere, Gall. Cbarier. Vide
locum in Fenatio.
•Jf CHAR' ATUS , Oneratus, Gall. Cbarge. Codex
JY1S. reddituum Epifcopatus Autiiliod. De file
Chariato ad pelam abfque brunello habet Epifcopus
unum denarium. Vid eCharchare.
CHAR1ERUM , Gall. Charroi. Vedura quam
vaflalli dominis exfolvebant. Litterae Ludovici
VIIL Franc. Regis an. x 224 .Et iterum pro qitic-
tancia Charierorum pro unoquoque bove fuo reddat
unum qnartallum frumenti. In Litteris Ludovici
Junioris, quae hic confirmantur, legitur, Jgjtar-
rorum , non male pro Carrorum.
CHARIOTUS, Gall. Chariot , Currus conflans
quatuor rotis. Legitur infra in voc e Sabuta , &
in Formul. Anglicano Thomae Madox pag. 429.
ubi Chariot accipitur pro curru , quo corpus de¬
fundi defertur ad humationem.
<U CHARIS , Idem, ut videtur , quod Charierum ,
Gall. Charroi. Chartularium S. Vandregefili tom.
2 . pag. 1 2 5 . in Charta ann. 1237. Per redditus
& fervttia dido feodo pertinentia , videlicet karru-
cam , bercani & Chanm femel in anno.
^[CHARISTA, pro Charta, alias legebatur apud
Analtafium in Vitis Rorn. Pontif. Vide Murator.
tom. 3 . pag. 1 5 2. coi. 2.
CHARISTER1UM , Donum gratuitum quod
hodie fingulis quinquenniis Regi praedat Clerus
Gallicanus, noflris Don gratuit , fic didum quod
gratuito penfitetur. Compendiofa Beneficiorum
Expofitid fol. 3 9. Beneficiorum fructus non minuun¬
tur novo decima genere , quod indicitur d Rege Benefi¬
ciariis , oltrn iifdem indictum d Maximo Pontifice, pra-
textu negotii regni Sicilia & belli contra Infideles infe¬
rendi. E fi tempore nec effit atis & fy nodi generalis aliud
indidum ,quod Charifterium appellatur, & indicitur
ab Epifcopo Clericis , & credo h ac indidionc f rudus non
minui. Laurentio in Amalthea Charifterium , ut &
Graecis ^ap/g-wpisv , Munus eji quod datur ab eo, qui
• ’v,; --- a» it.
CHA 340
CHARISTEUM. Vi dc Carifteum.
^[CHARITAS, Charitativum, &c. Vide
Caritas , &c.
CHARI VARIUM , Ludus turpis tinnitibus &
clamoribus variis , quibus illudunt iis , qui ad fe¬
cundas convolant nuptias , Gall. Charivari. Con-
cil. Turon. ann. 1445. Infultationes , clamores ,
fonos & alios tumultus m fecundis & tertiis quorun -
dam nuptiis , quos Charivarium vulgo appellant , pro¬
pter multa & gravia incommoda prohibemus fub poe¬
na excommunicationis. Vide Statuta Ecclefiae Meld-
an.136 5 . inter lnftrum cjufdem Hifl. to. 2. pag.
5 03 . & fupra Chalvaricum.
HCHARMUS , Carpinus , Gall. Cbarme , Species
arboris Eatis nota. Occurrit in Charta Guillelmi
Epifc. Autiiliod. ann. 1215. & in Charta Petri
Comitis ejuidem urbis an. 1 2 1 3 . Vide Carmus.
CHARNAG1UM. Vide Carnaticum.
CHARNELLI , Murorum pinnae , Graecis , 7 /lega 8c
7rUgvyts , Gallis Creneaux , vel Carne aux. Chronolo-
gia Auguflinenfis Cantuarienfis : Charta cleChar-
nell. faciendis fuper muros Ecclefia. Alibi : Carta de
Charnellatione nova porta. Vide Kernellare.
CHARNENE , Charnevus, Alluvius ager,’
ut videtur, forte fic didus quod vulgo fiate terra
fluvio Charreata feu adveda. Charta anni 1233.
e Chartulario Athanacenae fol. 1 96. Nos Htim -
bertus dominus Belhjoci petebamus paffonagia molendi¬
norum in ripa Rodani, inventiones trabium , brotellos ,
venationes , infulas & Charnevos Jitos vel accrefcentes
de novo infra terminos pradidos. Inventar. Recogn.
n. 18. cap. 41. de Vouta fol. 3 3 1. ex Archivo
Principis de Rohan : Item fuper Philiberto & fjo-
hanne Lonnie , Poncio Sonte pro terra &Cbarnene fci -
iis ex Pont pertufa confront. cum terra didi Lonis . . .
6 cum Cbarnene nobilis ff oh annis defjoncano. Et fol-
333. Pro prato & Cbarnene fcitis d las Rameyros ,
&c. Iterum occurrit fol. 334.
CHARNER. Vide Carnarium.
CHARNETGlUM. Vide Carnaticum.
^[CHARNEVUS. Vide Cbarnene.
CHAROCNA. In Lege Sal. titulus 6 4. efl De Ca¬
roena , feu Caroena , ut quidam Codd. praeferunt ,
vel ut Heroldina De Harowenno. Lex vero efl de
iis , qui de manu alterius aliquid per vim aufe¬
runt. Wendelino , Kruenen , <5c Kroenen , efl con¬
queri , Charoena , querimonia. Loccenius vero
lib. 3. antiq. Sueco-Gotthicar. cap. 6. Charoe-
nam , quali ab adi pecoris raptum interpretatur , ut
gartiuf , Suecice , abigens , exran , raptus. [ Eccar-
dus praefert Cbarovveno , quod, inquit , idem ell ac
Saxonicum Geroven , vel Germanicum Gerauben ,
& rapinam defignat. ] ,
CHAROLARE , Saltare , noflris Caroler. Matthaeus
Weftmonafl. an. 1305. Cogens quamplures viros
ac mulieres Anglicos , mixtim Charolare nudos &pfal-
lere ante fe. Robertus Bourronus in Hiflor. MS.
Merlini : II voit ijfir fors bien ce at Damoifelles &
plus , qui viennent Carolant & danfant , & chantant ,
&c. LeRoman d' Abi ad ane MS. Prinrent confeil en-
femble quils feroient crier une belle fefte } ... & Id
feroient toutes les Dames &les Demotfelles de le cite,
& feroient moult belles Charolles, &c.
H CHARRAAG1UM, Opertequas vaflalli dominis
praedare debent cum carris & jumentis , Gall.
Charroi vel Cbariage. Hifl. MS. S. Cypriani Pidav.
ex Tabulario ejufdem fol. 35. Remiferunt omnes
confuetudines de alodo de Flavuaco , ut nullam rapi¬
nam , nec calumniam , nec bidannum neque plauflri, nec
hominum, hoc efl , Cbarraagium, &c. Vide Carreda.
54i CHA
f CHARRATA, Idem quod Carratrt , Quantum
carro vehi poteft > Gall. Cbarretee.VideCarrada.
«I CHARRE. Vide Cbarrus.
^[CFIARREAGIARE , Vehere carro , jumento ,
vel navi , Gall. Cbarrier. Hili. Dalphin. tom. z.
p. i 6 o . in Extrado computi anni i 3 z i . Libra¬
verunt pro Charreagio dicli raz,elli & ipfio adducendo
per aquam ufque apud Lugdunum , ubi fuerunt xxi.
homines , & fteterunt per aquam per xm. dies , quia
pluries atterravit dittus r agellus , inclujis viginti tri¬
bus libris Vienn. Lugduni pro expenjis fallis pro C bar¬
re ando & afeendendo fuperius per Rhodanum , &c. Et
to. 1 . pag. 86. coi. z. in Extenta Jurium Comi¬
tis Sabaudiae an. 1309. Jjhncumque debet ditium
forne y , debet Charreagiari in vindemiis ubicumque
Dominus vult , vinum fuum reponere in dicio manda-
mento. Vide Carreiare.
f C harreagiUm, Idem quod Cbarraagium . Oc¬
currit in Charta anni 1 z 5 6. apudStephanotium
to. 3 . Antiquit. Pidav. MSS. pag. 8 6 3 . & paulo
fuperius in Charreagiare.
f c harreamen, Eadem notione. Libertates op¬
pidi Jafleronis in Sebulianis an. 1 z8 3 . Nec dare
teneantur nobis vel aliis tontam , talliam, Cbarreamen,
corvatam, &c.
% Ch arreamentum , Charreare. Compo¬
tum anni 1 3 Z4. Hift. Dalphin. tom. 1. p. 86.
coi. 1. Item eidem Humberto pro fufia gantarum ca-
flri de Lueys adducenda , Charreanda , carpentanda
... &pro dittis Chane amentis conducendis , xvi. hk
v.fol .
ijjCHARREGiARE, Ibidem pag. 78» uicumque
debet ditium fomey , debet Cbarregiare in vindemiis.
a[[ CHARREI U M, Idem quod Charreum. Pluries
occurrit.
1. CHARRERIA, in Geftis Guillelmi Majoris
Epifc. Andegav. c. z 7. videtur fumi pro ea navis
fpecie , quam b aecum appellamus , qua homines fe
& res fuas in fluviis tranfvehunt, defedu pontis.
Adde pag. 3 1 z. [ Etiamnum pontones , quibus
Ararim enavigant, Cbarrieres ab incolis nuncu¬
pantur. Vide Carreria. J
«■rf 2. CHARRERIA, Opera carri domino debita.
Charta anni 1 380. apud Baluz. tom. z. Hift.
Arvern. p. 173* Una cum . . . Charrcriis% manobriis >
fc amnis , &c.
%Charroia, Idem > Gall. Charroi. Charta Co¬
mitis Arverniae apud eumd. Baluz. tom. 2. pagi
120 .In t alliis , fervidis , Charroiis , manobriis , &
arbannis. Vide Car reda.
% CHARRETA, Onustam, Gall. Cbarretee. Lo¬
cus eftin Seitiva. Vid eCarrada.
^ CHARRLTO , Carrorum dudor, Gall. Cbarre-
tier. Computa Vienn. in Dalphinatu an. 13184
Item pro companagio Cbanetonum , pro ferratura, pro
ferro & aliis neceffariis pro cadrigis xxxvi. lib. xvm.
f. xi. den.
CHARREUM, Opera carri domino folvenda.
Vide locum in Fenatio.
«ff CHARRONERlA. Vide in Carreria t .
«p CHARRUAG1UM. Vide in Carrucagium.
CHARRUS , Menfurae[vel ponderis] fpecies apud
Anglos. Fleta lib. 2. cap. iz; §. 1. Cbarrus plumbi
conjifiit ex 30. fotinellis, & quodlibet foimellum con¬
tinet 6 . petras minus z. libris , & qualibet petra pon¬
derat 1 z. libras in pondere plumbi , &c. §; 2. Secun¬
dum alios Cbarrus conjifiit ex 1 2.1 vaj/s , &c. [Tho-
mas Blount ex Aflifis de Ponder. Roberti III. Re¬
gis Scot. cap. z 2. fed. z. legit : La Cbarre de plum¬
bo confiat ex 30 * formellis , & qualibet formella, '&c,
CHA
Alibi Cbarrus hon femel occurrit pro Carrus , Galh
Cbar , Currus.]
1. CHARTA, Carta, Ch artula, Ihflrumen-
tum , contradus , conventio , quibus praediorum
caeterarumque rerum cefliones & venditiones
confirmantur & ratae habentur, & emptores, aut
qui quovis modo rem quampiam compararunt ,
jus fuum iii proprietate demonflrare poffunt ,
quod ofienjio chartarum dicitur in Legib. Baronum
Scotiae feu Quoniam Attach. cap. 3 . §. 4. c. 25.
§. z. Lex Aleman. tit. 1 9. Res Ecclefia de laicis
ab f que Charta nullus prafumat poffidere. Greg. Tu-
ronenf. lib. 4. Hili. cap. 1 z. Erat enim tunc tem¬
poris Anaflajius Prefbyter , ingenuus genere , qui per
Chartas gloriofa memoria Chrotildis Regina proprieta¬
tem aliquam po (fidebat. Capitulare 6. Caroli Mag;
an. 803. cap. 8. Volumus ut Ji ille homo fervo aut
ancilla Chartam in fua prafentia fecerit , & ille 'Vel
illa qui Chartam libertatis habere debet, prafentes
fuerint, &c. Ingulphus : Norm anni chirographa Char¬
tas vocabant , & Ch artarum firmitatem cum ceream -
prejfione .. . conflit uebant. Monaftic. Anglic. to. 2.
pag. 3 4. Tenent etiam manerium de Parva Heton ...
de dono Alicia de Bolum , & inde habuerunt C artam.
Bradon. lib. 2. cap. 10. §. 1 . Fiunt aliquando dona¬
tiones in f criptis ,.fic ut in Chartis , ad perpetuam me¬
moriam , propter brevem hominum vitam , & ut faci¬
lius probari pojfit donatio. Ardo Monach. in Vita
S. Benedidi Abbatis Anianae , num. 1 3 . Necpaffus
eft quemquam ( fervum) ... per Chartam Alonafieria
tradi ;fed ut fierent liberi , imperabat. Occurrit paf-
fim. [Haec inftrumenta nobis C h artes , Gallico
idiomate Ch arties appellantur in antiquo Codice
MS. urbis Commerciaci, ubi de juribus Domino¬
rum ejufdem urbis. Ibi pag. 8 o. Charties du Mef-
nil , hoc eft , Inftrumenta quae fpedant locum du
Mef nil. Et pag. 8 6 . in Inftrumento anni 1263.
Item de totites les (hofes qui ne font contenues en cefic
Chartie , &c. ]
Chartam Facere, vel Chartulam, eft con¬
ficere inftfumentum , feu donationis , feu per¬
mutationis , vel oblationis. Tabularium Briva-
vatenfe Ch. 275. Et nec dandi , nec venundandi ,
nec commutandi , nec cuilibet Chartas faciendi poteft a-
tem habeant. Regula S. Aureliani cap. 1 . Chartas
donationis , aut venditionis , cui voluerit faciat. Cap.
47« c^S° mmoris Matis funt , aut vivis parentibus in
Monafierium ingrediuntur , Chartas tunc facere com¬
pellantur •, quando atate probati fuerint, aut res pa¬
rentum in potefiate habuerint. Adde cap. 4. & Re¬
gulam S. Caefarii ad Virgin, cap. 4. Recapitulat.
ejufdem Regulae cap. 4. Regul. S. Donati cap. 7»
Diurnum Roman. cap. 6. tit. 11. iz. cap. 7.
tit; z 1. Leon. Oft. lib. z.cap. 54. 55. &c.
Per Chartulam dare, comparare , idem quod
per Chartam. Severus Sulpitius de VitaS. Martini;
Denique apud improbum rei judicem nocere Chartu¬
lam , cum periit , nihil proficere, cum exfiat. Authen¬
tica Chartula , apud Grcgorium Magnum in EpilL
Concilium Wormatienfe an. 86 8.can. 3. Ut non
prius dedicet Ecclejiam niji antea dotem Bafilica &
obfequium ipjius per donationem Chartula confirmatum
accipiat. Charta Ludovici Pii in Chronico Far-
fenfi : Tam ex donatione Regum . . . quam & haredi -
tate parentum i vel de quolibet attraftu advenerunt t
& ibidem per Cartulas delegaverunt. Tabular. Ca~
faurienfe : Tunc nos judices vel auditores diligenter
ipfium Partulum inquifivimus ,Jivel per C attulam, aut
per hareditatem, vel perbreve , aut qualemcumquerd-
tionctn (wtendert m habere potuijfet-.
543 CHA
Inchartare, per Chartam , feu per infir ument um ,
-doRare, conferre. Tabular. Brivatenfe Ch. 43 3.
Habeatis etiam potejlatem Inc artandi alodos meos qui¬
bus jujfero. Tabular. Celfiniacenfe ann. 958 . Et
hac donationis Inchartulatio deinceps ufque in perpe¬
tuum firma & flabilis permane at. Mztthxxis Paris an.
1 45 2 . Et iterum conceffit ipji Comiti eandem terram ,
Incb artavit poft aliquos annos , ut poffeffio fua Jrc
firmius roboraretur. Infra : Gafconiam Comiti Richar-
do fratri fuo dederat , & Incb artaverat. An. 1-256.
ConceJJit & Incbartavit Regi Scotia Huntendonam.
A ddep. 6 60. Matthaeus Weflmonafl. an. 1 2 5 2,
Confertur Vafcoma Edvoardo , nec fit mentio de Co¬
mite , cui quondam fuerat conceff a & Inc artat a , &
ipfe in poffeffione conftitutus.
Inchartatus, Vox fori Hifpanici, Accufatus»
Vide Obfervantias Regni Aragon. lib. 1 . fol. 7.
27.28. 30. 32. 36. Edit. 1624. praeterea Mi-
chaelem dei Molino in Repertorio Foror. Aragon.
in hac voce.
fCHARTA, Litterae falvi condudus , commeatus,
Gall. Paffe-port. Sandimonialis Heidenheimenfis
in Vita S. Willibaldi cap. S.num. 22. Ibi efi tur¬
ris Libani', & qui illuc venerit non habens Cb artam ,
nonpertranfit locum , quia in cufiodiaeft ille locus , &
efi cUuftrum : fed Ji venerit fine Charta , tollunt eum
cives > & mittunt ad urbem Tyrum.
Charta Agnationis. Vi de Agnatio.
f[ Charta Ambagib alis, vel potius Ambagina-
lis , Qut faceffit ambages. Vide Ambagib alis.
^[Charta A perta. Vide in Aperire.
IfC harta Audientialis. Vide Audientia z.
f Charta Bombycina. Vide in Bombax.
Charta Caritatis, Sic appellata prima Ciller-
cienfis Monaflerii inflitutio , quod caritatem un-
dequaque fpir arent illius decreta , ut ait Clemens IV.
Papa, vel ut Calixtus II. quod omnium tam Abba¬
tum & Monachorum ejufdem Ordinis , quam Epi-
fcoporum , in quorum parochiis prima illorum Mona-
fleria conflit ut a fuerant, confenfu ac deliberatione com¬
muni , ac mutua Cantate fancita fuerint. Annales
Francorum Vidoriani MSS. an. 1 1 08. Hoc tem¬
pore faci a efi Charta Caritatis d S. Stephano Cifier-
cietifi Abbate , & aliis 20. Abbatibus , aucioritate Ji -
gilliApofiolici confirmata . Ab illo ergo tempore rejece¬
runt frocos & pelliceas , flaminia , capucia , & femina¬
lia , coopertoria , & fir amenta le florum , ac diverfa ci¬
borum in ref e florio fercula , & fagimen , & omnia qua
puritati regula adver fabantur , abdicarunt , &c.[De
hujufcemodi Chartis frequens fermo efi in Sta¬
tutis Ciftercienfibus , uti videre potes apud Mar-
teniumtom. 4. Anecd. coi. 1317* 1 3 3 3 - 1 3 3 4.
1 3 3 5. 1 480. &c. ]
1 Charta de C ausa Suspensa. Vide Caufa.
f Charta Chirographata. Vide Chirographum.
f Charta Coccinea, Membranae purpureo
colore infedae , ut loquitur S. Hieronymus Epifl.
ad Euflochium. Huic operae vacantes Monachos
lic alloquitur S. Ephraem Paraenefi 47. Chartam
Coccineam operaris ? coriarios cogita.
Ch artarum Collectio. Vide Chartiaticum .
Charta Confertoria, Qua quid confertur
Ecclefiis. Tabularium Brivatenfe Ch. 50. Com¬
placuit inter Comandum & uxore fua Bertilde, ut Car-
tam Confertoriam inter nos facere debuijfemus , &c.
f[ Charta Crocata , vel Crocca, Eadem
quae Coccinea , Analtalio in verfione Concilii VI.
ad. 10.
«[Charta Cuttunea, Ex goflipio feu cotto-
ne , cuj us potior ufus in Diplomatis defcribendjs.
CHA 5 44
Charta Cummea , quam fecerat Simon frater & ma¬
ter ejus , apud Rocchum Pirrum Siciliae Sacrae lib.
4. pag. 9 2. Vide Charta Bombycina, in Bombax.
^Chart£ Divisa et PartitjE. VideC/?j-
rographum.
Charta EcclesiastiC/E, Epillolae formatae.
Liberatus Diacon, cap. 18. Itum efi Confiantinopo-
lim , & fupradifli Eptfcopi in cuflodiam funt reda fli t
Chartis [ablatis , ne Catholicis , quibus fcrtptum fue¬
rat, redderentur. Infri : Sedpofiquam Vitalis & Mi-
fenus d cuftodia Confiantinopoli funt egreffi ; perrexit
cum Chartis Ecclejiafticts ConftantinOpolim , papifque
efi & ipfe , fublatis Chartis , graviffimam cuflodiam.
5. Hieronym. in Epitaphio Marcellae : Petunt &
impetrant Ecclejiaflicas Epiftolas , ut communicantes
E cclejia di [ceffijje viderentur . Ubi formatae & com¬
mendaticiae intelliguntur. Idem Epift. 11. ad Age-
ruchiam : Cum in Chartis E cclejiaflicis juvarem Da-
mafum , Romana, urbis Epifcopum , Orientis atque Oc¬
cidentis fynodicis confultattonibus refponderem , &c.
Ubi Charta Ecclejiafiica gencratim dicuntur, quae
in caufis ac rebus Ecclefiaflicis exarantur. Idem
lib. 2. Invedivar. in Ruffin. Et fub nomine cujuf-
dam amici Bamaji Romana urbis Epifcopi ego petar ,
cui ille Ecclejiaflicas epifiolas di flandas tradidit.
Chartae, feu ScriIptur^ Ecclesias t ic^e»
Quae Ecclefiarum immunitates continent , in
Charta Caroli Simplicis apud Catellum in Hift.
Occitan. pag. 776.
«[Charta Exprensa. V ide in Exprenfa.
Charta Jactiva. Vide Abjeflire.
Charta Inda, Papyracea, apud Matth. Sil va*
ticum.
Charta Indent at a. Vide Indentura.
f[ Charta Ingenuitatis. Vide Ingenui »
Chartarum Inlatio. V ide Chartiaticum.
Charta Jurata, Quae continet juramentum >'
vel quae facramentum peradum elfe fu per ea re ,
de qua agitur , refert. Carta fjurada , in Foris
Beneharn. tit. 1 . art. 2 5 . Raimundus Montane-
rius in Chron. Regum Aragon. cap. 240 .Si quo
da$o f aer en llurs convinences ab C art as jjurades de
cafcuna part , &c. Vide S aer ament alis Charta in
S aeramentum.
fCHARTA Legataria. V ide Legataria.
Magna Charta, Anglis,efl Liber feu Codex
Conftitutionum ; eam Henricus III. ad utilita¬
tem lubditorum fuorum promulgavit, quae ho¬
die maximo in ufu efi , inquit Cowellus. De ejus
origine, incrementis, & confirmationibus, multa
commentatus efi Spelmannus, quem praeftathic
legere de rebus patriis differentem.
Magna Charta. AugufliJJimum Anglicarum liber¬
tatum diploma , & facra anebor a , condita prout exfiat
hodie in libris juridicis , anno 9. Henrict III. &
confirmata denuo annis 28. Edouardi I. Inter
Regni Conflitutiones (quas Statuta nuncupamus j pri¬
ma efi , majorumque noflrorum opibus & fortunis fapius
comparata 5 fudoxe autem & cruore plurimo agre adeo
confervata , ut Erythream dixeris , & f anguineam .
Magna dicitur ab amplitudine , qua tertio fuperat
Chartam de Forefta. Sub hoc autem nomine continere
olim videtur nonnumquam utraque libertatum pagina 9
civilium nempe & ferinarum. Forte quod in Charta li¬
bertatum Henrici I. cavetur inter catera de Forefiis :
ut in Charta poftmodum f/o annis Regis, qua in Rubro
libro Scaccarii exhibetur. Apud inferiores vero & ho¬
diernos Jigillatim digno fcuntur his nominibus Magnae
Chartae, & Chartae de Forefla. Vide infra in an¬
no 1 2 5 3 .
Emanavit
545 CHA
E manavit prima ejus fabrica ab Henrico /. Regnum
tncunte > qui pleraque ejufdem capiiula ( & uberiora
nonnulla quam gaudemus hodie) vel fpecialiter in di-
fiinftis articulis , vel generaliter fub confirmatione le¬
gum Edouardi Confejforis , fpontanea concejft volun¬
tate ; Jingulifque Comitatibus Chartas ejufdem Jingulas
m Coenobio aliquo adfervandas mandavit . Chartam ip-
fant apud Parifium videas in an. i i o o. qui & in an.
i 2 i 5 . de eadem mentionem faciens : Continebat (in¬
quit ) quafdam libertates & leges Edvcardi functi, Ec-
clejia Anglicana , & pariter & magnatibus Regni con-
ceffas : exceptis qmbufdam Ubertatibus , quas idem Rex
{Henricus I. ) de fuo adjecit. Hinc e fi quod Edouar-
dus I. in prima Charta fiiarum Confirmationum data
an. regni ejus a 5. Cap. i. ait , Magnam Chartam
effe legem communem.
Sin & altius repetitam velis , concejft ipfe Guliel -
mus I. legem Edouardi Confejforis , cum quibufdam
auctionibus , in Jlr, gulis obfervandam. Jhua igitur in
Charta deprehenduntur Hernici I. de fuo addita , &
ad legem Edouardi Covfefforis minime pertinentia ,
orta videntur ratione (Juris fcodalis , quod Anglis pri¬
mus impoftit Gulielmus Conqueftor , & cohibere jam in
■multis cft dignatus Henricus I. eodem enim ipfo nomine
Leges S, Edwardi nuncupantur '.ut jic intelligas ipftm
He uncum I. nihil vovi in hac fua Charta conjliiuijfe.
Nam & libertates , quas Parifius ait eum de fuo ad -
jeciffe ad leges S. Edvcardi, nova Jiquidem non funt
appellanda Ubertates, fed novarum confuetudinum(quas
e (Jure fecdali atrociter fu fi it av it Gulielmus fiev.ior ,
cumulatius auxit Gulielmus junior) pia abrogationes &
molimina. Hac Henrici I. bonitas &juflitia, hoc Charta
fua beneficium , quod agnofeentes proximi fui fuccejfores
probant alacre , & confirmant.
Stephanus Rex : Sciatis ( inquit) me concejfiffe &
prafenti Charta mea conflrmajfe omnibus Baronibus &
hominibus meis de Anglia , omnes libertates & bonas
leges , quas Henricus Rex Anglia avunculus meus eis
dedit & concejft : & omnes bonas leges & bonas con-
fuetudines eis concedo , quas habuerunt tempore Regis
' E dvo ardi , cum cautione de his bene obfisrv undis.
Pari modo Henricus II. Sciatis ( ait ) me concejfiffe
& reddidijfe , & prafenti Charta mea conflrmajfe Deo
& S ancta Ecclcjia , & omnibus Comitibus, & Baroni¬
bus , & ommbus hominibus meis , omnes confitetudvn.es
quas Rex Hernicus avus meus eis dedit & conceffit : ad-
jetta finitione , ut libere , quiete & plenarie tenerentur.
Ricardus I. nullam ( quam reperto ) confirmationis
Chartam edidit , fied in coronatione fua, pacem Dei &
Ecclejta rcclam jujlitiam , malarum legum & confite-
tudinum deletionem , bonarum obfiervantiam , tactis fia-
crofiancHs E v angellis } S anclor imque reliquiis ad al¬
tare juravit.
(Juravit & fj oh annes Rex in eandem fiententiam ;
fed qua religione colebantur ijla concejfiones , confirma¬
tiones & juramenta fub hoc ficculo bellis & difiordiis
laborante ( prafertim fub J 'oh anne Rege , cum pe fun¬
dat a pene ejfet poteflas Regia &ju; datum /celeri ) pau¬
cis non ejl enarrandum. Extat Charta quadam ejuf¬
dem data anno regni tertio , qua mandat Hugoni
Nevil Proioforejlario , Quod non omittat propter
Chartam aliquam quam Rex ipfe alicui fecerat,
quin forejlas Yluglia ( in quibus eximia libertatum vis
emicuit ) per eafdem leges cullodiret, quae fuerunt
in Foreilis tempore Henrici Regis patrui fui : & mu-
taffe tunc Forcfla libertates vehementer non ejl dubium.
Oritur fub triennio p.ofle a inter f/oh annem Regem &
Papam Innocentium gravijjimadijceptatio, qua fequen-
tium omnium hic malorum occajionem prabuit. Acriter
Jiquidem contendentibus de electione Cantuarienjis Ar-
Tonyll.
CHA 546
chicpificopi EccleJiaillius Monachis, lis ad Papam pro¬
movetur : Et cum de neutro Eleilo confentire dicerentur
elettores , coram Papa , is e coetu Cardinalium fiuorum
tenium ingerit , Anglum utique Stephanum Langton
nomine ; fied incon fulto Rege , & contra voluntatem ejus
&jus Regni. Monachis tamen imponit fine mora hunc
eligere , & £ lectum ipfemet jlatim confecrat. Dedigna¬
tus Rex (J oh annes , Canittarienfes Monachos in exi¬
lium mittit , eorumqUe terras adferibit fifico. Infequitur
Cleri malediclio , & ad Papam fertur querimonia , qui
Regem admonet & mulcere fatagit blandiloquiis , non
audientem vero fulmine jlernit Pontificio. Primo An¬
git am totam fub interdiflopor.it , (ut Jtc nec Regi fer -
viat , nec ipji Deo ; ) inde Regem excommunicat , de-
mumque Regnum ejus Philippo Er anco decernit cape-
fcendum. Savit jam (J 'oh annes Rex in univerfian Cle¬
rum, proficriptumque exponit direptoribus Philippus Rex.
Diu devoratum fpe Anglia Regnum ingenti aggredi¬
tur molimine , fubditos qui ferre arma pojfunt , undequa-
que evocat. Militiam detrettantes Culvertagii fiigma-
te deturpatos pradicat. Haret in adverfio litor e tmmen-
fius hoftium exercitus ; & hic domi confinduntur omnia
e perfidia fubditorum.
Fr alius his angufiliis Rex (Joh annes , & quinquen¬
nali pene jam decottus excommunicatione , Pontificio¬
rum fiuafiu, fie & Regna fua tam Anglia quam Hiber¬
nia , m Papa credit patrocinium , coronam fupplex tra¬
dit Legato ejus Pandulfo , jurat conceptis aniculis com-
mijfoium omnium redintegrationem , & quod bonas le¬
ges antecejfsrum fiuorum, & pracipue leges E avo ardi
Regis Confeffcris revocaret , & obfiervandas traderet.
(Jurant pariter in Regis animam 1 6. Comites & Ba¬
rones multi potentiores , ira tamen, ut Regem reciden¬
tem omnes ad articulorum cogerent obfervationem. Pra-
terhac, cenfium annuum Papa concedit 70 o . mare as
fler lingor um pro regno Anglia , 300 .pro Hibernia.
Homagium una prafiat & fidelitatis juramentum , im¬
plet aque jam integritate pernitentia miniflerio Stephani
Cantuarienjis Archiepificopi , ipfe ab excommunicationis
vinculo iVintvnia abfolvitur , & Regnum Anglia ab
interdicto liberatur , ablatis Clero agre adhuc rejlitutis.
Rex Franciapoft exhaujlas in belli apparatu fex cen¬
tenas mille libras ( frendens litet ) d Papa prohibetur
Angliam lacejfere.
His itageftis Rex (Joannes Gerfieiam navigaturus
recentis nondum imm emor juramenti , Concilium ad S.
Albanum prid. Non. Augufti , anno Regni fui 1 5 . edm
ctt , quo inquiri jurat de damnis Pr alatorum , &c. Con¬
veniunt ( abfiente Rege ) fiummus Anglia (Jnjlitiarius ,
Archiepifc. Cant. Epificopi, & Magnates , pacemque
Regiam cunttis denuntiantes , inter alia ex parte Regis
firmiter pracipiunt , ut Leges Henrici avi fui ( id ejl ,
Hen.I.J ab omnibus cujhdirentur , & omnes Legestni-
qua penitus enervarentur. Sed ver fabantur hac in gene¬
ralibus ; nec conflabat quanam erant Leges illa Herni¬
ci I. objbleta fcilicet & pojlhabita. Hattenus etiam ni¬
hil datum nifii verba : nihil jcriptis , nihil Charta Regia
& Jigjillo Regni confirmatum.
Reverfio Rege , Synodum celebrat 8. Calend. Scp-
temb. in Ecclejta S . Pauli Londoniarum Archiepijco-
pus , cui inter Pralatos multi affuere Proceres Regni.
Attu aliquantijper Ecclefia : Archiepifc opus proceres
aliquot ( ut tunifama erat ) in recejfum vocat. Deplorat
profligatas libertates Regni , & bonas Leges Edwardi
Confejforis. Regemmemoratin abfolutione jitalVinto-
nia, eafdam jurajj e revocare, &in Regno facere ab om¬
nibus obfervari. Hoc ut melius expediatur , inventa ejl
( inquit) nunc quadam Charta Henrici I. Regis An¬
glia , per quam ,Ji volueritis , libertates diu amijfas ,
poteritis ad flatum prijiinum revocare. Chartam pro-
fvlra
>47 CHA
fert ; juramento invicemfe afiringunt Proceres , pro hif
ce Ubertatibus vel ad mortem (Ji res exigeret ) certatu¬
ros. Ferre pollicetur Arcbiepifcopus auxilium. Coeunt
fequenti anno { id e fi , 1 2, 1 4. fub 1 4. Calend. No-
vemb. ) velut orationis gratia ad Mona fterium S . Ed-
mundi Burienjis , fed de libertatibus tradant reftaa-
randis , conceptumque Londini prius juramentum , il¬
lic ilenuo fuper altare renovantjigillatim. Parant qua
ad bellum [pellant, & libertatum deinde d Rege con¬
tendunt confirmationem. Ille dierum aliquot inducias
pcftulat , fed refpondet demum , nunquam fe facturum.
Proceres exercitum cogunt ■, quem Dei & S unita
Ecclejia nominant , Regique adh arentibus excidium mi¬
nitantur & rerum ominum direptionem , ni ad ipfos
ocyus convolantes caufam publicam tuerentur. Rex d
fuis ita deferitur , ut m tota ejus clientela vix fep-
tcm numerentur Equites. Alitefcens igitur , de arbi¬
tris convenit , qui utrinque eledi libertatum ditlant
Capitula. Eademque ( in prato inter Stanes & Win-
deleshores > quod dicitur Raningemead ) in duabus
Chartis ( altera continente libertates Anglia , altera
Fore f arum ) Jigillo Regio firmat & concedit. Sic Mat -
thaus Paris, qui utramque Chartam Jigillatim exhibet ,
& libertates Forefia in eadem fchedula cum libertatibus
Anglia contineri pro capacitate fui nonpotuijfe ajjferit.
In Rubro tamen libro Scaccam jundim eduntur con-
fttjts articulis, multis etiam dejideratis ad For e flant per ti-
nentibus-,adf 'criptis etiam nonnullis Charta neutri ( prout
hodie exflat ) contingentibus. Sunt qui d loco. Magnam
Chartam Ronniemead appellant , primumque ejfe fe¬
runt < furis noflri fcriptum Codicem. Hac d latere.
Adjungitur pedi Charta Foreftariaad prajidium li¬
bertatum omnium , p alium grave & in Regno inaudi¬
tum: Eligendos d Baronibus 25. Nomophylaces , qui
libertatum tuerentur caftitatem , Regemque ipfum va¬
cillantem brachio cohiberent populari. Regem infuper
nihil impetraturum quo aliquid concefforum fiat ini¬
tum : irritumque fore quicquid impetraverit.
* Juratur pramifforum obfervantia , cum d Rege , tum
d Baronibus ; & eliguntur Nomophylaces , qui muneris
cultum etiam jurant , & Barones alii obfequium fe illis
exhibituros. Mandat Rex praterea literis patentibus
univerjis Anglia Vicecomitibus , ut jurare faciant quo/ -
libet fua ditionis , concejj as fovere libertates fipfumque
ad hoc Regem , caftrorum captione , provocare . Apage.
tftn ut nihil dejideretur , Bullam d Papa impetrat
ad conceffiones fuas roborandas.
Brevi autem Regem pcenitet e medullis , conquefto -
que pluribus apud ipfum eumdem Papam Innocentium
III. hic. acta omnia decernit irrita , Regique & Baro¬
nibus imponit fub anathemate , ut neque ipfe jurata te¬
neat , neque ifti concejfa exigant. Barones hoc ad Pa¬
pam non fpelt are afferunt. Papa renuentes excommuni¬
cat , eorumque terras interdido premit. fjamadadiad
infaniam, Ludovicum filium Regis Fr ancta, fibi eligunt
in Regem, qui neque precibus, neque minis Papa d dire¬
ptione Anglia prohiberi potuit. Saviunthic ubique in-
teftina bella , cades , incendia , &funefta omnia.
Sed obeunte anno proximo fj oh anne Rege , filium
tjus decennalem , Henricum III. fufeipiunt Regem ,
qui & in Coronatione fua de more jurat leges bonas ;
malis abdicatis. Refipifc entes jam Magnates deftituunt
Ludovicum , qui citius inde fr altus , recejfum etiam ju¬
rat & ablatorum omnium refiitutionem. < jurat Rex vi -
ciffrn petitas reddere libertates , & in animam ejus
una jurant Legatus Papa , & Protedor Regis magnus
Marefcallus , eafdem' etiam obfervare , omnibufque
tradere obfervandas. Hoc idem jurant univerji Proceres.
Dum mora nectitur , vita excedit Philippus Rex
Franci a , & Ludovicus foltum tenet , d quo Rex Hen-
CHA 548
rictis Normannia petit redditionem , prout clifcedens
Anglia juraverat Ludovicus. Iscaufatur , Henricum
Anglis non refiitmjfe ( ut juraverat item ) libertates
Anglia , nec feideo Normanniam refiituturum.
Anno 1 2 2 3 • Regis 7. Arcbiepifcopus & Magnates
Regem obte fantur , ut juratas confirmaret libertates :
&refpondente quodam extortas fuijfe d patre fuo , Rex
omnes ( inquit) libertates illas juravimus , & omnes
aftridi fumus , ut quod jur aruimus , ob fervemus. Mif -
Jis in Jingulos Comitatus literis , Vicecomitibus prace-
pit , ut per f aeramentum 1 2. Militum vel legalium
hominum inquirifacerent , qtunam erant libertates An¬
glia tempore Hernici avi fui', fed quid refpoHftm Jit d
Vicecomitibus , non reperto.
Demum anno 9. Regis, concedente Clero & populo
cum Magnatibus quintodecimam partem omnium re¬
rum mobilium totius Regni Anglia , renovantur Charta
libertatum , prout fub Rege fjohanne prius erant con¬
dita : tta quod Charta utrorumque Regum in nullo in¬
veniuntur dtjf miles. Verba funt Partjii , qua nos ideo
recitamus , ut indagetur ratio , quorfum non reperiuntur
hodie in Magna Charta Henricilll. articult aliquot d
fjoanne concejf . Ille Ji quidem primo , de perfolven -
do defundonim debita f/udais atque aliis. Secundo de
modo imponendi fcutagium & auxilium Regis.T ertio de
modo fummotiendi Commune Concilium Regni, quod pof -
ea Parlamentum appellatur. Et quarto de modo cavit
quo auxilium capiat fubditus dvaff aliis fuis quos tenen¬
tes appellamus. Hi, inquam in imprejfis Magnae Char¬
tae exemplaribus non deprehenduntur , fuijfe tamen in
primitivo illo Henricilll. e P arifio vides , cui & fident
facit locus ejus alius , ubi dicitur , quod inParlamen-
to Wcftmonafterii , ad feftumS. Edwardi ann.
1225.^ eft. Regis $ 9 . refponfum fuit Regi a Ba¬
ronibus , quod omnes tunc temporis non fuerunt
j uxta tenorem MagnaCharta fux vocati ; & ideo
fine paribus fuis tunc abfentibus, nullum volue¬
runt tunc refponfum dare. Me recipio.
Chartas jam de novo conceffas & Sigillo Regio ai
P ari amenti petitionem Confirmatas Rex in quemlibet di¬
rigit Comitatum : in illum fcilicct qui Forefia nulla pre¬
mebatur , Magnam Chartam folam. In eat er os eam
pariter & Forefia libertatefque ab omnibus imperat ,
juramento interpojito , confervandas : quod tam felici¬
ter adimpletum eft , ut nec iota unum in Regis Charta
contentum , extitit pratermijfum. Dies f au/i a , fed bre-
vijfima. Ad cujus tamen munimentum excommunica¬
tionis fententiam in Chartarum violatores promulgat
Stephanus Arcbiepifcopus Cantuaria caterique Anglia
Epifcopi , quam fubinde metuiffe dicitur Rex Hernicus.
Biennio vero poftea (id eft, an. Dom. 1227. Regni
\1.) ad atatis veniens plenitudinem , in lugubri ( Jic
hoc Florilegus nuncupat)OxonienJi Concilio , cancellari
fecit & c affari omnes Chartas in provinciis omnibus Re¬
gni Anglia de . libertatibus Forefia , ( ut Farifius &
Florilegus referunt) fed ut alii habent , de libertatibus
etiam Magnae Chartae ; fallas Jtquidem eas criminans ,
dum fub tutela ipfe effei , & Sigilli fui non tum compos.
Frendent Barones ,paucifque interpojiiis diebus. Re¬
gem adeuntes , Chartarum redintegrationem afpera ni¬
mis contendunt pertinacia. Rex blandiloquiis hac vice
linitos , in ulteriorem rejicit tempeftatem ; fopitifque lon¬
gas tandem poft ambages ( cum in aliis , tum in Parla-
mento anni fui 18.) difeeptationibus , fponte & ferent
vultu , in Parlamcnto FVeftmonafterii anno fuo 21.
Dom. 1237. tricejimam partem bonorum Cleri atque
populi recepturus , libertates reddidit , fandius inde ob¬
fervandas. JPtiod ut certo foret , fententiam quam irt
violatores aliquando tulerat Stephanus Arcbiepifcopus
Cantuaria , cum omnibus Epifcopis Anglia, a qua nec
549 CHA
immunis ipfe habebatur , fecit renovari. In abundan-
tiorem etiam fecuritatem , novo confirmationis diploma¬
ti hanc impinxit claufulam : Non obfante quod pradi-
cla Charta ( libertatum & Forefta ) confecta fuerint ,
cum minoris efflemus atatis.
Ta>da vel his adhuc fides. Non elapfo igitur toto
feptennio , Barones in Parlamento Londincnfi anno
Dem. 1144- Regem follicite eb te flantur , ut empta re-
demptaque libertates nonfolum ob ferventur , fed & no¬
va confirmationis Charta ( qua fuper hac fpecialem fa¬
ciat mentionem ) denuo roborentur. Novam pariter ex¬
communicationis fententiam in eos projiciendam , qui
concejjas libertates vel impugnarent , vel impedirent :
Et ut illis fieret emendatio , qui pojl ultimam conce ffio-
neln damnum fuftinuerant in libertatibus violatis. Fra¬
ter hac , ne /aeramenti a Rege populoqueprafliti ob liber¬
tatum obfervantiam , anatbematifjue 'a S. Edmundo
jam C antuarienfi Archiepifcopo in violatores promulga¬
ti, periculum de catero incurreretur , obnixius Regem
orant , ut de communi affcnfu quatuor eligantur potentes
& nobiles de diferetior ibus totius Regni, quifint de Con-
fiho Dom. Regis , & jurati , hac & alia multa Re¬
gno commodifflima ( tanquam Tribum plebis ) agerent
& curarent. Rex negat omnia , ftatimque in Eorejlis
inulta exequitur gravijfma.
Nova autem prejfus egefiate , in Parlamento Lon-
donii ann. Dom. 1253. regni fiut 37. ad novam acce¬
dit pactionem. Conferentibus fcil. in viaticum fiuum Hie-
rofiolymitanum Clero triennalem decimam , Alilitibus ,
Scutagium trium mare arum : bona fide & fine aliqua
cavillatione promifit fe Chartam Magnam , & om¬
nes ejus articulos ob fervat urum. 'Tertio igitur Ai ait ,
prafentibus Rege , Comitibus & Baronibus , Bonifa-
cius novus Archiepifcopus Cantuar. caterique Epifco-
pi pontificalibus induti , & accenfas ferentes candelas
tn majori Aula IPIeftmonafterii , excommunicationem
cum anathemate (forma maxime folenni, quam habes
apud Pari/tum in hoc anno ) projecerunt in tranfgref-
fores Ecclefiafticarum , & libertatum feu liberarum
confuetudinum Regni Anglia , & pracipuc earum qua
continentur in Charta libertatum Anglia , & Charta
de Eorefia , &c.
Nec tantum in tranfgr effores liquido, fed in eos pariter
qui qualicunque arte vel ingemo temere violaverint , di¬
minuerint ,feu immutaverint , clam vel palam, fatto ,
verbo , vel confilio , contra illas vel earum aliquam tn
quocunque articulo veniendo. Item in illos qui contra
illas , vel earum ftatuta, aliqua ediderint , vel edita
fervaverint , confuetudines introduxerint , vel fer-
vaveiint introductas , feriptores filat utor um , nec non
■ confiliarios & exeeutores , & qui fecundum ea pra-
fumpferint judicare , &c. Ditta & promulgata omnia
figillis roborabant : prolataque efil in medium Charta
Regis <fo annis , qua fupr adi fias libertates mera volun¬
tate reconcefifit , & inde recitari fecerunt eafdem liber¬
tates. Dum autem Henricus Rex memoratam fenten¬
tiam audiebat , tenuit manum fuam adpettus fuum fe-
reno vultu atque alacri. Et cum perlecta ejfiet demum ,
projeciffentque candelas extinttas & fumigantes, &
diceretur a fingults : Sic extinguantur & foeteant
hujus fententije incurfores in inferno ; & Cam¬
pana pul farentur , (ut applauderent finguli) dixit ipfe
ite*: Sic me Deus adjuvet , haec omnia illibata
fervabo fideliter, ficut fum homo , ficut fum
Chriftianus , ficut fum Miles , & ficut fum Rex
coronatus & inun&us. Hac ( qui plura ) Parifius.
Pojl hac omnia Romam mittitur ad Innocentium IV.
Rogatus ille latum anathema Bulla roborat, & de Juo
quiddam adjicit in terrorem.
Sub fole nihil flabile. Anno quippe proximo , Rex ,
Tom. II.
CHA 550
dum inhiat colligendis decimis , qua fub conditione de
Chartarum obfervanda immunitate conc effla fuerant ,
confilio impiorum libertates temerat , credens , inquit
Alatth au s, pro munere abfdvtd tranfgreffione.Nec fles
illa vana , eunt Je & Regnum fub poena exharedatmiis
( quod non potuit) Papa obligaret ad pecunia folutionem,
quem m bello Siculo foret expenfurus ,caufa fua.
Ad mortalia autem arma non concurritur : fed anno
1255. Regis 39. acclamatum eft in Comitatibus ,
Synodis , Ecclefiis , & ubicunque locorum homines con¬
venerant , ut Magna Charta , quam Rex ffloannes
conccffit, & Rex ijle prafens multoties reconceflit, in¬
violabiliter tueretur : & lata efl fententia , toties repe¬
tita , m omnes ejufclem violatores.
S equenti etiam anno poena horribilis anathematis in
Londinerfi Synodo prioribus adjungitur , ftatuiturquc
libertates f ib ejufdem periculo confervandas. Et ne
quid praterea defideretur , acceflerunt paulo poft dux
fimul Bulla Alexandri IV. ad Chartarum fententia-
rumque roborationem.
Rex feu telis villus Ecclefia , feu quod Barones mu¬
tuo exhibentes dextras , juraverant , quod non omitte¬
rent propofitum perfequt pro pecunia vel terrarum amif-
fione , vel etiam pro vira & morte fua & fuoruni ; tn
Parlamento Oxonii an. Dom. 1258. regni 42. femel
iterum , fed jam etiam cum Edouardo filio fuo , Char¬
tarum jurat obfervantiam , & 24. prudentium viro¬
rum nationis Anglicana, ( nam ab alienigenis pajfi
modo fiunt gravifijima ) quos fub ipfo ad regni guberna¬
tionem eligerent , confilio fe commendavit.
Non elapfo autem biennio , Rex abUrbano Papa ju¬
ramenti potitur abfolutiotie : nec fiut tantum , fed &
filii , quam Princeps optimus adeptam fpernit. AI itt uti¬
tur jam Hertfordiam ex mandato Regio fjufiitiani iti¬
ner antes , contra formam ( ut aflaitur ) atllarum pro-
vifionum Oxonii ,repudiattque ideo 'a majoribus illarum
partium cajfi redierunt.
Succrefcemibus vero novis in dies gravaminibus ex
Alienigenarum qui Regis aures atque latus occludebant ,
infolentiis , Proceres eas , Chartarumque una violatio¬
nes ftattmnt demum vi compefiere. Accenduntur ergo
belli faces crueniijfimi. Cadit utrimque ingens multitu¬
do , capiuntur que ann. 1 264. i» Levpeifi prxlio flre-
nue dimicantes Rex & filius. Sed verfa brevi rerum
alea , filius d cuftodibus elapfus , ex improvtfo Inflem
novis copiis adoritur , infignique clade Eveshamix fun¬
dens , non fiolum patrem , fed & Regiam dignitatem li¬
beravit an. Dom. 1265.
Altum jam videtur de libertatibus ; fed e edis ecce
mifericordi.tm Domitu , qui Principum corda nec ferro
coercenda , nec mortalibus indufiriis , leviffnno afflatu
fubigit & emollit. Prejfia poft imbelles aliquot conatus
reliqua Baronum parte , Rex in Parlamento Marle-
fridge an. Dom. 1267. regni 5 2. cap. 5. utramque
Chartam , tn fingulis tam ad Regem , quam ad fubdt-
tum pertinentibus tenendam ftatuit , Breviaque Regia
gratis concedi in tranfgr effores. Rebus in hunc modum
pr&ter fpem compofitis , fub anno altero pax edicitur
per totam Angliam , & Edouardus Princeps cruce jam
fignatus Hierof proficifcitur , triumph atifque hoflibus
Rex in pate animam reddit ann.D. 1 272. regni 5 7.
Henrico mortuo , reverfoque Rege Edouardo I. va¬
cillant etiam aliquoties Charta libertatum, ( ut videre
eft in prafattone Articulorum fuper eifdem ) quas ideo
ftabilire nixus eft aterno robore ( ffuftinianus nofter )
idem Edouardus. Refilire quippe noluit d facr amento ,
quod cum patre tn Oxonienfi Parlamento aliquando ju¬
raverat , nec abfolvi , ut pr efflati fumus. Anno igitur
regni fui 1 5 , dum in Flandriam tranfiturus , Odimira
moratur , pracepta fub figillo fito fVeftmonafterii data
Mro ij
55i CHA
2 . Aprilis , in omnes mijit Angi ut Comitatus Charta¬
rum exigentia obfervantiam .
Conftans etiam in propojito , duas Jimul earundem
edidit confirmationes , fub teftimonium filii Edouardi
Principis , ejus tunc in Angha Locumtenentis , (nam
in Flandriaverfabatur ipfe ) Londini datas , alteram
io. Odobris , alteram ( fed priorem ) 12. Octobris
dido anno. In hac recitatas per Infpeximus , Chartas
Henrici III. patris fui.,Jtgillatim eas concedit , firmat,
& corroborat. In illa neutram recitans , utramque jun-
dim confirmat , & qua ad earum conducunt obfervan¬
tiam , multa decernit utilijjima.
Primo , quemlibet in iifdem articulum tenendum fan¬
dius : mittendafque Chartas Jingulasfib Jtgillo Regio ,
ffuftitianis , Vuecomitibus , & altis omnibus miniftris
Regis , civit atibuf que Regni ; una cum Brevibus pra-
cipientibus , ut eas populo annuntient , & in Jingulis
obfervent.
Secundo , judicium contra aliquem earumdem arti¬
culum , for e irritum & cancellandum.
T ertio , mittendas etiam ejuftnodi Chartas, ad Jtn-
gulas Ecclejias Regni Cathedrales : non ibidem folum
cufiodiendas , fed & annuo bis legendas coram populo.
Jj)uaito,ut Epifcopt bis item quotannis excommunica¬
tor denuntient Chartarum violatores, & qui illis fiunt vel
ab auxilio ; vel a conjilio ; & ut Archiepifcopi Epifico-
pos ad hoc coerceant. Lata tunc etiam efil folenniter
ejufmodi fcntentiad Roberto Archiepifcopo Cantuaria.
Gandavi praterea exiftens ( ubi nullis populi pulfa-
retur precibus ) hanc fponte Chartam totidem omnino
verbis , magno fuo munivit Jigillo 5 . die Novemb. anno
2 5 . pradido , & in Angliam gratuito mifiit.
Cum tamen in Par lamento Regni fui z 3 • affdue a
Baronibus ( prafertim d Comite Herefiordia & a domi¬
no Marifc alio Anglia) obtefiaretur, ut Chartas dentio
confirmaret parlamentaria auctoritate , h&fiit in articu¬
lis aliquot d iValfinghamo memoratis , & ad ipfarum
calcem annedendam voluit , ( omnium remoram ) Sal¬
vo jure Coronae noftrae. Animadvertens autem com¬
motum populum &perculfos Proceres , conjilium mutat
Rex eximius , & non folum annuit Chartarum confir¬
mationem , fed in earum etiam munimen , explanatio¬
nem & libertatum audionem coronidem imponens ,
quam Articulos fuper Chartas appellamus , Jic inter
alia promulgavit:
Chartas libertatum in omni articulo confervandas ,
tr adend afjue unicuique Vice comiti fub Jigillo Regis , ut
legantur populo quater annuo in pleno Comitatu, viz, ,
proxime poft f eft a S. Alie hae lis , Nativitatis Domini ,
Pafchatis , & S. f) oh annis Baptifta.
Eligendos etiam e Militibus cujufque Comitatus per
Comitatenfes inforo Comitatus, 3 . fjufiitiarios , qui di¬
plomate fulti Regio , de deliciis cognofcerent contra
Chartas , eafdemque fartas teli as conferv arent , fyc.
Pofi varios cafus & tot diferimina rerum , emicuere
jic tandem Dei beneficio facra Iu Charta libertatum An¬
glia , pleno vigore : & ne deficerent aliquando pofilea ,
trigejies atque eo fupra d fic cedentibus Regibus confir¬
mata funt , decima quarta fctl. vice folo fub Edouardo
III. & uberius demum fub piififimo domino noftro divo
fjacobo Rege : Cujus ut in perpetua felicitate floreat
magnum fobolis incrementum , floreant ha Jimul ( pre¬
cor ) in perpetua cafiitate. Arnen. Hadlenus de Ma¬
gna Charta Spelmannus.
Charti Nuptules. Bulla Calixti II. PP.
ann. 1 1 20. in BullarioCluniacenfi pag. 3 9. Porro
Presbyteris parochialium Ecclejiarum S. Alaria &
farcti Odonis Cluniacenjium ejiciendi & fufctpiendi in
Ecclejiam ex antiqua confaetudme poenitentes , &
nuptiales Chartas faciendi licentiam indulgemus. Id
CHA 552
eft matrimonii facramentum impertiendi.
f Charta Pagensu. Vide mox poft Chartas
Regias.
f Charta P ari cl a. Vide Paricla.
f Charta Perforata in judicio , in Lege Ri-
puar. tit. 58. §. 5. tit. 59. §. 3. Quae falfitatis
conviifta erat.
Charti per Perticas Pendentes propter grandi¬
nem , avertendam nempe : fuperftitio qua; prohi¬
betur in Capitulis CaroliM.an. 789. c. 18.
^ Charta P r obans , Qu$e legitime coram tefti-
bus lignata in quocumque judicio locum habet
teltimonii publici & irrefragabilis ; dicitur au¬
tem probans, quia caufam quam continet, evi¬
denter probat ; quo fenfu etiam dicitur feribi ali¬
quid in forma probante. Hsc fere Henfchenius in
notis ad Miracula B. Joachimi Abb. Florenfis ,
tom. 7. Maii pag. 124.
Charta per Punctum Confirmata dicitur ea,
quam quis confirmat punflo addito , cum prae
ignorantia nihil amplius poteft feribere , ut hodie
vulgo pingunt crucem , qui nefeiunt litteras.
Charta anni 1 179. ex parvo Chartulario S. Vi¬
ctoris Malfil. fol. 1 80 .Ego IVillelmus filius IVillel-
mi de Dropo , qui feipfum dat Deo & S. Vtdori , per
' Punctum confirmo.
Charta de R ab i. Fori Ofcenfes Jacobi I. Re¬
gis Aragon. ann. 1147. fol. 1 2. Et Ji accidit quod
Cbrifiianus habet Chartam de Rabi , non poteft negare
fjudaus: quia Charta de Rabi faci a valet , quantum
teftes contra fijudaos. Id eft , feripta ab uno e Ra-
binis Judaicis.
Charta Recordationis. Papias: Cautio, d cavendo ,
dicla , Breve vel Charta recordationis. Vetus Notitia
in Tabular. Priorat. Neronis vilis fol. 22. Litera
recordatur quod mentis debilitas oblivifcitur.Unde eun¬
dorum memoria prafentamus , &c. Vide Notitia.
Ch arti Regales, apudMarculfum funt eae ,
quae ante Regem , vel quae a Rege conficiuntur.
Has & Praceptiones regales vocat. Ita
Chartas Regias, Angli vocant donationes &
Chartas faftas a Rege. Vide Bra&onum lib. 2.
cap. 1 6 . n. 3 . & Fletam lib. 5 . cap. 1 4. ubi haec
habent de diltindione Chartarum : S ciendum quod
Chartarum , alia Regia , alia privatorum ; & Regia¬
rum , alia privata , alia communis , & alia univerji-
tatis , &c. Quas vero privatorum Angli vocant
Chartas Pagenses appellat Marculfus , quas
lib. 2. complexus eft, cui hunc titulum indidit:
Incipit fcedola qualiter Charta Pagenfes fiant : fub
quo com prehenduntur quae in unoquoque Comi¬
tatu & pago in praefentia Comitis , aut Vicarii ,
aut Centenarii, aut etiam privatim peragi pof-
funt. Alia enim negotia hominum , ut ipfe ait in
Prologo lib. 1 . tam in palatio , quam in pago per¬
aguntur.
Charta Rogata. Ita Itali vocant Contratto fti-
pulato , quod eam telles rogarentur fubfcribere ,
& his ferme verbis claudi 1'oleret : Signum N. &
N . qui Chartam iftam feribere fecerunt, & teftes fir¬
mare rogaverunt , ut eft apud Jofredum in Epifco-
pisNicienfibus pag. 158. Et in alia Charta apud
eumdem pag. 182. Teftes Rogati dicuntur, qui
Chartam fubfcribunt. Gloftae Bafil. ^oydroi , 0 i nrx-
gcotAtffleVIec /ustfluge;. Tabui. Papienfe ann. 1354.
Ego . . . notarius hanc Chartam mihi fieri Rogatam tra¬
didi & fcnpji, &c. Tabular. S. Cyrici Nivern.ch.
43 . (Jo annes primus tabellio Rogatus fcnpjit. Et ch.
44. Sign. Trudgaudi Eleemofiynarii , qui hanc dona¬
tionem fieri vel affirmari Rogavit. Tabular. Celfinu-
553 CHA
cenfe: Signum Genejii , qui banc Chartam Rogare fe¬
cit , & ipfe firmavit , & alios firmare Rogavit. Statuta
Mediolan. i ■ part. c. 5 56. Et quod ipji Prototiotani
non poffunt Rogare , vel facere aliqua injlrumenta , &c.
Adde c. 40 o . Confuetudines MontifpefTuli : Om¬
ne tejlamentum, & omnis qualibet ultima voluntas inter
liberos vel parentes vel inter extraneos , in fcriptis vel
Jine fcriptis fiat coram tribus tefiibus Rogatis , vel non
Rogatis idoneis, folemnit at e adhibita, &c.Vide chartas
defcriptasaMabill. de Re Diplomat. p. 3 78.468.
47 3 . ubi teftes rogati fubfcribunt. Tabular. Ec-
clefiseUzetienfis ann. 1215. Coram fub fcriptis Ro¬
gatis tefiibus recognofco , &c. Denique Charta do¬
nationis Leotheriae ann. 69 5 . tom. 2. Saeculi 3.
SS. Ord. S. Benedid. pag. 6 1 5 . fic clauditur : Ra-
gnoaldus Diaconus Rogitus fcripjit. Vide Matth. Vil-
laneum lib. 8 . cap. 9 5 . Rollandinus in T radatu
Notularum : In aliquibus locis Rogationes appellan¬
tur Nota , quia funt nota inftrumentorum , qua ideo
etiam vocantur Rogationes , eo quod illas rogatur ta¬
bellio fcribere , &ex illis facere infirumentum.
fC h artaru m Tomi, Gregorio Turonenfi lib.
10. c. 19. idem funt , quod eidem Regefia , Scri¬
nia, aliis Archiva, in quibus plures chartae conti¬
nebantur.
Chartula Transfusionis , feu ceffionis , in Ta¬
bulario Brivatenli Ch. 370.
f Charta Sacramentalis- Vide Sacramentum.
^Chartam Scribere, Notarium agere , apud
Muratorium tom. 1 . part. 2 . pag. 105. coi. 1 . in
Legibus CaroliM.UV nullus Presbyter Chartam fcri-
bat , neque condudor exifiat fuis fenioribus.
Charta Semiplantaria. Vide Complantum in
Complantare.
^ Charta Sf.nica. Vide Senie a. Adde Gloftarium
Lindenbrogii.
2 ,CH ART A, Lamina. Anaftafius in Sergio VP.Trul-
lumvero ejufdem Ecclejiafujis Chartis plumbeis coope¬
ruit atque munivit. VideSalmafium de Modo uiu-
rar. pag. 401 .
CHARTACEUM, Archivum, Ada
accufationis Polychronii Epifcopi Hierofol.L/«wc
indiculum collegit Archidamus .... & in Chartaceum
Ecclejia collocavit.
CHARTAPACIA , Charta pacis , feu qua a Prin¬
cipe pax indicitur. Fori Aragon. lib. 9. tit. de
pace , &c. Et in hoc maxime , & in omnibus aliis ca-
Jibus , Chartapaciis , & fori , qui de hoc loquuntur.
CHARTARIUM , Archivum, chartophylacium ,
locus , in quo chartae & documenta domeftica re¬
conduntur. S. Hieronym. lib. 3 . in Ruffinum c.
5 .Sia me fidam Epifiolam fufpicaris , cur eam in
Romana. EccleJiaChartariononrequins\ [ Vide Char¬
tularium. ]
CHARTARIUS, Charta? opifex, aut negotiator.
Diomedes lib. j. Chartarius , qui Chartas vendit.
GlolF. Groeco-Lat. X«pT077-dx»; , Chartarius. Lapis
Sepulcralis Romae: Locus Valeriani Ch artari.
Chartarius, interdum pro Chartulario , feu com-
mentarienfi fumitur, ut apud Ennodium lib. 7.
Epift. 1. Senatorem 1. 8. Variar. Epift. 2 3 .& Mef-
fianum Prefbyt. in V ita S. Caefarii Arelat. p. 2 5 7.
Chartarii Loci. Vide Papyrus.
II CHARTELLARII. Vide Chartularii 2.
CH ARTERIA, Regio , Gall. JVuartier. Charta
anni 1 2 3 6. in Probat. Hift. Meld. to. 2. p. 1 3 7.
Item dedimus in perpetuum , quantum in nobis e fi , il¬
lam portionem quam habebamus in Ch arteria deTna-
portu , in perpetuum poffidendam.
^ CFIARTERIUS, Plauftrum , vel illa pars plau-
CHA 554
ftri , quae rotis incumbit , Galb Charti. Charta Pe¬
tri Ep i fc. Meld. ann. 1 229.^ Tabulario ejufd.
Ecclefise : Habebant homines didar um villarum in
dido nemore . . . omnem arborem , prater quercum &
fagum ... ad edificandum & ad aratoria carrucarum ,
& ad Chartarios & herctas , &c.
CHARTIATICUM, Quod pro Chartis officialibus
praeftatur, apud Ulpianum in leg. Divus, D.de
Bon. damn. Miniflris enim Magiftratuum Char¬
tas praebitas fuiffie ex lib. 2. Frontini de Aquae-
dud. atque adeo ipfis judicibus ex Nov. Juftinia-
ni 8 . cap. 1 . & Senatore lib. 1 1 . Epift. 3 8 . col¬
ligitur. Quae quidem Chartarum praebitio & in-
latio , Chartarum colledio eidem Senatori dicitur
lib. 9. Epift. 1 5. Theophanes, & ex eo Anafta¬
fius Bibi, in Hift. Ecclef. pag. 172. Audor Mif-
cellae , Cedrenus & Zonaras feribunt Nicepho-
rum Generalem tributa ac vedigalia publica au-
xiffe , & Chartiatici nomine exegifle in fingulos
duo ceratia. Siliquas vertit Anaftafius. Vide Cu¬
jae. lib. 4. Obferv. cap. 1 8 .
CHARTICINIUM , Chartarum fafciculus , noftris
Liaffe. Cencius Camerarius in libro cenfuum
Romanae Ecclefiee : Sicut in tomis , Charticiniis , &
voluminibus Regefiorum antiquorum Pontificum Roma¬
norum ,.. . inveni.
CHARTIGRAPHUS , Notarius, vel Cancellarius.
Charta Roberti Regis Franc. an. 1008. pro Mo-
nafterio Sandionyfiano ita clauditur apud Dou-
bletum : Franco Diaconus atque Cbartigraphus rele¬
git & Jigillavit. [ Hic Franco apud eumdem Dou-
bletum fubfequens diploma Cancellarius ex regio
pracepto recognovit atque fub fcripjit. ]
CHARTISDONATIO , unica voce. Donatio per
chartas. Vetus Praeftaria apud Roverium in Reo-
mao p. 1 7 3 . Poteftatem quandam . . . Fontanas nun¬
cupatam . . . quam ipfe eatenus tenere videbatur per
Chartisdonationem. ,
^[CHARTOLOGIUM, Chartularium, liber Char¬
tarum , Chartulaire. Charta ann. 1178. ex Schedis
Peirefc. Hanc c' artam ... .in hoc fecimus Chartologio
ccnfcribi.
CHARTOPHYLAX, Archivi & Chartarum cu-
* ftos : dignitas Ecclefiaftica & Palatina. Pofterio-
ris meminit Paulus Diacon, lib. 17. Hift. Mifc.
p. 5 2 8. poft Theophanem , dum quemdam Da-»
videm Chartophylacem Hormifda vocat, Palatii fci-
licetita nuncupati in urbe Byzantina : Chartophy-
lax Augufi. N. in veteri Infcriptione 587. 11.
De Ecclefiaftica Chartophylacis dignitate fic
Anaftafius ad VIII. Synod. Ad. 2. Chartophylax
interpretatur chartarum cufios. Fungitur autem officio
Chartophylax apud Ecclejiam Conftantinopolitanam ,
quo Biblioth e carius apud Romanos , indutus videlicet
infulis Ecclejiafiicorum miniftrorum , & agens Eccle-
Jiaflica prorfus obfequia , exceptis illis folis , qua ad
facer dotale fpecialiter ac proprie pertinere probantur
officium. Sine illo praterea nullus Prafulum aut Cleri¬
corum d foris veniens in confpedum Patriarcha intro¬
mittitur ; nullius Epiftola Patriarcha mijfa recipitur ,
niji forte a cateris Patriarchis mittatur, nullus ad Pra-
fulatum vel alterius ordinis Clericorum ,Jive ad Pra-
pojituram Monafteriorum provehitur , niji ifie hunc
approbet & commendet , atque de illo ipji Patriarcha
fuggerat , & ipfe prafentet. His praerogativis hanc
addit Pachymeres lib. 3. cap. 2 4. ut fine illius nu¬
tu & affienfu nuptiales Benedidiones non admi-
niftrentur.Praeterea in Charthophylacis cura erant
libri Eccleliae. Ita Synodus VI. Ad. i-pag. 17.
& Ad. 1 3 . pag. 152. Edit. 1 6 1 8 . ubi innuitux.
f
555 CHA
eos libros repofitos evXotpTO^^a^iw t* itetlpix^Xjioii,
quod in VII. Synodo Ad. i. pag. 48 6.
tcw e^Ss '5rctTp(«p^8<K dicitur. Unde p. 487. Car-
tophylax videtur dici fiiGxioqvXctU; tx etJayK; wa-
Tp»«p#ia. De Chartophylace multa ex profeffo
commentati funt Meurlius inGloffario, Gretze-
rus & Goarus ad Codinum , idemque Goarus ad
Eucholog. Graecorum.
Chartophylacium , Archivum. GregoriusM.
lib. 7. Ind. 2. Epift. 1 28. Mandare curaver at, ut
piijfimo Imperaton fcnberem , quatenus palla tn Cbar-
lophylacio requireret , qua, &c. Infra : ^uia Carto-
phylacium prxditti pia memoria fjufmam Principis
tempore, ita furnpiente fubito flamma , incenfum ejl ,
ut omnino ex ejus temporibus pane nulla Charta rema¬
neret.
% CHARTOPRATES , Venditor chartae , Graecis
%otflo7rpdiTn%. De Collegiatis & Cbartopratis tit. 1 7.
lib. 1 1 . Cod.
CHARTOTHESIUM , [Archivum, in quoaffier-
vantur Chartae.] Anaftafius in Hift. Ecclef. pag.
146. anno Imperii Conftantini 1 9. Invidia Chrt-
ftianos prohibuerunt Arabes d publicis Chartothefiis ad
modicum tempus. Sed rurfus coafti committunt eis ea¬
dem ipfa , eo quod non pofjint ipfi fcribere calculationes.
Ubi Theophanes pag. 3 6 2. tV ruv Ix/xio-iuv %ecfo-
ftrluv. [ V ide Gloifar. mediae Graecit. ]
^[CHARTROSSA , Ordo Chartufianorum. Galli
Chartreufe dicunt Monafterium Chartufianorum.
Teftamentum Guillelmi Montifpeffulani apud
Acherium Spicii, to. 9. pag. 156. Jguod ejl de or¬
dine Cbartr ojja in Epifcopaiu Vivarierji.
«([ CHARTULA. Vide Charta 1.
«j[ CHARTULARE , ut Chartularium , Regeftum
feu adorum codex. Ordinatio Comitis Provinciae
fuper officium Tabellionum ann. 1 2 54. e MS.
D. Brunet fol. 60. Itent fummam d xxv. lib. fupra
ufque ad c. lib. ponendo in Chartulari a. den.
1 . CHARTULARII dicuntur Qui Chartas tractant,
qui Chartis inferviunt , ut eft in 1. 10. Cod. ubi
caufae fifcal. Jjjui publicarum Chartarum tr altaribus
inferviunt, in 1. 1 . Cod. de Praepof. agent, in rebus.
Gfuy Chartas agunt , in Querolo , in 1. 1 . D. de
Tabular. Iidem porro qui Commentarienses. Gloffi
Bafil.Kc/xevTapjV/oc , %xgTvX\ctptci , Gloffi Gr. Lat.
XapTorpacpc? , Chartularius. Erant autem tot Char¬
tularii , quot fcrinia , ut ex Senatore lib. 11. Epift.
3 8. & Cledonio de Arte Gramm. colligitur. Vi¬
de Gregor. M. lib. 2 . Epift. 3 . 1. 4. Epift. 3 3 . &
quae adnotavimus adCinnamum p. 45 2. Iidem
& Chartarii didti , ut fupra obfervatum.
Chartularius Rhgiorum Equorum, Qui
XctpTvXctpioi Iw-a-c^fitfl/^wvfsicetae dicitur : de qua
dignitate apud Byzantinos plura etiam in iifdem
Notis adCinnamum.
Chartularius Sacrorum Cubiculorum,
in Nov. 8- cap. 8. Chartularius Sacri Cubiculi, in
Nov. 2 5 . Imperatoris Secretarius , feu qui Codi¬
cillos Imperatoris affervabat.
Chartularii Numerorum Militarium,
in Nov. 1 1 7. cap. 1 1 . & in 1. 1 9. C. de Erogat,
milit. annonae lib. 1 2. Qui in ada referebant no¬
mina militantium , & qui eorum effient mortui ,
feu qui circa tx gparx xctlaSy pa<pw yj avafoTHcriv verfa-
bantur , ut eft in Tadicis Leon. cap. q. §. 31.
Chartularius Velocis C u r s u s , d po-
fjui, apud Conltantin. de Adm. Imper. cap. 43.
V ide Clericus.
Chartularius Romani Imperii, apud
Petrum Diacon, in Chr. Cafin.lib.4. c. 117.126.
CHA 556
Schola Chartulariorum, wi leg. i.Cod.
de Off. Praefedi. Prxtor.
Chartularii Dignitas Ecclefiaftica etiam fuit,
quam eamdem cum Chartophylacis fuiffie opi¬
nantur viridodi. Certe in Gloffi. Gr.Lat. Char¬
tularius, idem eft, qui %a.<flo<puXcd;. Nec mirum,
cum is qui Commentarienfis vice fungitur, idem
& Chartophylacis munus obeat , & Chartas fuas
fervet. Apudjoan. Diacon, in VitaGregorii M.
lib. 2. c. 5 5 . Cafiorius Diaconus & Chartularius Ra¬
venna nuncupatur, qui ipfiGreg. lib. 4. Epift.2 3.
6c 24. Notarius & Diaconus dicitur. Idem Gregor,
lib. 1. Epift. 7 5. lib. 2. Epift. 3 3 . Hilarium Char¬
tularium fuum nominat : unde elicio eamdem fuifi-
fe dignitatem Chartularii & Notarii. At in Ec-
clefia Conftantinopolitana conftat diverfum fuif-
fe Chartularii & Chartophylacis munus, & Char¬
tularium fubditum fuilie Chartophylaci, uti do¬
cet Balfamon in Medit. & Codinus de Offic. c. 1.
num. 44. qui Chartularium inter minora Eccle-
fiae officia recenfet , ut & Euchologium Graeco¬
rum pag, 6 24. Synaxaria & Menaea 8. Sept. Kul
tvayx; cikx ufal ^apT«Xagic?. Chartulariorum Eccle-
fiafticorum mentio eft praeterea apud Joannem
VIII. PP. Epift. 1 3 3. 300.&C.
2. CHARTULARII , Servi, per Chartulam , feu
Epiftolam manumiffi , Franchi de Carta , Vitali
Epifcopo Ofcenfi apud Blancam in Comment.
Rer. Aragon. pag. 717. Occurrunt paffim in Le-
gib. Langob. lib. 2. tit. 34. §. 1 1. lib. 3. tit. 5.
§. 1. in Capitul. Caroli M. lib. 6. cap. 208. &
in Capitul. ejufdem an. 779. cap. x 6.
Chartell ARii,inConcilioVermerienfian.7 5 2.
c. 20. in Charta Lamberti Irnp an. 898.10. 2.
Ital. Sacr. pag. 1 24. &c. Arnulphus Lexovienfis
in Epift. ad Alex. PP. Procedit interim inter cilicia
pauperum fratrum & fordes Cartularii jilius fericis
adornatus & variis.
CHARTULARIUM , Scrinium, xa[r cQuheauov , in
Gloffi. Gr. Lat. Ita ^«pT xXapiov ufurpatNicetas in
Alexio lib. 2. n. 4. [Gefta Hodingi Epifc. Ce-
noman. apud Mabill.tom. 3. Anecd. pag. 247.
Adulta Cartavum (Irumenta , vel pracepta regalia fe¬
cum inde deferens , ibi ea dereliquit , & propterea in
vejliario & Cartulario S. Alaria & S. Gervajiiha -
l tenus non reperiuntur. lbid. pag. 257. in Geftis
Franconis ejufdem urbis Epifcopi : Similiter &
alia pracepta de eadem re funt multa in Cartulario, qua
legi per omniapra vetujiate & putredine non pojjunt .}
Chartularium , Regeftum. Concilium Arelat*
an. 1267. cap. 1 9. Statuimus quod omnes Sacerdo¬
tes curam animarum habentes ,ipf arum Ecclejiarum
emant Chartularia , in quibus quolibet anno , faltem
in JjhiadrageJima , confcribant nomina parochianorum
qui ad poenitentiam venerunt , & diltaCh artui aria te¬
neant & cujiodiant diligenter , &c. [ Accipitur pro
Notarii prototypo, in Ordinatione ComitisPro-
vinciae an. 1254. e MS. D. Brunet De libello
ponendo in Chartulario 11. den. dentur , pro extra¬
hendo in. den. Vetus Scheda Cl. Praefidisdf Ma -
r~augues an. 1430. Ego Notarius ...cui Cartularia ,
nota & prothocolla funt commiffa : ubi conjedo per
Cartularia intelligendum effie codicem , in quo
integra ada referebantur , per Notas vero adorum
commentariolos , ac tandem per Prothocolla ado¬
rum perferiptiones , quas vulgo Minutes appel¬
lamus. ]
f Chartularium , feu Ch artarium, Sae¬
pius appellant Codicem, in quem diplomata aliae-
que chartae ex ordine integrae referuntur, ali-
557 CHA
quando in rotulum redadae : quales funt rotuli
Ecclefiae Albienlis, tefte Mabillonio de Re Di-
plom. lib. i. cap. 2. num. 9. ubi notat hujus¬
modi codicem , ut & polyptychum feu librum cen-
fualem , ideo inventum fuiffe, ne ex archivis
Ecclefiarum <5t Monafteriorum autographa Sae¬
pius efferre neceiTe elfet; hi quippe codices au¬
tographorum vice fungebantur. Addit Mabillo-
nius, polyptycha antiquiora libi videri Chartula¬
riis , ex quibus , inquit, nullum inveni conditum
ante Saeculum x.
<[[ CHARTULARIUS , Commentarius. Caffarus
lib. 1. Annal.Genuenf. ad an. 1 1 59. Hoc autem,
quod incredibile nonnullis videtur , opibus tonus civita¬
tis & plebium , dierum quadraginta trium [patio , in di¬
gito Dei peractum e fi : quod per Chartularios J oh annis
Scriba colligitur , qui dies & horas ipfius operis....
adfcnpfit. Vide Chartularii.
CHARTULATI, Iidem qui Chartularii, Servi per
Chartulam manumilfi : qui a Chartularum confiri-
ptione ingenui funt, ut eilin Capicul. 2. Caroli M.
an. 813. cap. 6. Tabularium Cafaurienfe anno
Lotharii Imp. 3 4. Tradidimus vobis D. Ludovico
Imp. omnes res fubftantu mea , feu omne mobile vel
immobile , fervos vel ancillas , colonos , aldiones, quam
& omnes meos Cartulatos , & omnes pertinentes meos.
Alia Charta ibid. Cum Cartulatis , vel colonis cum
colonicis fuis. Notitia judicati in eodem Tabulario :
Judicate nobis jufiitiam deifto . . . & de germanis fuis ,
qui fuerunt Cartulati Allonis , qui olim Cafialdio fuit.
DiplomaLudov. II. Imp. pro eodem Monafterio :
Conceffmus etiam ut omnem compofitionem de Cartu¬
latis atque Libellariis de ipfo Monafterio , fibimet ha¬
beant , & nullus exactor publicus hoc inquirere audeat ,
fed in quacunque compofinone ceciderint, in fua pote fla¬
te hoc habeant , cujus Cartulati efie videntur. Charta
Caroli C. Imp. in Chron. Farfenlia Tam ingenuos ,
quam fervos libellarios , aldiones & aldianas , f 'eu Cle¬
ricos, vel Cartulatos, aut O fertos. Occurrunt eadem
verba in Charta alia ejufdem Imp. ibidem. Adde
tom. i . Ughclli p. 45» o. ubi perperam Scriptum
Caftulati, <5c tom. 2. pag. 142.
CHARTULATiO , Acquifitio, vel quilibet con-
tradus per chartulam. Notitia Scripta Carolo C.
imperante an. 1. in Italia : Jftuac tinque jam antea
per inveftituram d parte D. Ludovici Imp. tenuerunt ,
comparatione , Cartulatione , donatione , feu conqut-
Jito. Charta venditionis an. 978. in Tabulario
CaSaurienfi : De alio later e, fine terra, qiu e fi de ipfa
Cartulatione Sindonis Prefbyteri ... de alio latere fine
terram de ipfis noflris Cartulatis de Orfiano. Alia an.
5182. Et cum portione mea de ipfis Chartulatis & cen-
fuatis , qui ad ipfas jam dictas res pertinentes ejfe vi¬
demur.
f CHARUAGIUM, Terra quae caruca feu aratro
colitur. Chartularium Campaniae fol. 82. apud
D. Bruffel de Feodorum ufu tom. 2. pag. 946.
coi. 2 i Hernicus de Hans , ligius , poft Comitem Barri-
Ducis , & Comitis Grandis- Prati ; ut dicit, de his qua
Comitiffa Suejfionenfis mater fua tenuit apud Hans ,fci-
■licet de bofco, mofo & Cbaruagio , & in hominibus fan-
ituariis in riparia de Colle. V ide Carrucagium z .
■f CHARUCATA Terr£, in Tabulario Fontis-
Ebraldi , Idem ac Carrucata : quod vide.
CHASALAMJENTUM. V ide Caf amentum 1.
CHASDIUM, Panni preriofioris Species, [Villo-
fus Sericus , Gall. Veloux vel Velours. ] Lpiftola
Bafilii Imp. ad Hadrianum II. PP. in hnc odavae
Synodi : Tranfmifimus autem S anclitati vefira. . . ve-
fimenta diafpra tria,, Efophorin dicitrimtm cancel-
CHA 558
latum unum , Chafdium orobeum unum , cazx.ulin di-
rodinum habens ornaturam auream , &c. XaVeLc v ,
Achmeti c. 22 6. 249. & in Synodo Florentina.
VideMeurlium [& doliarium mediae Graecit.
in Xcttrhev. ]
l. CHASE A , [Venatio, Gall. Chajfe.] Vide Caciare.
f 2. CHASEA, V ia per quam aguntur animalia.
Vid eChacea.
f CHASE ATI. Vide Cafati.
CHASF ALLIUM, Tabulatum, Species lignei pro¬
pugnaculi, Gall . Ecbauffaut. Compromilfuman.
1 341. tom. 2. Hifc. Dalphin. pag. 429. Item,
quod muri , Cbasf allia , fchiffa, muita & omnia alia
facta & conftrulta ad refifiendum dicto Dom. Dalphino
... a tempore dijfcntionis noviter orta inter dictum Dal-
phinum & ejus gentes burgenfes , & populares dicta
villa de Romanis, c ater a tollantur omnino , & ad fta -
tum priftinum per omnia reducuntur N ide Chaf alius.
CHASII. Vide Affafini.
•{[ CHASLANIA, Idem quod Cafiellania , Gallice
Chdtellenie. Inquilitio anni 1220. pro loco Ca-
preriae. Hili. Dalphin. tom. 1. pag. 123. Dom.
G uillelmus Falaveus cfi homo ligius Comitis , & tenet
de eo medietatem Cbajlania de Cbaureres .... Petrus
Albert eft homo ligius Comitis , & tenet de eo tertiam
partem Cbajlania de Cbaureres. Hoc eft , tertiam
partem diftridus ad Caftellum dc Cbaureres per-
tin - tis.
•I CHASSIA , Capfa Reliquiarum Sacrarum, Gall.
ChaJJe. Locus eft in Capiternurn. Vide Cafiia <3c
Capfa 3 .
CHASSIPOLLUS, vel Ch assi pullus. Vide in
Cacepollus.
CHASTANERIA , Caftanetum, Locus caftaneis
conlitus, Gall. Cbataigneraie. Obituarium S. Ge-
raldi Lemovic. fol. 3 2. Debent annuatim xxv . [oli¬
dos levandos . . .& [aper fextarios nemoris & Chafia-
nerie exiflentis in claufo. Vide Caftanaretum.
Chastanherium, Eadem notione, femel
legitur in Recognitionibus Rupifalvae num. 18-
cap. 41 . de Vouta fol. 76. in Archivo Principis
de Rohan ; Cbaftanheria pluries pag. feq.
CFIASTO, Pala, Gall. Chaton. Chronie. S. Mar-
tini Lemovic. apud Stephanotium to. 2. Fragm.
Hift.MSS. Anno mccxlii. .. . Ibi etiam inventus e(t
annutus aureus qui eft in brachio S. Martini , quem ego
ibi poni feci , ubi funt Chafto , erant ibi duo lapides ,
Sapphirus & Jammaicus ; S apphirus fuit furatus : ac
etiam annulum hac vice recuperavi. In Chafto ubi eft
Sapphirus eft dens B. Martini , quem habuimus deSo-
lemniaco , quando volebamus adificare Monafterium.
CHATUS, Monetae aures Species. Charta anni
1459. Vendidit pretio & nomine pretii quatuor Flo-
renorum de Rege inc amer at orum de Trez.eno , quod qui¬
dem pretium confejfus fuit habnijfe & recepijfe in Cha-
tis , & alia pecunia. In Adverfariis Peirefcii haec
legi : Nota qu ’ audit an 1465. les efpeces de moti -
noies , qui couroient pour lors , eftoient telles , fcavoir
Arnulfins v alant s un Ducat & demy piece. 9 8 • Du-
cats faifoient 208.//. trois Lions valloient 7 . II. trois
efcus un florin de Pape , & un florin Chatti valoient%.
ff. 1 . f Apud Robertum Cenalem lib. de Ponde-
rib. & menfur. Maille au Chat vocatur : Minoris
nota funt aurei nummi , quos appellant Mailles au
Chat, nempe 1 3. ceratiorum. [In veteri doliario
Sangerman. MS. num. 501. Chati pondus decem
dragmis appenditur , qui etiam d quibufdam Cafatus
nominatur.] Vide Chapotenfes.
CH A VAGIU M , Capitis cenSus. Vide in Ca¬
pitale 5.
559 CHA
CHAVALCATA, Equitatio, ad quam tenebafe-
tur vaflalli , cum Dominus feodalis pergebat in
exercitum, Gall. Chevauchee. Legitur in voce Hc-
Jlis. V idc Cavalc-ata in Caballus.
^Chavalchia, Eadem notione. ChartaGuido-
nis Comitis Flandrenfis an. 123 7. in Tabulario
S. Bartholomaei Bethunienfis : Liberi & immunis
erga Dominum Betbunienfem ab omni exercitu , ab ora¬
rii Chavalchia , &c.
f Ch av algata , Eodem fignificatu. Locum vi-
delis in Complainta.
f Chavalgi a, Idem ; hujus exemplum refertur
in Efcbargaita poli Scaragayta.
CHAVALLAGIUM , Hordei aut avenae prsefta-
tio pro Caballis Dominorum alendis. Hili. Dal-
phin. to. 1 . pag. 123. coi. 1 . Senefcalla de Vtjilia
levat de feudo Chavallagium in mandamento , & dat
inde Comiti 36. [extaria avena. Recognit. Albeeri-
poe in Regelto Probus fol. 67. Unus illorum debet
Jlarc in dicto curtili , & ille debet ejfe liber & immu¬
nis a cav algata , & d Cbavallagio , & a palea , & d
clau furis. Vide Caba! lacum.
5F CHAVANARIA. VideCabannaria.
CHAVANIADA, Idem quod Cbevaucheia.t feu ho-
flis. Charta A. Comitis Inculifmenfis ann. x 1 91.
ex Tabulario S. Eparchii fol. x 2. Dedi. .. . Ec-
clcjitzfandli Eparchii illam confuetudinem , qua dicitur
Vft jive Chavaniada , quam habebam in hominibus S.
Eparchii de valle , ubicumque Jint in parochia S. Au¬
dii , ut amodo pradifti homines & b are des eorum libe¬
ri Jint in perpetuum , & abfoluti ab illa confuetudine ,
qua dicitur Oft jive Chavaniada. Occurrit rurfum
in alia Charta ejufdem Comitis an. 1 i^i.f Vide
Chavalcata. ]
CHAVAR1NA, Species armorum, cui forte fub-
Jditutum efl illud fclopeti genus , quod vulgo di¬
cimus Carabine : frequens ell b. & v. commutatio.
Hili. Dalphin. tom. 2.p. 3 2 6. inExtrado com-
puti ann. 1556- Item quadraginta fex inter lanceas
& Chavarinas & venabula 1111. f u.d.gr.
% CHAV ARIUM , Tinnitus & vociferationes, quoe
vulgo dicimus Charivari. Vide in Caria.
51 CHAVAUGIA , Idem quod Chavalcata. Spicii.
Acher. tom. 9. pag. 183. Burgenfes Bella -villa
non tenentur ire in Cbavaugia niji de gratia.
51 CHAUCIDA, Agger feu via lirata , Gall. Chauf-
fee. Charta Godefredi I. Lotharingise Ducis ann.
1140. apud Miraeum tom. 2. pag. 821. Nec
quicquam exigatur ab eis occajione ftratarum publica¬
rum , quas Chaucidas vocant , vel etiam pontium repa¬
randorum. Vide Calcea.
CHAU DI MELIA, feu Chaudemelle. Vide Calida
Melleia in Mejleia.
51 CHAVECIUS, f. ^dituus, Gall. Cbefecier. Com-
putus ann. 1202. apud D. Brujfcl de Feudorum
ufu tom. 2. ad calcem p. clvii. coi. 2. Expenfa ...
Canonici Ebroiarum x. lib.Andeg. Ad ChaveciumB.
Maria Ver nonis xlvi. /. Andeg. Vide Capicerius
51 CHAVERNICA , Mendum pro Tavernica. Vide
in hac voce.
CHAVESEIA. Vetus Charta in Monallico Anglic.
tom. 1 . pag. 329. Unam carucatam terra . . . cum
pertinentiis fuis , in toftis , & croftis , in pratis & paf-
cuis , & Chavefeis. Vide Chacea.
51 CHAVESTRAGIU M, Qpod ab eo qui emit
equum peraccellionem datur famulo feu agafoni
venditoris , apud Dalphinates Chaveftrage , a Che-
veftre, capillrum. Extradum ex computo J. Hum-
berti fub Guigone Dalphino an. 1328. Item die
€■ fjulii garcifero Dom.Humberti de Cruce pro Cha-
CHA 560
v: fragio unius equi , quem emerat Dominus a diilo
Doni. Humberto vi. tar.grojf. Vide Capi fragum.
«j[ CHAUFAGIUM, Lignatio, Gall. Cbaufage. Char¬
ta Gaufridi Vicecomijis Cailrodun. ann. 1 202.
Concedimus . . . mortuum nemus in noftro defenfo , fct-
licet ad Chaufagium Canonicorum , qui apud Choam
divinum officium celebrabunt. Occurrit in Charta
Theobaldi Comitis ann. 121 5 . ex T abular. Ca-
benfi pag. 170. & in Chartulario S. Vincentii
Cenoman. fol. 1 6 . V ide Chafagium.
f Chaufatgha, Eadem notione legitur in voce
Lemnia.
CHAUFECONS, Camini fpecies. Computum
Joannis 1'Oncle Praepofiti Parilienfis ann. 1333.
Pro duobus caminis , Gallice Chanfecons , tu Camera
Regina f altis , &c.
CHAU FRER!US,f.pro Cofrerius, Faber capfarius,
Gall. Cofretier , a voce Cofre , Capfa. Tabularium
Volienfe fol. 6 2. vcrfo : Audiente Petro Alonacbo
Rainaldi Prepojito , Bernardo fabro , Petro Geraldo
Chaufrerio. V ide Cofferum & ibi Coffrarius.
«1 1. CHAUMA, k avfxct, JBftus , apud Muratorium
tom. 3. pag. 435. coi. 2. in Vitis Rom. Pontif.
jjuta vero aflivum Cbauma imminebat , &c.
5[ 2. CHAUMA , Altera notione. Vide Calma.
5[ CHAU MOTA. Vide in Calma.
5[ CHAUMPERT , apud Thomam Blount ex Litte¬
ris Edwardi III. Et quod tam pradicla xx. virgata
terra , quam terra } unde dicla quaterviginti quarteria
frumenti annua proveniunt , de nobis in capite per fer¬
vidum vocatum Chaumpert, videlicet nndecimagarba ,
nobis per manus tenentium terrarum earumdem , an¬
imarim folvenda , tenentur. Vide Campipars.
% CHAVRENUS , Canterius , Gall. Chevron . Hili.
Dalphin. tom. 2.^ag. 325. coi. 2. in Extr do
computi ann. 1336. Item , per eafdem informatio¬
nem & relationem Bajllivi & magiftri Nicolai habe¬
tur , quod. . . diclmn palatium eft bene coopertum de
optimis pafiibus cie mclctce bene clavellatis, & inipfa
coopertura funt xxxi. Chavreni cum grojjis clavellis
clavellati & alia lignamina oportuna.
CHAUSSEPOYN, inter minilleria facra. Vifitatio
Thefaurariae EcclefiasS. Pauli Londinenlis ann.
1295. Item calix argenteus , . . . unum Miffale pre¬
tii 20. fol. ummCbauffepoyn pretii 30. folid. 2. Cor¬
poralia benedicta in uno cajo , &c.
f CHAZ, Navis fpccies. Vide Gatus.
5f CHAZALE , Chazalis. Vide in Cafalc,
CHAZ ARI. Vide Cathari.
«[[ CHAZETINA. Miracula B. Simonis Erem. Au-
gullin. tom. 2. SS. April. pag. 828. fjuravit quod
ejus filius occajione unius jorevam feu Chane tina cre-
pavit , jam funt odio anni & circa , & jie fietit cre¬
pat us & devafatus tifque ad tempus mortis B. Simo¬
ni:. Dodilfimus Henfchenius , qui primum hae-
lerat in exponendis vocibus forevarii & Cha%,eti-
na , tandem in Onomaftico ad calcem Ch anetina
reddit per titivillitium. An rede ? Ital. Guaz.ettino
varia fignificat cupediorum genera. An indeC/;**-
5 letina ?
«jCHECOVA. Charta ann. 972. in Appendice
Mareae Hifpan. coi. 899. Albas duas , amici os duos
flolas duas , cafulas duas , phanones duos , calice uno
argenteo cum fua patena, Checovas duas, &c. Fere
crediderim urceolos elfe intelligendos , Gall. Bu-
rettes, quod in hac tota ornamentorum <5c vafo-
rum enumeratione nulla fit urceolorum mentio.
Vide Caucus.
f CHEINFE , vel potius Chexnse, Indulium.
Cgmputus anni 1201. apud D. Bruffel de Feudo¬
rum
56 1 CHE
rum ufu tom. 2. ad calcem p.cci. coi. 2. 'Prox r. C
ulnis tela ad cami {i as puerorum & ad urium Cheinfe ,
xxii./. Pro mappis efl tualliis xi ./ Vide Campfllis
poft Camifa.
CHEKERATUS, Telfelatus, a voce AnglicaC/w-
ker , telfella. VilitatioThefaurariae S. Pauli Lon-
dineniis an. 1295. Capa cum nodulis Cherkeratis , (
fubtilis operis .fatla de Cafitla Epifcopi Falconis.
CHEKMANENTES , vel potius, Cherkmanenies ,
Iidem qui infra Circamanni. Charta Margaretae
Comitilfse Flandrisean. 1 2 5 1 . e Chartulario Lc-
cleliae S. Audomari : Similiter Cbekinanentes Ec-
clefu S. Audomari , 7/d omm dixerunt illud quod Bal-
livus. Vide Circamanaria. 1
CHELA , Brachium , lacertus , a Graeco K»x» , for¬
ceps cancri. Abbo de oblidione Lutetiae a Nor-
mannis :
Arx fpeculans nudis quoniam Cbelis inimicus !
Ingeminat populus certamen , <fl ore patenti
Er citus taxos arcus convertit in uncos.
CHELANDIUM, Chelandrium, Chelindrus,
Salandra ,Salandria : Navigii , quod Graeci, feu
potius Byzantini Scriptores , ^exdvlicv vocant ,
lpecies. Lpillola Ludovici II.Imper.apud Baron.
ann. S 7 1 . n. 7 6. Nam ifle Stratigus Georgius ....
non tamen [afficit obviare ,Ji plures inimicorum naves
ex parte qualibet apparerent , non videlicet nifl pauca
Chelandia poffldens. Anonymus Barenlis in Chron.
ann. 1051. Mifttque illos Cbelandiis , & direxit
CPolim ad Monomacho. Ann. 1064. Et GosloUuo
perilavit cum fuis ac Petrino , efl Chelandia incende¬
runt naves qua veniebant de Calabria. Vide Joann.
VIII. PP. Epifl. 4 6. ubi perperam fcribitur ache-
landia. ItaCedrenus pag. 466. Conftantinus de
Adm. Imp. cap. 8. & alibi vocem ^eXavcTw ufur-
pant. VitaS. Nili Junioris pag. 1 o 2. YLXoyhra.ro. ..
xet]airxtvd<rai r d Xeyo/xiva %exdvh a. Ex quibus , ni
fallor, emendandus locus infignis apudArria-
num in Periplo maris Rubri p. 3 6 . Edit. 1533.
Ev oT; ro77ixd [Aiv eg-iv nsXoia /aefyi Ai/uuf)ixiii ^apaXeyo-
fjLtvct thv yov. erepa/f ex juovc^vXuv nrXoioov fatyi^rav dqne,
i^tvf /joivuv , Aryo/aeva. idvyagx. Ta fi eh; rrn %gvir»v,>C)
fit rov Tayfxv , xoXavho^WTa ra /xlyi^a.
Hoc enim loco legendum puto, xexdvl ia , oWa ra'
fjseyi^a.. Ita ut navigiorum illorum alia , Sangara
appellata , ex majoribus trabariis invicem j undis
conflata , alia maxima , Celandia dida luerint >
atque inde ejufmodiChelandiorum ufum a bar¬
baris illis ac Indis gentibus accepilfe Graecos par
fit credere : licet quidam Graecam originem vo¬
cabulo illi accerfant , ut Lexicon Graec. MS. Reg.
Cod. 2662. KoXalvTlOV , /JUKfOV ‘&AolXplOV , d.770 [XeTO.-
CpCpcTc TK KiXOTOt IVTOsS , W £<? CtVHp eTTlxddnral. QUHin
quidem originationem attigilfe etiam videtur
Ugutio , cui Celandria vel Celendria , dicitur navis
qua cito currit , vel velociter in ydro , i. aqua. Porro
occurrit pallim vox Cbelandium , apud Paulum
Diacon, in Hili. Mifcell. & Anadaliumin Hillor.
Ecclef. quam plerique e Scriptoribus Latinis cor¬
ruptam , & perperam elatam , ufurpant. Nam
Chelindra , pro Cbelandium , dixit Matthaeus
Paris ann. 1238. Obligavit fe Imperator ad 100.
Cbelindras efl jo ■ galeias ducendai ultra mare.
Chelandra. Fridericus II. Imperat, in Epilt.
univerlis Cruce lignatis apud Marten. to. i.Am-
plilf. Colled. coi. 1198. Centum infuperChelandras
habere ac quinquaginta galeas pro duobus millibus equi¬
tum certis terminis pajfagium exhibere folemniter con¬
flit uti s . . . Tandem inflante pajfagio t navigia } Cbelan-
dras , . , . . duci fecimus efl parari.
Tom. II.
CHE '562
1h.ee andrium. Luithprandus lib. 5. cap. 4 .Hu-
go Rex Confiantinopolim dirigit , rogans Imperatorem
ut naves Jibi cum Graco igne tranfmittat , quas Cbe-
landria patrio fermone Graci cognominant. Et cap. 6.
Nuntiatum efl Romano 1 5 . flcmi flati a fe habere Che-
landria.
"helindrus. Guillelmus Apul. lib. j.Rer.Nor-
mannorum :
Et contra V enetum naves Danaumque Cbelindros
Certamen navale parant.
Et infra : - > . .
Innumeros bello Danai duxere Cbelindros.
Utitur ibi pluries.
Malandria. Andreas Dandulus in Chronie. MS.
ann. 842. Duces itaque duas naves bello aptas ad
fua tuenda loca mi ferunt , qua more Gr acorum Zalan -
dria ditia funt , nunquam anfea apud Venetos u Jit at a.
jalandra , & S a i. a n d r i a. Guibertus lib. 3. de
pignerib. SS. cap. 5 . §. 3 . Salandra autem naves di¬
cuntur fla faliendo vocata. Idem de Vita fua lib. 3 .
cap. 13 .Et ec ce immanium }quas multum verebantur t
piratarum confpiciunt fibi ingruere ex adverfo Salan-
dras. Ditmarus lib. 3 . pag. 3 3 . Salandria quid Jit ,
vel cur ad has pervenerit oras , breviter intimabo : hac
efl ut profatus fum , navis mira longitudinis & celeri¬
tatis , & utroque latere duos tenens remorum ordines 3
ac 1 50. nautas. A Guibertohaufit quae habet Go-
belinusPerfonain Cofmodromio aetate 6. c.49.
ubi haec fubdit : Et temporibus noflris tales naves
apud Italicos Galea nomine nominantur , & prout di¬
cit Huguccio Celimdria , vel Celindria , dicitur apud
Latinos navis celox , & apud Gr acos dicitur velox vel
celonis fle corrupto nomine apud quofdamSulandria
nominata videtur. Hifce diluendis non immoror,
f Salandrus. Annales Genuenfes lib. 4. ad an.
1207. apud Murator, tom. 6. coi. 395. Menfle
vero Junii dum naves Jeptem cum galeis & Salandro ,
aliifque lignis flubtilibus de ultra mare redirent , &
prope civitatem in partibus Nervi notie pervenijfent ,
C '?c.
Chelandurus, c? pro minori Chelandio,
dixit Theophanes pag. 316.
Calannus, nollris Cbalan. Nam & a Chelandiis
feu eorum formanomen mutuati funt. Tabular.
Vindoc. Monalierii fol. 234. Domna AI athil dis
in unoquoque Sabbato habebat plenum Calatinum de
ramalibus ipjius bofei ad fe calefaciendum. [ Fliltor.
Monalierii S. Florentii Salmur. apud Marten. to.
5. AmplifT. Colled. coi. 1 1 19. Telonium autem
aqiu Ligeris omnium navium feu Calatinorum , &c. ]
Philippus Alouskes in Philippo Aug.
Jl tant d mande foldoiers ,
Nes & Calans , & marouniers.
Chalannus, in Archivo Xenodochii S. Joan-
nis Andegav. Conflantia Comitis Conarii filia , Du-
cijfa Britannia , Comitijja Ricbemundia , domui B.
Jobanis Hofpitalis Andegavenfls quietavi Cbalannum
fluum , qui necejfaria fua portabit in anno ab omni con-
fluetndine.
Chalandus, in Hili. Monaft. S. Nicolai Andeg.
in Charta Gaufredi Comitis Andeg. & in Geftis
Guillelmi Majoris Epifcopi Andegav. cap. 24.
Ita etiamnum hodie Cbaland Andegavenles vo¬
cant. Le Roman de Guillaume au Court-nez. . MS.
II efl fi horne ont un Cbalan loe.
Le Roman de Gaydon MS.
(fluant Ferratis iert en mer en unCb alant.
Le Roman de la Prife de Hierufalem MS.
Jfluant B ari at font venus , on ot ajfes Cbalans ,
De ner- & de galies , qui par mer font corrans.
Nn*
563 CHE
Lc Roman de Jordain MS.
Pnis pint les piez. , seft faillis dou Cb alant.
Alibi ;
A pprcftez tnoi & b urges & CbaUns.
M ai it re Faeces :
Nez. & bafteaus & CbaUns faire.
Alibi :
Chalans & efcheis quant qiiil en pout trouver.
Regeftum Ludovici Ducis Andegav. pag. 40.
cup. Bu Trefpas de Loire : Pour C balant portant mai-
foti 4. fol . pour fentaine portant marchandie ou atttres
cbofes 2. f. pour Chalan portant le double ou plus 6.J.
Com putum ^omn.Caucbon T hefau rari i Guer.ra-
rum an. 1378 . H Huguenin Pongy notonmer , pour
azwr mette par cane en fon Chalan de Nevers a San-
eerre certainefinance , &c. Adde Conluetud. Baio-
nenfem tit. 4. art. 1 3 . & Stabilimenta S. Ludo¬
vici lib. i-cap. 143*
4[Chalonn ium, apud Lobinellum to. 2. Hiftor.
Britann. pag. 563. Deinde venit equus ufque ad flu¬
vium Ligeris , & ibi fe pofuit in modico Cbalonnio , &
ufque ad Glonnam fuper Ligerim fe a ferri fecit.
Obfervandum praeterea Willelmum Hedam in
Hift. Epifcop. Trajedl. accerfere Zelandi* ety-
, inon d Graco vocabulo Cbilindras , quod navem Jigni-
ficat , quaft Cbyltndriam vocare ( inquit ) po (femus.
«U CHELE , Eft fignum celiquod dicitur libra. GlolT.
MS. S. Andre* Avenion.
«[ CHELIDONIACUS Gladius , Ferrum latum , cu¬
jus duplex mucro ac bifurcus in modum cauda hirundinea
formatur ; unde & Chelidoniacus dicitur. Ilid. lib. 1 8 .
Orig. cap. 6. Male Celidoniatus , in GloiT. San-
German. MS. num. 501. ficut & apud Lauren¬
tium in Amalthea, Inmodum cauda leonis , pro Hi¬
rundinis s enimGraece , unde Chelidoniacus ,
hirundinem fignificat , non leonem.
f Chelidonius Mucro , Eadem notione, in
Agnelli libro Pontif. apud Murator, to. 2 . p. x 5 5 .
CHEL1NDRA , Chelindrus. Videluprain
Chelandium.
41 CHELLA df. Seda , Spira fetae, Gall. Echeveau
de foye. Tabular. S. Petri Vofienfis fol. 7. v°- Omni¬
bus hominibus notum fit , quoniam Alaidis uxor Geraldi
Roflniaci dedit Domino Deo & S. Petro Fojtenfi in
manu Rainaldi Monachi filii fui totum quod habebat in
manfo de Clian pro falute anima fit a. Hoc audierunt &
conce ferunt filii ejus Ugo & Petrus Roflniaci. Hujus
rei auditores Bernardus Prejbyter de Sadra & Geral -
dus Arnaldi. Deditque & Rainaldus filius fuus per hoc
unam Chellam de feda.
CHELYNDRUS, pro Chelydrus. Eli autem Chely¬
drus , coluber , otfii xfo-uchps ,ut ell in GlolT. Grsc.
Lat. MS.Fulbertus Carnot. Hymno de S. Panta-
leone : Mortuus refurgit infans , & Chelindrus findi¬
tur. Alanus inParabol. e. 6.
Nonne Chelindrorum moriuntur morjibus illi.
Sic porro paffim apud Scriptores Eccleliafticos &
in Vitis Sandtorum Diabolus indigitatur. Beda in
Vita S. iEdelwaldi :
. 'Torvive cruenta Chelydri
Tela , quibus viclor confregerit obvius armis .
Idem in S. Guthberto cap. 1 1 .
Ne vaga peftiferi ludat vos aura Chelydri.
Jonas in Vita S. Euftafii Abb. Luxov. n. 8. Exar-
jit more folito lividus adverfus Sanctorum famam Che¬
lydrus. Petrus Neapolitanae Eccl. Hypodiaconus :
Plaude puella diu religata fraudeCelydri.
Adde Chriftianum de Scala inVita S. Ludmillae
pag. 44. Rabanum , Flodoardum lib. 14. Poem.
j 8. Fridegodum in Vita S. Wilfridi cap. 9. &c.
CHE 564
[Vocem dictam putant a Teftudo, pro¬
pter duritiam , & £cf«p, Aqua , quod aquatilis fit
Chelydrus. Servius cui lavent Gloii. Gr. Lat. pri-
mum laudatae , Chelydrum ,quafi Cherfydnmfixy-
5-ce, Terra, & y«A»p, Aqua, quod amphibius fit, dici
credit, fedutrumq; diftinguitLucanus 1. 9. 75 o.
Natus & ambigua coloret qui Syrtidcs arva
Cherfydros , trattique via fumante Chelydri .]
41 C eli dru s , Eadem notione, in Carmine Ele¬
giaco Ernoldi Nigelli pro Ludovico Imperatore
apud Murator, to. 2. part. 2. coi. 3 7.
Jfiualiaper mundum confregit gefta Celidril
Chriflicolis ceffit munera quanta quidem ?
CHEMA , Menfuroe nomen , duobus cochleariis
conftantis. Vetus audior: Duo cochlearia Chemam
faciunt.
4f CHEMAGIUM, Cheminagium. Vide infra
Cheminus.
41 CHEM ASTRUM , Veflis byemalis , in Amalthea ,
ex Polluce apud quem
CHEMINUS, Chiminus, Via, iter , ftrata : ex
Gallico , Chemin. Leges Edwardi Confefl'. cap.
12. Alia, ( pax Regis ) quam habent 4. Chemini ,
IV atlingftrete , Tofe , Hikenildftrete , & Ermingftrete.
De his 4.cheminis Angli* majoribus , vide prae¬
terea Leges vernaculas Willelmi Nothi cap. 30.
& Henricum Huntindonenfem lib. 1 . cap. 2.99.
Monafticum Anglic. to. 1 . pag. 552. Dedit nobis
in cfcambium Chimini , verfus boficum 8 . aeras. Juftus
Abbas in Serm. ad Ciftercienles : Ipfa nojlra ha¬
bitacula urbibus Jtmilia funt , & ut vulgo dicitur , in
Chimino pofita , commeantibus quadriviatim patent.
Charta an. 1227. in Tabui. Ecclefiae Meldcnfis
pag. 3 2. A monte Dolio ufque ad Cherninum ferra¬
tum quod vadit de Meldis ad Pontmorte. [Occurrit
alibi non femel.]
Proprie autem & peculiari fignificationc Che-
minnmv ocari annotat Confuetudo Claromonten-
fis art. 229. viam majorem, quae in latitudine
continet 3 2. pedes , proinde minorem Regia »
quae, continet 64. pedes : majorem vero Via, quae
continet 16. pedes. Ita etiam Raftallus Anglus :
Chemin eftle baut voy , l'ou chefcun horne pafie , qui
eft appelle Via Regia. De vocis origine non conftat,
quam Gallicam veterem putat Bergerus lib. 3 . de
Viis Roman. cap. 49. §. 5. Stephanus Guichar-
tus in Harmonia etymol. ab Hebraeo Chamac, de¬
ducendam putat , i. circuire, ambire, declinare,
ire , & ambulare. V ide Pax Regis , Fiaferrdta.
41 Chi mi num , f. ut mox Cbeminagium. Charta
Stephani Sacri- Caefar is Domini an. 1178. pro
Capitulo Bituricenfi , apud Thomafferium in Bi-
turig. pag. 139. Confiietudines omnes quas inparro-
chia Belli- loci & deCentrengiis accipiebam , videlicet
arb annum, biennum ,pr apofitur am ,forisfattum moneta
furtum , murtrum , Cbiminum , gladium ex trabium ,
equitatum meum &c . . . Pro quitatione autem harum
confuetudinum conftituerunt mihi Canonici . . . in ex-
cambitionem oclogmta libras .
Cbeminagium, Telonium feu penfitatio , quae
in foreftis exigebatur a foreftariis , pro plauftris ,
& equis colonorum , qui per fuae foreltae baillivas ,
feu limites , onera portabant : ex Gallico Chemi-
nage. Charta Joannis Regis Angi, pro foreftis ,
apud Matth. Paris ann. 1215. Nullus For eft arius
de catero , qui non fit Foreftarius de feudo , reddens
firmam nobis pro bailliva fua , capiat Cbeminagium :
fcilicet pro caret a per dimidiem annum 2 . denarios ,
& pro equo qui portat fiummagimn , &c, [ Charta
Henricilll. Regis Angi, inHift, Harcur. tom.4.
5<5 5 CHE
pag. zzo6. JjEiod ipfa & earum facc effores in per¬
petuum funt quieta, de Cheminagio per omnes fore jias
nofiras in Comitatu EfSarrici & Gloucefiria. ] Fleta
lib. z. c. 4i.§. 25. Item inquiratur Ji aliquis Fo -
rejiarius de feodo , vel alti ceperint finem vel mercedem
aliquam pro Cheminagio aliter quam ipfos percipere li¬
cet. At virdodus contendit legendum in Charta
de Forefta laudata , Cbunagium , itaque haberi in
ipfo textu. Tabularium S. Cypriani Pidavenfis :
Jlanulphus Altans concejjit . . . confuetudtnes omnes
qua habet in Buxia , & Chinatgium , excepto Forefia -
gio concedentibus' dominis de Ifia . . . Giraudus Ber -
lant filiufque ejus concejferunt Alonaflerio S. Cypriani
confuetudinem Chinatgii , & catera qua a fenioribus
finis de Ifia in Buxia obtinebar. Cbemagii vel Chima-
gii meminitRaguellus ex Charta an. 1387. ait-
que elTe praeftationem vel telonium pro ehemino-
feu via: led , aut fallor ipfe , fallitur. Eft enim
Chemagmm idem quod Cimagium , j us fcilicet uten¬
di fupremis ramis arborum in foreftis, quos Ci-
«wdicunt. Charta Gaufredi Liziniacenfis Dom.
Volventi & Merventi ann. 1233. qua Eleemo-
fynarise S. Thomae Fontenacenfi fuum Chauffage
concedit in lilva^ Mcrvcnt : Ceefi d fiavoir d pren-
dre d 1’ufagc de la maifion devant dite, tant cum un
cbevaux , 0 uns afines , lor en porra apporter daus Ci¬
vi aus , & daus branches , qui 1 e mandront aut fervant,
qui de ma fiottrefi devant dite tranebera & metu a fion
chauffage au Signor de Fontenay. Etji lesbranibes &
la Cimau devant dit ne fiojfifient au devant ditfrcres aut
cbaujfage de os & datt pauvrcs de la maifion devant
dite , je lor ay donne tonge cjrpouer de prendre lor bois
fiec, &c.
^ Chi m in agiu m , apud Rymer. tom. 8. p-9 5*
coi. z.Chmin agris , pificariis , molendinis , &c.
CHENETELLUS , Paftilli lpecies. Charta Garini
Abbatis de Vaileia ann. x z 27. ex Tabulario Ec-
clefiae Carnotenfis n. 310. Cum ex piadecejforum
nofirorum devotione procejfio Ecclejia B. MariaCarno-
tenjis ad Ecclcjiam nofiram accedens procurationem
quarta feria Paficbalis ebdomada , & potum cum Che-
netellis in vigilia S. fjoannis Baptifia deiollationis fine
contradictione perciperet , quia in dicta procurationis ,
& potus & Chenetellorum exhibitione , ob turbarum in¬
flantium nobis importune pluries & damnofie , fied & in-
honefie res fieri videbatur , Decanus & Capitulum ejufi-
dem Ecclejia ad fugam difeordia , & mutua affectionis
cufiodiam , & evitanda prorfus incommoda, praditiam
procurationem , potum & Cbenetellos nobts inperpetuum
quittavit , procejfione B. Alaria Carnotenfis ad Eccle-
Jiam nofiram mere folito prafatis diebus nihilominus ac¬
cedente , &c. In Charta alia ann. 1201. num. 3 3 .
Pafiilli dicuntur : Nos vero in recompenfationem di¬
tiarum procurationum , putus & pafiillorum ,&c. [ Li¬
ber Ordinarius Ecclefiae Nivern. 300. circiter
annorum: Ferta fei unda P a fi ha prout in diePaficha.
In reditu proceffionis ad Fontes cantatur profa , Dic
nobis Alaria ; & Ji Jint Canonici (lagiaiii , debent vi¬
num bonum & Cbenetellos in capitulo omnibus de cho¬
ro & tunc vadit ibi proce /fio. Haec ex Mercurio Gal¬
lico Martii 1 7 2 7. ut & fequens]
^1 Chen etrellu s, Eadem notione. Statuta Ec-
clefiaeTullenfis in diem Alcenfionis : Ibi olim ( in
epifcopali domo ) bibebatur injcyphis madrinis &
comedebantur hofita magna , Cbenetrelli & poma. In
quibufdam locis Belgii etiamnum Canefieau vo¬
cant cruftulum triquetrum, quod Galli dicimus
Echaude.
^ CHENEVERIA , Locus cannabe confitus , Gall.
Cheneviere. Charta Hugonis de Caltellione ann.
Tom. II.
CHE 566
i zz6. ini abularioS. Germani Parif. Proxxvm.
denar. quos habent in quodam jardino & Cheneveriis
& aliis cenjivis. Ibidem occurrit Chanaveria Sc Cha-
neveria. Vi de Canabaria , & Cbanaberiam.
CHEOLARE, Follem pedibus propellere, Cheoller,
Choller : Ludi fpecies vicanis noftris in Picardia
familiaris. Lambertus Ardenfispag. 142. Alat/Jit
ibi m medio agri pafcui quidam cervijia brajiatur , vel
cambarius , ubi ruflici homines vel ad Cheolandum ,
vel etiam herbandum propter agri pafcui largam <fr la¬
tam planitiem convenire fiolebant. In Tabulario ur¬
bis Ambian. eft compofitio inter Simonem Epi-
fcopum , & Majores & Scabinos ejufdem urbis
ann. 1323. fuper pluribus controverliis , in qui¬
bus erat ifta , dece que h Alaires pri,t 1’efiuef d la
Cbole le jour de JJuarefmel en le terre de l’ Evefque
& de l’ Eglifie. Robertus BourronusinHiftor. MS.
Merlini : Et en cel camp avoit une campaignie d’en->
fant qut Ckouilloient. Et infra : Si haucha la croche ,
Ji en feri l' enfant en la gambe.W idetur ludo ifti vox
indita , quod calcei folea follis propelleretur.
Charta Caroli Regis Franc. ann. 1387. ex Ar¬
chivo Regio Les gens du pays de Vulgueffin le Nor-
mand & la foreft de Lyons ont accotifiume de eus efi-
battre & ajfembler chafcun anpour Souller & jouer a
la Solle l' un contre 1’autre devant laporte de 1'Abbaye
de nofire Dame de Mortever le jour de Carefme pre-
nant , Crc.fjeu dela fioule appellatur in Statuto alio
ann. 1 49 3 . in Regefto caeruleo Caftelleti Parif.
fol. 3 7. [ Eft autem ludus ille in ufu apud Gallo-
Flandros, quo non follem pedibus propellunt, fed
globulum ligneum , Soule vel Soulette di&um ,
quantum poliunt longius , clava protrudere co¬
nantur. ] V ide in voce Ludus , & Diftertationem
noftramB. ad Joinvillam .
CHEOPINA,Quarta pars oenophori Gallici, no-
ftris Cbopine. Nancellus inVita Rami ; Potio vini
bene diluti , eaque mediocris , & infra heminam , quam
Cheopinam Graea imitatione dicimus , doro t£
7 Ttvnv • quod mutuatus eftabhocBaifi loco deRe
vafcularia : Cheopma, une Cbopine, aGrseco ^Wmi» :
quod in ea tantum funditur , aut hauritur , vini, quan¬
tum homo Jitibiindus uno bauflu ad fumer e pojfit. His
praeiverant Budaeus , Poftellus , & Robertus Ste-
phanus , quos fequitur Lancelottus. Menagius
omnes improbat in Didionario Etymol. Gall.
ubi fimplicius vocem Cbopine deducit a Cuppina
diminutivo Cuppa.
CHEPHALAGRICUS , Mente captus, ni fal¬
lor, a Graeco «KpaX», Caput, & , Captura. Vi¬
ta S. Bonifacii to. 1. Junii p. 48 1 . A. Similiter &
eos quos ira phreneticos , odium Chephalagricos , error
fiomachicos .. . fecerat , fanitati reftituebat.
CHEPPUS, Carcer, Gallis olim Cbep. Polypty-
chus Fifcamn.an. 1235. W alterius le S anguier te¬
net unum maf agrum cum una virgula terre de feodo
Cheppi & reddit fex denarios ad fefium S. Alarga-
reta, & debet Cheppum cufiodire w domofua. Vide
CtPpus.
CHERCFIAMBRUM. Charta RichardiEpifc. Co-
ventrenfis , in Monaft. Angi. tom. 3 . pag. 223.
Duas manfuras in Licbefeld}& fcoppam Scherilai Fa¬
bri , & Cherchambrum : qua omnia pradiclum IVal-*
terump acifice confiat poffediffe.
CHERCHEMANIA. Vide Circamanaria.
CHERCHEZ , Praeftationis fpecies , in Monaftico
Anglic.tom. z. p. 1 1 7. 1 79.
CHERIES. HervaeusElienlisEpifcop. apudOrde-
ricum Vitalem lib. 6. Erat emm aliquantulum cor¬
pulentus , medmris perfiona^ & honefiam } ut ita dicam*
Nnij
567 "CHE
Cheriem habebat. Ubi Cheries idem valet quod Gal¬
lis ejufce aetatis C/jct*’, vultus, facies. \ideCara.
CHERINA, Num ager cultus, in quo frumen¬
tum feri confuevit , a T eutonico Kerno , Frumen¬
tum ? Teftamentum Will. Jordani Comitis Ceri-
tanniae ann. 1102. Mareae HiTp. coi. 1225. Re¬
linquo S. Martino Canigonenji. . . villam En. . . &
ipfos quartos qui funt de meas Cherinas & equas duas.
.... Iterum dimitto . . . omnes dominicos meos oliva¬
rios , quos habeo infupradUta villa , & ipfos quartos de
olivariis ejufdem villa ad luminari a omni tempore. Vi¬
de Cherno.
CHERISCEATUM. Vid cCiric fetum.
CHERSSMOS. V i de Cheritifrnus.
CHERLSTADUNA , Idem quod Arifiato , de quo
fupra. Padus Legis Salicce tit. 5 8 . §• 4. Si quis
Cherijladuna fuper hominem mortuum capulaverit , &c.
[Eccardus fufpicatur Cherifiadunam dici potuilfe
pro Chrijlifiatua , quae non rarofculpta videtur in
fepulcris. Pura puta fufpicio elt , nullo fatis ido¬
neo fundamento fu b nixa. ]
CHERISTRUM , mendofe'pro Tberifirum , Ge¬
nus pallii mulieris. Vide in hac voce.
CHERiTISMUS, ^aifilur/ao? , Salutatio , Annun-
ciatio Deiparae Virginis. Analtafius in Leone III.
PP. pag. 1 2 1 . Fecit ve flem de chry fodabo habentem
Hijloriam Nativitatis & S. Simeonis ,&in medio . . .
Cberitifmum. [Muratorius legit Cheritfnon , & ex
alio MS. Chertfmon. ]
^[CHERIUM, Manualis fafciculus, ut videtur,
a Graeco , manus. Polyptych. Filcamn. ann.
1 2 3 5 . Et debet fena facere , coadunare & adducere ,
& debet tundere & efchoare fexaginta Cheria lini.
CHERNO. Charta 69. inter Alamannicas Golda-
fbi : Hoc efi , 1 j.Jiclas de cervijia , & maldram de
Chernone , & friskingam tremiffa valentem. Ch. 8 3 .
Cenfumque annis Jingulis perfolvat , id efi , 6. mal-
dras de avena , & 1. maldrum de Chernone. Forte
Cicercula , leguminis genus, quodGermanis 10-
ehem dicitur. [ Frumentum eft,aT eutonico Chorn ,
ICorn vel Kerno , quod idem fignificat. Vide Gol-
daflum adEckeardi Jun.cap. 16. & Schilterum
in Glolfario Teutonico V. Chorn. ]
^1 CHEROCH.dB: Limimnallones. Papias MS. Bitu-
ric. Sed hic manifeftus Amanuenfis error elt,
quem fic emendare licet : Cherocha , Linea in malo
navis : quod quidem ad verbum legitur ibidem in
voce Cheruci. Vide Ceracki.
CFIE.RRET A. Vide in Carrada.
f CHERUCA, pro Ceruchus , apud Fulcher. Car-
not. lib. 3 . Hiffc. Hierofol. cap. 5 8 .
^fCFIERUCES, Funes navium. Papias MS. Vide
Cerachi.
<J[ CHERUCI, Linea in malo navis. Idem Papias in
MS. Bituricenfi.
CHERVIG1UM, Papiae , Navigium. Codex editus
habet Cervigium.
CHERVIOBURGUS. Padus LegisSalicae tit. 67.
§. 1 . Si quis Chervioburgum , hoc efi , firioportium ,
clamaverit , aut illum , quiJEneum dicitur , portaffe ,
ubi Jhias cocinant , &c. Editio Pith . Hereburgiutn
habet , quam vocem Goldaftus Feneficum inter-
• pretatur, quoniam Hoerberger , veneficus adhuc di¬
citur Helvetiis. Wendelinus Hoer quidem Ger¬
manis omnibus meretricem fonare ait , eamque
hic intelligi quae cum daemone rem habet , eique
fuccubat : proindeque addita denlitate alpira-
tionis Choreburgum , effe veneficarum receptatorem ,
feu fuccubarum. Atque etiam ipfum veneficum ,
quique caldarium commodat , ac deportat una
CHE 568
cum ipfis Uriis ac fagis ad loca avernalium facro-
rum, ubi ferales epulae inllruuntur. [Eccardus
ut erroneam refpuit hanc Wendelini expofitio-
nem , & eam quae Goldafli efi: , ampleditur ; fe-
cus Schilterus in Glolfario. Hos, fi lubet, con¬
fide.]
CHERULAS , Colles vel valles. Papias edit. & MS.
H CHERUMANICA, Vox ibridaex Graeco ^e/p &
Latino Manica, Pars vellis tegens manus vel bra¬
chia. Agnelli Liber pontificalis apud Muratorium
tom. 2. pag. 179. coi. 1. Iftius temporibus apparuit
Jtgnum terribile mortifera cladis , ut in cujus appare¬
bat vefiimcntis , aut in quolibet indumento velCheru -
manica Jive calciamentotres guttas venetas , in tertio
die rapiebatur morte.
CFIESAMENTUM. Vid eCafamentum 1.
CFIESIA. Vide Chojia.
CHESNEIA , Quercetum , Gall .Chefnaye. Char¬
ta Ludovici Regis Franc. ann. 1235. apud Mar-
ten. tom. 1. Colled. Ampli lf coi. 1266. Dona¬
mus Normervillam & fortericiam Normervilla .
<£* xxxvnn. aeras bofei Morm. & liii. aeras nemoris
de E fniac villa , & viginti aeras Chefineu & viginti
aeras bofei Normervilla ultra aquam. Vide Cafnus.
f CHESPETATICUS. Vide Cefpttaticum.
CHESSEFAS, Chessefos , Species panis. Charta
Geraldi Abb. S. Joannis Angeriac. ann. 1 3 8 5 . ex
Chartulario ejufd. Monalterii pag. 46 3. Itemipfo
die( Carnifprenii ) xn .miches , quas debemus habere
pro xin. Chejfefas de cambio. . . . Item in diEa Abba¬
tia qualibet die debemus habere xin. panes , qui vo¬
cantur Cheffiefos.
CHESTUS, Tributum exadum. Vi de Jgjpafia.
CHETINEA. Statuta vetera Capituli Senon. cap.
de Archidiacono : Item debet de minutis lignis , qua
dicuntur Chetinea , quantum fufficit.
CHETONITUS , Kc/Wt»? , Cubicularius , Eunu¬
chus : apud Lupum Protofpatam in Chron.ann.
1028. 1032. Vide Notas nollras ad Alexiadem.
^ICHEVACHE, Equitatio. Vide Chevaucheia ia
Hoftis.
f CHEVACHIUM, Capitis cenfus. Vide in Capi¬
tale 5 .
Chevagium, Idem, V ide Capitale 5 .
^fCHEVALCEIA flncurfio. Litterae Ludovici Fr.
Regis ann. 1229. apud Baluzium tom. 7. Mif-
cell. pag. 2 66. Comiti Flandria dedimus licentiam
relevandi portas villarum fuarum . . .ita videlicet quod,
timere non debeant Chevalceiatn. V ide Caballic at a &
Cavale atus in Caballus.
«U CHEVALCHIA , Gall. Chevauchee , Equitatio
ad quam tenebantur valfalli, quando feodalis do¬
minus pergebat in exercitum. Charta Guidonis
Comitis Flandriae pro Ecclefia S. Bartholomaei Be-
thun . Liberi & immunes erga dominum Betbun. ab om¬
ni exercitu , ab omni Cbevalcbia. Altera Theobaldi
Comitis Campaniae ann. 1227. e Tabulario Mel-
denli fol. 5 o . v°. Afferebat pradittus Epifcopus quod
homines fui de Congiaco .... non debebant ire in exer¬
citum meum vel Chev alchiam meam. In exercitu &
Chevalchia, in Libro nigro Scaccarii pag. 157*
Cavale hia , &c. in Caballus.
CHEV ALLIG1UM , Cenfus ab hominibus de ca¬
pite domino folvendus. Charta libertatum S. Pal-
ladiiapud Thomalferium in Biturig. p. m. Jjfui-
tlamus ab omni jugo fervitutis, fervitii , tallia , mor-
t allia , Chevalligii , exaltionis , angaria , &c. Che-
vallagium etiam pluries occurrere tedatur audor
FlilloriaeDalphinatus tom. 1. pag. 78. fed aliam
notionem tribuit, eamdem nimirum , quam ha-
;6g CHE
bet Caballacum , Praeftatio avenae pro caballis Do¬
mini. Vellem teflimonia protuliffiet. Vide Cave-
licium poft Capitale 5 .
CHEVANCIA, Facultates, bona, Gallis Chevart -
ce. Charta Edw. II. Regis Angi, in Monadico An-
« O O . ,
glic. tom. 1. pag. 359. Jguod laem Prioratus pane
deft rudus , & pofjejfiones fiu ad plurimos terminos ,
pro plurimis Cbevanciis aheuata exiftunt. [ Vide Ca-
bentiafj
H CHEVARDERIA. Gloffarium ad calcem tomi
2. novae Gall. Chrift. Item ad Cbevarderiam dono
eis ft agnum & molendinum paratum ad molendum.
Ubi f. intelligendus eft ager , in quo feri Tolebat
cannabis, ab antiquo Gallico Cherve.
<0 CHEVAUCHA, Equeftrisexcurfio, eadem quee
Chevalceia. Charta Libertatum Caftri de Aiisapud
Thomailerium in Biturig. pag. 123. Si moniti
fuerint d me vel mandato meo Cbevaucham venire , ve¬
nient per totam terram meam.
CHEVAUCHEIA, [ Idem quod Cbevalchia. ] Vide
Equitatio , Hoftis.
CHEVESCIUM, [Chevesces.] Charta Ed\>r.
II. Regis Angi, in Monadico Angi. tom. 2. pag.
629. Donationes etiam . . . quas fecit Abbati & Con¬
ventui de tota terra fua arabili, cum Cbevefciis , &
toto prato fuo , &c. Ubi Chevefcium idem ede pu¬
taverim quod chevagium , cenfus capitalis. [Ma-
dox Formulare Anglican. pag. 5 5. Concejfi etiam
eifdem Monachis & confirmavi les Cbevefces omnium
terrarum [narum quas habent in campis de Burle. Ibi¬
dem pag. i 3 4. & feq. Concejfi Abbati & Conven¬
tui de Rordefley , ad decem croppos , totam terram de
dominico meo & Cbevefces , qua jacet inter regiam viam
... ita quod didi Abbas & Conventus integre perci¬
pient didos decem croppos de terra arabili & Chevef-
ces , quas receperunt ad yparedum , & quolibet anno
interim veflur arn didi prati. An haec conveniant no¬
tioni Cangianae penes oculatum Le&orem eito
judicium. ]
CHEVESTRAG1UM. Vide Capiftragium.
11 CHEVIARE , ab antiquo , nili fallor, Gallico
Cherir , Componere , pacifci , tranfigere , apud
Rymer. to. 5 . pag. 5 1 - . coi. 1 . Ad folutiones qua¬
rumcunque pecunia fummarum , jic nobis mutuatarum
& Cbeviatarum , ac mutuandarum & Cbevianda-
rum , terminis ad hoc ftatutis & jlatuendis , faciendas.
Vide Chevifantia.
H CHEVICERIUS, iEdituus, Gall. Chefecier vel
Cbevecier. Litterae Capituli S. Germani Parif.ann.
1353. libro anniverf. B. fol. 101. ubi interMo-
nachos & officiales Claultri nominantur , Simon
de Vaugtrart Chevicerius , Milo Davelluaco Cena -
rius , Robertus de Feyms Coquignarius , &c. Vide
Capicerius in Capitium 2.
II CHEVISANTIA , Gallis alias Cbevijfance , Pa-
<ftum , tranfa&io , conventio. Rymer. tom. 1 5.
pag. 499. coi. 2. Necnon omnimodas u fur as, con¬
tradas uf urarum , barganias corruptas, Cbevifantias
illicitas , ac omnes & omnimodas forisf acturas , &c.
Similia leguntur ibidem pag. 5 3 o. coi. 2. Vide
Cbeviare.
CHEUPTANUS, Capitaneus, ex Gallico obfoleto
Chevetaine. Charta Friderici Imp. an. 1 1 78. apud
Ughell.tom. 3 . pag. 48 z.Nec dux , Marchio , vel
Comes , nec Vicecomes , nec Confules , nec Cbeupta-
ni , nec aliquis magna vel parva audeat , &c.
Xudec recentioribus Graecis. VideMeurf. & Glof-
far. ad Villharduin. in verbo Chevetaine.
H CHEVRO ,Canterius , Gall .Chevron. Charta Of¬
ficialis Curiae Parif. ann. 1264. Merramentum
CHI 570
etiam quod habet idem Abbas & eidem Guillermo jam
tradiderat , iit dicebat , fcilicetdu 0 millia , & centum
de Chevrones , item quingentos & duodecim peaniss,&c.
11 Chevron us. Idem. V ide locum in Feflagium ,
Jus quod colonis , &c.
H CHI ACUS , Praecurfor. Adta SS. Junii to. 2. pag.
6 6 o . de S. Joanne a S. Facundo : Solebat . . . pra-
cur fores fuos eo dirigere, quos Cbiacos nominant. Apud
Laurentium in Amalthea -.Chiefus , Stipator, Sa -
tellesTur carum. Italice Chiaus.
II CHIAS, Fafcia? latae ex panno , quas in primor¬
dio Equites Alcantarenfes libi imponebant, &
Caftellano idiomate Chias appellabant , ut reperi
in veteribus MSS. Sic Macer in Hierolcxi.co.
H CHICUM, Caftrum, in Bibliotheca Sebufiana
pag. 21.
11 CHIERRAT, Acervus lapidum inpagoLugdun.
Charta anni 1454. g/uxta vineam didi confi tentis ,
quodam Chierrat intermedio.
1TCHIESUS. Vide Clnacus.
IfCHlFFONES, Calceamenta viliffima. AelaS. Pe¬
tri Caeleltini :
Illicofubmiffi Cbijfouibus ofe ut a fingunt
Vtllojis.
In quem locum fic Muratorius : Apparet calcea¬
menti genus Aprutiis ulitatum , fed perquam
vile id effie ; interroganti vero Romae refcribitur
calopodia videri feu calceos ligneos, & a cippo [eu
trunco vocem forfitan derivari : nec difplicet :
oportet tamen non integre ex ligno fuiffie, fed
ligneis ad plantas focculis lubindudlam habuiffe
villofam pellem , qua pes contineretur. Hucuf-
que vir eruditiffimus. Gallis Cbiffons eft res nihili,
quam vocem Cangius nolter ab Italo Chiffone deri¬
vari fulpicatur. Annon dici poffet , vile calcea¬
menti genus de quo hic agitur, didlum fuiffie
Chiffones , quod Ciffones feu "Ganeones nihilique
homines iis uterentur? Vide Ciffo.
CHIFRA , Chii.fr a. Vide Cifra.
CHILDWITE , [ t Quando infans de femina J erva fuf-
citatur , ut explicat GlolTariolum ad calcem MS.
de quo H. Wanleius in Litter. Septentr. pag.
284.] Vetus Placitum fub Guillelmo I. Rege
Angi, apud Seldenum ad Eadmerum pag. 199.
JJhncunque illam culpam fecerit , qua Childvcite vo¬
catur , Archiepifcopus aut totam aut dimidiam emen¬
dationis partem habebit. Jjhiietum effe de Childvcite, in
Monaftico Angi. to. 2. p. 3 8 7. Vide Ledtchet.
11 CHILIDRUS, pro Chelydrus, Coluber. A&a S.
Samfonis MSS. cap. 6. De fratre aChilidro vulne¬
rato. Quadam die , dum irent Fratres mane ajlivo
tempore ad purganda tabani a de mejfe , coluber q i ■
damde quodam rubo exiliens , unum e fratribus in in¬
guine momordit. V ide Chelyndrus.
1f CHILINDRA , Species navis. Vide Cbelandium.
f CHILLiE , Campanae minores , quales effie fo-
lent in minoribus Eccleilis , Vafconibus Efchilles
vel Efquilles. Chron. Bernardi Y therii monachi S.
Martialis Lemovic. apud Stephanotium tom. 1.
Fragm. Hift. MSS. Anno mccxiv. ... media noSie
qua prae edit vigiliam S. Andre a , vehementia venti
cecidit lapis fummus de clocarioS. Martini Lemovic.
& media vitra qua eft fuper arcam operis & clocarium
cum Chtllis S. Cejfatoris & turris lignea de medio pontis
S. Martialis. Vide Skella.
CHILOSUS. S. Columbanus Epill. 5. Pie namque
me fcito, licet faltuatim & hyperbolice, Chilo fum os ape¬
rire. An a , labrum l
f CHILVO , Avis rapax quam Blondus recenfet
inter eas, quas Fridericus Imp. Barbaroffadi&us ,
57i CHI
capta Parma , populo in fpe&aculum dedit. For¬
te eft pro Milvus , Gall. Mtlan. Mutationem fyl-
labse Cbil in MU habemus in Graeco pf^ioi quam
lacini Mille efferunt.
CHIMAGIUM. Vide Cheminagium po d Cheminus.
CEIIMERA , Navigii fpecies. Paulus Diac.lib. 20.
Mile. p. 62 5 . & Anallalius in Hift. Eccl. p. 12 2.
Omnes naves , dromones videlicet , trieres & fcaphas ,
Chimeras ac iintres ufque ad chelandia . . . collegit.
Ubi Theophanes pag. 3 16. n as-ar vavv thpofxcvuv n ,
^ Tgtnfuv, fxv^ioCoXwv, ^ aXictebuv, xjib? %eAav-
cPiw , & c. Codex Peirefcjanus habet juuposeydywv.
CHIMIA , Auri conficiendi ars facra , feu flatoria ,
UpetTenvti Kj ftlct , ut eftinLexico hujus artis,
veteri Scriptori, & Joanni Antioch. apud Sui-
dam : Zozimo Panopolitae. Scientia Chi-
mia, Firmico lib. 3 . cap. 1 5. uti hunc locum re-
ftituitSalmafius : Ap xofalx , infimae Graeciae audlo-
ribus , noflris Archimie 6c Alchimie. Pfeudo-Ovi-
diuslib. 1. de Vetula;
O quam ferventer tales badie fequerentur ,
Alchymiam , cujus ejlfruttus dit alio tanta.
At unde , & Chimia , dicatur haac ars , ne¬
mo adhuc affecutus eft. V ide Petrum Lambecium
lib. 6. de Bibi. Caefarea pag. 1 74. [Georg. Syn-
cellum pag. 1 4. & Menagium in V.Alquemie. ]
CHIMINAG1UM. Vide Cheminagium poft C he¬
minas.
CHIM1NUS. Vide Cheminus.
CHINATGIUM. Vide Chiminagium in Cheminus.
«j[ CHIOTUM , An tunica, a Graeco xndv ! Statu-
taMaftil. lib. 2. cap. 29. Sartores .. . accipiant. . .
de Chioto filioli cum freAo , froire , froirato cum pen¬
na, vel fendatowu. den. &Jine frevio & froire 11. den.
Statuta Arelat. MSS. art. 5 3 . Habeat f artor pro man¬
tello domini ix. den. & de famartha cum Chioto veljl-
ne Chioto 11. den.
CHIPOTENSIS. Vide Chapotenps.
f CH1RA , *£/p , Manus. Vita S. Dunftani tom. 4.
SS. Maiipag. 352. Spiculo quod femperChira dex¬
ter a convehebat.
CHIRCEAMBER , Chirceomer,Chir-
chesset, Chircsed,&c. V ide Ctric fetum.
CHIRAT , vel Chirast, Pondus 4. granorum, Sala-
dino dePonderibus. [InpagoLugdunenfi & locis
vicinis, Chirat eft acervus lapidum in agris prae-
fertim recens cultis colledlorum. Vide Oberrat/]
CHiRGEMOT , Conventus Ecclefiafticus , Syno¬
dus, Concilium: ex Anglico Chirch vel Cburcb, Ec-
clefia , & gemot , Conventus. Leges Henrici I. cap.
8 . Jftuofque Chirgemot difeor dantes inveniet , vel amo¬
re cangr e get , vel fe que ftr et judicio.
CHIRlPllATIO. Glaber Rodulph. inVitaS. Guil-
lelnii Divion. cap. 14. ffftua attonfura per cervices
virorum \ Jfttiam turpis in barba Chinpilatio maxilla¬
rum ! Leg. forte horripilatio. Vide in hac voce.
^fCHlROCLEUS , Quidam liber parvus , dictus, quod
claufa manu pojfit teneri : Nam %tip , manus , xXsia ,
claudo dicitur Grace. Prudentius hunc fecit. Papias
editus. MS.Bitur. habet Cirocleus.V ide Dirocheum.
•f CH1ROCRIST A, Notarius, quafi Chiro- Scriptor ,
vel Scriba ,quilcribit manu. Donatio fadtaEccle-
fiae Ravennati apud Mabill. in Supplem. de Re
Diplom. pag. 90. initio: Rogatus ab eodem ( dona¬
tore ) ad fignum ejus Rodo Clnrocrifta fubfcripji , & de
confer bandis omnibus ... facr amenta & hanc dona¬
tionem ab eodem praditto jf oh anne pranuminata fancta
Rav. E cclefia traditam vidi.
CH1ROD ATA, Dalmatica manicata, Capitoli¬
no , ut dicetur in voce Dalmatica , ad lineam ,
CHI 572
Fuit etiam ,&c. Laurentiusin Amalthea legitCfo-
rodota ex eodem Capitolino, Tunica prolixa , ma¬
nicata , manuleata. Cbirodota Dalmatarum , Dalma -
tic <e manuleata.
^ CHIROGRAPHARE , Chirographarius,
&c. Vide poft Chirographum.
CHIROGRAPHUM, C 1 rographum , C yro-
graphum, Diploma, feriptum, padtum, Regum
&Principum manibus ac fubfcriptionibus robora¬
tum. Gloff. Grsec. Eat. Tget/x/xaeruov, Chirographum,
cautio , inftrumentum. Ebrardus in Graecifrno c. 9.
Hinc & Ccrographus manualis Charta vocatur.
Manualis confcriptio , in G loliis lfonisMagiftri. Ca¬
pitula Caroli C. tit. 2 3 . cap. 8- Et in Chirographo
apudMarfnammanu propria confirmaftis .ApudHinc-
marum de divortio Lotharii, Chirographi Regum ,
non lemel. Chirographum Regium , apudlngulfum
pag. 8 6 1 . 8 S 3 . Chirographa , nude , Regum prae¬
cepta , apud eumdem pag. 852. 854. 857. &c.
Idem pag. 901. de Normannis , poftquam An-
gliam obtinuerunt : Chirographorum confetticnem
Anglic anam , qua ante a ufque ad Edvcardi Regis tem¬
pora fidelium pr <& f entium fubfcriptionibus cum crucibus,
aureis , ahifque facris Jignaculis , firma fuerunt , Nor-
manni condemnantes , Chirographa Chartas vocabant ,
& Chartarum firmitatem cum cerea imprejfone per
uniufcuj ufque fpeciale Jigillum , f ub inflallatione trium ,
vel 4. tejlium af antium conficere conftituebant. Vide '
Chronie. Befuenfe p. 6 8 1 • [ & A<fta SS. Bened.
faec. 5 . pag. 512. ubi exhibetur Privilegium Ed-
gari Regis magnae Britanniae ann. 966. quod nu¬
de dicitur Chirographum. Hift. Mediani Monafte-
riipag. 1 2 1 . Dux fub confirmatione Chirographi re*
ftituithuic loco Ecclejias. ]
Chirographum-, Subfcriptio , qua? propria ma¬
nu fit. Anaftafius in S. Silveftro PP. Fabium ejl
Concilium tn Nicaa Bithynia , & congregati funt 318.
EpifcopiCatholici, & quorum Chirographum cucurrit ,
alii imbecilles 208. &c. In S. Anaftafio : Et hoc
confiituit nulla ratione tranfmarinum hominem in cle¬
ricatus honorem fufeipi , nijt 5 . Epifcoporum dejignaret
Chirographum , propter Manichaos. In S. Leone : Et
factum eft Concilium . .. & congregati funt Sacerdotes
& alii, quorum Chirographum cucurrit. 406. Epifcopi.
C h 1 r o g r a p h A,Tri buta quae per chirographa exi¬
guntur , vel Cautiones. Ifidor. lib. 4. cap. 2 4. Chi¬
rographum , cautio vel feriptio duarum inftar charta¬
rum : Gr&ce enim manu feriptum dicitur Cautio. S. Eu-
logius in Memoriali Sandtorum lib. 3. cap. 5. Si
tamen Chrijliani , & non magis operarii iniquitatis ap¬
pellandi jlnt , qui ut privilegium Chirographa exigendi
obtineant , fortem Domini, fideliumque conventum fuo
vadimonio vel crimine d Rege mercantes , importabili
cenfus onere colla aggravant mi fer orum. Vide Cautio.
Chirographi poftmodum appellatio iis chartis,
tabulis , ac inftrumentis fpeciatim indita , quae in
duas partes dividebantur & fecabantur : quarum
una uni, altera alteri e contrahentibus dabatur ,
quippe contra&us feu padtum bis in eodem per-
gameno deferibebatur , & qua parte fecari ac di¬
vidi debebat, feribebantur Alphabeti majufculae
literae, velpi&urae exarabantur, per quarumme-,
dium fecabatur pergamenum : idque fiebat ad
vitandam falfitatem. Quippe ut padti feu feripti
veritas probaretur, ipfae majores literae partitae ac
decife , an invicem cohaererent vel refponderent,
conferebantur. Atque hanc chirographorum for¬
mam veteribus ufitatam & cognitam fuiffe aiunt.
Joan. de Janua: Chirographus & fyngraphus ftpe ac¬
cipiuntur indifferenter. Differunt tamen fecundum pro-,
573 CHI
pnetates : quia Chirogr apinis dicitur defcriptio manuum $
fcilicet cautio qiu fit propria manu delitoris , & commit¬
titur creditori : Syngraphus dicitur confcriptio , id cfl ,
duorum Jimul feriptio. Antiquitus enim delitor & cre¬
ditor Jimul in ligno , tW carta feribebant , & nomen
creditoris, & nomen debitoris , & tefles , & fummam
pecunia, & in medio hoc nomen, Syngraphus , capita¬
libus Uteris , & per medium dividebatur. Pofiea Ji cre¬
ditor plus exigeret quam debitor deberet , vel Ji debitor
denegaret depojitum, uter que afferebat partem quam
habebat , utrum duapartes convenirent ; & illud proprie
e(l fyngraphumvel fyngrapbus. Tabui. Angeriaccnfe
fol. 3 o. Duplex Charta facta eft de hac re tn uno per-
gameno , qua divifa per medium , altera data eft Ger-
berto , altera retenta eft in Monafteho. Fol. 40. Ne
faljitas pofjit intermitti inter hanc Chartam , & illam
quam habet Itherius , uno ab invicem Jigno dividuntur,
cujus hac habet finem, illaprincipium. Pag. a 2 2 . Sciant
pofteri quod Jimihs Charta data eft Conftantio molendi¬
nario , continens Jimilia huic , unde fcijfa eft pictura,
qua pingebat utramque , traditaque eft utrique. Vetus
Notitia apud Louvetum in Bellovaco pag. 531.
1 . Edit. Fuit etiam ftatutum petitione ipjius Drogonis,
quatenus iftius redditionis & eleemofyna donatio & con -
ceffto feripto commendaretur , & anathemate , & par¬
titione Chirographi confirmaretur. Rogerus Hovede*
nus in Henrico II. Jjfupd cum factum fuiffet , prace-
pit Rex Archtepifcopis & EpiJ copis , ut Jigilla fua ap¬
ponerent feripto illi. Et cum cateri proni effent ad id fa¬
ciendum , Archiepifcopus Cantuarienjis juravit quod
nunquam feripto illijigillum apponeret , nec leges illas
confirmaret. Cumque vidijfet Rex. quod tali modo non
poffet procedere , fecit leges illas in Chirographo poni , &
medietatem illius tradidit Cantuarienji Archiepifcopo.
MS. Corbeienfe, de Mcnfa Abbatis: Et [ciendum
eft quod de conventione hac , neque de alia , dictus co¬
lonus aliud Jigillum habere poterat , nifi tantummodo
medietatem unius Cyrographi , in quo feriptum erat ,
nomen Abbatis, Prioris , Baillivi , & nomina Mona¬
chorum ibi commorantium , & nomen coloni, & nomina
illorum quos adduxerat fecum , qui ibi audierant con¬
ventionem. Partem illius Cyrographi habebat penes fe
villarius , & cuftodiebat, donec compleretur tempus con¬
ventionis fu. Aliam confirmationem , aliam fecurita-
tem nemo habere poterat , quia Ecclejia noftra in tem¬
pore illo Jigillum non habebat. Confuetudo Terva-
lienfis art. 12 .Et es cotiers lon y ufe par lettres de
Chirographo , qui fe font en double , dont l’une fe baille
a partte , 1'autre fe met en coffre des Efchevins. [ VB-
de Mabillonium de Re Diplomatica lib. 1. c. 2.
num. 6. & 7. & Hickefium Differt, pag. 76.]
Iis porro Chirographis ita (igilla apponebantur,
ut figillum unius parti chirographi quae penes al¬
terum e contrahentibus remanebat, folum ap¬
penderetur, & e diverfo. Tabularium S. Bertini
ann. 1207. Decernentes parti illi , qua Ecclejia
S. Bertini & homini fuo dabitur , Jigillum appendatur
S. JVlniari : illi vero parti quam habebit Ecclejia
S. IVlmari ,Jigillum appendatur S. Bertini. Charta
Ingerranni Epifcopi Amb. in Tabui. Ecclef. Am-
bian. pag. '42. Ut igitur hoc ratum apud pofteros ha¬
beatur , feripto mandari, tefles fubfcribi, & ipfum [cri¬
ptam per Cyrograpbum partiri fecimus , ut parti, quam
Ecclejia B. Martim habuerit , Canonici SS. Acii &
Acheoli Jigillum [uum cum noftro appendant , & parti
quam ipjl habuerint , Jigillum S. Martini cum noftro
appendatur. Ibidem Charta 128 .In cujus teftimo-
tiium prafens feriptum fub Cjrcgrapho utrique parti Ji¬
gillo noftro tradidimus roboratum. Charta 170. Et
memoriali Cyrograpbo per Jigilli npftri teftimonium ei-
CHI 574
dem Cyrograpbo appenji commendare , unam partem
Cyrographi penes nos relinentes , & aliam partem ei¬
dem Capitulo dantes in teftimonium perpetuum & mu¬
nimen. Boncompagnus lib. 2» de Arte didaminis
MS. extremo : Jftuidam tempore depofitionis faciunt
fieri publica inftrumenta. Item quidam faciunt alpha¬
beta , qua per medium dividuntur , & remanet una me¬
dietas alphabeti apud depofitarium , & aliam depojitor
fecum deportat . Item depofita Jigillorum imprejfionibhi
conjignantur, & ita Jigillata & fuperferipta redduntur *
Item quandoque aliquis digitus , vel aliquis pedifup-
ponitur , vel oftenditur anulus , vel cultellus , aut ali¬
quid aliud, prout fuit communiter ordinatum. Vido
Chronicon Andrenfe pag. 458.630. Chron. Vo-*
fienfe cap. 45. Guill. Prynneum in Libertatib*
Eccl. Angi. tom. 3 . pag. 3 44. & c.
ChartjE DivxsjE, [vel Partita,] hinc ap-'
pellataejilfmodi chirographa. Monadicum Angh
tom. 2. pag. 94. Tenent etiam totam terram de Stel-
den per Curtas Divifas. [ Rymer. to. 1 3 . pag. 45*.
coi. 2. Contractus per Chartas Partitas . ] Scriptum
per chirographum divifum , in Chron. Andrend pag*
460. Pactio per Chirographum divifum roborata, pag.
484. 526. 630. Charta per alphabetum Divifa ,
quia , ut fupraobfervatum , qua parte divideba¬
tur pergamenum , literae majufculse alphabeti
deferiptee erant. Regeftum Condabulariae Burde-
gal. fol. 129. Stephaniis Notarius Aginnenjis , qui
fchpjit duas Chartas Partitas per alphabetum confenfti
ut riuf que partis. Inftrumenta per alphabetum Divifa ,
in Charta an. 1 2 o 5 . tom. 8 . Spicilegii Acheriani
pag. 225 .Vetus Notitia Judicati apud Rocchum
Pirrum in Archiepifc. MefTan. pag. 3 1 1 . Et feci¬
mus tnftr amentum Epifcopo & Domino Gilberto cum
alphabeto cum incaufto rubeo de donatione & contr alti¬
bus. Fori Ofcae Jacobi I. Regis Aragon. an. 1 2 74.
Divifio vero debet fieri cum inftrumento publico per al¬
phabetum divifo. Raimundus Montanerius in Chn
Regum Aragon. cap. 21 6. E dapo llevaren C artes
pitbliques partides per A. B. C. que fen portaren , &Ci,
Charta Indentata etiam dida ejufmodi
chirographa. Vide Indent are.
Charta in Modum Cyrographi Confecta’ ,
inMonad. Anglic. to. 2. p. 44 3. Statuta Ordinis
de S empringam pag. 703. Omnes autem Carta , qua
dantur de domibus nojlris , [cubantur duplices in Mo¬
dum Cyrographorum, & altera pars remaneat penes do¬
mum Jigillata ftgillo accipientis. Hovedenusp. 745»
Praftita & Charta praftitorum fiant m modum Chiro¬
graphi , & altera pars remaneat JJudao , &c.
Charta Ch irographatjC. Bradon. lib. 2.
cap. 16. §. 2 . Aliquando facit quis fcripturamjibi
ipfi & alii , & contra fe & pro fe , qua communis eft ,
. ... & talis faiptina dicitur Charta Cbyrographata ,
qua fcinditurper medium , & una pars remaner parti
uni, & altera alteri. Vide to-. 2. Monadici Angi,
pag. 44 2 . [Charta Chtrogr affata, apud Th. Ma-
dox pag. 3 o 9-FormuIaris Anglic.]
f Scriptum Chirographis a tUm. Charta
Balduini Comitis Hannonise an. 1195. apud Mi-
raeum tom. 1 . pag. 108 .Ut autem hac omnia rata
permaneant, feripto Chirographifato commendata funt ;
cujus quidem feripti medietatem Jigillo [upradilli Co¬
mitis Hannonia & Adarchionis Namur cenfis robora¬
tam, Ecclejia B. IV aldctrudts jibt refervavit , aliam
vero feripti medietatem Jigillo B.lValdetrudis Jignatam
fape nominatus Comes Jibi retinuit. Scriptum Chyrogra -
phifatum dmili modo explicatur in Litteris anni
11 8 2. apud Marten. to. 1. Anecd. coi. 620. & irt.
aliis Litteris an. 1176. apud eumd. Marten. Ani*
I
57? CHI
pliff. Collcd. to. i. coi. 897. ubi Cyrophit-atum
habetur pro Chirophiz.atum.
Chirogra phare, feu Cyro or affar e, Ma¬
nu feribere , vel chirographum facere , aut feribere cha¬
racteres, Joanni de Janua. Vide Radulphum de
Hengham in Proefat. ad Summam magnam.
Chirographarii, feu, uti lcribebant, Cyro-
grapharii, C hir egrap harum, feu Chartarum chirogra -
ph at arum feriptores , in Fleta lib. 2, . cap. 3 6 . §. 1 .
Alii funt Chirographarii apud Jurifconfult.
f Chirographarius Creditor, Qui pe¬
nes fe habet debitoris chirographum, in Statutis
MSS. Augerii II. Epifc. Conferan. an. 1280.
Cyregrapharius, pro Cyrograph arvas , legi¬
tur in voce Diche.
CHIROGRYLLUS , Cyrogrillus, Cirogril-
lus. GlolEe Gr. Lat. Xe/pc>gvXX/e? , w ycuv lyjvtc
c-aicc , Erinacius. GlolTse Biblicte MSS. Cyrogrillus ,
id e(l , Ericius. Papias & Jo. de Janua : Clnrogrillus ,
erinacius ,fpinofus, major ericio. Eucherius Lugdu-
nenfis : Erinacei , Xo/pofptlxx/oi nuncupantur , prope ma¬
gnitudine mediocrium cuntculorumyde cavernis petrarum
procedentes gregatim in eremo, & contra mare Mortuum
depafcuntur. Interpres Joan. de Garlandia in Syno¬
nymis : Cyrogrillus ejl animal habitans fub terra : &
dicitur proprie cattus Jilvefiris difpojitus ad modum ca¬
nis dicitur a cyros, quod ejl manus , & grillus, quod ejl
cattus , quaji habens pedes & manus ad modum catti.
Matth. Silvaticus : Clnrogrillus vel Cirogrillus idem:
fed verius dicitur Chirogrillus. Infra : Cenligion , Cir-
riglinon , id ejl , fpinofus porcus, major ericio , quem
Latine vocant ijlricem. Graecis ^-pJxxas , efl porcus „
ut Sc XoTpos , hinc Xop eygux/c? , apud Scholiaft. Ari-
ftoph. «p*V, pag. 660. Lampridius in Helioga¬
balo: Jj)utm & urfos decem & decem grillos , & de¬
cem lactucas , & decem auri libras in forte habuit.
Vide Ilidor. lib. 12. cap. 3 . Pfeudo-Ovidius de
Vetula iib. 1.
Denjificos levitate jua , promptofque falire
De ramo in ramum Cirognllos dijaculare.
Cyrogrillus, Cuniculus, Conii. GlolT. Arabico-
Lat. Canicula , Gyrogrillus. Leg. Cuniculus , vel Ca¬
nicula. Infra : Cuniculus , ut fupra , Gyrogrillus. V/ill.
Brito lib. i.Philippid.
More Cirogrilli velox in moenia repit.
Vetus Inquefla apud Columbum lib. 2. deVa-
lionenf. Epifcopis : Dixit .... quod montem ubi ejl
caflrum Faftonenfe , faciebat cajfare ( Cbajjer ) dtclus
Epifcopus , ut dominus , & poffidebat ut juum , & ipfe
tejlis portavit multoties Chirogryllos ifiius montis ad
palatium D. Epijcopi. [Statuta Arelat. MSS. art.2 9.
tg)uji contra fecerit in xx. fol. puniatur pro pelle vel
Cirogrillo quolibet. Ibid. art. 87. Receptacula Cyro-
grillorum . . . defruantur . . . Si dominus fuerit fiegli -
gens in captione Cirogrillorum , &c. Habeant venatio¬
nem Cirogrillorum , in Charta anni 1 196. ex Ar¬
chivo S. Vi&orisMaffil.]
CiROGiLLiN.fi Pelles, Pelles de Cyrogrillis , in
Concilio Parificnfi an. 1212. part. 2. can. 9-Ste-
phanusUlyfipponenf. deMirac S.Vinccntii num.
1 7. Jjhiidam pelliculas Cirogillinas , & ut in eis ope¬
raretur fpe lucri, quicquid habebat in eis emendis ex¬
penderat. Ubi leg. Cirogr illinas , Gallice Peaux de
Coniis.
CEIIROMETRICALE , Chirotheca , manuum
menfura , Xei^ojueJ^ov : apud Wolphardum Prefbyt.
de Miraculis S. Walburgis lib. 3 . num. 6.
CHIROSOBOLUM. Vide Chryfobullum.
CHIROTHECA. Harum ufum prifeis ignotum
docet Cafaubonus in Athen. lib. 1 2 . cap. 2.
CHI 576
Chirotheca Episcoporum , Quibus ii in
facris Liturgiis ac ceremoniis utuntur : quarum
etiam ufum Abbatibus interdum concelfere fum»
mi Pontifices. LeoOlt. lib. 2. Chron. Cafin. cap,
82. Idem fandus Pontifex fand aliorum ufum & dal-
matica ac Chirothec arum in pracipuis f e (livit atibus tam
illi quam omnibus in hoc Coenobio regulariter promoven-
dis. . . Apifldica auder itate concejft. De Chirothe-
cis Epifcoporum , videndi Honorius Auguftod.
lib. 1 . c. z > 5 . & Durandus lib. 3 .Ration. c. 1 2.
Chirotheca de Guerra, ferreae , noltris
Gantelets defer, in Statutis fecundis Roberti I,
Regis Scotiae c. 27. §. 1. Chron. MS. Bertrandj
Guefclini :
Etriche bacinet li jifl-on apporter,
Gans a broches de fer qui font au redouter ,
Guignevilla :
Des G antei et. auffi te di
Jjhie boin ejl que foies muni , ■
Car fe es mains blechies ejicies ,
Du remamant mult peuferoies.
Chirothecoe purpureae margaritis & lapillis exor¬
natae, Imperatoriae dignitatis lymbola, apudPa-
chymerem lib. 7. Hift. cap. 12. ,
Chirotheca Traditione Investire,
Charta Liemari Archiepifc. Bremenf. an. 1 088.
inter Privilegia ejufdem Ecclef. pag. 168. Super
reliquias noflras cum Chirotheca ,jicut mos ejl liberis
S axonibus , tradidit . . . turtim ipfam & manfos 4. &
dimidium.... Aderat Comes Fredericus Advocatus
Ecclejia , qui Chirothec am traditionis facris reliquiis
impofitam , ut mos ejl , abjlulit , & ab ipfo Gerhardo per
digitorum extenjionem promijfionem confirmationis ac¬
cepit. Alia ibidem pag. 169. Eckiberttis Comes ese
promijfo E. Comitis' qui tunc erat Advocatus , Chirothe -
cam abjlulit , G. confirmationem digito , ut mos ejl Sa -
xonibus , fecit. Tabular. Abbatiae de Rota : De om¬
nibus gravaminibus & importunitatibus , quas in ea
fecerat manifefie fitisfaciens , vadium fuum dedit , ^
pofuit cum fu a Chirotheca in manu Abbatis. Tabular,
Monallerii Berardengenf. in territorio Senenfi ,
apud Chiffletium in Luminib. Salicis cap. 6. an-
1 109. & 11 21. Secundum nojlra Legem S ahgan»
per cultellum, fifiucum nodatum, ffihumtonem , & qua->
fonem terra , atque ramum arboris , legitimam & cor -j
poralem vefiituram facimus , & nos exinde foras ex-i
j 0 ulmus. Vita S. Eladelini ConfelToris num. 13,
Cumque IV an tum manu, ut moris ejl, legaliter tradenda
teneret. Et infra : Locum pradicltm cum IV anto,quem
tenebat , beato viro contradidit. Tabularium Burgu-
lienfe fol. 72. Cui Dei gratia conceffit Savaricus £
atque quod abfiulerat , quodam reddidit Guantulo. Ta¬
bularium N. D. Santon. fol. 3 5 . Hoc donum fecia
Gaufridus Abbati ((a Florentia, cum quadam Chiro-,
theca Jinijlra , flexis genibus , ante eam , in eadem fyl -
na. Tabularium S. Amantiilnculifm. Filii Arnal-
di confirmaverunt donum pr&fens cum Chirothecis cu ^
jufdam Militis de Rupefncaldi. Idem Tabui. Et po¬
fuit in donum plenam Chirothecam de avellanis. Re¬
ge Ilum Parlamenti Parif. B. fol. m. fubann.'
1294. Comes Elandria per traditionem Cerotbcca tn
manu D. Regis humiliter pofuit poffeffionem bonarum
villarum Flandria , videlicet de Erugis, de Gandavo ,
&c. [ Arreflum Parlamenti an. 1 499. apud Ba-
luzium Hili. Arvern. tom. 2. pag. 464. Fidem
fuam & in illius fignum manum fuam dextram , &
Cyrothecam ejufdem eidem de Belbez.in tradendo red¬
diderat. ] Le Roman de Maifire Faeces :
Votre terre , dit-il , vous rend par cefl mien Gant.
Adde Ordericum Vitalem lib. 5 . pag. 581. Mo-
naft.
577 CHI
naft. Anglic. tom. i.pag. 2 2. RoIIandinum in
Summa Notaris cap. 1 . Hemereum in Auguffa
Viromand. pag. 1 96. 26 3. Juftellum in Probat.
Hifl. Arvern. pag. 142. Brodeum inConfuetud.
Parifienf. tom. 1. pag. 5 28. Vide IVantus.
Ch irotheCjE , feu lianti, Pars pretii inveflitu-
rs, quae non tam domino, quam ejus minifte-
riali competit , Majori i ciJicet , vel villico. Vetus
Charta pro Epifcopo Ambianenfi : Chafcune vente
foit de maifon oti de terre , il a uns fVans. Charta
Theobaldi Epifcopi Ambian. an. 1 172. in Ta¬
bulario Eccl. Ambian. fol. 5 2 .Si aliquam terri¬
torii partem venundari contigerit , Domini venditiones
habebunt ; / cilicet tot denarios quot venditor inde habue¬
rit [olidos. Major vero terra illius pro IV antis accipiet
duos denarios. Occurrit ibi pluries. Charta ann.
ni2. in Tabulario Bcclefiae Carnotenlis num.
154. Eafdem ( hoftifias ) tenebunt ab omni prorfus
exattione , quantum ad nos pertinet liberas & imma¬
nes nijiquod inde nobis aut aliis loco nojlri vendas &
Cantos redderent , fi hofiijia venderentur. Alia ann.
1225. num. 245 . Et de omnibus venditionibus fattis
in Maj oria fuos denarios pro G antis. C harta an. 1 2 o 5 .
in Tabular.N.D. dejofaphat: Et quidquid m ter¬
ris efi , dederunt cum venditionibus & G antis. Tabu-
lar. S. Dionyfii an. 1 2 3 8 . De invefiituris habebunt
Majores duos denarios Laudunenfes pro fuis Chirothe-
cis tantummodo. Charta an. 1 2 4 3 • de Lege de Lan-
doujies , in dioecefi Laudunenfi, ex Tabulario Foif-
niacenli : vendit domum cum fundo , aut aliam
hareditatem , dominis dabit 4. denarios & emptor 4.
& villico 2 . cum Cyrothecis. VetusConfuetudoDu-
nenf. art. 5 7- LesGandsfe doivent pair par l’acha-
pteurdans Z.jours apres 1’achapt auSeigneur, &c.
Ita in Confuetudine Caflelli Novi in Timerailio
art. 50. pro fundi cenfui obnoxii venditione
Dominus habet vigefimum pretii folidum , ejus
vero Serviens Chirothecas 20. folid. aeltimatas ,
avec les Gants defon Sergeant eftimetz, 20 .fols.Adde
art. 5 2.& Confuet. Lodunenf. c. 14. art. 23.
f C iRO theca. Eadem notione. Charta Curiae
Sueffion. ann. 1219. in fecundo Chartulario S.
Medardi : Venditiones , Cirothecas, omnimodam ju-
flitiam , & quidquid juris habebant in pramijfis eidem
Ecclefia penitus in perpetuum quittaverunt. Altera an¬
ni 12X2. ex eodem Chartulario : Recognovit fe
vendidiffe Conventui Y. Medardi Suejfion. quinque
, modios & tres fextanos vinagiorum cum Cirotbecis &
venditionibus. Alia Curis Remenfis ann. 1230.
Ibidem : Concejferunt quidquid juris eis obvenerat
ex efcheancia Geradi quondam fratris dicti Balduini
fuper venditionibus & Cirotbecis. Epiftola Arnulfi
Comitis Chiniacenlis de Fundatione Cellae in vil¬
la Pyrorum ann. 1068. apud Marten. to. 1. Am-
pliflf. Colled. coi. 472. Decimam de S. Hilario &
de fVarc, de omni indomink atu , fcilicet de terris in-
dominic atis . de Jtlvis indommicatis , de fexteragio , de
furno , de c ambis , de fotui aribus , de Cjrothecis.
Chirothecam in fignum confenfus dare. Spe¬
culum Saxon, lib. 2. art. z6.%. 6. Nemini licet fo¬
rum erigere , vel monetam de novo inftituere ,Jine con-
fenfu ejus loci Ordinarii , feu judicis ; etiam Rex in
Jtgnuni fui confenfus , fuam ad hoc mittere debet Chi-
rotbecam.
Chirothecam Porrigere dicebatur qui hanc
humi projiciebat, eoque fadlo ad duellum quem¬
vis provocabat, quo a crimine quo accubabatur ,
fefe expurgaret. Matth. Paris ann. 12©. £)uod
licet Comes infanter infitiaretur , Jl.atim Miles fupra-
• diclys more Fr ancorum Chirothecam fuam ei porrexit ,
Tom. //»
CHI 578
fe offerens in propatulo coram Curia id corporaliter fe¬
cundum Covjiderationem Curia regalis probaturum .....
quam Chirothecam quoji duelli vadium ofienfam Comes ,
recepit , fpondens fe defendendo dimicaturum contra
ipfum, &c. Vide Duellum,
Chirothecas habere vetantur Judices Regii ■„
dum pro tribunali fedent , in Speculo Saxanico
lib. 3 . art. 69.
In eodem Speculo Saxonieo lib. 3. art. 45. §*
I o . Duae, linea Chirotheca cum furcula feu tridente ,
quo fimus tollitur , emenda efi dedititiorum.
H CHIRQUINMARE , Inquirere , Gall .Chenhen
V ide Circamanaria.
CHIRSEED. Vide Cirifcetmn.
CHIRURGICUS , pro Chirurgus , ut & Chirurgi¬
ca pro muliere Chirurgiam exercente , pluries oc*
currit in Edidto Philippi cognomento Pulcri Fr*
Regis ann. 1 3 1 1 . &c.
U CHISNUS , Quercus , Gall. Chefne , apud Vale-
fium in Notitia Galliarum p. 41 3. coi. 2. Vide
Cafnus.
CHITAINUS. Vide Cham poft Caganus,
5T CHITRANGULUM , An mali citrii genus? Vita
B. Guillelmi Eremitae Xidenfis tom. 1. SS. April.
p. 387. Cum ipfe pateretur herniam inftar Cbitr an¬
guli protuberantem.
CHIVACH1RS: ficenim legendum pro Chinachire ,
apud Nicolaum Uptonum lib. 1. de Militari offi¬
cio cap. 10. ex Gallico- Anglico, Chevaucheurs „
Equitantes , qui portant arma dominorum fuorum in
humero Jiniftro , & non alibi ; qui etiam creantur ex
Curforibus , { de quibus fuo loco) ut per remotio¬
nem pixidis armorum dominor im fuorum d cingulo , &
appojitionem in humero Jinifiro cum fidelitatis juramen¬
to domino fuo fpeciali praflando. Vide Profecutor.
CHIVALER, Gall. Chevalier, Eques. Madox For¬
midare Anglic. pag. 206. Sciant prafentes & futuri
quod nos Thomas Majne de Cortenale & gfobannx
uxor mea .... conce [fimus & hac prafenti carta noftra
confirmavimus Thoma Colpeper Clnvaler , omnia illas
terras & tenementa , &c.
CHIVERIA, Gall. Civiere. Chron. Andrenfe : Ve -
hiculum , quod vulgo dicitur Chiveria. Vide Cenove-
ftorium.
CHIST, Pondus unius libra & ~ 1 1 1 i.Saladinus de
Ponderib.
fCHLiENA , xxFtva., Veflimentum hybernum k
XJamiv, Calefacere. Lanam Latini reddunt. Inde
Adagio : Dum cucumere vefeimur, ChUnam texamus,
i. e. de hyeme cogitandum efi aftate , apud T urnebum
lib. z 7. Adverf. cap. 3 o.
CHLAMYDATI. Liberatus Diaconus cap. 11. Pofi-
quam ire fecum meruit A/agnum Silentiarium , cum
Imperatoris feripto accepit & officium Excubitorum &
Chlamydatorum , & venit ad Concilium. Legendum
forte Candidatorum , tametfi ledio tolerari potefb
S. Hicronym. Epifl. 3 . Referret , inquam , alius ,
quod in Palatii militia , fub Chlamyde & candenti li¬
no corpus ejus cilicio tritum Jit. S. Fulgentius Horni!.
60. de S. Laurentio : Ignea caruca quam pracedunt
officia pretiufa , non Chlamydati , non fcutati & feu-
cati,fed coeci, illuminati , &c.
CHLAMYS , inter praecipua fummi Pontificatus in*
fignia reponitur a Petro Diacono lib. 3. Chron,
Cafin. c. 66. fal. 6 7. J ubi de Vi&ore II. Abinde
crucem & Chlamydem , & catera Pontificatus injignia
ita dimijit , &c. Et cap. feq. eam Chlamydem pur-»
pureamfuilfe innuit : Prateritam electionem Cutcis
& Purpura refumptione firmavit. Vide Capa-rubea.
f CHLANIS, pro Chlamys , Senatoris pallium. Vi-
O o
579 CHO
ta S. Caefarii Quaeltoris n. i 2. in Adlis SS. Febr.
toni. 3 . p. 500. In his ftudiis C&farius in Chlanide
verfatus efl.
CHLOROSAURA , Venenatus ferpens. Vita S.
Theodori Siceotas to. 3 . SS. April. p. 5 7. C. Cblo-
rofaUram offenderunt , eaque cognita , coeperunt clamare ,
Perimus , Pater fande , perimus , quidnam egimus l
Chlorofaura enim ejl ferpens venenatus. Sic dicitur a
Graeco ^Xwpo? viridis , herbidus , & a-aCga , lacerta.
CHNAP1NA. Raynerus contra Valdenfes pag. 92.
Femina in habitu religionis mendicant , alia habitum
& geftus viriles affirmant , fcilicet Chnapina. Theu-
tonibus Knape , efl famulus , minilter , puer , ado-
lefcens.
% CHOCA , Stipes , Picardis Choque , Galh Souche.
Privilegium Petri Abbat. S. Remigii Rem. ann.
12x9. Sciendum tamen quod Cboc as quas eradicave¬
rint pro novalibus faciendis , &c.
Chocacium. Arella Candel. an. 1261. in i.Reg.
Parlament. Cum fervientes feodatarii peterent Cho- -
cagium. . . ratione ufagii fui , &c. Idem quod Cep-
pagimn , quod vide : nam Choques , Stipites etiam-
num dicunt Picardi.
«ft' CHOCH1A , Coquina, Gall. Cuiflne , Angi. Kit-
chin , Belg. ICeuckeh , Literae Galteri an. 1 2 1 8 - e
Tabulario Ecclelise Audomarenfis : Notum facio
quod ordinationem de quinque officiis faciam , videli¬
cet Subprapofitura , Atagiflerio Scholarum , Pifioria ,
Celer aria & Cboc hia. . . Efl autem forma ordinationis
talis , quod Pifioria , Celer aria & Chochia ad commu¬
nes ufus Ecclefa nofira cedent. Vide Cochia.
CHODONES , Rullici limitanei ,_Dubravio in Hi-
ftoria Bohem.
CHOENICA , Menfurae genus Fello , fex conti¬
nens fextarios Laurentio in Amalthea ; verum
K o~vt% Graece , unde Choenica duos tantum fextarios
continet , ut in exemplo fequenti. Literae Petri
Epifc. Callrenfis de quadam fundatione ab ipfo
fa&ain Monallerio S. Stephani Cadomenfis : Nec
minus etiam ipji in unoquoque obitu Choenicas , quas
chopinas vocant , ut moris efl , de meliori vino aliis Re*
ligiojis tenebuntur impendere.
f CHOEROGRYLLUS. Vide Chirogryllus.
CHOICUS , Gr. xohio$ , Terrenus , e limo. Ter-
tui. lib. de Refurr. carnis: Primus, inquit , ( Apo-
Itolus ) homo Choicus , id efl , limaceus , id efl , Adam.
Pluries occurrit apud eumdem Tertullianum &
Hieronymum.
CHOLERES, Humores. Vid e Coleres.
«[[ 1 . CHOLONEA , f. Idem quod Coi onaticum , fer¬
vidum aCo/oKhpraeftandum, feu aliud tributi ge¬
nus ab iifdem folvendum. Vita B. Oldegariito.
1 .Martii pag. 490. Donamus etiam tibi Cboloneas ,
& leddas , & ufaticos.
2 . CHOLONEA , alia notione. V ide Calumnia , Ca-
lonia.
CHOMATA, Aggeres, terrae moles quibus aquas
continentur. Hefychius : Xwjua , v-fosp* yo<; , «^9».
Ita proprie aggeres Nili vocatUlpianus inleg. 10.
D. de Extraord. crimin. Logographi Chomatum Ni¬
li , in leg. ult. Cod. Th. dePatroc. vicor. qui mu¬
niendas Nili ripas, aggeribufque ejus praeerant.
Vide Notas ad Annae Alexiadem pag. 273. Hic
porro emendare licet Glolfas Groec. Lat. ewti^wcr/c
Xol/iActlct; , Exaggeratio. Male Edit. Alibi :
, Exaggeratio.
^ CHOPA .Vellis fpccies,f. eadem quae Hopelanda.
Litterae Caroli V. Franc. Regis an. 136 7. de for¬
ma vellium , pro Monfpelienfibus : Item quod nul¬
la ipfarum ( mulierum quarumvis } audeat portare
CHO 580
aliquam hopelandam vel Cbopam. Hifpanis Chupa t
Sucula efl , feu vellis interior , quam vulgo Fefia
appellamus.
f CHO QtJ E A R , pro Cochlear , Gall. Cuilliere •
Limborch. lib. Sent.Inquifit. Tolof. p. 65. Por¬
tavit eis quamdam ollam & duas fcutellas & unum.
Choquear.
CHORA, Communia, Commune Juratorum in ur¬
bibus, a quibus civium lites judicantur. Vox for¬
mata , ut videtur , a Curia : unde Choremanni, qui
olim Curiales. Nili a Kuren , vel ICobren , Germa¬
nica voce , quae Eligere fignificat , didla fueric
Chora , quafi Electorum conventus , feu qui ad re¬
gendam Civitatem eledli funt. Vide Gewoldum
de Septem iratu c* 10. Confuetudines villae Ar-
karum ann. 1231. in Tabular. S. Bertini : Homi¬
nibus nojlris de Arches legem juratam , qua Chora vul¬
gariter appellatur , dedimus & conceffmus in hunc mo¬
dum, drc. Infra : Jurare debent etiam omnes in villa
manentes Choram & legem villa. Charta Balduini
Comitis Flandriae ann. 1 201. in eodem TabuL
Et quia avus meus Theodericus Comes Choram apud
Arkes vobis habendam juravit , & homines fuos ju¬
rare fecit , concedo ut eandem perpetuo habeatis , &
ut pax & jufiitia firmius in eadem villa teneatur ,
Churemanni vefiri voluntate & affcnfu veflro & con -
filio hominum Ecclefaveflra per emendationem fempet
legem Cburia affirmare poterunt , & corroborare.
Schilterus Choram interpretatur Eledionem , fi ad
tutum , Cangiique refpuit expolitionem , ficut &
vocis Curerhet , live , ut redle Icribatur Churrecht ;
non Curiam redii denotat, inquit, fed jurifdi-
dlionem & jus llatutarium ad villam pertinens,
quod opponitur juri & jurifdidlioni fuperioris &
communi.
Choremanni, Curiales, homines de Curia, qui
in Curia Communia: officio funguntur Jurati ,
diverli tamen a Scabinis. Confuetudines villas Ar-
karum ann. 1 2 3 1 . in Tabular. S. Bertini : Sca~
bini judicent de iis qua pertinent ad Scabinos: Chorei
manni de pace tr altent , & de utilitate communitatis
villa, & de forisf altorum emendatione , &c. Eaedem
Confuetudines: Jurare debent Choremanni primo jus
Ecclefa fe fervatur os , jus etiam Abbatis & Ecclepn
S. Bertini, jura viduarum & orph anorum , pauperum
& dwitum , & omnium hominum tam externorum ,
quam juratorum fuorum, fuper caufs qua coram ipfis
venerint , & ad juramentum fuum pertinuerint : jus &
legem dicere , nec obmittere propter gratiam vel timo¬
rem , odium vel amorem. Similiter Jufiitiarius jurare
debet & addere juramento , quod omni jus petenti ju-
fiitiam faciet judicio Choremannorum. Jurare debent
etiam omnes in villa manentes Choram & legem villa.
Infra : Sciendum efl etiam quod fena 4. pofl miffam
Choremanni incuriam veniant, & in placito fedeant ,
quamdiu necefje fuerit : & f de Cboremannis aliquis
ad placitum non venerit , tenebitur domino, in emenda
10 .fol. nifiper Choremannos rationabiliter fuerit ex-
cu fatus. Sedeant in placito reverenter , petitiones &
rcfponfones cum diligentia audientes bonas confue-
fuetudines & laudabiles in placito obfervent , ... ma¬
jores caufa , ut funt raptus mulierum, rerofr. • . brar.t
d Cboremannis in Curia de Arkes audientur , &c.
CHORffi , in Regula S. Donati Epifc. Bifuntini ad
Virgines c. 75. videntur effe diltindliones Plal-
morum, fingulae pfalmos aliquot continentes ,
ut funt nollri Nodturni in officio Romano : Ab
OEavo Kal. OEob. crefcit curfus ufque ad fummum
ejus 2 5 . Choris .... 12. vero Chora in hyeme omni
node cantanda funt , &c. Occurrit ibi pluries.
58 i ceo
CHORALE , Suppellex chori : Quae nam? Mar-
tenii IterLitter. 2. p. 241. ex quodam Inventa¬
rio facrarii : Mappula coccine a vm. dor f 'alia lanea
viir. duo Chor alta , cortina linea\u.
\ CHORALIS,Qui intereft, vel canit in choro, Gal.
Chorifie. Hifp. Corifta. Leibnit. tom. 2. Scriptor.
Brunfvic. p. 5 1 3 . ex Annal. Corbeienf. Simon Ran-
ftedt Canon, in Mindin ,f alius efi Choralis & confrater
nofler. Vide Regulam Toribii Archiep. Limas to.
4. Concil. Hifp. p.666.col. i. & 67 3 . coi. 1 .
^Choralis CanonisatIjs , Canonicus , in tefta-
snento anni 1307. apud Ludewig. tom. 2. Re-
liq. MSS. pag. 256. ’
«j[ Cb ora liter. Ritu chori, in Adlis S. Mariae
^.gyptiacae to. 1 . SS. April. p. 3 4.
CHORAR1L Tabular. Brivatcnfe an. 1 277. fol.
176. Item modus creandi feu faciendi Clericos &
Cborarios erit t alis : quod bis in anno , fcilicet in quali¬
bet Ecclejia in fefiis Pentecofles & B. Germani &
5. Clementis mittentur de Capitulo unus vel duo Ca¬
nonici , quorum voluntate & ajfenfu S acrifia & Cle¬
rici S. Germani, vel Prior S. Clementis , feu eorum
locum tenentes , & Clerici Clericos in Ecclejiis pradi-
ftis mittent & Cborarios facient : aliter vero nullum
mittere vel Chorarium facere poterunt vel debebunt.
Infra : In Ecclejia S. Germani Jint 24. tantum (Cle¬
rici , ) fcilicet 12. Cborarii, & 1 2. Sub eborarii, &c.
Vide Correarius , & Chore arius.
«flCHORARius PtJER,in Bulla Pauli III. pro fac-
cularizatione Monachorum Infulae Barbarae an.
1 5 49. & in altera pro faecularizatione Monafte-
rii Vezeliacenfis an. 1 5 3 7. Vide Chorialts.
CHORAULES, Qui & Caput fcbola, in Synodo He-
Jenenli an. 1027. [ Choraules , Princeps chori , vel
qui canulis , id efi fftulis canit. Papias in MS. Bitu-
ricenli. Choraula pro chori Principe feu Pra fedto
Cantorum etiam legitur in quadam Notitia Ec-
cleliae de Viancio apud Baluz. tom. 6. Mifcell.
pag. 437. Adfuit autem quidam Choraula Viancenjis
Ecclejia , &c. Et pag. feq. Hujus rei te fies funt , Bor¬
riar dus Stephani Prapojitus , & Benedicius Prior , &
Amatus Canonicus & I farnus de Donazag , & I far¬
nus Capellanus de Caufac , & Raimundus Arcbidia-
cows,& Durantus Choraula, & Durantus Hugo. Pro
Symphoniaco fumit Fortunatus in Vita S. Rade-
gundis lib. 1. num. 36. Quadam vice obumbrante
jam notiis crepufculo inter Choraulas & citharas, dum
circa monafierium d facularibus multo fremitu cantare¬
tur , &c. Vulgo tamen diftinguuntur Choraules,
& Symphoniacus ; hineque proverbium : Malus
Choraules , bonus Symphoniacus. V ideV ollium de
Vitiis fermonis. Vox utraque terminatione Lati¬
nis nota pro eo qui tibia canebat, Gr. ^opailx»?.]
Vide Caput Schola & fj 'ocularis.
% CHORDA, ^opef», Inteftinum, in Medicina Saler-
nit. pag. 133. edit. 1622.
CHORDICISTA , Jjftfi canit cum chorda. Ugutioni.
[ Martianus Capella lib. 9 . pag. 313. Chordacifia
ad commodum humana utilitatis. J
CHORDIS, Chorda, Nervus inftrumenti mufi-
ci. fjanuenfes cum tubis , buccinis & Cbordibus, apud
Bartholomaeum Scribam Annal» Genuenf. lib. 6 .
ad annum 1262.
5F CHOREA , Ambitus chori , qui in variis ca¬
pellis feu facellis plerumque conliflit , Noftris ,
Le tour des Chapelles. Marten. de antiqua Eccle-
fiaeDifciplina pag. 3 8 1 . ex Rituali Sueliionenli :
Stent in angulo Chorea extra prefbyterium. Hift. Ab¬
batiae S. Germ. Parif. Inftrum. pag. clxiv. coi. 2.
ex.Confuetudinibus hujus Abbatiae : Vigilia Epi -
Tom. II.
CHO 581
phania ufque ad crafiinum lampades & Chorea debeuf
inceffanter ardere.
CHOREA RE, Ghoreas ducere , verfare faltato-
rium orbem. Statuta Synodal. Eccl. Nannet.an.
1389. apud Marten. tom. 4. Anecdot. coL 993.
Nec . . . Chore are, vel ad alium quemque ludum ludere
prafumant in Ecclejiis. Adla S. Francifcae Viduae
Rom. to. 2 . SS. Martii p. 1 1 7 .Et in altibus & modis
virginum Chore antium correfpondebat. Occurrit etiam
in Menoti Sermonibus Quadrag. fol. 7 1 . coi. 2.
CHOREARIUS, Clericus feu Capellanus, qui
choro debet interelle. Hift. Dalpilin. to. 2.p. 14.
col. 1 . in Praeeminendis fpiritualibus & tempo¬
ralibus Archiepifcopi Ebredunenfis : Item Ebrcd .
Archiep. habet omnimodam jurifdtU tonem . punitionem
& corregionem in prkpojiium Capitulum & dignitates
& per f otiatus in ditia Ecclejia obtinentes , & etiam 'tii
Canonicos , Chorearios , Clericos & qua (cumque per -
fonas Ecclejia Ebredun. Ibidem pag. 135. in Sta¬
tuto Epifcopi Gratianopolit.an. 1257. Prater ea
fciendum efi , quod praditti duo Canonici vel plures,Ji
augmentatis facultatibus ipjius domus m poferum crea¬
rentur ufque ad quatuor cum Clerico fuo Jint Chorearii ,
& liberam tam in anniverfariis , quam in aliis tdnquam
Chorearii recipiant , &c. V ide Cborarii & Correarius.
t CHOREATOR , Saltator. Menotus Seriti. Qua¬
drag. fol. 132. redto col. 1. Jfguando Magifier efi
tympanifia , fervi funt Chore atores.
CHOREIZARE, Choros agere, concinere. Fran-
cifcus Pippinusin Chronicp lib. 3*cap. 39. Ha
docta p fallere , Choreis are ac melodiari , & tympani¬
zare , fonorum Jive confortandarum peritia , qua ad
aurium pertinent voluptatem , feu Cboreizandi indu -
ftria , p fallendi agilitate , & cantandi fuavitate pue¬
rorum demulcebant auditum.
f CHOREMANNI. Vide in Chara.
CHOREPISCOPI , quali t5' ^wp» t7ria-uo7roi di<fti , id
eft , ruris Epifcopi. U nde Villani Epifcopi nuncu¬
pantur in Capit. CaroliM. lib. j. c. 187. Vicani ,
apud Hincmarum Opufc. 3 3 . cap. 1 6 . pag. 437.
perperam enim Honorius Auguftod. lib. 1. cap.
18 2. a quo haulit Rabanus dnftos Chorepifcopos ,
quod e/fent de choro Sacerdotum , cenfuit. Canones
Arabici Nicaenae Synodi : Charepifcopus, efi loco Epi¬
fcopi fuper villas , & Monafieria , (J Sacerdotes vil¬
larum , qua ftib potefiate ejus funt.
Primitus autem inftitutosab Epifcopis Chor¬
epifcopos fere conflans eft fententia, ut eflent
eorum Vicarii in vicis ac pagis, & Epifcopalia in
iis munera minoris momenti obirent. Quodpo-
tiffimum colligitur ex Concilio Nicaeno I. cap. 8.
Regienlx c. 3. 4. ex Indiculo Ebonis Remenfis
Epifcopi de Miniftris EccleliaeRem. edito a Sir—
mondo & Marloto , &c. Vide Capitul. Carlo-
manni tit. 2* §. 7. Hinc Vicarii Epifcoporum , Sc
Vicarii Epifcopi dicuntur in Concilio Ancyrano
can. 23. Neocaefar. cap. 13. Antioch. cap. 8. a
Ferrando Diae, in Breviario, Ifidoro lib. 2. de
Ecclef. offic. cap. 6. Rabano lib. 1. de Inftitut.
Cleric. c. 5. Hincmaro Opufc. 3 5. pag. 602. ia
Capitul. Caroli M. lib. 7. c. 318. &c. Adjutores
minifierii Epifcoporum , in Capitul. an. 828. Chro-
nicon Ademari Cabanenfis pag. 166. Eblus 39.
a Beato Martiale Epifcopus (Lemovicenfis) fuit y
& ad onus Epifcopale fufferendum ordinavit fub fd
Chorepifcopum Benedittum. Canones Arabici Nicae¬
nae Synodi c. 8. Chorepifcopus & Archidiaconus funt
tanquam dua manus , & dua ala quibus Epifcopus vo¬
lat. Adde c. 6 4. 73. A<fta Epifcoporum Ceno-
manenfium pag. 193, Tradidit ex rebus fua fedis
583 CHO
Ecclefia S. Matia & S. Gervafii villulas dtiAs , qdat
& Petro adjutore & Choreptjcopo fuo fuA vice confi-
gnare Ad eandem Ecclefiam pracepit. lbid. pag. i 40 >
■Praefatum Epifcopatum Cenomanmcum ei auferre no¬
luit, fed Cborepifcopum ei (qui caecatus fuerat) Seu-
fredtm ordinare pracepit , qui populum in eadem paro -
chia praedic aret , crChriJlo lucraret. Adde p. 241 .
242. ubi idem Chorepifcopus a tribusEpifcopis
furatus dicitur, ut minijferium Epifcopale facere &
exercere Canonice atque perficere pofjct. Unde alios
fuiffe Chorepifcopos ab Archidiaconis colligitur;
contra quam dixit Sigebertus , tametfi poflmo-
dum hac nomenclatura donatos conflet.
Frequentes fuiffe Chorepifcopos in Ecclefia
Orientali colligitur ex fubfcriptionibus Conci¬
liorum Nicaeni , & Ephehni , quos gradu eseteris
Prelbyteris praeflitiffe docent eadem Synodus Ni¬
caena can. 8. & Calchedonenlis can. 1 1. & poli
, Epilcopos in Conciliis fediffe, Ada Conciliorum.
Nec fcio an iifint , qui cum non vacarent civita¬
tes , nufjui^flcn Epifcopi praeficiebantur * ut efl
apud Palladium in Vita Chryfoflomi : quem ta¬
men morem improbatum ab Ecclefia fatis iple in-
finuat Palladius. In Concilio Dufiacenfi 1. coado
contra Hincmarum Laudunenfem Epilcopuin ,
non modo Franco Tungrenfis Epifcopus inter¬
fuit , fed & Bliteo Tungrenfis Chorepifcopus ultimus
confedit. Verum id obfervatione dignum , quod
cum de damnatione Hincmari ageretur, fenten-
tiam , ut Epifcopi > non dixit , fed a Metropoli¬
tanis & Epifcopis judicandum , eorumque judi¬
cium fefe profecuturum profeffus efl.
Cum igitur effent & dicerentur Epifcoporum
Vicarii, & ab iis folis , quibus fubjedi erant,
fierent, ut efl in Concilio Antioch c. 10. Epi-
fcopatus apicem illos non obtinuiffe par efl cre¬
dere. Nam ex can. 3 . Nicaenae Synodi , Epifcopi >
ab omnibus , vel faltem a tribus Epifcopis ordi¬
nari debent : deinde ad quandam civitatis Epifco-
palem federn titulari , ut efl in Capit. Caroli Mag.
lib. 7. cap. 187. quod de Chorepifcopis dici non
potefl. Praeterea Concilium Neocaefarienfe can.
13. ait, Chorepifcopos inflar 72. difcipulorum
inflitutos , ut hoc nomine ab Epifcopis, qui vi¬
cem Apoflolorum funguntur, aiverfos effe vo¬
luerit , uti hunc canonem interpretantur Capi¬
tularia Caroli M. lib. 5. cap. 168. lib. 7. c. 310.
318. 3 z 9. Quamquam ex eo Nicolaus PP. Epifl.
3 9. ad Rodulphum Bituric.Epifc. c. 1 .videatur
eruere Epifcoporum habuiffe officia. Sed Epifcopali
non fundos ordine, & eofdem effe Chorepifco¬
pos cum Prelbyteris - palam definiunt Damafus
PP. Epifl. 4. Leo I. Epifl. 92. Concilium Me-
tenfe an. 888. cap. 8- &c.
Non defunt tamen qui Chorepifcopos ordinem
Epifcopalem aliquando ac primitus habuiffe con¬
tendunt : puta quia eo nomine ordinati erant ,
ut efl in Concilio Laodic. can. 5 7. feu antea Epi¬
fcopi effent, & a paroecia fua extorres, regionis
cujufdam, vel caflelliadminiflrationemfubChor-
epifeopi nomine accepilfent , feu tanquam fuffra-
ganei Epifcoporum effent ordinati. Deinde ma¬
nus impofitione ab Epifcopis ordinatos, & ut Epi-
fcopos Confecratos, tradunt Capitula Caroli Mag.
lib. 5.C. 169. Certe cum confenfu Epifcopi po-
tuiffe Prefbyteros ac Diaconos ordinare, docent
can. 1 3 . Synodi Ancyr. & Ifidorus lib. 2 . de Eccl.
offic. cap. 6. Praeterea in Hifl. Laufiaca apud Pal¬
ladium cap. 106. legimus Elpidium Monachum
Prelbyterum ordinatum a Timotheo Chorepi^
CHO 584
fcopo. Ecclefias etiam ab iis confecratas confenfu
& juffu Epifcoporum legimus apudRudolphum
Prelbyterum in Vita Rabani Mauri Archiepifc.
Mogunt. n:i6. 27.46. Candidum in Vita Eigi-
lis Abb. Fuld. c. 19. & Browerum in Antiquiti,
Fuld. lib. 2. cap. 15.
Verum eorum munia poflmodum certis limi¬
tibus circumfcripta funt , ne paris juris aegradus
cum Epbcopis, quibus fubjedi erant > videren¬
tur ; cum ad hoc primitus effent inflituti , ut in
villis ac vicis plebes in officio pietatis contine*-
rent, promovendos in Clerum examinarent, Sub-
diaconos, Ledores, Exorciflas , & eseteros infe¬
rioris gradus Clericos audoritate fua ex Epifcopi
fententia conftituerent , ut efl in can. 10 . Synodi
Antioch. Denique cum intra officii fui definitos
limites nequaquam fe continerent , Prefbyterof-
que, Diaconos , Subdiaconos , & Ecclefias con-
fecrarent, reprefla efl non femel eorum audacia
& temeritas ; & Epifcopi ordinationes ac confe-
crationes ab iis fadas , ut irritas reformare , & ca¬
nonice peragere julfi funt, inCapitul. Caroli M.
lib. 6. cap. 284. lib, 7. cap. 187. 510. 318.
329* in Concil. Parif. an. 829. lib. 1 . cap. 27.
Meldenfi an. 845 . c. 44. Metenfi an. 8 88. c. 8.
Vide Flodoard. lib. 3 . cap. 1 o. &c.
Tandem Chorepifcopi penitus abrogati funt
a Leone PP. in Capitul. Caroli M. lib. 6 . c. 1 1 9.
Ballamon ad can. 1 3 . Ancyr. feribit etiam fua
aetate apud Orientales Chorepifcoporum gradum
omnino exoleviffe. Audor efl praeterea Gervafius
Dorobernenlisin Hifl. Pontifi Ecclefiae Cantuar.
habuiffe hujus Ecclefiae ArchiepifcopumC/wr/fi-
fcopum quendam , qui in Ecclefia S. Martini extra
Cantuariam manebat , qtd adveniente Landfranco^At-
chiep. Cant. ) dejettus ejl ,ficut ubique terrarum fa-
itum effe audivimus , inquit idem Scriptor.
Neque tamen Chorepifcoporum dignitas, vel certe
appellatio , penitus abrogata, cum adhuc vigeat
in quibufdam Ecclefiis. Quippe , ut obfervat Mo-
lanuslib. 2. de Canon, cap. 3 2. in EcclefiaUltra-
jedenfi S. Martini Chorepifcopi nomen & titu¬
lum habet primus Subdiaconorum , quem Syno¬
dus Autifiodorenfis can. 16. Archifubdiaconum
vocat , penes quem incumbit officium Archi-
prefbyteni , feu Decanatus ruralis. Praeterea Co¬
loniae in omnibus Collegiatis Ecclefiis Chorepi¬
fcopus efl primus Cantorum, qui etiam in Cathe-
drali Ecclefia cum Cantore officium faciens in fo-
lennitatibus, baculo utitur Epifcopali. Ita qui¬
dem Molanus. Ubi forte abufive Chorepifcopus ,
Primus Cantorum appellatur , quod chorum re¬
geret , quali Xo^irrlaoiorsoc. [ Choriepifcopus & Chori-
pifeopus appellatur inMS. CodiceEcclefiae Artre-
bat. ubi de Confuetudinibus & quotidianis dis¬
tributionibus Ecclefiae Colonienfis. ] Chorepi¬
fcoporum ejufmodiColonienfium meminit Con¬
cilium Colonienfe anni 1 260. cap. 9. & 10. ubi
Cantoribus junguntur. At Wazo Epifcopus Leo-
dienfis in Epifl. ad JoannemPraepolitum , apud
Anfelmum in eodem Wazone c. 8 y. videtur in¬
nuere id nominis incognitum in Ecclefia Colo-
nienfi : Coepifcopos & Arcbidiaconos ob infolentiam
removit Ecclefia , unde & his caret ufque in prafens
metropolis Colonia , & tota provincia. Siquidem Co-
epifeopi iidem fint qui Chorepifcopi , ut & in Vita
Rabani Mauri num. 5 1 . qua dignitate infignitur
quidam Conflandus in veteri Notitia Ecclefiae
Viennenfistom. 1 2. Spicilegii Acherianip. 154.
ubi fctfiinpoft Adonem Viennenfem Archiepi-
585 CHO
fcopum nominatur : adeo ut exinde colligere li¬
ceat Ecclefiam V iennenfem fuos pariter habuifie
Chorepifcopos. At in ipfius Wazonis Diplomate
quod defcribituraFizenio in Hift. Leodienfi pag.
319. fubfcribit fjoannes Chorepifcopus , ita ut in¬
certum fit, an per Coepifccpos , Chorepifcopos in¬
tellexerit. Habuit etiam Trevirenfis Ecclefia fuos
Chorepifcopos, quippe Theganus qui GeftaLu-
dovici Pii fcriplit, Trevirerfis Chorepifcopus inferi-
bitur. Alii occurrunt apud Browerum lib. 10.
Nn. 11. lib. 1 1 . n. 1 1 2. Sed & hodie lunt in ea¬
dem Ecclefia dignitates quatuor hac nomencla¬
tura, fcilicet Chorepifcopus S. Petri, Chorepi¬
fcopus S. Lubentii in Dietkirken , Chorepifco¬
pus S. Caftoris in Cardona , Sc Chorepifcopus
S. Agathaei in Longuiono.
Habuit etiam Lugdunenfis: nam apud Ado¬
nem in Chron. an. 8 1 o. Sc Hugonem Flavinia-
cenfem ann. 788. Agobardus Ecclefiae ejufdem
Chorepifcopus Leidraao in Lugdunenfi Archiepi-
fcopatu fuffedus fu.iflfe dicitur. In veteri Charta
ex Tabulario Ecclefi* Gratianopolitan* fol. 14.
fub eodem Agobardo , Audtnus Ecclefa Lugdunen-
Jis Chorepifcopus dicitur. In Charta an. 8 5 9 . in Ta¬
bui. Eccl.Viennenfisfol. 20. mentio fit Conftantii
Chorepifcopi ejufd. Ecclefise. In Concilio Sueffio-
nenfi an. 853. fubfcribit ftatim poli Epifcopos,
Sc ante Abbates , Rigboldns Chorepifcopus fanda Re-
menjis Ecclefa : ut Vit aus Camerae enfis Ecclefia Chor¬
epifcopus, in Adis Concilii Tricalfini an. 8 6 7. apud
Sirmondum. In Charta Arnolfi Ducis Bajoario-
rum an. 808. mentio fit Chorepifcopi Ecclefia, Fri-
fngenfs, in Metropoli Salifburgenfi tom. i.pag.
1 3 1 . Chorepifcopus fve Archidiaconus Ratifponenfis
Ecclefa, ibid. to. 3. p. 340. Regimboldus Chorepi¬
fcopus Moguntinus, ad quem Epiflolam fcripfitRa-
banus. Godefridus de Mulfort Chorepifcopus Colo-
nienfis in Charta an. 1259. apudMaximilianum
Henricum in Apol. part. 2. pag. 3 9. [ Seufredus
Chorepifcopus Cenoman. apud Mabillonium Ana-
3ed. tom. 3. p. 240. de Herlemundo Epifcopo
ejufdem urbis. ] Habuit denique Ecclefia S. Ste-
phani Metenfis fuos Chorepifcopos. Chartam
quippe Angilranni Epifcopi Metenfis fubfcribit
cum aliis Eredulius Chorepifcopus. Atque hi poft
Primicerium Sc Decanum recenfentur in Charta
Leonis IX. PP. apud Meurillium in Epifcopis Me-
tenfib. pag. 3 5 5 * Volumus . . . ut eadem Ecclefia &
ipfa ficrofaucta Domini Menfain honore ipfus d nobis
dedicata , tale privilegium inviolabiliter obtineat , ut
frater Epifcopos & Abbates , ac feptem ejufdem Coeno¬
bii Sacerdotes , & tres Canonicos de domo fandi Ste-
fhani , Primicerium , Decanum , & Chor epifcoporum
primum, ad ipfum principale altare nullus unquam
Miffas celebrare prafumat. Atque hi quidem Chor¬
epifcopi non alii erant ab Arcbidiaconis , qui vices
Epifcoporum agebant in ruralibus Ecclefiis, quo¬
modo nominantur in Charta Adalberonis Epi¬
fcopi apud eumdem' Meurillium pag. 3 09. Nam
Chorepifcopi , Archiprefbyteri , & Arcbidiaconi , di¬
cuntur AFmifiri Epifcoporum , in Concilio Aquif-
granenfi II. an. 836* cap. 2 . can. 4.
Scribit denique Browerus lib. 1. Antiq. Fuld.
cap. 3 . & in Notis ad 1 2. Poema Rabani Mauri ,
Abbates eo tempore Chorepifcopi munus obiif-
fe , exemplo S. Wigberti Sc Albuini Friteflarien-
fium Abbatum. Quod certe firmari poteft ex Ta¬
bulario S. Benigni Divionenfis , in quo nonfe-
mel occurrit Bertilo Chorepifcopus Abbas ejufdem
Monafterii fub an. 868. apud Perardump. 148.
CHO 586
150. 151.157. Sed quod per Sacerdotem fecundi
ordinis hoc loco Chorepifcopum intelligi putat ,
non omnino affentior viro erudito.
Chorepifcopos in Ecclefiis vacantibus creatos
innuit Hugo Flaviniae, an. 776. & Bercarius in
Hift. Epifcoporum Virdunenhumnum. 1 3 . Poft
hunc Epifcopatus ifiius Ecclefa per 1 2. annos vacuus
extitit: fed quidam fa vus Dei Amalbertus nomine ,
juxta morem illius temporis Corepifcopus factus , ip-
fatn regebat Ecclefiam, & in quodam oratorio fub hono¬
re omnium Apofiolorum quafi folitariam vitam ducebat.
Porro de Chorepifcopis multi exprofeflofcri-
pferunt , Duarenuslib. 1. de Sacris Eccl.Minift.
c.9.Bellarminuslib.deCleric.c.i7.Morinuslib.ii
Exercit. facr. c. 1 1 . Sc de facris Ordinat, part. 3 .
exercit. 4. Cellofius lib. 4. deHierarch. cap. 14.
Marea lib. 2. de Concord. Sacerd. Sc Imp. c. 1 3 .
Puccinellus in Zodiaco Mediol. part. 3 ..c.16 . &c.
^fCHOREUTES, Xopet /]»s, Saltator. Fragm. Poet.
Tinftus colore nolitis , Manu puer loquaci /. Egyptius
Cboreutes. ItaMartinius in Lexico.
CHORIALIS, Clericus, qui debet interefte offi¬
ciis divinis in Choro celebratis. Statuta Ecclefiae
Pidav. apud Marten. tom. 4. Anecd. coi. 1074.
Ordinamus has fequentes ceremonias cum aliis cercmo-
nialibus antiquis & confactis in prafata Ecclefa , per
nos & Choriales nofiros uniformiter & inconcuffe ob-
fervandas . . . omnes de choro cum humilitate & devo •*
tione fellant genua , &c. Vide Choriarius.
fCHoaiALEs Pueri, in Bulla Pauli III. Papae
de faecularizatione Monachorum Infui* Barbarae
an. 1549. Vi de Chorarius.
CHORI ARE, Choros agere , faltare, inEpifto-
lis obfcurorum virorum pag. 5 2. Propinaverunt
dulcia cibaria & bene dapiverunt Principem & omnes
curiales , & pojiea Choriaverunt , & ego (leti in uno
confpicello quod potui videre.
«y CFIORI ARIUS, ut Chori alis. Charta anni 1327.
inter Inftrum. Hift. Meld. tom. 2. pag. 210. Ex¬
cepto Curato S.Sandini, quilicet ft Canonicus S.San¬
dini & Choriarius Ecclefa Meldenfs , ficut alii Ca¬
nonici. Altera Charta anni 136 5. ibid. pag. 236.
filuod f contingat feu contigerit aliquem feu aliquos
de beneficiatis , Choriariis ac fervitoribus , & qui Chc-
riarii aut fervitores dicta Meldenfis Ecclefa cenferi
debeant , fieri alicujusparochialis Ecclefa, redorem feu
redores , &c .
CHORICANUS , Choricista. Vide poft
Chorus 2 .
q CHORIEPISCOPUS , C h o r i p i s c o p u s. Vi¬
de Chorepifcopi ad lin. Neque tamen , &c.
q CHORIST A , Idem qui Chorialis , Gall. Chorifle ,
Hifp. Corifia. Bleynianus in Inftitut. Theor. &
Prad. lib. 2 . pag. 221. fi)ui pro fupplendis Canoni¬
corum vel etiam Parochorum defetlibus a fcifc utitur ,
Afcitii dicuntur , & d choro Chorifia. In Caeremoniali
Rom. Cantores vocantur Chorifia , quo nomine
donantur etiam Pueri Chorales in quibufdam Ec¬
clefiis. Vide Librum nigrum Scaccarii p. 6 7 1 .
CHORIT^E , [Clerici per potentiam magnorum intrufi.
Fortaffis mendum eft, ut dicitur in] Sangumita.
CHORIZ ANTIUM Sesta, in Germania & agro
Leodienfi an. 1 374. qui a daemonibus poiTcfii
choreis in plateis & in Ecclefiis vacabant. De hac
Radulphus de Rivo in Joanne de Arckel Epifcop.
Leod. c. p.Sc Gobelinus Perfona in Cofmodro-
mio aetate 6.c. 69.
«{[ i.CHORIZARE, Choros agere, faltare. Legi¬
tur infra in voce Trifcare , in Adis SS.April. to.2c
p. 3 2 6. Maii tom. 5. p. 323.de apudMenotum
587 CHO
in Sermonibus Quadragefim. fol. 48.verfocol. r.
^ 2 . CHORIZARE , Per choros concinere. Goceli-
nus Monachus in Miraculis S. Aug. Cantuar.to.6.
Maii pag. 404. {Jam hymnus laudationis Dominica
ter fanltijonus a Patrefamilias intonatur , & ah exci¬
piente Dei familia fublimiter ChorisLatur.
•f CFIORODlDACT ES , Chorodidascalus,
Cantor feu Primicerius Eeclefiae qui in choro ca¬
nentibus praeli apud Bleynianum pag. z 5 .
<([ CHOROPAL ASIUS. Vide poft Cura fub finem.
CtiOROR ARlUM , Officium Chorariifeu Can¬
toris. ColledioMS. Statutorum Ecclefiae Aquen-
fis ; Jjhiando Canonici fiunt in tabula pro Choror anis ,
refiponf oriis vel Ultionibus pojtt i , poffint ipji committere
Clerico vel Sacerdoti officium jtbi commi/fum , fi ipji
fuerint .... impediti. Per Refponforia vel Chororarias
lectiones intelligo Refponforia vel Lediones quae
canifolentab unoCboriali defignato.
^ CHORS. Vide Cortis.
1 . CHORUS , pro Menfura. Vide Corus.
z. CHORUS, Pars Ecclefiae in qua Clerus confiftit,
ac concinit. Ifidoruslib. 1 . de Ecclef. Offic. c. $.
Chorus ab imagine dictus eft corona , & ex eo ita voci¬
tatus. . . . Chorus enim proprie multitudo canentium ,
eft , &c. Honorius Auguftod. lib. 1. cap. 140.
Chorus dicitur d concordia canentium ,jive d corona
circumflantium. Olim namque in modum corona circa
aras cantantes flabant : ficd Flavianus & Diodorus
Epifcopi choros alternatim pfallere inftituerunt. Ada
Epifcoporum Cenomanenfium pag. 229. Summo
ccepit (ludio . .. f uperior es ejufilem Eajilica partes dili¬
genti folicitudine laborare , oratorium fcilicet , quod
Chorum vocitant , fedemqae Pontificalem , &c.
Certe hodieque apud Graecos ea pars aedis facrae
in orbem circumducitur , & fubfelliis Cantorum
ac Clericorum munitur , ut exlchnographiis Ec-
clefiarum apud eofdem Grxcos , quas repraefen-
tat Goarus adEuchologium , percipere licet. Sed
& Chorum Sophianum in ovalem formam con¬
tractum perhibet Petrus Gylliusin Difcript. CP.
lib. 2. cap. 3. Concilium Turonenfe II. cap. 4.
Ut Laict fiecus altare , quo fanet a myfteria celebrantur ,
inter Clericos , tam ad Vigilias , quam ad Adi (fas flare
penitus non prafumant : fed pars illa qua d cancellis
verfus altare dividitur , Choris tantum p fallentium pa¬
te at Clericorum. Concil.Toletan. IV. cap. 18.
cerdos & Levit a ante altare communicent , in Choro
Clerus , extra Chorum populus. Vide cap. 39. Milo
Monach. Elnonenfisin Vita S. Amandi :
Formab atque Chorus cantica mellifluus.
Chorus Abbatis, Chorus Prioris, iri
Vitis Abbatum S. Albani pag. 90. Et Ji fuerit
eleltus ( Abbas ) de parte Prioris , quam nos Chorum
Prioris appellamus , transferetur ad Chorum Abbatis ,
ubi fupremus ftatuetur. Dividebatur nempe Mo¬
nachorum Chorus in Ecclefiis in duas partes ,
quarum una a dextris , altera a finiftris erat , fibi-
que antiphonatim refpondebat. Qua parte Abbas
fedebat , Abbatis ; quaPrior , Prioris Chorus didus.
Chorus Conversorum, apud Caefariuml. 1.
Mirae. c. 3 5. ApudCarthufienfesParifinos,C/;or«r
Conver forum, Choro Fratrum praeftrudus videtur.
Chorus Invitatorii , Pars fcilicet Chori mo¬
nachorum , a quibus Invitatorium incipitur , in
libro Ufuum Ordin. Cillercienfis cap. 12.23.
Choricanus, ScChoricista, Jfiui canit in
choro , vel cum choro. Joan. de Janua.
Chorus, Inftrumenti mufici fpecies. Silvefter Gi-
raldus in Pefcript. Cambrise c. 1 1 . T ribus utun¬
tur inftrumentis , cytharis , tibia , & Choro. Ita Cbo-
CHO 588
rus , iri G t. Edit, %kc* , non lemel habetur in Ve¬
teri Teftam.
CHOSDRUS. Gloffi iElfrici : Chofdrus , vel Caftros,
Beo-mot>cji. Somnerus in Glolf. Saxon, legit
Coftrus , i. dux , rex apum , dux examinis , apialtra.
®[f CHOSl A , vel potius Chesia, ut in autogra¬
pho legitur , idem eft quod Cathedra a Gallico
Chaire vel Chaife , fedes epifcopalis , palatium
epifcopale. Excerptum ex Chronico Anicienfi
inter Inftrum. tomi 2. novae Gall. Chrift. coi»
2 3 7. Alium in fuperiori fornello Chojia Anicienjis
anno Domini M. CC. LXXIX. Ih quibufdam
aliis inftrumentis Chojia legitur pro re quacum¬
que , ut vocabulum Chofe , Galli Ufurpamus, Hi-
fpani cum Italis Cofa , quod a Latino Caufa rede
deducunt eruditi.
% CHOSlARlUS, Effoffor parietum fiatro , apud Lau-
rent. in Amalthea.
CHRENECRUDA , inLegeSalica tit. 61. quid fit ,
omnino non conftat. In hac , qui hominem occi¬
dit , nec in fua facultate habet unde legem , feu
muldam exfolvat, adjundis 12. juratoribus, ni¬
hil libi efte in bonis praeter ea quae tradidit , fa-
cramento cavet. Tum proximiores agnatos ad re¬
liquum muldee exfolvendum invitat , fada in
eos bonorum fuorum omnium ceffione , hac ce¬
remonia hoCque ritu. Domum fuam ingreditur,
& colledum de quatuor illius angulis pulverem
pugno teneris, ad limen revertitur, in coque ftans
ac vultu in interiorem domum obverfo, finiftra
manu pulverem in proximiorem agnatum trans
fcapulas mittit. Qup fado domo egreditur nudus,
ac fola camifia indutus, & palum manu tenens
fupra faepem falit. Tum agnati , five unus , five
plures compofitionem homicidii tenentur exfol-
vere. Si vero ii pariter folvendo non fint, aut ex
iis aliquis , iterum fuper illum Chrenecruda qui pau¬
perior eft , j ali at , & ille totam legem componit. Ex
quibus videtur Chrenecruda jallare , idem elfe
quod pulverem ex quatuor domus angulis colle-
dum projicere. Goldaftus & Spelmannus viri¬
dem herbam interpretantur: ex Germanico Gruen
Kraut, vel ex Belgico Groen , viridis , & Gruid ,
herba. Id improbat Wendelinus ,aitque hac voce
denotari purificationis adprobationem , ex Chrein, pu¬
rum , caftum, & mundum, & Keuren, probare :
ita ut haec vox referri debeat ad facramenta 12.
juratorum. [Eccardus, qui legit Chren ceude , ex¬
clamationem bonis cedentis elfe conjicit, quae a
Saxonibus , inquit, cum quibus vetuftiffimorum
Francorum dialedum exade conveniffie faepius
experti fumus , profertur : reneherute. Saepius jam
chreo pro reo vel ref cadaver : & cheriftiao cheretoge
pro beretog fupra didum vidimus , & infra cher-
vioburgius ex herbarius fadus occurrit : atque &
hic chrene pro Saxonico rene , Germanico retne po¬
litum eft, quod purum fignificat. Herut Saxon, va¬
cuum, ubi nihil eftfitem foras notat. Germani herraus
dicunt.Olim herUtz. pronunciatum fuiffe conjicio
exhutz. ejufd. fenfus vocula, quae inde contrada
eft... Integrum ergoCbrenechruda,ve\Cbrenecbruta
fignificat pure vel omni no vacuum fc.eft domicilium,
nihil omnino eft intus. ] Ut ut fit, legem hanc cor¬
rexit Childebertus Rex in Decreto cap. 15.. quod
& paganorum ritus faperet,& plures in bonorum
ceffione involveret: De Chrenecruda lex quam pa¬
ganorum tempore obfervabant , deinceps numquam va¬
leat , quiaper ipfam cecidit multorum poteftas.
CHREODIB A, Latrocinium in filva commiflum J
exufto ibidem corpore occifi , ne fuperfit indi-<
;99 CHR
cium facinoris. Vox , inquit Wendelinus, con-
fe<fta ex Gruy , <5c diven , quod eft , Jilvejlres latro¬
nes. DeCbreodiba , eft tit. 74. in Lege SalicaEdit.
Heroidi.
CHRESTUS , Utilis, commodus , ex Grec.
Hincmarus Laudunenfis: Nec inde debetis acedia¬
ri ,Jt de bis loquor , qua [citis , quia nihil poffum loqui
de feripturarum tramite , [altem Ji Jit Crefton , quod
nefeiatis.
^[CHRISIMUS, Nomen Chrifti abbreviatum in
antiquis inftrumentis fecundum diverfos cafur
fic XPS. XPI. XPO. XPM. ubi media littera £.
Graecum. Vox Chrijimus legitur in Anna!. Bene-
di<ft. to. 5. pag. 7. Vide Chrifimon & Benevalete .
CHRISMA , Oleum quod in Ecclelia confecratur.
Duplex eft; : aliud enim oleo& balfamo confici¬
tur , idque principale appellatur in Pontificali
MS.Senonenfis Ecclefiae , & eo unguntur qui ba¬
ptizantur, in vertice, & qui confirmantur , in
fronte , denique qui ordinantur. Alterum vero
eft fimplex oleum ab Epifcopo confecratum , quo
unguntur Catechumeni in pe&ore & fcapulis &
in fronte , antequam abluantur. Infirmi quoque
& energumeni eodem oleo unguntur. Vide Du¬
randum lib. 6 . Ration. c. 74. 8 4. & Steph, Du_
rantum lib. 1 . de Ritib. Eccl. cap. 2 o . De pofte-
riori oleo agunt Capitula Caroli M. lib. 6 . cap.
77. 175. lib. 7. tit. 95. 310. & Addit. 3. Lu-‘
dov. Imp. §. 1 .
Chrisma, feminino genere , apud Montanum
Epifcop. in Epift. ad Thuribium Epifcop. Pa-
lentinum cap. 2. [ & apud Mabillonium Liturg.
Gall.p. 248. coi. 2. Infiujio Cbrifma / 'alutaris , &c .]
Chrisma, Chrifmatis Sacramentum , quod ulita-
tius Confirmationis appellamus, quoniam non ma¬
nus impofitione tantum , ac lignaculo crucis , fed
& facra un&ione eonfummatur. Hinc Chrifimate
ungi , pro Confirmari , paffim apud Patres , quorum
locos congeffere Baronius ann. 3 5.num. 14.15.
& feqq. & alii qui de hoc Sacramento ex profeffo
fcripfere. Vide Capitul. Caroli M. lib. 7.C. 1 89.
Chrisma Sanctum pro [ubvertendis judiciis dari,
vetatur in Capitulis HerardiTuronenfisArchie-
pife. c. 2 2 . in Capit. Car. M. lib. 3 . §. 5 5 . & in
Lege Longob. lib. 3. tit. 27. Pre[byter , qui [an¬
itum Cbrifma dederit ad judicium [ubvertendum , pofil-
quam de gradu expulfiis fuerit , manum amittat. [Mu¬
tatorius to. 1 . Scriptor. Ital. part. 2. pag. 100.
coi. 2. haec adnotat in hunc locum : In Concilio
Turonenfi an. 813. can. 20. proditur invaluitfe
eam opinionem, ut crederetur, crimino[os Cb.i-
[mate unitos aut potatos nequaquam ullo examine com¬
prehendi poJ[e : hoc eft, in judicio five examine
aquae ferventis aut frigidae , crucis , ignis , pu¬
gnae ac in multis aliis experimentis , quae judicia
Dei appellabantur olim a tentantibus Deum fu-
perftitione publica , nunc ab omnibus Chriftianis
improbata.] Burchard. Decret. lib. 19. Bibijli
Cbrifma ad [ubvertendum Dei judicium. Vide Con¬
cilium Triburienfe cap. 4.
Chrisma subP r.e textu medicina , vel maleficii
donare Prefibyteri pariter vetantur in Capit. Ca¬
roli M. lib. 5. cap. 80.
Chrisma interdum fumitur pro jurifdi&ione Ec-
clefiaftica , feu illius diftridu : qua notione di¬
citur la Crefime de Bourges , in Coniuetudinibus de
Maifieres in Turonibus, & S. Cyrani in Brena ,
diftridus jurifdidionis Archicpifcopi Bituricen-
Iis, intra quem Cbrifma parochis diftribuere ei
licet.
CHR 590
Chrismal, Chrismale, Vas ECclefiafticum „
in quo Chrifma, feu facrum Oleum affervatur*
quod Ampulla Cbrifinatis dicitur Optato lib. 2*
Chrifimale vaficulum Ivoni Epift. 3. Vas ad oleum
Cbrifinatis , Anaftafio inS. Innocentio. HelmoduS
lib. 1. cap. 84. Viderat namque nocturna vifiione
Chrifimale m manibus fiuis , de cujus operculo [accre¬
verat novella plena viroris , qua confortata validam
crevit in arborem. Adam Bremenfts cap. 1 6 1 . Unum
vas Chrifimale argenteum.
Praefertim vero fumitur pro vafe in quo Chrifti
corpus affervatur. Liber Sacramentorum S. Gre-
gorii in Cod. Remenfi ■: Prafatio Cbrifmalis : Ore¬
mus , fratres carififiimi , ut Deus omnipotens hoc mitii-
fterium corporis filii ejus Domini noftri fijefiu Chrifti ge¬
rulum benedictionis , fi 'anili ficationis tutamine , defen -
Jionis donatione implere dignetur , orantibus nobis. In.
Ordine Romano, hoc loco , ifte praefigitur titu¬
lus: Prafatio vaficuli, in quo E uch ari filia reconditur.
Proinde de eo vafe intelligendus S. Coiumbanus
in Poenitentiali : JJut oblitus fuent Cbrifimal sper¬
gens procul ad opus aliquod , quinis quinquies percujfio-
nibus. Alibi : CuiCbrtfimal ceciderit , & nihil confrin¬
gens , 1 2. percufijionibus. Halitgarius in Pcenitent.
c. 1 o . Jjfiui non bene cuftodit fi 'acrificium , ... qui autem
perdiderit filium Chrifinal , aut fiolum f acrificium in re¬
gione qualibet , ut non inveniatur , &c. Adde Cu-
meanum de Menfura Poenitentiarum cap. 13,
Vitam S. Comgalli Abbatis n. 2 2 . [ & Antiquam
Colledionem Canonum Poenitentialium apud
Marten. to. 4. Anecdot. coi. 44. ubi de Eucha-
riftia : Jjhfi autem in plebe fiuum Cbrifinal perdide¬
rit & non invenit , xt. dies poeniteat , vel hi, quadra -
gejimas poeniteat. ]
Chri sm a l fumitur etiam interdum pro Corpo¬
rali , feu palla corporali. Glaber lib. 5 . Hift. cap*
1 . De Chrifimale etiam , quod d quibufidam Corporalis
appellatur , plurimum expertum eft praftare remedia, &c.
Et infra : Pannus tamen ille Dominicus aura flante
d contulo elapfius , plus minus duobus militariis avo¬
lavit. In Editis perperam habetur. Vide Be-
dam de Remedio peccator, cap. 1 3 .
Chrismal praeterea pro quavis palla , qua facrae con-
teguntur reliquiae , quomodo ufurpat S. Audoe-
nus lib. 2. Vitae S. Eligii cap. 71 . Et adiens Ba-
Jilicam , quam eo in loco veneranda ejus illuftr ab ant pi¬
gnora , pramififa oratione , coepit ex fimbriis Chrifimalis ,
quo tegebantur reliquia , fauces fiuas . . . perfricare .
Antiq.Fuld. lib. 2.trad. 38. Trado Domino Deo
& S. Maria , ad illas S. Alaria reliquias , qua pro¬
pria mea fiunt , qua ego ipfia conquifiivi , & qua in ipfia
capfia mea propria fiunt , & Chrifimale , ad quas ancilla
Dei ,qua in hoc eodem Monafilerio Domino defierviunt,
votum primitus [anilitatis & monaftica converfiationis
. . . promifi 'erunt.
Chrismale, dicitur denique veftis caitdida , qua
fiuper caput baptix.au ponitur , apud Durandum lib.
6. Ration. cap. 82. num. 1 6. cap. 9 5 . num. 3 .
[ Liber mutilus Sacramentorum , quem laudat
Mabillonius in praefatione ad Afta SS. Benedift.
fec. 1. pag. lvi. relatis ternae immerfionis ritibus
inbaptifmate tum obfervari folitis , fubdit: Hic
mittat Chrifimale in capitibus eorum dicens: Accipe
veftem candidam fianbtam & immaculatam, Chri¬
fimalis veftis , apud Joannem Epifcop. Abrincenf.
deoffic. Eccl. pag. 48. Chrifimalis pannus , in Syno¬
do Exonienfi ann. 1 287. c. 2. Ciceftrenfi ann.
1289. cap. 3 o. <Sc Belvacenfi cap. 8. quod habe¬
tur apud Gratianum & Ivonem , ubi non efleab-
furdum refertur Ji quis voluerit Cbrifinatis pannum
ypi CHR
iterum linire , & fuper alium baptizat um mittere. Qutc
aliis verbis habentur in Poenitentiali Theodori c.
4. Pannos Cbrifi natos iterum fuper alium baptizatum
imponi non ejl ab fur dum. Quippe olim , ut & hodie ,
baptizatorum ftatim atque Chrifmate in fronte
ungebantur, ne Chrifma deflueret, capita panno
candido obvolvebantur, qui odava demum die
ab iis auferebatur. Hinc S. Auguftinus Serm. 160.
ad Neophytos : Hodie odava dicuntur infantium , re¬
velata funt capita eorum , quod efl indicium libertatis.
Dudo lib. 2. Ador. Norman. de Rollone recens
baptizato : Congruumque efl tibi bis feptem diebus ,
quibus albatis Chrifnatis & olei vejlibus es indutus.
Et mox : Oclavo die expiationis ejus , veflimentis Chri-
fnalibus vel baptifmalibus exutus , &c. Mitra bapti¬
zatorum dicitur Honorio Auguftodunenfi lib. 5.
cap. 1x5 .In 0 clava die baptizati mitras deponunt , &
ab Epifcopo in fronte per Chrifma Jignantur. Cbrifma-
le capitium, in Concilio Rotomagenfl ann. 1059.
cap. 1 7. Ut in Albis baptizatorum , folummodo can¬
dela , & Chrtfmale capitium donetur , niji quid beni¬
gnitas humana privato concefferit. Myflicum velamen,
Carolo M. in Epiftola ad Odilbertum Mediola-
nenfem de Baptilfno. Statuta Aigidii Epifcopi
Sarilberienfis ann. 125 6. Et . . . mulieres fequentes
debent offerre Chrifnalia infantum ; nec Chrifnalia de¬
bent alienari , nec in aliquos ufus mitti debent , niji in
ufus Ecclejia. [ Chrifnalia puerorum baptizatoruin, &
fafcia confirmatorum crementur , vel abfcondantur in
terra , in Ecclejia vel in atrio , & cineres Jimiliter.
Ita Concilium incerti loci apud Marten. tom.4.
Anecd. coi. 162. Sabanum vocat Euchologium
Gr.p. 3 7 2 . Cucullum alii , qui ^onnwXXola-tiv ver¬
bo utuntur pro Albas deponere . ] Vide Capulla.
Chr is malis Missa. Vide Mijfa.
Chrismales Dinarii , Praeftatio qusea Pre-
fby teris pro Chrifmate quod circa Pafcha ab Epi¬
fcopo accipere folent 4 eidem Epifcopo exfolveba-
tur , quae ut limonia non femel damnata efl; a fum-
mis Pontificibus. Nummi , quos Presbyteri folent
dare eo tempore quo Chrifma accipiunt , ut efl apud
' S. Anfelmum lib. 4. Epift. 6 1 . Innocentius III.
PP. apudGregorium de Simonia cap. 3 6. Perve¬
nit ad audientiam nofiram quod cum olim quidam fuf-
fraganei tui pro Chrifmate certam confuevcrint accipe -
re pecunia quant itatem ,non metuentes poenam canoni¬
cam , & corregionem tuam eludere cupientes , tempus
facienda folutionis anticipant , recipientes in Jfiuadra-
gejima , quod recipere confuevere pofi Pafcha : & ut
caufam recipiendi difjimulent , nomen denariorum va¬
riant, Denarios quos prius Chrifmales , fecundo Pa-
fchales dicebant , Confuetudinem media JjEiadrageJi-
ma nuncupantes. Alexander III. eod. tit. cap. 16.
Audivimus quod nummos pro Chrifmate ab Ecclejiis
extorquetis , quos nunc Cathedraticum , aliquando Pa-
fchalem prafiationem , interdum Epifcopalem confuetu¬
dinem appellatis , &c. Ricardus Hagulftad. lib. 2.
cap. 3. Nec propter Synodum , aut propter Chrifma ,
nec propter aliquam Ecclejiaflicam caufam Epifcopo
Dunelmenji .. . aliquod debitum Jive aliquam confue¬
tudinem debet.
Chrismare, Confirmationis Sacramentum im¬
pertiri. Greg. Turon. lib. 2. Hift. cap. 31.C0M-
verfa efl & alia foror ejus. . .qua m barejbn Atiano¬
rum dilapf a fuerat , quaconfeffa aqualem Filium Pa¬
tri & Spiritui fando , Chrifmata efl. Ita lib. 4. cap.
27. deBrunichilde : Et quia Africana legi fubjeda
■erat ,. . . converfa , beatam 'm unitate confc/fa Trini¬
tatem credidit , atque Chrifmata efl. Adde lib. 5.
cap. 39. & lib. i. de Mirae, c. 6. Ex quibus locis
CHR 591
obfervare efl haereticos , maxime Arianos , fi ad
Catholicam fidem converterentur, nec Sacramen¬
tum Confirmationis accepiflent , chrifmate con-
fignari folere. Vide Avitum Epift. 24.
Ecclesiam Consecrare et Chrismare , in Vita
S. Popponis Abbat. cap. 1 1 .
Chrismare Fontes , Chrifma mifcere facris
fontibus , ubi fufeipitur baptifma. Ordinarium.
Ambianenfe ann. 1337. in Sabbato S. Benedicun¬
tur fontes & Cbrifmantur ,Jicut docet Miffale.
Chrismarium, Vas in quo facrum chrifma re¬
ponitur , in Concilio Autifiodor. ann. 578. c. 6.
Aft aliis videtur fumi pro theca reliqularia , feu
phyladerio, ut infra. Gregorius Turon. lib. 4.
Mirae. S. Martini cap. 3 2. Sed ille de pulvere beati
fepttlcri fecum habens, elevato Cbrifnario contra ignem ,
&c. Fortunatus inVitaS. Germani Parifienf.cap.
47. Cum Cbrifmariis fuis Diaconum direxit-, [qui per¬
currens ad hominem ut Jibi juffum fuerat , infirmi vif-
cera tangit. Altera die exoratus ipfe Sacerdos accedit
ad debilem . . . infirmum oleo bene dido perunxit.jVita.
S. Aredii Abbatis Lemovic. cap. 8. Aliam de fuo
Cbrif nario protulit ampullam , oleum quod de S. Mar¬
tini Ecclejia tulerat continentem. [ S. Audoenus in
Vita S. Eligii apud Acherium tom. 5 . Spicii, pag.
1 6 1 . Vidit quaji balfamum diflillarede Chrifmario .]
Chrismarium, Theca reliquiarum. V ita S. Are¬
dii Epifcopi Lemovic. Chrifmarium , quod beattf-
Jimus geflare confueverat , & reliquias habere San -
dorum a fe concitus excutiens , projecit in terram. Su¬
pra : Progreffus exin accedit ad locum , ubi venerabilis
Martyr jam longavis temporibus decollatus fuerat , &
cum pleniffma devotione de eodem loco parvijfma fa-
xorum , quod vulgo fabulum dicitur , in Chrifmarium ,
quod collo fuo gefiabat , lato animo pro facratts fandi
Martyris reliquiis condidit. StephanusEddius in Vi¬
ta S. Wilfridi cap. 3 z.- Regina vero ejus olim fupra
fata Chrifmarium hominis Dei fandis reliquiis reple¬
tum . . . juxta fe pependit.
Chrismatarium. Hieron. Rubeus in Hift. Ra~
venn.audor efl, Maximianum Archiep.vafcula 2.
ex auro , in quibus fandum chrifma fervaretur,
Ravennati Ecclefise dedifle , alterumque exftare j
cui fic inferiptum : Servus Chrifli Maximianus ,
Archiepifcopus hoc Cbrifmatarium ad ufus fidelium fie¬
ri jufft. Occurrit etiam in Synodo Wigornienfi
ann. 1240. cap. 1. in Concilio Mertonenfi ann.
1300. in decreto de ornamentis Ecclefite , [ in
Agnelli Libro Pontif. ] &c.
Chrismatio, Baptifmus. Charta Joannis Redo-
nenfis Epifcopi an. 1240. apud Auguftinum du
Pas pag. 594. Nullum ejufdem Ecclejia paroclm-
num ad jura parochialia admittens, niji m duobus caji-
bus necejfitatis , videlicet ad baptifmum ,jive Chrifma -
tionem , & confeffionem.
% CHRisMATORiUM,ut Chrifmarium, Vas in quo
facrum Chrifma reponitur. Ordinarium Canoni¬
corum Regul. S. Laudi Rotomag. pag. 315. Fert
cereum ad confecrandos Fontes praparatum , Subdiaco-
no quoque cum libro & Diacono cum Chrifmatorio. Oc¬
currit iterum in voce Spinetrum.
Chrismetare, Idem quod fupra Chrifmaref
Sacro chrifmate confirmare. Diploma Caroli M.
ann. 777. apud Mabillon. de Re Diplom. lib. 6.
Charta 52. Invenimus, ut neque Angalramnus Epi-
fcoptis (Mettenfis ) neque fucceffores fui... . in ipfo
coenobio ( Salonae ) pontificium habere non debeant , vi-
Ji Ji Abbas S. Dionifit expetierit ordinationes faciendi,
Chrifmetandi & tabulas benedicendi.
CHRISMON , Nomen Chrifli abbreviatum ad
inftar
593 CHR
inflar monogrammatis , ut fupra vidimus in voce
Chrijifmus , & in Benevalete.MsbiU. lib. 6. de Re
Diplom. in Syntagmatibus dittandi, Quomodo fiunt
privilegia Paparum : Chrifmon autem ejufmodi effi¬
giatur fpecie *. Ut plenius autem in hoc monogramma -
te *, & ut Chrifii nomen appareat i tali mea effigiare¬
tur fententia Jpecie *.
f CHRISO BOLUM. Vide Chryfobullum.
W CHRISO CLAVUS. Vide Chry foci avus.
% CHRISOPOLIS , Bilantio , Gall. Befancon. Hifl.
Mediani Monaflerii p. 147- in Excerptis Joannis
a Bayono de Abbatibus hujus loci : Hugo Cbryfo-
poleos ,idejl, Bifuntinus , Deo hominibufque dulcis i
&c. Scribendum fuifTet ,Chryfopolis , Urbs aureas
<0 CHRISTEMPORUS , Jbui Chrijium cauponatur ,
Laurentio in Amalthea, i. e. Qui Chrifto fervit lu¬
cri gratia, ut tempora fefe habent. Ignatius Marti
in epillola ad Trallenfes ex antiqua interpreta¬
tione : Fugite iflos , funt enim vaniloqui , feduttores,
non Chrifliani, fed Chriftempori , Chrifiilucriones , qui¬
que ex Chrifii nomine qu&fium faciunt.
«jj CHRISTIANARE , Catechumenum facere. Sta¬
tuta Synodal. Ecclef. Biterr. ann. 1368. apud
Marten. to. 4. Anecdot. coi. 645. Etji certum Jit
& indubitatum ipji Capellano fecundum formam pra-
d telam eos ( infantes ) fuiffe baptit-atos , nec etiam ca-
techifet , quod apud nos appellatur vulgariter Chrifita-
nare , fed inungantur in capite & inter fpallas oleo be¬
nedico ;& alia qualibet integr aliter fiant & dicantur,
qua pofi ablutionem vel immerjionem in aqua cum di-
tta forma verborum fierent , Ji in Ecclejia baptismati
fuiffent , excepto quod non interrogentur , Abrenun¬
tias , &c. Vide Catechifari. Le Roman de Partono-
ptx MS. ubi de Pagani ad Chriftianam Religionem
converlione :
Li Jfhiens seft mainte fois penet.
tl fufi par lui Creflienez ..
Et ne porquent moult sesjouifi
Jfftyant voit cil qui fe convertifi ,
O foi Cenmenra ca penfe
Tant qutl ait la Crefliente.
Rurfus :
Ne volt lijj^uens atendre mais
Jfiue cil ne foit Crefiiennez. ■ ,
Et en feint baptefme levet ..
Vide infra Chriflianitas , pro abfolutione, &c.
CHRISTIANI, primum appellati Chrifii cultores ,
Antiochiae, ut audior efl in Attis Apoflol. D. Lu-
cas. S. Auguflinus lib. 1. Retratt. 1 3. Res ipfa
qua nunc Chrifiiana religio nuncupatur , erat & apud
antiquos , nec defuit ab initio generis humani , quoufque
ipfe Chriftus veniret in carne , unde vera religio qua
jam erat , coepit appellari Chrifiiana. Cum enim eum
pofl Re furr ettionem, Afcenjionemquc in colum coepiJfeHt
Apofioli prodicar e primum apud Antiochiam, ficut feri-
ptumefi , appellati funt Difcipuli Chrifliani. Nicolaus
I. PP. in Refp. ad Confulta Bulgar. cap. 91. An¬
tiochena ('Ecclcfia ) in qua Conventu magno functo¬
rum fatto, primum fideles dittifunt Chrifliani. Eadem
habet Ifidorus lib. 1 . de Eccl. offic. cap. 1 . Vide
Athanaf. inDifputat. contra Arium, Gregorium
Nyffen. de Profeff. Chrifl. Juflinum, Tertullia¬
num in Apologet. & alios.
Chri sti an i interdum , qui Clericatum , aut Or¬
dines Ecclefiafticos fufeeperunt , unde dicuntur ,
in 1. 50. 125. Cod. Th. de Decurion. 1. 2. de
Pofllim. 1. 1 1. de Piflor. uti obfervat Jacobus
Gotofred. Ita Chrifiianos , Monachos interdum
intelligi a Patribus Graecis obfemtum a viro do*
Tom, II*
CHR 594
ttiffimo Joan. Bapt. Cotelerio tom. 1 .Monumen¬
to!. Ecclef. Graecae p. 794.
Christiani de Cinctura, ita vocati olim
Chrifliani in partibus Aegypti degentes , ut audior efl
Sanutiis lib. 2. part. 1. cap. 8. fub ann. 1230.
Appellationis rationem prodit B. Odoricus de
Porojulii inChron. quod a mundo condito per¬
duxit ad initium Pontificatus Bcnedidli XII. fub
ann. 1307. In ifla autem Babylonia habitant multa
millia Saracenorum . . . & multitudo Chriflianorum ,
qui dicuntur Cent urini , vel de Cintura , quia cingulum
portant latum , & veflimentum , per quod r e cvgno f cun-
tnr ab aliis ( Jacobitis fcilicet & aliis. ) Similia
habet Brocardus lib. 2. Elorum etiam meminit
Bernardus de Breydenbach in Itinerario Terrae San-
ttae, ubi de Japha : AdoJlittm autem fpelunca prodi-
tla Chrifliani de Cinctura , id efi de Fide S. Pauli , de
Rama & Hierufalem convenientes , &c. Vide Belo-
num lib. 2,Obferv. cap. 8 5. Academici Crufca-
ni : Centurino tl medejimo che cintura , fe non che e fo-
lo de glibuomini , differente, per che fuole firingerjicon
fibbie , 0 puntali di ferro , 0 dal altri metalli.
Christiani , didli olim Cagoti. Vide in hac voce.
Christianismus, Populus Chriflianus. Chron.
Reicherfpergenfe,deSaladini vittoria : Chnfiianif-
mum nefirum univerfum devicit. [Ludewig. to. 6.Re-
liq. MSS. p. 1 5 2 . in Laurentii Byzynii diario belli
Huifitici : Jfihip & Pragenfes Regiipji & toti quoji
Chrifii ani f no e xofi , eo quod promotionem Legis Dei &
fuam veritatem & communionem calicis celarent. ]
Christianismus, Idem quod Catecbifnus,ln -
flitutio fidei Chriftianae. Statuta Ecclefiae Biter-
renfis ann. 1 368. apud Edm. Marten. tom. 4.
Anecd. coi. 645 . B. Si vero Jit dubium eos fecundum
formam pradidtam fuiffe bapti-^atos . . . tunc faci at Sa¬
cerdos catechifmum feu Chrifii anifmum , & baptizet
eum , ita dicendo : Si baptiz^atus es , non te baptizo ;
fed Ji nones baptiz~atus , Vide Chriflianare.
CHISTIAN1SSIMUS, Regum Francorum titulus
honorarius. Vide Chrifiianitasmfra..
CHRISTIANITAS, Religio Chrifiiana, Chriflia-
nifmus. Annales Franc. ann. 785. Chrifliap.itatem
quam pridem refpuerant , iterum recipiunt. Vetus In¬
terpres Epiflolae ad Magnefios , quas S. Ignatio
tribuitur: Non enim Cbrijlianit as in fjudaifmum cre¬
didit , fed fjudaifmus in Chnflianitatem. Anaflafius
in Hift. Ecclef. Sicque dilatata efl inPerJide Chrifiia-
nitas. Ita in 1. 4. Cod. de Apofl. 1. 1 1 2. Cod. de
Decurion. 1. 19. Cod. de Judaeis & Cadic. 1. 5.
Cod. Th. de Speftac. apud Will. Neubrig. lib. 4.
cap. 1 3. & alios Scriptores paffiin. Crebro etiam
Christianitas, pro populis C hriflianis , feu
qui fidem Chriflianam profitentur , ufurpatur a
Scriptorib. Matth. Paris ann. 1 2 4 5 . Congregati
funt Lugduni ex totius fere Cbrifiianitatis latitudine
Pr alati. [ Chronicon Nicolai Trivettiad annum
1180. apud Acherium tom. 8. Spicii, pag. 480.
Rex fjerufalem licet lepra percuffus , adjutus tamen
Chrifii anit at e tranfmarina muniiiffimum caftntm fecit
fup er fluvium fjordanem .] Vide Lucam Tudenfem
aera 10 20. Anaflaf. inHifl. Eccl: pag. 3 6.Sanu-
tum 1. 3. part.i i.c. 1 2. &C. Jo. Villaheus lib. 6.
cap. 2 5. Tradifce fanttaCbiefa , e tutt a Chrifii anit a.
f Christianitas, pro Clericatu , in 1. 123.
Cod. Th. de Decur. & leg. I 1 . de Pifloribus.
Christianitas, ProfefTto Chriftianae Religio¬
nis, feu Chriflianifmi. Capitula Caroli ( alvi tit.
1 1 . Ut Aliffi omnibus denuntient in illa fidelitate ,
quam Deo & Regi unufquifque debet , & promijfam
habet, & in illa Chrifii anit ate , qua pacem proximo
595 CHR
unujquifque fervare debet , &c. Tit. i 7. cap. 5-
Mandat vobis , ut memores Jitis Dei & vefira Chriftia-
nitatis. Tit. 18. cap. 3. Mandat etiam ut recordemi¬
ni Dei & vefira Cbrifiianitatis. Tit. 30. cap. 5.
Qualiter autem nepos nofter Hlotharius non folum er¬
ga nos , & confianguinitatem nojiram , verum etiam
contra Deum &f aeram auctoritatem , & communem
Chrifiianitatem inde egerit , &c. Cap. 9 . Timeat Deum
& compefcat ifiud fc and alum , quod tam grande in ifi a
Chrifiianitate Jtne ulla nccejjitate efi generatum. Et in¬
fra : Pro amore & timore Deibonoret fe & fiuam Chri¬
fiianitatem , & fuum nomen regium. Concilium r£n-
hamenfe ann. 1 009. can. 20. Unujquifque Chri-
ftianus , prout fidei fiua in primis necejfarium efi , Chri¬
fiianitatem fiuam curet diligentius , & frequenter adeat
confefifionem , &c. Charta S. Bernardi Abbatis Cla-
revallenlis ann. 1 1 4 5 . in Tabulario Ecclef. Au-
tiliod. Nec etiam aliquam decimam Epifcopus fiervien-
tes , & homines Comitis tam per fe quam Ecclejiafii-
cos miniftros per Chrifiianitatem fiubmonebit , &c. Joan.
Sarilberienf. Epill. 275. Primo Deum , & ut dici
folet , Cbnfiianitatem fiuam objidem dabat. [ Charta
anni 1 2 2 4. in T abulario Montis S. Martini : Ad
omnia fupraditta fervanda , fide & juramento corpo¬
raliter & fiolemniter prafittis , fe & fua coram nobis
quilibet pro Jingulis obligavit , & Cbnfiianitatem fiuam
nobis & Epifcopo Noviomenji m ebfiagiumpofiuit. Alia
ejufdem Joannis Epifc. Charta anni 1221. ibi¬
dem : Sciendum quod praditti Theodoricus & S ara
uxor ejus Cbnfiianitatem fiuam nobis obligarunt fiup er
jam diClis omnibus firmiter obfiervandis. Qujbus po-
flerioribusin locis Chrifiianitatem fiuam objidem da¬
re , vel in obfiagium ponere, & obligare , idem vide¬
tur quod fub poena excommunicationis obligari,
quoniam , ut mox dicetur , 'a Chrifiianitate fepara-
bantur ex communicati.] Vide Procopium lib. 2.
Vandalie, cap. 2 6. extremo.
A Christianitate Separari, Privari ,
Excommunicari, Hincmaro Remenliapud Flo-
doardumlib. 3.C. 26. apud Nicolaum I. PP. Ep.
8. Herimannum de Rellauratione Monafterii S.
Martini T ornac. c. 1 1 2 . Chrifiianitatem auferre ,
excommunicare. Hugo Flaviniae. inChronpag.
243. Interim ipfie Chrifiianitatem mihi abfiulit , ita ut
nuptiales qui aliunde veniebant , Mijfam perdiderint ,
& corpus fiepultur as. Infra : JjhiaJivi Chrifiianitatem ,
nec habui , . . . Mijfam quajivt , & non habui , &c.
f Christianitatem Facere Alicui, id
efi , cum eo in divinis communicare. Vide An-
nal. Benedidl. tom. 5. pag. 42 2. ad annum 1 100.
f Christianitatem Reddere, Aliquem ab
interdidovel excommunicatione abfolvere, ibi¬
dem pag. 996.
Christianitas, Titulus honorarius , qui Fran¬
corum Regibus potihimum tribuitur , qui Chri-
fiianiffimi peculiari quodam jure ac praerogativa
etiamnum dicuntur. Epiftolalmp. Conflantinop.
ad Childebertum Regem to. 1. Hili. Franc. 3 9.
4° .J2u<t nobis de Chrifiianitate vefira opinio detule¬
rat. Occurrit ibi non femel , & in Epiftola Pela¬
gii PP. ad eumdem Childebertum apud Baron.
an. 5 5 6 . n. 2 5 . in Epill. Stephani III. PP. ad Ca-
rolum & Carolomannm Reges apud eumdem Ba¬
ron. an. 7 5 5 . n. 3 . in Ep. Pauli PP. ad Pipinum
Regem to. 3. Hift. Franc. pag. 73 4. & fequenti
Epill. in Epiftola Ludovicill. Imp.ad Nicolaum
PP.apud eumdem Baron. anno 866. num. 39.
apud Hincmarum Rem. in Quatern. pag. 382.
Sed & Gregorius Magnus feribens non modo ad
Brunechildem Reginam , fed etiam ad Mauri-
CHR . 596
ciumlmp. & Theudelindam Reginam Longo-
bard. hocce titulo illos compellat lib. 5. Epill.
63. lib. 7.1nd. i.Ep. 5. Ind.2. Ep. 42. lib. 1 2.
Ep. 7. Vide Diurnum Romanum p. 45.
CKF Sed a quo tempore praellituto Angularior eva-
iit & prorfus hereditaria Regibus nollris Chriftia -
nijfimi appellatio 1 Quidam Francicae gloriae ofores
id referunC ad Pium II. Papam , qui hac praero¬
gativa Ludovicum XI. dignatus fuerit ; verum
Pius ipfe II. hoc nomen heereditarium agnovit in
Carolo VII. Ludovici decelfore , liquidem eum
Ac alloquitur Epiftola 385. Elabitus es , Carijfime
Fili , devotiffimus Princeps Fidei , & Religionis no-
firapracipuus : nec immerito ob Cbrtfiianum nomen a
Primogemt oribus tuis defenfium , nomen ChrifiianijJi-
mi ab illis b&reditarium habes. Hujus rei locupletil-
limi telles etiam funt Principes Franciae in Epi-
AolaadCarolum VI. diredla , quam exhibet Ju¬
venalis Urlinus ad annum 1410. Ibi lic affantur
Regem ; Soye t. enoinCt & confacreji dtgnement , que
dii faint Siege de Rome & de toutes Nations & de tous
Royaumes Chretiens , vous efies tenu & appelle tres -
Cbretien , & Jinguli er ement renomme en adminifira -
tion devraye jujtice. Sed & Johan. Sarifberienlis ,
homo Anglus xii. faeculo E.pilt. 167. non ad
Gallum quemdam feripta, fed ad Archiepilco-
pum Cantuarienfem , ait : Audieram hac prius in
curia Chrifti ani (fimi Regis Francorum , apud Laudu-
num honefie & reverenter fuficeptus ab eo. Charta Do¬
nationis Johannis II. Comitis Pontici pro mo-
nallerio S. Valarici an. 1 1 9 1 . in Hili. Chronol.
Majorum Abbavillae : Ut monachi . valentius
exorent Dominum pro Philippo Chriftianijjimo Fran¬
corum Rege. Vide Mabillonium de Re Dipffem.
lib. 2. cap. 3. n. 5. & lib. 5. in notis ad Tabel¬
lam 22. Mercurium Gallicum meniis Februarii
ann. 1723. pag. 2 6 6 . & feqq.
Christianitas, [ Gall. Officialite , Cour de Chre-
tiente ] Fun&io , feu jurifdi&io , audientia Epi-
fcopalis , vel forum Eccleliallicum , cui Epifco¬
pus vel alius illius nomine prseell, quod vulgo
CunaChriflianitatis vocatu; ; Chrifiiani enim didi
potiftimum Clerici, & Cbriflianitas , Clericatus ,
uti fupra obfervatum : vel denique quidquid ad
facramenta Chrillianae religionis pertinet. Capi¬
tula Caroli Magni lib. 5. cap. 1 14. & Addit. 3.
Lud. Imp. cap. 1 1 6.Utlaici in eorum minifierio obe¬
di ant Epif copis , . . . & ut obedientes Jint eis ad eo¬
rum Chrifiianitatem fiervandam. Charta Willelmi
Conqueft. to. 2. Monallici Anglic. pag. 845.
P c acipio vobis ut recipiatis Cbnfiianitatem de Epifco¬
po Dunelmenji , & de Archidiacono fiuo , & pradiClo
Epifcopo Jitis obedientes de Chriftianitatis legibus , Jient
jufte debetis obedire vefiro Epifcopo. Simeon Du-
nelrn. lib. 4. cap. 8. Si injunxit , ut per Archidia-
conatus officium Cbrifiianitatis curam per totum ageret
Epificopatum. Leges Henrici I. Regis Angi. cap.
1 1. S unt alia quadam placita Cbrifiianitatis , in qui¬
bus Rex partem habet. Eadmerus lib. 1. Hili. No¬
vor. pag. 28 . Omnem auCloritatemexercendaChriftia-
nitatis illi adimere cupiebat. Adde lib. 4. pag. 9 5.
Charta an. 1 060. ex Tabulario Ecclelioe Abrin-
catenlis : Cogebantur venire Abrincas ad refponden-
dum de quacunque accufiatione contra Chrifiianitatem .
Infra : Et denariatas cera matrici Ecclcjia debent ,
ut fiedi Epificopali , de qua recipiunt conjilium anima¬
rum , Abbas per fe , vel per Decanam fuum oleum &
chrifima ad erogandum Prefiby teris ad Chrifiianitatem
faciendam. Vide Baldricum lib. 3 . Chron. Came-
jac. cap. 45, & 5 2. Monadicum Angljcan. tom.
5 97 CHR
i. pag. 8 90 .Hugonem Flaviniae in Chron. ann.
i 098 • pag. 2 43 . 144. Confuetud. S. Audcma-
ri in Probat. HiRor. Guinenfis pag. 194. Biblio¬
thecam Sebufian. Centuria 1. cap. 14. Chronie.
Andrcnfe pag. 6 45. Vitas Abbatum S. Albani
cap. 2.1 . Concilia Spelmanni tom. 1. pag. 3 1 1.
Ordericu m Vitalem lib. 9. & 1 o .pag. 721. 789.
Chartam Willelmi Regis Siciliae apud Baron. an.
1156. (Scc. In Tabulario Corbeienfi lib. 7. Ch.
3. Robertus Dom. Bovenfis vendit Monafterio
quidquid habet in vico Thanenfi, & le teredebors
le poni de Th anes dufque as Maillieres , enji come les
bonnfs le demonftrent , fauve le Chrefliente de l’ Eglife
devam dite , & cbe kiapp artient d le Cbrejliente, id
ell, quod ad jurifdidionem EcclefiaRicanTfpe-
dat. Vide Cuna Chriftianitatis.
f Christi an it ati s D f. canus, Q& in fuo di-
Rridu praeeR Chriftianitati. Charta ann. 12-73.
in Tabulario PortusRegii : Philippus Decanus Chri-
Jh unitatis Stampenfis , Notum facimus , &c. Charta
Ferrici de CluniacoEpifcopi Tornac. an. 1480.
pro Fundatione lex Canonicorum in Middelbur-
go : Vocato ad hoc Decano Chriftianitatis loci , qui Jt-
vhliter cum aliis audiet computa fabrica. Vide novam
Gall. ChriR- tom. 2. coi. 2 70. & coi. 1 004.
Christianitas, pro ablblutione peccatorum
in Confeffionibus Repe fumitur. Decretum Bo-
nifacii IV. PP. apud Petrum Damiani poli Tpilt.
19. lib. 5. <3t HolRenium in Colled. Romana :
Sunt nonnulli .. . afferentes Monachos, quia mundo
mortui funt , & Deo vivunt , fac erdot alis officii poten¬
tia indignos , neque poenitentiam , neque Cbriftianita-
tem largiri , neque abfolvere poffe per [acer dotalis offi¬
cii divinitus Jlbi injunctam pote flatem : fed omnino la¬
bantur. Eadem habentur in Concilio Nemaufenli
ann. 1096. nili. quod pofl Chriftianitatem , addi¬
tur , [eu abfulutionem , [ ut & in veteri Concilio¬
rum codice MS. Vide Lobinelli Hiftoriam Bri-
tann. tom. 2. pag. 2 8 1 .] Interdum pro Baptifjno.
Robertus Bourronus in HiR. Merlini MS. Si tofi
que leur enfant eftoient ne , rnaintenant qu ii avoient
Cbrejliente , il lesfaifoient apporter au Roy , &c. Le
Roman de f/ordain de Blaye MS.
L’ dutre hier le fis baptizicr & lever ,
Etmaitre el cbief famte Cbrejliente .
Le Roman du Renari MS.
Drouin , fait ■ il par S. Orner ,
Tu le feras Chrejlienner.
Si tofi con baptijiesxferont ,
fjamaisde ce mal ne cherront.
[Vide Chnjlianare
Christianitas, pro officio EcclefiaRico. Hu-
go Flaviniae, pag. 260. Cum apud urbem Senonum
Rex cum Regina fua per 1 5 . fere dies remoratus fuif-
fiet claujis tota urbe Ecclejiis , nulla f abi a efl ei Chri-
flianitas. [ Poffiet hic locus bc explicari , Nulla fa-
Ea efl ei Chrijlianitas , i. e. nullus cum eo voluit in
facris communicare. Agitur de Philippo I. qui
propter adulterinam cum Bertrada copulam fue¬
rat excommunicatus. Vide fuperius lineam , A
Chriftianitdte feparari.j
% CHRISTIANIZARE , ChriRianam dodrinam
edocere, ChriRianum facere. VitaS. Felicis Epifc.
Anglorum Orient. n. 1 2. tom. 1 . SS. Martii pag.
7 8 1 . E. Sigebert Ervo al di frater Chriflianijfimus fae¬
ce [fit , ceteros Cbrifii animans cum Eelice Epifcopo.
CI1RISTICOLA , ChriRianus, Cultor ChriRi.
Occurrit apud Prudentium & alios paffirn.
5j Christi cola, Monachus. Annales Franco¬
rum apud Marten. tom. 5 . Amplilf. Colled. coi.
Tom. II.
CHR 598
910. Anno dcccvi. Nec mora ( IVUlelmus Comes )
in deponendo comam fieri pajfus efl , quin potius die na¬
talis A pofl olor um Petri & Pauli., auro textis depofitis
vefhbus , Chrifticolarum habuit habitum , fefeque Chri¬
fticolarum adfeifei numero quantocyus congaudens effi¬
citur.
CHRISTIFEROS , Vexillifer , Alferez .. Ita appel¬
latum Alferum in Charta Beremundi Regis ob-
fervat Anton. deYepez, , in Chronico Grd. S. Be-
nedidi tom. 6. pag. 17. quod in Regio vexillo
Chriftus , vel certe Jignum Cbrifii , feu crux, effin¬
gerentur.
51 CHRISTILUCRIONES , Qui propter quaertum
deferviunt Chrifto. Vide locum in Chrijlemporus.
51 CHRISTUS, K fis-cc, Undus. Hinc propter un¬
itionem Chriftus fumitur pro Epifcopus in titulo
capitis 2. GeRorumGuillcImi Majoris Epifcopi
Andegavenlis apud Acherium tom. 10. Spicileg.
pag- 250. ubi fic habetur : Hic corpus Chrifti An-
degavenfis mortuum apportatum aut delatum ad An -
degavenfem Ecclejiam.
5ICHROCHIA , Baculus paRoralis , Gall. Croce [
vel Croffe. ChartuJar. Prioratus S. Petri dc Domi¬
na fol. 13 5.verfo : Domnus Epifcopus laudavit cr
confirmavit per Crocinam fiam in manu Domni Mago¬
nis Prioris. Vide Croca.
CHROCOM AGINA , Confettio exprefis aromatibus
chronici unguenti. Ita Papias MS. <3c Editus ; [ dem-
ta tamen afpiratione FI. ubique enim legitur Cro¬
comagma. ] Sed legendum videtur Crocomagma.
51 CHRONICA, JE , pro Chronica , orum, vel Chro¬
nicum , ci , in Concil. Hifpan. tom. 3. pag. 85.
It atius provincia Gall acia Epifcopus , fecutus Chroni¬
cam Eufebii Cafareenjis , &c. Occurrit rurfusapud
Muratorium tom. 8. coi. 6 26. ut & vox
51 Chronicator, pro eo qui feribit Chronicam y
Chronographus.
Chron 1 c a Infirmitas, Diuturna, em». Roderi-
cus Toletanus lib. 6. de Rebus Hifp. c. 3 5. Fere
per annum infirmitate Chronica tenebatur. NotilunC
libri Caelii Aurei. Siccenf. mft %povlw , & aliorum.
[Medicina Salem, edit. 1 6 1 2. p. 257 .In agritu -
dinibus acutis tenuiore utendum eft eluta, quam in Chro¬
nicis , id eft , lonfs ftcuti quartanis. Vide Cronia. ]
51 CHRONOLIST A , pro Cbronologifta , Chronogra¬
phus , Gall. Chronologifte vel Chronologue. MeiRer-
Jinus in HiR. Rerum Noriberg. apud Ludewig.
Reliq. MSS. to. 8. p. 1 1. Ego quiexattum& ngo-
rofum examen per me & alios Chronoliflas volo meam
opinionem ponere.
CHROTTA, Tibia , Cambris & Anglis , Crovode ,
InRrumentum m ulicum, n°craXiv. Fortunatus lib,.
7. Carm. 8.
Romanufque lyra plaudat tibi , Barbarus harpa ,
Gr&cus Acbiiliaca , Chrotta Britanna placer.
Hic multa commentatur Browerus , quse non
placent.
CHRYSENDETUM , Vas aureum in auro illiga¬
tum , ex Groec. K^s-sVcTeTc?. ^Elfricus in Gloffi Sax.
Chryjendela ( leg. Cbryfendeta , ^yltDena, vel ^e-
^ylt>e yatu. ^ylt>en , aureum Saxonibus To¬
nat , ;jyit>an , aurare, deaurare, yat, yata , vas.
f CHRYSEUS, ^ptlcrsi?, Aureus. Leibnitius tom. 1.
Scriptor. Brunfvic. pag. 1 5. in Introdudione cx
antiqua Infcriptione : Abbatiffa bona Mathild. hac
Chryfea dona Regi dans Regum. A udor hymni de
Epiphania apud Georg. Caliandrum p.ioS.edit.
Parif. an. 1616. Chryfea bractea , qu:e ut ibi monet
Clichtoveus, ufitatius dicerentur Munera aurea, j
% CFIRY8ID1NEUS , Auro intextus. VitaS. Dunj
rp>i
599 CHR
flani tom. 4. SS. Maii pag. 346- Cbryfdtneo fche-
mate ac biformi r enitentis electri colore gemmati m dif¬
fer er e geftiebam.Y idc Chryfendetum.
CHRYSO BULLUM , Chrysoboliwm , Chrysoeo-
lum. Bulla aurea, XpwoWxov Pachymeri 1. 2 . c. 5 .
Cantacuzeno, xputro/ SaXXct Xcyoc, Harmenopulo ,
Sc eidem Pachymeri lib. x . cap. 1 o. [ Xpv<rcCdxKiev
Continuatori Theophanis lib. 2. n. 20. lib. $.n.
2 6 . Anonymo Combefifiano in Porphyrog. n. 14.
Sc 40. in Lacapeno num. 40. Symeoni Logothe-
tse in Leone Phil. n. 2 3 . in Porphyrog. .num. 1 4-
Scc. ] Andr. Dandulus in Annalib. Calo-fjoannes
Imperator Alexio patri fuccedit , cui Dux ( Venetia-
rum ) Legatos mijit ,fibique Crifobolium d patre con-
cejfum approbari petiit. Idem ann. 1126. Tandem
Auguftusad cor rediens Ducem requirit , ut fbi Lega¬
tos mittat , pollicens Crifobolum pridem vetitum. Epi-
Itola Joannicii Regis Bulgariaein Geltislnnocen-
tii III. PP. Subjtgnat antea imperium meum ad fecuti -
tatemChirofobolum fuum. Ubi monuimus legendum
Chryfobolum , in Notis adCinnamum p. 486 . ut
Sc infra, ubi habetur. Et ut prafens Chirofubolum Im¬
perii noftri ratum & firmum habeatur , &c. V ide Bul¬
la aurea.
CHRYSOCLAVUS , Chrtsoclabus. Papias: Chry-
foclavus , aurata purpura f MS. Bituric. habet, Chri-
foclavus , aurata purpura, vel purpureum ; fupple in¬
dumentum.] Gloffi Graeco-Lat. Xfjo-oo-xfxov , Auri-
clavum. Aureis clavis dillindlus. Anaftafius inLeo-
ne III. Cortinas albas holofericas rofatas, habentes in
medio crucem de Chryfoclabo. Infra pag. 122. Item
vela modica de Jlauracin .... ex quibus tria habent
periclyfn de Cbryfoclavo. Ibidem pag. 127. Fecit
vefiem Chry foclabam cum pretiofs gemmis ornatam.
Occurrit ibi pluries. X^ve-oiXuCapiy.cc , apudCodi-
num de Offic. Auroclavatus , apud Scholialtem
Juvenal. ad illud Sat. 6.
Aut latum picta, veftis confderat aurum.
Auroclavas vefles miratur.
Velles Auroclavatas habet Vopifcus in Tacito &
in Bonofo, f<r0»T<*s , audior Vitae S. Eu-
dociae Mart. c. 8- tyva-oKXa.Gufi&v dixit Emanuel
Georgillas in Verlib.PoliticisMSS. de Mortalitate
Rhodi anno 1498.
ypva-cK.XctQa.fiifisriv jx aa-yi/xtiv stj tyvo-dq»;v.
% CHRYSOCOMUS , x^ueroKOfaiK , Auricomus , ca¬
pillis aureis praeditus. Epitheton Solis in Luit-
prandiHiltoria apud Murator, to. 2. p. 43 4.C. 2.
Nubibus omnipotens Hcloim quum condere Phoebi
Lumina Chryfocomi venerandus coeperit atris.
CHRYSOGRAPHATUS, Auro fculptus & infi-
gnitus ; xpva-cypaqtnh;. Epillola Valeriani , apud
Pollionem in Claudio : Scuta Cbryfuphata duo. Vi¬
de Aurigrafus.
CHRYSOPRASOBERILLUS. Fortunatus lib. 3.
de Vita S. Martini ;
Jgua palla ex humeris mixto Chryfoprafoberillis.
Ubi unicam vocem ex duabus confecit : nam <5c
Chry foventium , & Chryfoprafum dicebant : ac Cbry-
foberilltun quidem, cujus viriditas in aureum colorem
tefplendet , Chryfoprafum vero, ex heriliorum pa¬
riter genere, qui colore poni fuccum referunt , ut elt
apud ifidor.lib. iMOrig. cap. 7. Sed, ut verum
fatear , non omnino verfus fenfum percipio.
Quid enim efc hic , mixto ? an mixto Chryfo , feu au¬
ro , cum prafoberillis ? an vero unica \ ox , mixto
Chryfoprafoberillis ? MS. Codex S. Germani Pari-
fienfis hic praefert:
ffijJ.a palla ex humeris mixto Chry foph ara berillis.
At verfus pariter obfcurus. An palla Pharia , id
CHU 600
ell, Alexandrina auro Sc berillis intexta? Certe
melius divinent alii.
CHR\SULATUS, Auratus. Vide Brtbethus.
CHR\ SUS , pro Cbryfeus , Aureus. Murator, to.
3 . pag. 2 66. coi. 1 . ex Anallalio Biblioth. in Vi¬
tis Rom. Pontif. fguibus prae e dentibus ante Impera¬
torem in Chryfo triclinio fbi omnino ajf urgentem falu-
tabundi conveniunt.
CHSTIRINA. Ita appellatur menfura regalis apud
Bohemos. Vide Chartam Ottocarii Regis anni
1262. in Bohemia facra p. 5 4.
CHU CRU M , Saccarum , Gall. Suere , Picardis, Cha¬
ere. Fulcher. Carnotenf. lib. 2. cap. 1 . Mei flve-
flre , id efi , Chucrum.
CHULLEUS, Menfurae liquidorum fpecies. Vide
in Gomor.
«f[ CHUNCHLA. Vide Cornicula.
CHUNNA , Chunnas. In Lege SalicaEditionis He¬
roidi , titulus 80. ita concipitur: Incipiunt Chun¬
nas. Deinde in paragraphis fequentibus deferibi-
tur quot Chunna folidos efficiant, nempe in muU
<dis judiciariis. Ell autem Chunna ,quod Latinis
Centum , Flandris Hondert , Germanis Hundert. Ita
Chunna, ell numerus centenarius , five centuria
denariorum , fecundum quas centurias , omnes
legum illarum poenae pecuniariae conceptae funt ,
Sc fecundum eafdem denariorum fummaredudta
femper ad numerum folidoruna , 40. denariis in
foli dum putatis. Sic porro has Chunnas exequitur
hic titulus , quarum enodationem breviter hic
ex Wendelino proponemus.
§. 1 . Hoc efi unum tho alaftbi , folidis 1 1 1. cul¬
pabilis judicetur. Quae quidem ex illius fententia
haec fonant : femel duo cum dimidio, feu duo
folidi cum dimidiato, qui funt denarii Salici cen¬
tum : proinde pro folidis 111. rellituit ns.id ell,
duobus folidis cum dimidio , qui centum dena¬
rios conficiunt. Ita Wendelino , tho , idem erit,
quod 7-Voey, Germanis , feu duo, Sc abalepte , idem
quod helfte, dimidium. Atque ex his emendat §.1.
tit. 2. qui hifce verbis concipitur: Hoc efi unum
ahelepte cxx. denar. qui faciunt folidos m. culpabilis
judicetur. Sicque legit ; Hoc efi unum tbue-balepbthe
c. denariis, qui faciunt folidos iis. culpabilis judice¬
tur. Verum cum 120. denariis , qui faciunt folidos
m. praeferat etiam Editio pollcrior Legis Salic.ae
hoc tit. 2. Sc thoalafti, tit. 80. folidos 3. deno¬
tet , necelfe ell ut alia fit hujus vocis notio, [nili
utrobique librarii error fit , qui numerum rotun¬
dum fol. m. pro fol. iis. revera exprelferit, uti
vultEccardus , quiWindelini fententiam ut mi¬
nime dubiam ampledlitur.]
§. 2. Sexan Chunna , folid. xv. culpabilis judice¬
tur , fexchunnoe denariorum Salicorum, feu 600.
denarii, fol. 1 5 . efficiunt, divifionefafta per 40*
§. 3. SeptunChunna fol. xvn. culpabilis judicetur.
7. chunnae denariorum, feu denarii 700. divifi
per 40. dant folidos xvns. unde omiffam s pa¬
lam ell.
§. 4. Theuvealt (legevoalf) Chunna, folid. xxx.
culp. jud. 1 2. chunnae , feu 1200. denarii diviii
per 40. dant folidos 30.
§. 5. 'Time fepten Chunna folid. xxxv. culp. judic.
bis feptem chunnae , feu denarii 1 400. diviii pe*
40. dant folidos 5 5. Eadem muldla legitur tit. 2.
§. 1 o. Thua feptun Chunna denarior. mcccc. qui fAr
ciunt folidos xxxv. &c.
§. 6 . Theu voetiet ("leg. nuenet ) Chunna folid. xtv.
culp. judic. bis novem chunnae , feu 1800. denarii
divifi per 40. folidos 45. conficiunt.
6 o i CHY
i. 7. Tho to condi yoetb Cbunna foltd. Lxir. & di¬
midio culpabilis jttdic. Ubi Wendelinus reftituit ,
Thuo tofonai vuef Cb urina , &c. Id eff, denarii bis
milleni dc 5. chunnae , feu denarii 1500. di vili
per 40. dant folidos 62.
§. 8. Fitternu funde [olidis c. culp.jud. ubi Ieg.
Fitter tbu for.de. Id eft , quatuor millia denariorum
Salicorum conllituunt centum folidos.
§. 9. Actoetu funde fol. cc- culp abii. jud. id eft ,
odo millia denariorum 200. folidos conficiunt.
§. 1 o. Thcio te funde ter theo Cbunna , folid. dc.
culp. jud. Ubi Wendelinus fic reftituit : tbueio tho
fonde fittber Cbunna , &c. id eft-, duo millia ( de¬
nariorum ) dc 4. chunnae , feu 2400. denarii Sa¬
lici , feu 600. folidi.
§. 11. Fitter. :o funde thue aptheo Cbunna fol. dccc.
culp. jud. qux Wendelinus ita legit ac difpungit:
Fitternes botule tuvcmacl , acbiheo Cbunna , id effc ,
quadraginta fumpta bis , funt odo chunnae , quae
conficiunt folidos 800. Ego vero fic legeriin :
Fitter tofmde tbue , aerbeo Cbunna , id eft , quatuor
millia bis conficiunt 8- centenarios. [ Eccardus
reftituit : Fitter hunde tbue ahtheo Cbunna .-quae eo¬
dem redeunt. ]
Ex his locis , & aliquot aliis numerandi apud
prifeos Francos rationem deprehendit idem Wen¬
delinus , quibus ani , unum lbnat : tbue , tbeu
tbeo , 2. tres , tri, 3. fitter, 4. vuef, 5. fes , fex an ,
6. feptum, feptan. 7. acto , achtheo , 8. nucne , nue-
net , 9. toc , tocb ,10. av.il af , 1 1 . tboalaf tbalapta,
1 2. tbuotoc , zo. tritoc , 30. fittertuc , 40. vueftoc,
5 o . fejloc , 6 o.febentoc , 70 .acleotoc ,80. nuent oc t
90. bondi, Cbunna , 1 00. tofondi, tu fonde , 1000.
CHURCHESSET , Chursced. Vide Ciric fetum.
CHUREMANNI. Vide Cb orem anni in Cbora.
q CHUREREGTH. Vide Curerhet.
CHY ER , Dominus , ex Grxco «Jg/e? , feu potius
xupee, autxup/e, uti reccntiores Graeci efferebant.
Appendix Latina ad Hiftor. Willharduini p. 2 3 o.
Dederunt ipfam terram Imperatori Cbyer Alicali P a-
leologo Graco , &c. Ibid. Cbyer Andronicus , quem
Xor Andrinocbo vocat Raimundus Montanerius in
Chronico Catalanico Regum Aragon. cap. 199.
ubi Xor , effertur ut Chor.
CHYROGRAPHUM. Vide Chirographum,
q CIA D DA , Cialda, Cruftulum , Italis Cialda ,
Gallis Oublie. Vita B. Columbas Reatinae tom. 5.
SS. Maii pag. 345. Difiributis etiam largius azymis
non paucis , quos vulgariter Ci addas dicimus , eo forte
quia cb bauftim cum cyatho dantur. Cuidam nebulas
paniceas nominant. Ada S. Petri a Cruce to. 2. Ju¬
lii pag. 446. Cumque pra agrirudine infirmis prafen-
tia adejfe non pojfet , eofque folito crucis Jigno fanare ,
ad ipfos quafdam fcbedulas in pane atrymo , qui vulgo
dicitur Cialda [criptas rniitebat , in quarum prima hac
•verba erant. Cbriflus * natus-, in fecunda Cbriflus ++
pajfus-, in tertia Cbriflus +++ refurrexit , quibus mul¬
tos fanabat.
^CIAMBELLQTUM , Italis Ciambelletto , Gallis
Camelot , Pannus e pilis caprinis contextus. Dia¬
rium Magiftri Caeremoniarum Alexandri VI. Pa¬
pae: Dominus Maclovienfis (Guillelmus Brifonnet)
depofius ibi mantello & cappucino de Ciambello nigro
& liceto nigro , induit ipfum cappa Cardinalis Va¬
lentini' nfis.
CIANCA. Vid e Cyanea.
IT CIANGEE. Vide Tsuanga , Calcei , feu cothurni,
■ qui crura & pedes tegebant.
CIARRATANUS, Ital . Ci arat ano , vel Ceret ano ,
Gall. Cbarlatan , Circulator , dc per metaphoram.
CIA 602
Probitatis & pietatis fimulator. Angeli Pechino-
lii Litterae ad Innocentium VIII. PP. apud lllull.
Fontaninum ad calcem Antiq. Hortae pag. 490.
Frater montes nihil habet ( Mare hio Mantuanus. )
Bene puto , quod in illis montibus aliquid pojfet , quia
habet , ut dicitur, pedites (agittarios bonos: fcd extra
eorum loca & montes , prater iftos qui dicuntur Ciar -
ratani , qui portant falfas indulgentias , nihil habet ,
nec aliquid valet.
ClATICA , I? chias , ifchiaticus dolor, noffris Cia-
tique. Chronicon S. Trudonis lib. 1 2. Accreverat
ei paffio jam dudum in clune , quam Phy fici [olent Cia-
ticam appellare. Ciatica paffio , infra. [ Gutta Ciata ,
in Miraculis B. Edmundi Archiep. apud Marten.
tom. 3. Anecdot. coi. 1895.]
CIBAi , Tejfera quadrata , fcilicet t axilla, a cibo. Ita
Joan. de Janua : an a Cubo ?
f CIBANARlS,g9aa/? nnfira/ewrf.PapiasMS.Bitur.
*|f CIBANUM , f. pro Turbanum , Pileus Turcicus ,
Gall. Turban. Radulphus Coggesbale in Chronico
Terrae S. apud Marten. tom. 5. Ampliff Colled.
coi. 563. Capta autem civitate talem Chriftianis de¬
dit libertatem , ut quicumque in terra marique cum
fuis vellet abfcedere , abfcederet , qui autem fub pra-
fidium ejus remanere , tuti & fecuri remanerem ; qui
vero Filium Dei & crucem victoria ejus , diabolo injli-
gante , proh dolor ! polluto ore negare , Cibanum feri-
cum & farbuijfinum auro ornatum , equum & arma ,
amputato pelliculo membri verendi , ab ipfo Saladino
acciperet.
f CIBARE, Comedere. Rolandinus Patavinus de
Fadis inMarchia Tarvilina lib. 8. cap. xi. Itaque
Anfedifius nocte illa penitus non defeendit ab equo ,
bibere vel Cibare non meminit.
CIBARIA , Frumentum , bladuin. Fori Ofcae anno
1 247. fol. 5 . Et faciat molas molere , ut de Ciba¬
ria faciat farinam. Fol. 20 .Et Cibariam molendo fa¬
ciat ex ea farinam. Tabular. S. Eparchii Inculifin.
fol. 49. Unusnianfus debet 1 2. den. 1. arietem, 4.
fextar. de Cibaria, 1 . manducalem, una borderia quam
tenebat Ranulfus debet 8 . den. 3 . fextar. de Cibaria ,
&c. Eadem notione accipi debet vox Cibarius p.
98 1 . ubi Cibarius aliudeftab Avena , quam Cwa-
tam appellatam offendimus. [ Vita S. Benedidi
Anian. ab ejus difcipulo feripta faec. 4. SS. Bene-
did. part. 1. p. 198. Siquidem fecerant fibi tuguria
congruis locis , in quibus ufqite ad novas habitarunt
fruges. Deficiente Cibaria rurfius ea qua in Fratrum
reponi jujferat ufus menfurare pracepit. ]
C 1 e ar iu s. Ada Murenfis Monafterii De¬
derunt fimeto Martino ad Cibarios tres modios , & tres
nucum. Infra : In Ried 4. modii de grano , 5 . de ave¬
na , duo modii de Cibariis ,
CIBIRIATICON , Idem quod Cerevfia. Vide
in hac voce.
C1BOLUM , Idem ac Ciborium , Pyxis in qua fer¬
vatur Euchariltia. Obituarium MS. Ecclefiae Mo¬
ri neniis fol. 35. Primis dominicis diebus cujufiibet
rnenfis , cum pofi magnam Miffam per Sacerdotem Ho-
ftia facra renovatur tam in Cibolo feu vafe pendente
fupra magnum altare , quam Curatorum . . . decantabi¬
tur per Sacerdotem . . . Colle fla , qua habetur in tabe -
leto in quo funt confcriptaColletta . . . Curatus qui Ci -
bolum detulit . . . habebit quatuor denarios.
CIBOR IU M , appellant Scriptores Ecclefiaftici ,
quod Ordo Romanus tegimen , dc umbraculum alta¬
ris. Alcuinus boem. 117.
Hoc quoque Ciborium Farculfus fecerat Abbas.
Illud autem quatuor columnis , iilque praealtis
attollebatur, dc infaftigiatam formam edudum
6 03 CIB
totum altare contegebat. Raynerius in Hiftoria
TranllationisSS. Martyr. Euticetis & Acutii: Cu¬
jus clauftri prominens pulcntudme decenti fafligiutn ,
columnis ambitum purpureis , fculptarum vario fche-
mate figurarum infgnitum , argenteum bajulat , quod
vulgo Ciborium dicitur , nitens pyraterium : fub cujus
Umbraculo altare Jimiliter ftatuitur , argenteis undi¬
que redimitum tabulis , &c. Vita fandi Baculi Epi-
Zcopi Surrentini : Ciborium quatuor columnis innixum
fupra altare fieri cura diligenti pracepit. Anaftafius in
fando Gregorio PP. p.44. Hic fecit Ciborium B. Pe¬
tro Apoflolo cum columnis fuis quatuor ex argento puro.
Ita paffim pag. 46. 6 a. 6 7. 6 8. 90. 128.131.
132. 133. 134. 143.186. &c. edit. Reg. S.
Chryfoftomus liomil. 42. in Ada Apoftolorum ,
enarrans verba illa : Faciebat delubra argentea Dia¬
na K xl TTtit; Ivi vade; scpfi;p£$ yiveaSxt , lirae iiiddpa. /aut p*.
JjFuomodo poffibile erat jieri delubra argentea '{fortajfis
adiculas & coopercula , qua Ciboria vocant. [ Bernar-
dus Mon. in Ordine Cluniae, part. 1 . c. 35. Post¬
quam autem Diaconus altare . . . incenfaverit . . .juxta
columnam Ciborii flans , thuribulum Converfo reddit ,
a quo & incenfatur , &c. VitaS. Odilonis Abb. in¬
ter Ada SS.Benedid. faec. 6. part. 1 . p. 6 8 7. In-
cccpit etiam Ciborium fuper altare S. Petri , cujus co¬
lumnas veflivit ex argento cum nigello pulcro opere de¬
coratas. Rurfus occurrit pag. 541. in Vita B. Ri-
charii Abbat. ] Ciboria vero cereis adornata & il¬
luminata fume teftatur Paulus Silentiarius in de-
feript. S. Sophias part. 2. v. 3 3 o.BernardusMon.
in Confuetud. Cluniae. MSS. c. 5 2. Ciborium illu¬
minatur , & ad majorem Alijfam omnes cappis utuntur.
Et cap. 77. Ad octavum refponforitm 24. cerei de
Ciborio accenduntur.
Ejufmodi Ciboriorum padim mentio occurrit,
apud Leon. Cft. lib. 1 . c. 20. lib. 3 . c. 3 1 . Flo-
doard. lib. 4. Hili. Rem. c. 1 9. in Chron. Con-
ftantienfi pag. 646. in Chr. S. Trudonis p. 3 49.
apud Eckeard. Jun. de Cafib. S. Galli cap. 5 . Ha-
riulfum lib. 3. Chronie. Centul. c. 3.Perardum
in Burgundicis pag. 111 . Ughellum tom. 6. Ital.
Sacr. pag. 548. [Miraeum tom. 1. pag. 2 1. edit.
1 72 3 .inTeftamentoEverardi Comitis an- 857.
ubi Ciboreum legitur. Hariulfum inVita S. Angil-
bertiAbb. inter Ada SS. Bened. faec. 4. part. 1.
pag. 1 1 5 . & faec. 5 . pag. 109. ubi de B. T utone
Epifcop. Ratifpon. ] &c. Aliquot ex iis locos de¬
dimus in Defcriptione S. Sophiae ad Paulum Si¬
lentiarium n. 5 7. ubi de Ciboriis, eorumque for¬
ma ac ufu multis egimus. His addo in iis Eccle-
fiis , ubi non exflant ejufmodi ciboria , ut ho¬
die fere apud nos, fupra altare umbraculum de¬
pendere. Synodus Colon ienfisann. 1 2 80. cap. 6.
Item pracipimus ut furfum fuper altare ad latitudinem
& longitudinem altaris pannus lineus albus extenda¬
tur , ut defendat & protegat altare ab omnibus immun¬
ditiis & pulveribus defendentibus. Ccremonial. Epi-
fcopor. lib. 1. cap. 1 2. Jfuod baldacbinum etiam
fuperftatuendum erit , fi altare Jit d pariete fe junctum,
nec fupra habeat aliquod Ciborium ex lapide aut ex
marmore confectum. Si autem adjit tale Ciborium , non
ejl opus umbraculo , &c. Adde c. 1 4. Necrologium
Eccleliae Carnotenfis : 3 . Idib. Decemb. obiit Cona-
tuis Britannorum Comes , pro cujus anima Berta Co-
mitijfa mater ejus altare hujus E c defis, decoro exorna¬
vit Ciborio.
Cim barium , perperam pro Ciborium , habetur
apud Gillebertum Lunienfem Epifcopum de U-
fu Eccleliaftico : Cmbanam , id efl , altaris umbra¬
culum. Hilpani Cimborio dicunt. [ U nde Cimborium
CIB 604
to. 4. Concil. Hifp. pag. 1 76. Fiat proceffio , qua
exie is de Choro in viam circuli fe extendant apud altare
majus B. Alaria infra Cimborium. Berntenii Chro¬
nie. Maricnvod. apud Leibnit. Scriptor. Brunf-
vic. tom. 2. p. 45 3 In cujus c ap fame dio , in po fe¬
riore parte inter Reliquias fub Cymhorio , poftea fecit
capfulam pro folemnius atque commodius fervando Do¬
minici Corporis pretiojiffimo Sacramento. ]
*[f Ctvoriu m , in Appendice' ad Agnelli Ponti¬
ficale apud Muratoriumtom. 2. Scriptor. Ital. p.
20 1 . coi. 2. C. Fecit autem & Civorium ex argento
fupra altare fanet s E. c cie fis, Urfiana.
fClVOR iu s , in antiqua Infcriptioneapud cum-s
dem Murator, to. 3. p. 82.C. 1. Eaificatus Est
Hanc Civorius Sub Tempore Domino Isostroi
Aioprando Rege.
Ciboria plerumque Sandorum corporibus im-
pofita legimus , quod ea fub altaribus tecondi
ibi e re nt , proindeque una cum altaribus unico
umbraculo tegerentur. GlolTator Hiffc. Schoiafti-
cae lib. 3 .Reg. c. 3 . Currum uicit Cybureum , 1. coo¬
pertorium , Cibureum 4. columnis eredum , fub quo.
arca & Cherubin effent, ut fit in multis locis fupra cor¬
pora Sandorum. Gregorius Turon. lib. 1. de Mi¬
rae. c. 2 8. de aede Vaticana Romae : Habet etiam,
quatuor ( columnas )i« altari prater illas qua Cibo¬
rium fepulcri ( S. Petri ) fuflentant. Hoc enim fepul-
crum fub altari collocatum valde rarum habetur. Ci¬
borium S. Petri dicitur in Epiftola Adriani PP. ad,
Carolum M. quae eft 5 9.10. 3 . Hili. Er. Illud au¬
tem conftruxerat Leolll. utaudor eft Anaftafius
in ejus Vita,& Baron. an. 1 1 3 o. Meminit etiam.
Vita Urbani V. PP. apud Bolquetum pag. 184.
[ Breve Chronicon Leodienfe apud Marten. tom.
3 . Anecdot. coi. 1 404. Cum B. Lamberto Patrono,
feret novum Ciborium , exterius argento & auro coq-,
pertum , inter quem ( lic ) ejus collocaretur feretrum x
levatus eft B. Florebertus. ]
Thiofridus Abb. Epternacenfis lib. 2. Florum
Epitaph. Sand. cap. 1 . de Sandorum corporibus :
De auro & gemmis extrudas & redimitas fortiuntuv
pyxides & capfulas , Ciboria , & pyramides. Et ijfc
verfibus eidem operi praefixis :
Exftruo pyramides, Ciboria , colligo flores :
Spargo fuper tumulos Sandorum carne facratof*
Et cap. 6. ejufdem libri 2. Ciboria pariter 8c pyra¬
mides jungit, non quod pyramides his locis aliao
fint a ciboriis, fed quod ciboria pyramidum for¬
mam referant; ubi dcSandis: Et b quam digne v
quam congrue , Regum Reges , profedo pauperes fpiri-
tu, poft habitationem cum habitantibus Cedar , opero*
ffftma ex auro & argento , ac lapidibus pretiofffmis
Ciboria & regias habent pyramides , qua quadam f-
militudine arca Noe a latitudine excrefcentes angu
flantur in altitudine : quia ignea virtus eas extra ho¬
mines igne fandi Spiritus ardentes & dilatatos in vif
c er ibus Chrifti fjefu per mandatorum Dei latitudinem ,
per viam vita anguftam & afcenfu difficilem, ad in¬
terminabilis gloria evexit altitudinem. Informa quippe
pyramide vinus ignea in Ciboriis, quibus d cubis nomina,
funt indita , penfatur anima perferiis cubica,. Infra:
In Ciborii vero forma conoide , qua columnarum fuften-
tatur columine , &c. Quae quidem licet prolixiora
eo adduximus , ut praeter ciboriorum formam ,
etiam vocis etymon, fecundum viri do&iflimt
lentendam , licet minus probabilem , Ledori in¬
dicaremus. Hinc in ciboriis repolita SS. corpora
legimus , apud Anfelmum in Epifc. Leod. c. 3 o.
Flugonem Flavin. in Chron. pag. 1 66. in Vita
S. Morandi apud Lambecium lib. 2. Cemment;.
<5o5 CIB
de Bibi. Caefarea pag. 897 • Vide Defcriptio-
nem ciborii aedis S. Marci Venetiis apud Sanfo-
vinum & Stringam in Venetia lib. 1. cap. 41.
42. & Ambrofianse Bafflicae Mediolanenfis apud
Puricellum in Monumentis ejufd. Bafflicae pag.
1 27. & feqq.
Perperam vero hanc vocem interpretati funt ,
Ugutio,qui Ciborium vas ejfe ad ferendos cibos d i-
xit : Gropperus lib. 2. deEuchar. cap. 2 5. qui
Ciboria , de quibus paffim Anaftaffus , pro pyxidi¬
bus, in quibus aflervatur Euchariftia, accepit:
& Goldaitus , qui Ciborium , apud Eckeardum ,
flafoncm effe cenfuit. [ In recentioribus quibuf-
dam titulis pro facra pyxide , in qua facrofandum
Chrifti corpus reconditur, reipfa iumiCiborium ,
Gall. Ciboire , probat inter cetera Obituarium
MS. Eccleffae Morinenffs an. 1440. pag. 1 3. ubi
ile : Die crajlina Otiava SS. Sacramenti debet cele -
brari Mi(fa de Requiem ad majus altare pro Domitio
Papa Clemente VIL quondam Epifcopo Morinenfi ,
qui dedit Ecclefia Morin. quandam cappam notabi¬
lem , ac vas f 'eu Ciborium deauratum ad deferendum
Corpus Dominicum in die SS. Sacramenti altaris .]
Ciborium, praeterea pro quavis fuperiori conca¬
meratione, quae quatuorpotiffimum pilis vel co¬
lumnis fuftentatur, ufurpat Gervaffu* Dorober-
nenfis in deferiptione Eccl. Cantuarienfis, quod
in ciborii fpeciem concludatur : Jgjiatuor pilarios
erexit , id efl , utrinfue duos : peracta bieme duos ap-
po fuit, ut hinc & inde tres ejfent in ordine , fup er quos
& murum exteriorem alarum , arcus , & fornicem de¬
center compofuit , id efl, claves utrinque. Clavempro
toto pono Ciborio , eo quod clavis in medio pojita partes
undecunque venientes claudere & confirmare videtur .
Infra : Eatium eft itaque Ciborium inter quatuor pi¬
larios principales , in cujus Ciborii elavem videntur
quodammodo Chorus & cruces convenire. Duo quoque
Ciboria hinc & inde ante hiemem fatia funt. [ Ob ff-
milem procul dubio rationem Pulpitum , Gall.
c/ube , didum eft Ciborium in Ordinario MS. Abba¬
tiae Piperacenlis an. 1301. Diaconus debet recipere
beneditiionem d Domino Abbate , genibus flexis , &
pojlea afcenduntCyborium , & Diaconus cantat Evan-
gelium. In pluribus Arverniae locis Cibory lingua
patria locus eft concameratus , in quo reponun¬
tur offa defundorum. ]
f CIBORNUS, Idem videtur quod Cibaria , Fru¬
mentum feu menfura quaedam frumentaria ; nam
enumeratis cenfibus de Jiligine , de ordeo & avena
in quadam Donatione an. 1 3 49. relata tom. 2.
Hift. Dalphin. pag. 5 96. coi. 2. additur: Item ,
de Cibornis cenfual. xxxvm. Cibornos , duas partes
unius quartarii , & feptimam partem unius Ciborni ,
ad rationem pro quolibet de vm. fol. vi. den. valent.
xvi. lib. nii.fol. ix. den. & piti.
CIBOSUS , Cibo plenus , Joan. de Janua.
^[CIBUS, Prandium, in UfibusFuld. MSS. His
temporibus oportet dari de celleraria Abbatis caritas
fratribus tam ad coenam quam ad Cibum.
fC ibusCanum, de quo tanquam de jure domi¬
nico fermo efl; in Chartulario Kemperlegicnli ,
idem eft , ut puto , quod paftus canum venatico¬
rum , de quo plura in voce Brennagium.
CIBUTUM , Arca cibaria, Joanni de Janua &Ugu-
tioni. InGloffis MSS. Magna arca. (jloii. Anglo-
Saxon. .ZElfrici : Cibatum , vel ctftella, Cejft , vel
Cape. Ex Gr. kjCmtc?, arca, velx/G? , capla. Cam-
bro Britannis Cib , eft vas quoddarff.
^ CICADA, f. Certus cantus feu mqficae modus,
quemGall. Cadence nuncupamus. Marten. dedi-
CIC 606
vin. Officiis antiquae Eccl. p. 1 o 5. ex antiquoRi-
tuali Eccl. S. MartiniT uron. Psft cantant Presbyteri
in cappicis fericts , Deus in adjutorium, & Chorus di¬
cit , Gloria Patri. Poflea incipiunt antiphonas duo in •
Jimul in Cicadis , & cum Alleluia & neuma finiuntur.
CdCADATIO. Joan. Sarilberienfis lib. 2.Metalo-
gici pag. 120. Gaudeant , inquit , Arift. Jpecies „
monflra enim funt , vel fecundum novam tranflatio-
nem ; Cicadationes enim funt , aut Ji funt nihil ad ra¬
tionem. Locus corruptus in utraque Editione.
f CICARE , Monachum facere. An pro fecare,
quod de iis qui monachatum ampleduntur , di-
dum fuerit , quia fecantur eorum capilli , feu ,
tondeantur! Charta Joannis de Tremoilia Abb.
Floriae, an. 1499. Abbas & Conventus de Regula
querebantur dicentes , Priorem non debere recipere no-
vitios , Monachos monachare feu Cicare.
fC icatio, Eadem notione, ibidem : Jftuya di¬
tius Abbas dicebat , Cicationem feu monach ationem
novitiorum ad ipfum pertinere , concejferunt quod Ci-
catio , receptio , monach atio , & habitus regularis im-
pojitio ad ambos pertineret refpetiive.
H CICATRICARE , Cicatricem inducere, Fefto, Gall.
Cicatrifer. Sidon. 1.6.Epift. 7 .Ut confcientia hiulca
vulnera veftro faltem Cicatricentur oratu. Ibidem :
Cicatricatum petius precatu levare ad veniam. Coei.
Aurei, lib. 4. cap. 8. Vulnera Cicatricantur.
CICENDELA , &c. Vide Cicindela.
CICERCULUS Color , Quj vulgo grifeus , dudo,'
inquiunt, nomine a cicerculo, qui audore Pli¬
nio lib. 3 5 . cap. 6. genus eft finopidis , feu ru¬
bricae , quae in Africa reperitur ; eit enim grifeus
color fubrubeus. Joannes Baptifta Confedius in
Colled. privileg. Mendic. ubi de Honorio IV.
PP. Fratribus Carmelitanis hifpida & inculta palla
indutis , cappam albam ftiper tunica & fcaptilari Ci -
cerculi coloris concejjit.
% CICHUM. Homagium Johannis Comitis Bur-
gundiae praaftitum Ecclefiae Agauncnfi 30. Se¬
ptembris an. 1246. Recordatus fuerat fe tenere ab
Ecclefia , Bracon cum omnibus appendiuis fuis & om¬
nibus , qua pertinent ad ejus dominium , vallem de
Mieges , Arefche , Chamblacium : fupra hoc praditius
Abbas apponebat in eodem feodo Chalme de Arlie
cum appenditiis fuis & Cichum illud , quod dicitur Ca-
flrum S. Mauritii , cenfuales & Pontarlie , Jicut in
fuis privilegiis erat. Vereor ne legendum iit Vi-
chum pro Vicum. Vici nomen belle convenit Ca-
ftro S. Mauritii. Vide Vici.
CICINDELA , Aa.fayrufU , in GloiT. vet. Noftris Ver
luifant. Ifidorus lib. 1 2. cap. 8. Cicendela ,fcara-
beorum fpecies , ditia quod volans candet , id efi , lu¬
cet. [ Plinius lib. 1 8. cap. 2 6. ait Lucentes vefpere
Cicindelas fignum ejfe maturitatis panici & milii. '] In¬
de id nominis tributum lychno, cujus vitrea na¬
tat ignis in unda , ut loquitur Fortunatus lib. 4. de
Vita S. Martini. Feftus , feuPaulus Diae. Cicin¬
dela , genus mufearum quod notiu lucet, videlicet i
candore ; unde etiam Candelabra putantur appellata.
Matth. Silvaticus: Pyrilampis , & lampyris, Gr.
Ctcendula , Cincendule , notiiluca.GloiX. Gr^ec. Lac.
KarcTwAa , Cicendela. Quo loco Candela eft lychnus
olearius, uti fupra obfervatum : Cefendelo , Ve¬
netis. Varie autem haec vox fcripta reperitur.
Nam
Cicindilis habetur apud Meffianum Prefbyt. in
Vita S. Caefarii Arelat. Unus de cubiculariis , dum
Cicindilem concinnaret, de manibus Juper lapides lapfa
efi , qua nec verfa eft , nec fratia, nec exttntia. Vita
S. Nicetii Epifc. Lugdun. n. 7. Oleum Cicindilis.
t>c>7 CIC
CicindiLS, apud Gregor. Turon.lib. i. Mirae,
cap. 5. 1 5. lib. 4. Hiftor. cap. 31. de Vit. Patr.
cap. 8.Fulbertum Carnot. Epift. 6 8. in Vitabre-
viore S. Sulpitii Epifc. Bituric. n. 1 2. &c.
C icendi l e , in Notis Tyronis.
'Cincidele , apud Auguftinum Serm. deTemp.
2 r 5 . ji pofjunt , aut cereolos , aut oleum quod in
Cinculelibus mittatur , exhibeant.
Cicendele, apud Papiam : Inde ( a cicindelis )
Cicendele , quia Jimiliter luceat , qua Cicindelia , vi¬
treas lampadas vocamus.
Cic in delum , Ugutioni , & Joanni de Janua *
Tburibulum ( lego Crucibulum ) vel lychnus , ( alias
Picinus ) & ponitur pro candela. Alibi : Lucinium ,
Cicendela lucerna. Ita Joannes de Janua , Cicen-
dulum , lychnum , vel candelam lucerna vocat , ut
Gloflar. Lat. Gall. Cicendellum , le Moucherofi de
chandele.
Cicindelus. Greg. Turon. lib. 4. Hift. n. 3 S.
Nam de oleo Cicindeli , qui ad ipfum fepulcrum quoti¬
die accenditur , c oecorum oculis lumen reddidit. Oc¬
currit. ibid. num. 31.
Cecendelf., apud Ughellum tom. 4. pag. 616.
& in Hift. Pergamenft to. 3 . pag. 1 98.
Cecindillus , apud S. Audoenum lib. 2. de
Vita S. Eligii cap. 47. $0. 7 6.
Cicendelus, in Regula Magiftri cap. 29. 44.
5 3 . 9 5 . & in Vita S. Vodali Benedidi n. 1 5 .
Cicendela, apud Fulbert. Carnot. Epift. 6 8.
Cicentillus , in Vita S.Tilonis Mon. cap. 3.
extremo.
CicinDella, in veteri Charta Cornutiana edita
aSuarefio : Cicindellas argenteas 5. & in Bulla Be¬
nedidi IX. PP. an. 1033. aPU(^ Ughellum tom.
1. pag. 1 24.
Cicindulum, in Epift. 9. Leonis IX. PP. ubi
perperam editum acindulis ; [ & in Vita S. Willi-
baldi Epifc. num. 19. ]
Cincendula, apud Petrum Comeftorem in Hi¬
ftor Scholaft. exod. cap. 62.
<j[ CICINI A, 0ia xuvaiduv , Dea Cynedorum , in Sup¬
plemento Antiquarii.
CICINUS. Codex Legis Salicae Carolino sevo con-
feriptus , qui Guelferbyti aflervatur , Eccardo
tefte in notis ad legem Salicam tit. 7. art. 8. Si
quis gallum , aut gallinam aut Cicinum vel gruam do~
mefticam furaverit. Hinc eruditus Adnotator pro
eo quod eft in textu : Si quis gruem aut tygnum
furaverit domefticum , mallet legere, Si quis gruem
aut ciconium furaverit domefticum. Legi pofle Cici¬
num indicat Papias MS. Bituric. ubi habetur t Ci¬
cinus , Olor ,id eft , cignus. Vide Cicones.
ClCLAS , Ciclatum. Vid e Cyclas*
CICLICUS , xuxXiKOi, Rotundus, orbiculatus. Fri-
degodus in Vita S. Wilfridi Epifc. in Adis SS*
Benedid. faec. 4. part. 1. pag. 724.
Hattenus excolicum quanto fudore facellum
Emerit , expofui ; numnam miracula quibo !
Ennea Ji melico chelim mihi carmine tangant ,
Septenafque jugem Ciclico dulcore forores ;
Aut Jim magniloqui multus fellator Homeri ;
Non plane abfolvam „• dittis jam cedo quibufdam.
Per Ennea , beneMabillonius novem forores in-
telligit & per feptenas forores , feptem artes libe¬
rales totidemque mechanicas : Ciclicus autem dul¬
cor, Chorus dulcis omnium artium intelligendus.
CICLUM , [Menfura liquidorum. ] Vide in Siclum.
^CICLUS. Vide Cyclus.
CICOMOLA. Charta anni 1 2 4 5 . in T abul. Epifc.
Autidiod. Cum contentio verteretur . . . & fuper hoc
CIC 608
quod amoveri faceremus Cicomolas , quas levari fece¬
ramus pro pedagto d tranfeuntibus.
% CICONELLA. Vi de Citonella.
CICONES. Gloftse antiquae MSS. Olores , Cignos , id.
eft , Cicones. V ide Cicinus.
CICONIA. Ugutio & Joann. de Janua : Ciconiam &
Ciconium vocant Hifpani lignum longum, quo in hor¬
tis hauriunt aquam , qua imitatur illius avis levantis
& deponentis roftra , dum clangit. Eam hortulani Te-
lonam vocant. Tale lignum invenitur modo fupr a quof-
dam puteos cum catena ferrea. [ Vide Ifidorum lib.
2 o. Orig. c. 1 5 . Nicolaus Specialis lib. 4. de Re¬
bus Siculis apud Murator, to. 1 o . coi. 98 7. Cum¬
que adhuc fjacium objtdioni cedere penitus recufaret ,
procul d caftro , ingens turris trabibus tabulifque con¬
fertis . . . conjlruitur , qua f minis occulte rotis contra
caftrum funibus trahebatur, habens in fummo eminen¬
tem longamque trabem , quam vulgo alii telonem , alii
Ciconiam voc ant , qua , poftquam lignea turris hare-
retfaxo, viros bellatores exponerent fupr a caftrum. j
GlofT. Lat. Gall. Ciconium , Soignole depuis. GlofT
Lat. Gr. Ciconia, 7rtXoi^yoo , fx»x^n. Hifpani etiam-
num Ciconnal dicunt. Vide Sebaftian. Cobarru-
viam in hac voce.
<f|\CICOTHUS, Paterae fpecies, apud Monach. Ger¬
manos. S.WillhelmiConftit. Hirfaug.lib. 1 .c. 15.
Ero Jigno patera > ex qua bibitur tres digitos pa umm-
flette , &Jic furfum tene. Pro Jigno Cicoibt , eodem fi-
gno pramiffo , hoc adde, ut digitum digito circumferas.
H CICULUM , GlofT. Lat. Gr.
CICUMA , Nodua. VideCecua.
*[f CICUMEA, Fulica. Papias MS. Avi$ eft , Galli¬
ce Foulque , pouleddeau. Forte legendum Ctcuma t
faltem eadem videtur notio.
CICURIUS, Prudens , gratus , cautus , aftutus , vafer ,
placidus t manfuetus : unde Cicurare , prudenter vel
manfuete fe continere , militare , manfuete facere. Jo.
de Janua.
CICURRIS , Domeftticus /«r. Papiae. Ugutioni vero
Porcus natus ab aprojilveftri & domeftica porca. Vide
Maialis.
CICUTICEN , Qui canit cicuta feu calamo. Si¬
donius Praefat. in Panegyr. Anthem.verfu 1 5.
AltaCicuticines liquerunt Manala panes.
CID, Dominus, vox Arabica, qua celeberrimum
illum Hifpanicum Ducem Rodericum Diaz. do¬
narunt Saraceni , ob praeclaram virtutem belli¬
cam , animique magnitudinem. Vetus Epita¬
phium apud Brizium Martinezium lib. 1. Hift.
Pinnatenfis cap. 46.
In hac tumba requiefeit Domna Eximinat
Cujus fama pranitefeit , Hifpania limina ,
Regis Santtiifuit nata , felicemque me fecit ,
Roderico copulata, gentes quem vocabant Cid ,
Hac in era millejimafuit hic tumulata ,
Centum & feifagejimafuit atratta & balfamata,
Martii Nonas fepulta , maneat cum gaudio ,
Bona quia fecit multa prafenti Coenobio.
% CID ALARIUS. Charta Ottonis II. Imp. ann„
990. apud Bern. Pez. Anecd. tom. 1. part. 3*
coi. 57. Mancipiis utriufquc fexns ,parfcbalkis,Cida-
lariis , vettigalibus , cunttifque utenjilibus ad eumdem
locum Kint jure ajf gnatis. Vide Cidelarii.
^fCIDARA, pro Cidaris, utitur S. Augufti-
nus Queft. 123. in Exodum.
CIDELARII. Charta Ottonis M. Imp. 950. pro
Ecclefia Paderbon. apud Meibonium : Cum . . .
manjtonariis , barfcbalkjs , aure artis , bruneariis , Ci -
delariis , molendinis , &c. Infra: Cidelariis , manjio -
nariis f barfcbalkjs , &c, Vide Metropolim Salif*
burgcnfeuJ.
6o9 CID '
burgenfem toin. i . p. 2 2 7. [ 8c fupra Cidalarius. ]
^1 CIDENTADANAG1UM. Vi deCitadanagium.
CIDFUNA , pro T ribuna. V ide in hac voce.
CIDIMA, vel Cadima , Joanni de Garlandia in
Synonymis Chymicis , Lithargy cum auri.
flCIDONES, Puerorum amatores. Gloff. Ifid. le¬
gendum effet Cy dones ; refpicitenim ad illud V ir-
gilii :
Dum fequeris Clytium infelix nova gaudia Cydon
Dardania ftratus dextra , fe cur ut amorum ,
Jfiui juvenum tibi femper erant, m; fer ande jaceres.
Ubi Servius : De Cretenjibus accipimus , quod in amo¬
re puerorum intemperantes fuerunt , quod pojlea in
Lacones & in totam Gr aciam tranjlatum efl , adeo ut
Cicero dicat in libris de Republica, opprobrio fuijfe ado-
lefcentibus , Ji amatores non haberent. Propter quod
Poeta Cydonem inducit amatorem. Novimus autem Cy~
donas Cretenfes dici.V ide & Donatum ibi. Haec poli
Graevium.
CIENT ADAGIUM , Cientagium. Vide Citada-
nagium.
f CIFATUM , Menfurae fpecies , ut videtur , a
fcyphofic dida. Tabularium Montis S. Michae-
lis : Robertus filius Alani dedit Abbatia fandi Michae-
lis terram duorum Cifatorum mellis ; hoc efl, quae de¬
bebat duo Cifata mellis per annum. Vide Ciffata.
CIFETUM. Rollandinus in Summa Notariae cap.
5 .Unum r uncinum f errantem cumCifito , & cum uno
freno & fella , &c.
CIFFATA, Menfurae genus. Madox Formul.
Anglic. Jfijyolibet die duas Ciffatas cervifia & unum
ferculum de Elemofynario , & patagium , quod ad of¬
ficium pertinet , & dimidiam marcam per annum &
unam veflem pelliceam. Exigua efl haec menfura , fi-
quidem uni homini duplicatur quolibet die. Vi¬
de Cifatum.
ClFO , Italis Ciffonc, Garcio, garciunculus. Ugutio :
Hifirio , quaJiCiffo, i. gefnculator , joculator , qui di-
verf os.gefius & habitus hominum fcit r e pr a fentar e. b\inc
forte noltri Chifon , pro re nihili. [ Vide Cbiffones. ]
CIFR^E, Chi l f R je , feu ZiferjE , Notae nu¬
merales. Noflris Cifres , [nunc Chiffres ] dicuntur
hae notae arithmeticae 1 . 2. 3 . 4. 5 . 6. 7. 8 . 9.
o. quarum prima efl unitatis, fecunda binarii,
&c. 9. novenarii : o vero circularis nota, quam
ex his folam alii vocant Ziferam , Georgius Valla
Ziphram , per fe quidem nihil fignificat ; fed
aliis notis addita., numerum multiplicat. Cujus
gentis aut hominis hoc inventum fit, feu litterae
fint , aut notae , haud conflat. Quidam ab Hebrai¬
co Saphar, quodfonat, numeravit, originem ac-
cerfunt. Vallalib. 1. Arithmetices cap. 1. Indis,
Orientalibusgentibus , inventum tribuit, argu¬
mento deferiptionis quae a dextris partibus infi-
niflras eat , quod Chaldaeis , Syris, iEgyptiis , &
toti denique Orienti efl commune* Alia alii com¬
mentantur, ut Cobarruvias, Voffiusin Mathe-
mat. Reinhartus Robigius lib. 8. Robigal. cap.
1. Odavius Ferrarius , Athanafius Kircherus in
Arithmologia , Daniel Papebrochi-us in Serie Pa-
triarch. Hierofolym. p. 5 5. to. 3. Maii , Daniel
Eluetius in Dernonflrat. Fivangel. pag. 647. &c.
Breviloquus : Cifra , figura nilnli. Parabolae Alani
de Infulis :
Inter narrantes Chilfram juvat e ffe fi ‘guras.
Idem in Plandu naturae : Illic vefpertilio avis her-
maphroditicaCifri locum inter aviculas obtinebat. Et
lib. 2. Anticlaudiani cap. 7.
f^ua ratione , quibas catejis , H , littera non Jit ,
Cum Jibi pr detendat feripturam , nomen & ufurn ,
Tom. II.
C1F 610
Sed Cifri loca pojjideat , folaque figura
ffus jibi defendens elementi prafer-at umbram.
Hcnricus Aquilonipolenfis in Lubecca lib. 2.
cap. 1 1 .
Ut pupa prafumjlt aquila ejfe , ajjnus leo quondam ,
Simia regnatrix , Cifra figura fore.
Scribit Theophanes ann. 2. Rhinotmeti , & 19.
Copronymi ^.314. & 3 6 2. Aral^ps neutiquani
numeros fua lingua exprimere potuiffe , idcoque
in defeiribendis publici aerarii codicibus , Chri-
flianos adhibere folitos fuiffe.
Ciph r JE , Characteres occulti , Gall. Chifres ,
quibus arcana & quae ab aliis, ignorari interefl ,
folent perferibiae fignificari. Illarum varias fpe¬
cies , Ciphras Jimplices , non Jtgnific antibus charalteri-
bus mixtas , duplices litteras uno charactere complexas ,
Ciphras rota, Ciphras clavis, Ciphras verborum ,
enumerat illuflrisVerulamius.Vide Hofmannum
in Lexico.
Cy fr je , pro Cifra feribit Bern. de Breydenbach
pag. 1 90. Itinerarii fui Flierofol.
CIFUS , pro Scyphus , Vafculum potorium. Oc¬
currit in Codicillo Bertrandi de Turre an. 1281.
apud Baluz. Hifl. Arvern. tom. 2. pag. 508. &
fupra in Caritas dicta menfura vini , &c. Chartu-
lar. Compend. Duo manutergia, tria auricularia ,
duo Cifi madelini.
CIGNONUS. Tabular.Priorat. de Domina in Del-
phinatu fol. 1 14. Et 8. jornales pro corovata , &
pro KL 6. den. de ublias , & 1 .fajfum de Cignonis ,
& dimidiam boxiam , &c.
CIHARE , Vocare. Gloffar. Sangerman. MS. num.
501. legendum Ciere.
CILIARE, eft detinere oculos avis( falconis ) claufos
cum palpebra inferiore fuperindulta ufque ad cilium.
Dicitur autem Ciliare pro eo quod cum palbebra infe¬
riore contegitur oculus ufque ad cilium. ItaFridericus
II. Imp. lib. 2. de Arte venandi cap. 3 7. ubi ci-
liandi falcones modum pluribus deferibit.
f CILIATURA , Cilium, Pili palpebrarum. Vide
locum in Rafpare.
CILIATUS, tvoQpuc ,‘inGloff. Gr. Lat. [Addunt aliae
Gloffae fimiliter Gr. Lat. Cilio magno pr aditus ; fed
melius in Supplemento Antiquarii, Pulcher fuper-
ciliis. ]
CILICIATUS, Indutus cilicio. A&a SS. Maii tom.
2. pag. 248. D. in VitaS. Staniflai : VademCra-
coviam Ciliciatus & nudipes.
f CILICIO, Caelum , Scapellum. Vide Calio.
CILICIUM, Vellis interior , feu fubucula ex pilis
animalium contexta , ( unde nomen ) quam Mo¬
nachi <Sc vitae fandioris viri ad domanxlam car¬
nem , fub caeteris veflibus deferunt , nedum cer¬
nitur , vanam procreet ollentationem : unde Ci¬
licium ab ordinario Monachorum habitu rejicit
Caffianus lib. 1 . Inflit. cap. 1 . dicens , fapere fu-
perbiam , & nullum corpori conferre emolumen¬
tum , impedire item laborantem , -neque fuo tem¬
pore in ufu fuilTe , nifi apud paucos. Gloffae Ba-
flllC. K iXwia. , t %a.yoi a.7ro K oi <Iu<rt7c vrctvu yug
ituias vor(pi%ov<ri ot roiovroi r qciyoi , ofiv ual rct tu rpi-
yflv eruvTifi/jLivaKixlnia. xlyovTcti. Jo. de Janua: Ci¬
licium, velamentum factum de pilis caprarum , vel ta¬
xorum, unde tentoria fiunt , & mortui operiuntur. Pau-
linuslib. 2. Vitae S. Martini ;
Jfiitin & contexto fetis coopertus amiEu,
Exaf a affiduo compunxit acumine membra ,
Ut tereret tenuem veflis nimis afperapellem ,
Et cutis ex tentis fi imulis attada paveret.
De ciliciis & cilicinis, confule Salmafium ad So-
Qjl
6 1 1 CIL
linum p. 48 8. Sa varonem ad lib. 4. Sidon. Epill.
24. Lindenbrogium ad lib. 24. Ammiani £c
Haeftenum.
Cilicia, feu K ixUia ■ Sc KiXixkix vocabant etiam
Graeci nuperi Centones ac feltra, quibus telorum
& lapidum, e machinis emifforum, vim retun¬
derent. npoxsiXiifj,/j.ccTa \y. t gxyetMV Tglpfiv , a cT» zx-
Xcvn KoJy.ia , Procopiolib. 2. Pcrfic. cap. 26. Vi¬
de Leonis Tadlica pag. 52. 61. 106. 231.
CILIO , [Cilium, Cilix. ] Ugutio : Hic cilix ,
quem vulgo cilionem, velCap feliam vocant. V ide Calio.
CILLABA , alias Cilliba , Menfa cibatoria , qua fini¬
ta comefiione removetur , & dicitur acilleo, es. hac
& ajftdela dicitur. Joan.de Janua. Fello Cilliba ell
menfa rotunda. [ Legendum Cibilla , ut & apud
Varronem lib. 4. de LinguaLat. cap. 25. Men-
jam efcariam Cibillam appellabant ; ea erat quadrata ,
ut etiam nunc in cafiris efi : 'a Cibo Cibilla dicta : pojlea
rotunda facta. ]
CILLLRL , Movere , apud Ifid. lib. 20. Orig.
cap. 1 4 . & in doliario Sangerman. MS. n. 501.
Vox ell veteris Latii. Plaut. Amphitr. Aliquem
hominem allegent , qui mihi advenienti 01 Ob cillet pro¬
le. MiraculaS. Dionyfii Parif. inAdlisSS. Bene-
di&.faee. 3. part. 2. pag. 359. Sole jam in occi¬
duas vergente partes , quadam adolefcula . . . textili
opere laborabat: cum repente ferrum radioli quo fla Cil¬
lebat , manni ejus adhaft tam valide , ut cruciatum
fe cauterii ferre voce querula tef aretur. 3/ide Cillaba.
CIMA , Cocumula , in GlolT.Iiid. [ Excerpta Pithoei
Cuma , non male pro Cyma. Pro Cocumula Grcevius
emendat Cumula. Forte melius Comula , ex his li¬
bri 1 7. Orig. cap. 1 o. verbis : Cima dicitur quoji co¬
rna ; eft enim fumant as olerum vel arborum , in qua vi¬
gens virtus naturalis eft. Pro Coma GloiTator fcri-
pferit Comula. Ut ut ell Cyma non Cima , k Graeco
y.vfx per crafin pro zuzjux fcripferunt Plinius &
alii. Ille lib. 9. cap. 8. habet : Cymas brajjic ad pri¬
ma» fe itione praftat proximo vere. Hic eft quidam ip fo¬
rum caulium delicatior teneriorque cauliculus. Hinc
Galli Cime , Itali & Hif ani Cima montis acumen
appellant, ac generarim cujufvis reiaftiorisfum-
mitatem. Charta Theobaldi Comitis Campaniae
pro Abbate Molilinenli an. 1233 .De itfdem ne¬
moribus capient Monachi quicquid ipjis necejfe fuerit
... tam in groffo quam in gracili ... a pede ttfque ad
Cimam. Potio probatilfima contra calvitium in
Codice veterum Canonum MS. decimi circiter
faeculi , eBibl. Illult. D. D. ChauvelinCuUodis fi-
gillorum regiorum :
Tres nimium Cimas dura de rupe revulfis ,
Tot pica f altus capies , tot fibila milvi ,
Tot fonitus laticum , rana tot fronte capillos ,
Virginis ex factis ternos compone maniplos.
Hac una vin eo calici coiigcfta terantur
Vafe rudi pilo , Baebi comixta liquore ,
Solis in exortu turbato porrige calvo ,
Mox teneros capiti cernes concrefcere crines.~\
Cimatio Areorum, Arborum cima fuccija.
V ide locum in Houfebote.
«JCIMATOR, Tonfor pannorum , in AdlisSS. Ju¬
nii tom. 3 . pag. 936. ubi de B. Michelina : Tertio
accedere debeant omnes mercatores , fartores , Cima-
tores , merciafii.
CIMB A, Capfa Reliquiarum. TranllatioS. Mauri
Martyris an. 1 348. Nonnullas Reliquias . . . de qua¬
dam capfa feu Ci.nba antiqua ( tranjlulinius. )
CIMBARIUM. Vide Ciborium.
■#y CIMBER M r rcat u rare m , f. Tantum mer¬
cis quantum Cymba vel Cymbula vehi foiet, Litterae
CIM 612
Philippi Aug. Franc. Regis ann. 1 207. apud de
Lauriere tom. 2. pag. 4 1 3 . Jfuac nmqae navis de
Imb eruta venerit ,ex quo caput de Guernes ir au fient ,
Rothornagy.im ventre , unde nos de unaquaque navi ha¬
bebimus unum Cimber mercatur arum, vel decem libras .
C1MBIA, orum , Joanni dc Janua, Pocula faci a ad.
fmilitudinem cimba navis. ExGr. zi/xCiov. ^lfricus
in Gloff. cap. de Vafis : Cimba , peip- -paet.
*j[ C1MBICES, Minima quaque plurum facientes , apud
Suffannaeum in Vocabula io, aGraeco zl/xCn^, Sor¬
didus, tenax & plus aequo parcus.
CIMBORIUM. Vide Cmbarium in Ciborium.
CIMBRI , Lingua Gallica latrones dicuntur, inquit Fe-
ftus. Gloffie MSS. Regiae Cod. 2062. Ki/atyU, b
'Ar.^-yq. Inde forte aut genti nomen, aut a gente la¬
trocinante atronibus ipfis.
CIMBRIONES, in JureHungarico , dicunturCu-
llodes canum regiorum.
C1MEDALIS, ut mox Cimelia , Supellex. Infor¬
mationes Civitatis Mallii, dc palfagio tranfma-
rino in Codice MS. Sangerman. Item pifces falfos ,
& copas , & alie a , & alia vittualia, oleum & rifumy
& Cimedales fecundum conditiones perfonarum.
CIMELIA , C 1 m 1 l 1 a , Thefauri , vafa , donaria
Ecclefiae, ex Graeco rx yM/xsftx : Supellex pretiofa,
quam quifque habet, Lexicon Gr. MS. Regium :
Ku/uiilxiov, t c xnroftlov tyH/xx. Hefychius : KiifxnXix,
uiLiuyf fx, xj t x x7t cQztx xftJLctlx, Homerus Ibad. £.
rioAXa' efjj Iv a<pve/« Trxrabg ZHfxttXix xutui ,
XaAKCt; n , "yguch; n, re trich-po?.1
Depojuivv pecunia , Senatori lib. 6. for. 8. Grego-
rius Magnus lib. 1 . Epill. 10 . Jgua de diverfs £q-
clefis Cimelia funi collecta . . . ferventur.
Cimi lia. Anaftauus in S. VitalianoPP. Sed & va¬
fa facrata, vel Cymilia fanctarum Dei' Ecclefi arum
tollentes , nihil dimiferunt. In Severino : Et fgilla-
verunt omne veftiariim Ecclefa , feu Cimbilia Epifco-
pi,&c. AliiCoid. praeferunt Cimtlia. Ad. m Bre-
menfis cap. i)'. Beati vero Remigii Cimiliacum in¬
genti honore fervavit Erema. [ Arnulphus in E' ill.
Mediolan. apud Muratorium to. 4. pag. 9. coi. 1.
Pracipue in tbefauris & Cynhliis omnibus, quibus in¬
comparabiliter affluebat. idc Paul. Warnefr. lib.
5. Hili. Langobard. cap. 1 1.
Cimeliarcha, 1 hefauri & cimeliorum c ullos.
Collatio quae fub JuRiniano fadlacll Conllanti-
nop. Vir venerabilis Eufebius Prefbyter , & Cinuhar-
cba fanctiffhna majoris Ecclefa. Kei/xy/jfyj.i , in 1.
hn. C. de Bon. audior, judic. poffid. & Nov. 40.
y.u/jJiXioquXa% in Concilio Calched. Adi. 10 . Vetera
Adla Ecclefiae Mediolanenfis apud Puccinellum
in Vita S. Simpliciani : Hic ad diu i. magtfkos cum octo
pueris Ecclefa Mediolanenfis , necnon octo Le lior es
minores cum Scola S. Amlrofii, & cum Cmiliarcha ,
numero 20. inter mafculos & feminas ad munus effe¬
rendum in perfona totius populi. Adde Ughellum to.
4. pag. 616. 6 56. tom. 6. pag. 156.159. 162.
170. 174. [Sumitur etiam feminino genere pro
Thefauraria in Annal. Benedidl. tom. 4. p. 21.
n. 5 o. ubi exhibetur Epifiola ad Elaicecham Sancti¬
monialem , urbis Jfujdilma Kimiliarchen. ]
Cimili archium , Locus ubi reponuntur Ksi-
/xr/Xix. Sacrorum vaforum ar anum, KtifanXia^pcitov ,
in Epill. 2. Gregorii 11. PP. ad Leonem 1 lau¬
rum in VII. Synodo. Vide Gregorium Magnum,
lib. t. Epill. 1 30. lib. 2. Ind. 11. Epill. 4 9. lib.
10. Epill. 45. Anallaf. Bibi, in Vita S. Jo. Elee-
mof. num. 26. 84. 1. 20. Cod. de Agricol.Ks/-
/xvXiocpuXaKtio v , in Nov. 70. cap. 4. GloRbeMSS.
Cimeliarchium , fecretanum principale.
(5i 3 CIM
f CIMEN, Somnus, dormitio, Gr. , uol-
y.»cris. Vide locum in Cimiterium.
i. CIMENTUM. GlolT. Arabico-Lat. Cimiento , Eli-
fpatiis : Fundamentum. Cimentarius , qui difpotut fun¬
damentum.
f 2. OMENTUM. Mendacium , cogitatum , in GI of¬
fario Sangerman. MS. n. 501. Legendum procul
dubio Commentum.
^1 CIMERI A , Cimerium, Impolita fummte ga¬
leae figura , Gall. Cimier , Italis Cimicro , Cimiere ,
apud Rymer. tom. 5. pag. 569. coi. 2. in Con-
ventionibiis Edwardi III. Regis Angi, cum Ja-
nuenlibus an. 1 3 47. Et in e Imum cum Cimeria, m
cujus circuitu erant littera dicentes : Edvoardus Dei
gratia Rex Francia & Anglia, & Dominus Hibernia.
Bernardus Thefaurarius de Acquifitione Terrae
Sandlae cap. 1 6 7. Injidebat enim equo magno & ipfe
forma procerus fupra galeam habens cervina cornua
pro Cimerio.
CIMESSOR, Homo conditionis abje&se, apud
Ammianum 28-4.
% OMETERIUM. Vide Coemeterium.
CIMETUM , Panni fpecies. Elidoria Abbatiae Con-
domenfis pag. 5 09. Fecit fieri unam infulam cum tu¬
nica & dalmatica de biffo feu Cimeto viridi , & tria
ve (liment a parata. Leg. forte Bruneto.
f OM1CO, Kofi^co. Gloff. Lat. Gr. Eli autem >wp/(»
feu xopl£o/ucti, Blandior , blande compello.
«JfCIMILIA, Cimiliarcha. Vide Cimelia.
CIMIL1NE , Ugutioni & Joanni de Janua, dicitur
vas aquaticum ad abluendas manus , ut dicunt b acinum.
Hac notione fumitur etiam apud Honorium III.
PP. in 5 . Compil. lib. 5 . tit. 19. c. 1. & c- 29.
de Verb. fignif. pro eo nempe vafe in quo Sacer¬
dos facra faciens manus abluit, & quo podmo-
dum uti folent Diaconi aut Subdiaconi , qui ei¬
dem deferviunt , ad excipiendas oblationes quae
offeruntur inter Midae folennia , dum patena po¬
pulo ofculanda praebetur : Ferum quia pofimodum
Sacerdos pradtcla Capella afjerens oblationum nomine
minime contineri ea qua ipji Capella in feftivitate om¬
nium S anciorum mittuntur , vel portantur ad illam, feu
ad domum Sacerdotis ejufdem intuitu defunttorum ;
necnon qua in Cimilini ponuntur , quod de altari fufci-
pit , &c. Tedamentum Guallae Biccherii Card.
Vercellenfis an. 1227. apud Aug. de la Chiefia in
Hid.Eccl. Pedemont. cap. 3 6. item relinquo ho -
fpitali S. Andrea de Vercellis omnia vafa mea argen¬
tea , fcilicet Ciminialia , cupas , & cultellos , &c. Ci-
minile manicatum , apud Thom. Archid. in Hili.
Salonit. cap. 16. Quidam formatum vo-
_ cabulum putant, led ex aquimanile abbreviatum
condat. V ide in hoc verbo.
«J[CIM1NETA, Caminus, Gallice Cheminee. Hili.
Dalphin. to.2. pag. 274. in Computo an. 1 3 3 3 .
& feqq- Pro reparatura Cimineta fala magna taren. 1.
5[ CIMINUM, Cuminum , feu cyminum fativum,
Gall. Cumin , Angi. Cummin. Charta Pacis inter Si¬
monem Epifc. Meld. & Fulconem Abb. S. Ger¬
mani a Pratis an. 1185. in Tabulario Meldenfi :
Semel in anno debetur Epifcopo Meldenfi ab Ecclefia
S .Germani procuratio fub hac forma, lx. panes de pane
' Conventus in eodem pondere & menfura. Pro coquina
x. fol.Parif. dimidia libra piperis & dimidia Cimini,
m. libra cera ad parvum pondus, vel una ad magnum,
&c. Eadem repetuntur in Charta Fulconis in eo¬
dem Tabulario alfervata. Charta Gifleberti de
Caorces an. 1224. in Archivo Monalterii B. Ma¬
riae de Bono Nuncio Rotomag. Reddendo inde an-
nuatim mihi & haredibus meis unam unciam Cimini in
Tom. II.
CIM 614
Pafcha. Madox Eormul. Anglic. pag. 231. Et red¬
ditu unius libra piperis er unius libra Cimini. Occurrit
rurfus in Praecepto Philippi Pulcri Franc. Regis
an. 1304.
% CIM1STERIUM , ut Cimiterium vel Coemeterium.
Charta Michaelis Epifc. Taralfon. in Libro rubro
S. Martini Sagienlis fol. 3 9. Concedo vobis. .. Ec¬
clefiam cum domibus , claufiris , Cimificriis , &c.
•Jf CIMITERIALIS Ecclesia, in qua human¬
tur corpora mortuorum. Stephanotius Antiquit.
Benedjbl. in V afconia part. 1 . pag. 6 6 9 . ex Char-
tulario Generenfi : Dederunt S. Petro Ecclefiam de
Sarfaa qua eft baptifmalis & parochiarum v. eft Cimi-
terialis.
CIMITERIUM, pro Coemeterium, nodris etiamnum
Cimetiere. Ebrardus in Graecifmocap. 8.
Eft quoque dulce cimen, inde Cimeterium.
Infra :
Eft ftatio terion , inde Cimiterium.
Ifo Magiller in Glodis ad Prudentium : Cymitron
Grace, Latine dormitorium. Hinc Cymiterium &Cy-
miteria dicuntur , id eft, dormitoria, in quibus fantti
quafi dormire videntur ufque ad diem judicii.
«[[ Cimiterium, Oblationes pro humatione. In¬
dex MS. Beneficiorum Ecclefiae & Dioecefis Con-
ltantienfis fol. 20. e Mufaeo D. de Cange : Levat
dictus Rettor Cimiterium cum pertinendis una cum al-
talagium. Vide Coemeterium & Sepultura.
C 1 miterium, Azyluscircum Ecclefiam. Char¬
ta Stephani Epifc. Redon. ex Archivo Majoris
Monalterii : Stephaniis Dei patientia Redon. Ecclefia
humilis mtuifter. Circa Capellam S. Autberti , ad re¬
fugium tantum vivorum , non ad fepulturam mortuo¬
rum, quoddam Cimiterium benedixeramus , inconfultis
' Monachis Majoris Monafterii , in quorum parochia
Capella fit a eft ; ideoque prohibemus ne fepultura ibi
abfque voluntate monachorum fiat.
f Cimiterium, Locus quidam feu vicus forte
prope Ecclefiam conditutus. Charta anni 1 249.
in Tabulario Cafie Dei de Jure.praepofitali veteris
Cimiterii de fjays. Homines Cimiterii de fjay vendere
vinum feu ft agnum debere in ditto Cimiterio.
f CIMN1FO , yiivctivEv Kotr/utfhif. GlolT. Lat- Gr. JjEti
ornat mulieres. Mendum ed pro Ciniflo. Vide Ci-
niferus.
CIMONA , Equi morbus, cum equus diu ftetit infri-
gidatus it capite , in qua fluxus rheumatis fit per nares
continue, veluraqua, &c. apudPetrum de Crefcen-
tiis lib. 9. de Agricult. cap. 2 4. Ubi vetus Inter¬
pres Gallicus habet Ctmorra , vertitque Morve.
Italis Cimorro , ed quod Gourme dicimus.
CIMOSUS. Conditutiones Petri Epifcopi Ruthe-
nenfis Legati Apod. in Cypro infula an. 1312.
cap. 3 2 'Jftupd folennes fiant Ecclefia per Pralatos ,
ubifatta non funt .. . de opere bono & folido , tamen
nullatenus Cimofo , &c.
C1MUSSA , Cimussator. GlolT. Lat. Gr. Cimuf-
fa , <r(p«. Legoo-ipaV», id ed, Ceruffa. GlolT. Gr- Lat.
MS. jfiiAvfiov, hac Cerujfa. Cimufator . Edi¬
tum habet Ctmujfa , & Ctmujfator.
CINABRIUM , Cinnabaris , Gall. Cinabre , ItaL
Cinabari, Cinabarino & Cinabro. Chronicon Par-
menfead an. 1 287. Et ob hoc fuit ordinatum, quod
unus alius liber de novo fieret ad exemplar illius , qui
erat ad facriftiam Majoris Ecclefia, & qui deberet
rubricari de Cinabrio. Vide Cinnabar.
f CINADA , pro Civada. Vide in hac voce.
CIN-fEDUS , , Candidam habens fron¬
tem. Supplem. Antiq. An Cinaedus, perditus , im¬
pudens teuKopU Twncs di&us, quod nihil erubefeat i
Q&ij
6i$ • CIN
«j[ CINAWERDUNIA. Vid e CineVoerdunia.
CINBOLUM, Campanula, tintinnabulum, quo
Monachi vocantur ad refe&orium , ab Occitano
tCi.nboul, Crotalum, Gall. Grelot. Vetus Ceremo-
niale MS. B. M. Deauratae Tolofanx : Finitifque
Vefperis. .. tenditur ad prandium, & in introitu pul fa¬
tur Cinbolum , deinde infquilla in principio & in fine.
Et paulo poli : Dum videtur Pnori , quod Jit hora
conde (Jens ( conderetis ) mittit aliquem de conventu ad
pul fandum Cinbolum pro collatione facienda , pulfato-
qite Cinbolo . . . omnes tendunt ad refectorium.
CINCENDELA, Cxncenddla. Vide Cicindela.
•[[ CINCIARE , Pipilare. Dicitur de pipatu feu gar-
ritudine paflerum. Vide locum in Braulare.
^[CINCIDELE. Vide Cicindela.
CINCIDES. T udebodus lib. i. Hilt. Hierofol. pag.
778. Alii mittebant Cincidas in pifeinam , & poftex
demittebant in os fuum.
f CINCINERIUM , Umbella, umbraculum , Gall.
_D<iE,olim Cincelicr. Inventarium Ecclcfix No-
viom. anni 1419. Item unum Cincinerium de tela
trium colorum. Bible Htfioriaux apud Eorellum :
11 and fjudithvit Holofernes gefir en fon lit, dejfous
un Cincelicr , qui efioit de faphir , d’ efmer audes , &c.
ouvrees d’ or &defoye , cire.
H CINCINNIUM. Di&a B. ^Bgidii Ord. Minorum,
tom. 3 . April. pag. 234. Redditur unicuique aurum
pro auro , fc arietum pro fc arieto , Cincinnum pro Cin-
cinnio. An pilum pro pilo, inquit Editor? Fere
crediderim idem eflequod Cincinerium.
CINC1NNCSUS, Cui capitii crifpi dependent. Papias.
CINCINNUS Sanguinis dicitur de fanguine
fluente , qui quali cincinnos defcribit. T ranllatio
S. Habundi Mart. inter AiltaSS. Benedid;. fec. 3.
part.i.p. 5 20 .Ecce Jubito illic dum quidam ejufdem
Patris Diaconus in findone munda Santti offa ulnis ge-
(laret , videt repente aforis in eadem Jindone Cincinnos
Sanguinis pendere , ac Ji eadem hora f anctus ille Max¬
tor gladio percuffus fuijfet.
^CINCTA, Cingulum, zona, Gall. Ceinture. Fun¬
datio Prioratus S. Petri de Salve an. 1029. apud
Marten. tom. 1. Anecd. coi. 150. Crucem unam ,
cafulas tres , fiolas , manipulos, CinHas viginti quatuor .
Abla B. Joagnoli , tom. 2. April. p. 9 5 4. fifijyam-
dam pulchram burfam cum Cincia. Rurfum occurrit
tom. 3. pag. 516.
f Cincta , Circuitus , ambitus , modus pifcandi ,
quo circumeundo pifces cinguntur 8c capiuntur.
Statuta Pifcatorum Mallii. MSS. Pifcatores utentes
ingenio Jive arte vulgariter appellata de Pofla , cum
qua magni pifces , pracipue tuni Cinguntur Jive accu¬
mulantur . . . cum qua pifces tuni illa arte & via Cin¬
ctarum accumulantur & capiuntur in numero infinito ad
utilk at em public ar ei , qua utendo & pifcando arte illa
de Corre k loco de la Corona in mari citra opinatur oc-
cajtonem dare pif 'cibus tunorum fugiendi, &Jic Cinctas
illas & captionem pifeium turbat.
CINCTORIUM, luvn, Cingulum, Gall. Cintture.
Ugutio : Cmitor tum , quo cingimur. Teftamentum
5. C a: lar ii Arelat. Leoni Prefby tero manutergium dari
volo , Domino meo Cypriano Epifcopo mantum , & Cin-
itorium meliorem dari volo. Charta Hugonis Ducis
Burgund. an. 1 o 77. pro Ecclefia Avalonenfi to.
6. Spicilegii Acheriani : Amitti 10. aurei, Cinttoria
6.ftoD aurea 8. &c. Gervafius Tilleberienlis MS.
de Otiis Imperial. part. 2. Vidieqitidem cum nuper
Ronu ejfem, allatam Cardinali Alagiftro Petro Ca¬
pit ano corrigiam de corio falamandra amplam velut
Cinctorium renum ; & cum ex contrectatione aliquas
fordes cont r axiffet , in ignem ipfam vidimus ab omni in-
CIN 616
quin amento purgatam , & in nullo confumptam. Adde
Orderic. V ital. lib. 6. pag. 616. 6 22.
Cinctorium, Pugio. GlolT. Lat. Gr. Cinftorium,
Parazonium vero fxtyyxv /xa^aifav Graxi
exponunt. GlolT. llidori, Cinttonum, gladius. Per¬
peram finitor tum ; & ita legendum apud Melam
cenfent plerique r AI ars omnium Deus , ei pro Jimu -
lacris enfes & cinctoria dedicant : pro tentoria. Mar¬
tialis lib. 1 4. Epigram. 3 2. de Pcrizonio :
ArmaTribunicium Cingere digna latus.
f Cinctorium Cer£, Filum cera obdudtum,
quo cingitur fepuJcrum Sandli, cui cin&oiium
illud devovetur. A&a B. Bertrandi to. 1 . SS. Ju¬
nii pag. 79 1 . Pofu.it fuper fepulturam ejufdem Bea -
tiffimi unum Cinitorium Cera. Ibid. pag. 794. Vovi,
cingere fepulturam ipfam cum uno Cinitorio de Cera.
f CINCTUM, f. Murorum ambitus , ut infra Cin-
tum. A&a confecrationis Ecclefix Urgellenlis
an. 819. Marea? Flilpan. coi. 7 6 3. Dande ipfas
parrechias de Valle Lordenjis , id efi , ipfam Petram
cumArgtlers,vel Sifcher,cum Linar s & Monte Calvo ,
Jive illa Cur nz, vel Mefapol, atque Tener s ,Jive Ta~
ravil , & illo Cincio , vel Currezano , atque illam Ttn-
till aginem , vel Oderam , feu ipfam Moram, vel illam
Jilvam , atque Bif auram.
f CINCTURA, Cingulum, Gall. Ceinture. Vide
Chrifliam de CinHura.
ilCiNCTURA ReginjE. Vide Zona Regina.
CINCTUS. Cinilus judex, a Principe delegatus, cin¬
gulo donatus. Senator in Pfalm. 2 9. Cingulum Ji-
gnificat quod ad judicis pertinet dignitatem : nam Cinita
patefias in ipfo vocabulo nofeitur confiituta. Sic enim
Cinilum dicimus judicem , quando ejus fafces honore f-
que declaramus , &c. Idem lib. 6. Variar. Epift. 2.
in formula Patriciatus : Hinc efi quod & honor ipfe
Cinctus efi, cum vacaret , nihil jurifdUtionis habens ,<
& judicantis Cingulum non deponens, &c. V ide lib. 4.
E pili. 4. Sidon. lib. 5 . Epift. 7. &c. Anaftafius in
S. Silveltro PP. Hic confiituit ut nullus Clericus . . .
ante judicem Cinctum c au jam diceret , nijiin Ecclefia.
Ivo Carnotenf. Epift. 241. Legibus autem non con¬
tinetur , 'mimo prohibetur ut Epifcopits a judice faculaxi
ad caufam Ecclefiafiicam vocetur , vel Cincti judicis
fententu fubjicutur. Adde Epift. 247. Papianus ad
lib. 1 . Sentent. Pauli tit. 5 . Jfijft apud Cwttos , aut
privatos judices fuerit de calumnia objectione convictus.
Ubi Cellotius ad Concil. Duziacenfe, perperam,
reponit civicos. Rabanus Maurus Poem. 4.
fjudex Pracinctus migrans tibi rite minifiret.
Non modo vero cindlus judex privato opponitur;
fed & Ecclcliaftico. J ^
CINCURRIS, Ugutioni dicitur porcus natus ex apri)
filveftri & domefiica porca. Vide Maialis.
H CINDACUM , f. pro Cendatum , Pannus fericus,1
apud Rymer. tom. 4. pag. 363. De pannis Tar-
fen , de fer ico , de Cindacis , de feta (J aliis diverjjy
mercibus, &c. Vide Cendalum.
CINDADUS, Cindalum. Vide Cendalum.
CINDATOR , Incantator, Magus. Vetus GlolT.
Cindator , yUe,. Quid li legamus Cinerator , ut ejuf-
modi malefici intelligantur , qui for til egi a fu a fa¬
ciunt in cinere , ut eft in Decretis S. Stephani Regis
Hungar. lib. 2. cap. 3 1. Vide Notas noftras ad
Cinnamum pag. /180. 48 x .
f CINDATUS. Vide Cendatus.
CiNDRA. Leges Foreftarum Scoticar. cap. 7. Ifie
efi modus pannagh, videlicet de qualibet Cindra, id efi,
de 1 o. porcis , Rex habebit meliorem porcum , & fa-.
rcftarius unum hogafirum.
C1NEF ACTIO , Veriio ia sifleirem. A<fta SS. Ju#
6 1 7 CIN
nii to. 3 . p. i 7 1 . de S. Bennone : Secum in f epuler o
invetita funt abfque omni Cinef actione. Hac notione
vocem Cinefactus ufurpavit Lucretius 3. 920.
At nos horrifico Cinefactum te prope bufio
Infatiabiliter deflebimus , &c.
CINEGILD. Vide Cenegild. A -
CINEOLUS, Pullus cigni. Vide locum in Errantis .
^[CINER, novis, Cinis. Supplem. Antiquarii.
CINERAGIUM , apud Guid. Papae Confli. 91.
quibufdam eft: jus comburendi herbas in filva ,
& ex iis conficiendi cineres. In Areftis an. 1285.
inReg. Olun fol. z6. Brefia & Cineres recenfentur
inter ufagia foreftae de Leonibus inNormannia:
fed legendum Civcragium docemus in hac voce.
CINERARIUM , Sepulcrum, conditorium in quo
cineres mortuorum conduntur , in veteribus In-
feript. apud Gruterum 418- 12.. 66 3 . 3. 850.
1 o . Hinc Cinerarii fines , & fepultuarii , apud Gro-
maticos pag. 304.
1. CINERARIUS , Qui pulvere unguentario ca¬
pillos confpprgit. Ugutio : Cavillo , qui calami-
firum calefacit , fctluet ferrum quo capilli crifpantur ,
hic vulgo Cinerarius dicitur. Vox Varroni , Catoni,
& aliis nota. GlofiT. Lat. Graec. Cinerarius , cTcCag?
fTa/pa;. Concilium Eliberitanum can. 6 7. Pro¬
hibendum ne qua fidelis , vel catechumena , aut coma¬
tos , aut viros Cinerarios habeant : quacunque hoc fe¬
cerint , a communione arceantur.
2. CINERARIUS, Qtn ex herbis deficcatis in ne¬
more cineres conficit , Cendrier , in Statuto Fran-
cifci I. Regis Franc. an. 1518. pro Foreftis art.
9. Charta an. 1103. ex Tabulario S. Amulphi
Crifpiacenfis : Stephaniis Comes volens ire Hterufa-
lem , de iis qiu ufurpaverat , fatisfecit : ufurpaver at
namque griariam ; & circam , exartos , & Cinerarios ,
& molendinum , &c. [ Chartul. SS. Trinit. Cadom.
fol. 41 . Hac deftructio ( nemorum) fati1 a e fi per car¬
bonarios & per Cinerarios & per vinditi ines. ] Char¬
ta Alienorar ComitiflTc S. Quintini ai\. 1 1 9 3 . in
jM. Pallorali Ecclef Parifienlis lib. 3. Ch. 1. In
pradicto nemore habeo Cinerarium , pedica-cium , ar-
cbiaHum , exartaiorem , &c. Occurrit etiam ibi¬
dem infra. Inquifitio de Forelta Aquillii ise in Re-
gefto Philippi Aug. Herouvalliano fol. 1 i8.CVm-
drerius habet vivum nemus ad faciendum fu tim reco¬
ctum , unum fcutellarium fe altero ad futim u fuarium.
Porro cineres confici in foreftis Regiis abfque IN
centia vetant paftim Regum Statuta de Foreftis ,
an. 1 5 1 8. art. 9. an. 1547- 15 66. 1605'. &c.
apud Claudium Rotijfeau in Colledione Statuto¬
rum pro Foreftis.
CINERASTIUM Argenium. Vetus Charta Lon-
gobardica apud Ughellum tom. 5. Italiae facrae
pag. 1 504. fifiuia jufcepturn completum apud me ha¬
beo pretium a vos jam nominata Domna Alaria Co-
mitijfa emptrice juxta lege veftra Romanorum , hoc eft,
argentum bonum Cinerafitum fpeclatum libras unde¬
cim , ut inter nos ftatutum fiint , &c. Acendrado Hi-
fpani dicunt. Vide Covarruviam de Veterum nu-
mifmatum coli at. cap. 2. n. 6.
CINERATUS , Ambuftus , redadus in cinerem.
Epiftola (Suiberti Abb. Gemblac. adGertrudem
virginem apud Marten. to. x . Amplilf. Colled.
coi. 931. Animalia quoque & altilia domeftica , aut
Cinerata, aut ab boftibus abducta. Supra in v. Caca-
iatus , Cineratus accipitur pro denigratus.
^CINERESCERE, Cinerem fieri, incinerem re¬
digi. Tertull. Apolog. cap. 40. de pomis Sodo-
miticae regionis : Si qua illic arborum , poma conan¬
tur oculis tenus t c at erum contacta Cinerefcunt . Ve-
CIN 6 1 8
tcra monumenta S. V>dorisapud Marten. to. 6.
Amplift. Colled. coi. 222.
Ne mireris homo , quod Adam fub humo Cinere fiat ,
Cui cognomen humus materiamque dedit.
CINERICII, Vocati Chriftiani a quodam Elindio,
quod cineres Sandorum «Sc reliquias fervarent &
colerent. Vide Durandum lib. i.Ration. cap. 3.
num. 26. At S. Hieronym. Epift. 5 3 . ad Vigi¬
lantium Cinerarios didos feribit : Os faticlum rur-
fum aperire & putorem jpurcijfmum contra f anctorum
Martyrum proferre reliquias , & nos qui eas fufpici-
mus , appellare Cinerarios & idololatras , qui mortuo¬
rum hominum ojfa veneremur. Ita Cineres f/o annis
Baptifta adorare dixit idem Hieronym. Epift. 17.
Vide Concinet at io.
CINEWERDUNIA. Lex Ripuar. tit. 33. §.2. Sic
ei placitum fuper 1 4. feu fuper 40 . vel 8 o. noctes de¬
tur ut Cinewerduniam fiam in prafentia teftium reci¬
piat. Occurrit rurfum tit. 72. §.3.6. 7. Editio
Heroidi habet Cina, & Cinewer duniam. Ubi Lin-
denbrog. Glolfar. Lat. Anglo-Saxon. ffivatermo ,
Cinewerdunia , German. Werdung , [quod pretium
reddit Eccardus: qui etiam putat eme idem cfle
ac Belgicum suiin , Saxonicum Jin fuus ; ut ita
Cinewerdunia fit Rei pretium ; Schilterus vero cre¬
dit, Cin , Cbin , IOn , Ken , Gen , idem efle quod
Gegen, ICegen , Mutuo, reciproce, ex adverfo :
Werdunia , IVerdung , i. e. bVarung , Cautio; eft
itaque, inquit, aliquis obligatus vel legis beneficio
& ipfo jure, vel exCme-yperdurua, i. pado. Germa¬
ni Gergewar dicunt cautionem de reconventione.
Pro Cinewerdunia Tilius legit Cive-veruunia. ]
f CINGA, Modus agri. Charta Vigilii Epifc. Au-
tiftiod. circa annum 670. apud Mabill. tom. 1.
Annal. Benedi£fc. pag. 694. coi. 2. Simili modo
Bajilica terram qua conjacct in villa, qua vocatur
Flivenafam Cingas m. Vide Andecmga.
C1NGELLUS, Apex, fummitas montis , Cabepa de
monte. Charta Sancii Regis Aragonum , apud Mar-
tinezium in Flift. Pinnatenfi lib. 3. cap. 23 .Et
afeendunus in illo Cingello ante S . Martinum , fuper
illa fonte unde apparet Fuarbe villa , & exterminavi¬
mus illum terminum de illa Ecclefia fancti Victoriam
de Ifns , quomodo aqua vertit, &c.
IT CINGERE, Obligare. Epiftola Magiftri Ordinis
Praedicat, an. 1 2 9 2 . apud Marten. to. 4. Anecd.
coh 1 8 5 1 . Ad quod minifterium ( pradicatioms ) exe-
quendum tanto diftnctius Cingimur , quatito ad hoc fo-
lum ex titulo nominis , fed ex pradicationis ojficio,pro
falute hominum nofeimur infiituti.
CINGILLUS , STp ocpicv, ^rnicv , in GlofiT. Lat. Graec.
Zonula, Strophium. Hinc
Cingillo, vel C ing i ll i o, apud Pollionem in
Claudio. uti rede reftituunt virido&^pro^/Hji/N.
CINGULA , Equi cingulum, quo illius pedus cin¬
gitur, Gallis, Cengle. GIoffteLat. Graec. Cingula }
u7to£uvh. Ebrardus Betunienfis :
Cingula funt hominum , Cingula firingit equum.
Rigordus an. 1 1 88. Aqua torrentis miraculofe tan¬
tum excrevit , quod attigit ufque ad Cingulas equorum.
[Ovidius ipfe de Remedio amoris:
Afpicis ut preffos urant juga prima juvencos ,
Ut nova velocem Cingula ladat equum.
Hinc Ifid. lib. 3 o . Orig. cap. 16. Cingula hominum
generis neutri e fi ; nam animalium genere foeminino di¬
cimus , has Cingulas. ]
i» CINGULUM, Diguitas, Magiftratus, honor. Sui-
das : idvo , to djriuiuu. Fortunatus lib. 7-Poem. 7.
Ad te confugiunt f te Cingula celfa requirunt?
Et Poifiu. 1 6.
6ip CIN
Auxit & obfequiis -pinguia digna tuis.
Synodus Remenlis apudBaldricum Cameracenf.
lib. i. cap. 14. &Flodoardum lib. 2. cap. 5. 18.
Si quis in quolibet gradu vel Cingulo conftitutus , aut
poteftate fuffultus , &c. [ Atto V ercell. Epifc. Epi-
ftola ad Azonem Priefulem apud Achefium to. 8 .
Spicii. 115- Si qui nefarium atque damnatum ma¬
trimonium ( in gradibus prohibitis) contraxerint ,
&ex priori matrimonio liberos non habuerint, Jiatis fuis
facultatibus c areant , & dos fifei juribus vindicetur.
Poft publicationem autem & Cinguli fui patiatur amif-
Jionem , etiam exilio puniatur. ] Cingulum prafcctura,
apud Gregor. Magnum lib. 8. Epiffc. 3 7. Cingu¬
lum dignitatis , in leg. 1. Cod. Theod. de Con-
du&or. dom. aug. & 1. 1 1 . de Muner. Vide Edi-
dum Theoderici cap. 73 . & inEpilogo , Novel.
Theodofii & Valentiniani de Metatis , Capitula
Caroli Magni lib. 5. cap. 228. lib. 6. cap. 71.
99. &c. praeterea Jacobum Gotofred. ad lib. 3.
Cod. Theod. de Pollui.
Cingulum Militare, Militiae, non fe-
mei in Cod. Theod. & Jullin. & alibi non femel.
Cingulo Militari Decorare , Militem
creare. Charta Philippi Magni Regis Franc. an.
1313. pro Petro DuChemin illius valetto: ffluem
hac infanti die Dominica ordinavimus , difponente
Deo Militari Cingulo decorare. [Epiftola Friderici
II. Imp. adRegem Franciae de Comite Provinciae
apud Martenium tom. 2. AmplilT. Collegi. coi.
1143. Et benigne in omnibus tanquam filium per¬
tractantes , Cingulo decoravimus Militari , de omni ho¬
nore ac terra fua iitveftientes ipfurn per vexilla .] Le
Roman de j/ordain MS.
Se mes chers peres mus Ceinjifl or le branc >
Et la colee vous donnafi mamtenant.
L’Ordene de Chevalerie MS.
Aprez. en fon eflant le lieve ,
Si le vous chaint d’une Chainture
Blanche & de petite faiture.
Sire, par chette Chainture ,
Efl entendu que vo car nete ,
Vo rains , vo cors entierement
Devez. tenir tout fermentent ,
Ainji com en virginite.
Vos cors tenir en nettete ,
Luxure defpirer & blafmer ,
Car Cbevaliers doit mout amer
Son cors a nettement tenir ,
Car Diex het mout itel ordure.
Li Roy refpont bien efl droiture.
Cingulum Militare Auferre, a 'litia
degradare. Sugerius in Ludovico VI. c. 21.
deThomade Maria: Cono Praneflinus 1 jopus
^ ... anathemate fcilicet generali detruncans \ngu-
ium Militarem ei licet abfenti decingif, ab omni ho¬
nore tanquam [celeratum & infamatum , Chnftidni mo¬
minis inimicum , omnium judicio deponit.
Cingulum Regale. VitaS. Bathildis Reginae,
de eadem : Sed & ipfurn regale, quo cingebatur pin¬
guium 'a [acris lumbis abflulit , fratribu[que in elcemo-
fynam dedit. Fortunatus lib. S.Poem. 4.
Pulcra topauacis oneratur Zona lapillis.
€ ingulum , inter velles Eccleliallicas vulgo re-
cenfetur. Stephanus Eduenlis Epifc. lib. ae Sa-
crament. altar, cap. 1 o .Cingulum quo alba confrin¬
gendo renibus coaptatur , &c. Vide Menardum ad li¬
brum Sacramentorum Gregorii pag. 260.
C ingulum Inscriptionis accipere jubentur
accufatores , quo fe ad poenam obligent per ca¬
lumniam , non probantes quam expofeunt accu-
CIN 620
fatis aut delatis infligi , in Conllitut. Sicul. lib. 2.
tit. 1 4. ubi alii vinculum legunt.
Cingula Dare Hosti, Oblidere, obfidione cin¬
gere. Will. Brito lib. 7 . Philipp.
Talia magnanimus bofli dare cingula novit.
f Cingulum Lapidum, Corona muri, ut con-
je&o , Gall. Cordon. Ghronicon Parmenfe ad ann.
1291. Elevata efl turris [antta Maria majoris Eccle-
Jia a Cingulis lapidum Jine archetis in futfum permul¬
ta brachia : & fattus efl ibi quartus circulus , & [unt
ibi quinque clavi de lignamine roboris.
2. CINGULUM , Regio fuis finibus definita , vel
terminus, limes. Ctngdum Florentinum , apud Fron¬
tinum de Coloniis , pro agro , regione : Varia au¬
tem regiones non habent aquales centurias vel menfu-
ras. In Cingulo Florentino , in centuriis Jingulrrfunt
pedes 40. Notitia ann. 12 3 9. in Tabulario S. Ber-
tini : Extra Cingulum mera ( Paludis ) quod vulgo di¬
citur Bord. Vita S. Romani Abbat. Jurenfis n. 9.
Nam & propter locum ipfurn in rupe valde edita , qua
fuperjacet naturali [axo , prominente quoque Cingulo ,
quod cavernas fpatiojijfimas intus addebat de ajfettit
parentali inflituentes virginum Matrem , centum quin¬
que Ulis religionis gubernaculo rexiffe Monachas tra¬
dunt. Locus ipfe , Ut pracifa inaccejfibili defuper rupe ,
ac [ub Cingulo prolixius naturaliter perexcif a , nullum
ulterius Cinguli proflabat egreffum , &c. Et num. 1 9 .
Germanam quoque fuam , quam in Cingulo illo , vel
Raima , Gallico, utreor , fermone vocatam ( leg. vo¬
cato) Monafterio profecerat puellari, &c.V ide Igno¬
tum Cafinenfem cap. 1 2. Infra , Circulus.
^ 3. CINGULUM. Charta Alberti Ducis Auftriae
pro coenobio S. Crucis an. 12 86.apudLudewig.
tom. 4. Reliq.MSS. p. 266. Item Ji fur aut male-
f altor alius morti obnoxius in bonis ipforum deprehen -
[us fuerit & detentus , per Ojficialem eorum affignan-
dus Jit Cingulo tenus judici competenti. Ibidem pag.
288. in Diplomate Friderici Pulcri Ducis Au-
llrise , confirmantis Litteras Leopoldi fundatoris
Gyrienfirj inStyria.an. 1312 .Si vero aliquis liber
vet fervu s Clauflri de furto vel de quocumque alio ma¬
leficio futrit accufatus , caufa coram Officialibus Clau¬
flri ventiletur , & Ji convictus legitime fuerit , res con¬
victi omnino Claufiro permaneant ; fed ipfe Ji mortem
promeruit corporalem vel membri mutilationem , ut
Cingulum comprehendit , judicio noftro in Tiver judice¬
tur. Obfcura mihi ell in his locis Cinguli notio. An
polfet intelligi judicium , in quo de gravioribus
delidtis agitur , quibus poena mortis vel mutila-
tionis folet infligi , & in quo lentendam ferre
poliunt foli Judices a Duce inllituti , exclufis iis
qui a Monachis pro levioribus delidlis inllitue-
bantur? Si vera ell divinatio , unde judicium hu-
jufmodi dicitur Cingulum ? Forte quia illud habe¬
bat non quilibet judex privatus, aut eccleliallicus;
fed is tantum qui a Principe delegatus erat cingu¬
loque donatus. Vide Cinttus. -
CINGULUS. GlolfaeMSS. ad Alexandrum Iatro-
foph. Erpes , Cingulus , id efl , impetigo.
CINIAS, Imruviov , Supercilium. Supplement. An¬
tiquarii.
C1NICUS , Canum cullos, cui canum cura com-
mifla ell, a Grseco Kume'? , caninus. Adla S. Roma¬
ni MSS. Inter agendum copula detrahitur canibus ,
d Cinicis in f, 'anitum virum incitantur protinus. ■
CINIFERUS, Ciniflo. Joan. de Janua : Ciniflo di¬
citur ille qui cum folliculo ignis flammam excitat , vel '
qui calamijhum calefacit > fcilicet ferrum quo capilli
crifpantur. Hic vulgo Cinif erus dicitur , & componitur
a cinis , & flo , as. Glolf. Lat. Gr. Ciniflones , omatri -
621
CIN
ccs. Sic leg. in Gloff. Graec. Lat. Tuvaimv no<?/ut>T>h; ,
Ciniflo. Male Edit. Cimnifo. Occurrit in Notis Ti¬
ronis p. 199- & apud Horatium , Joan. Sarilbc-
ricnf.in Policrat. lib. 3 . c. 1 2. Scc.
f CINIFES, vel Ciniphes, Mufca minuti fhm funt,
feti aculeis permoleftdt, quibus tertia plaga fuperbus pc-
ptdus Aegyptiorum cafus eft. Ijfid. lib. 1 2.cap. 8. De
hac plaga Exod. 8. 16. & 17. & Pf. 105. 31.
Severus Sulpit. in Hidoria d*e Pharaone Sc plagis
ejus habet : Donec fuperduclis Ciniphibus terra oppie-
ta eft , Cbaldeus f aientibus majeftate divina ifta fieri.
lxx. Interpretes appellant tkvIttus. Vide Scinifes.
^1 CINIFII , Majores hirci dicuntur a fluvio Cirtefe in
jLybia ubi grandes nafcuntur. Ifid. lib. 12. Orig. c. 1.
Flinc emendandum vetus GloIT. Sangerman. ubi
perperam Cinubii.
CINIS. Cineres qui in Capite jejunii fratrum , olimpotni -
tentium, hodie fidelium omnium capitibus imponuntur ,
ex indujhia fiunt de eremus f armentorum , qui etiam
ftudtofe mundantur & cribrantur , & benedicti conftr-
vantur ab Infirmatio, ut monentibus fratribus cum ci¬
licio fubfternantur. Ita Bernardus Mon. inConfue-
tud. Cluniae. MSS. c. 64 Vide Caput jejunii.
jpC- Quatuor anni temporibus in Monafterio S. Mar¬
tialis Lemovic. benedice bantur cineres atque eo¬
dem ritu , quo initio Quadragefimae , impone¬
bantur ; qui mos etiamnum viget. Eumdem a
Canonicis S. Stephani obfervatum fuiile condat
ex ejufdemEcclefiae codicibus MSS. Hae funt au¬
tem benedi&ioncs Afcctis S. Martialis ufiratac,
ficuti eas refert Stephanotius noder to. 2. Fragm.
■ Hili. MSS. Omnipotens Deus fua vos clementia bene¬
dicat , & Spiritum vobis fapientia f '.lutaris infundat.
Arnen. Catholica fidei documentis nutriat , & in bonis
operibus perfever antes reddat : greffus veftros ad vitam
dirigat , viamque vobis pacis & chdritatis oftendat.
Arnen. Benedicat vos Dominus , & cuftodiat vos , &
mifereatur veftri ; convertat vultum fuurn fuper vos, .
& det vobis pacem. Arnen, ftftuod ipfie praflare digne¬
tur , qui vos de limo terra formavit . & pretio fo /an¬
guine redemit , cujus poteft as permanet in' facula fiteu-
iorum. Amen. Hic fiat * Benedittio Dei omnipotentis
P atris & FUii & Spiritus S. defeendat fuper vos , &
maneat femper. Anien. S ancte Martialis intercede pro
nobis nunc & in hora mortis mftra. Arnen.
^1 Cineres Clavati, Qui ex fece vin i dccata
Sc combuda conficiuntur , Gall. Cendres de Gra-
velee : quos alii vocant Cineres Clavellatos. Litterae
an. 1332. to. 2. Ordinat. Reg. Franc. p. 90 Inhi¬
bitum fuerat , quod . . .grana ,gauda , gayda , garan-
cu - uncia , necnon paflellum , cardones domeftici Jive
franchi , Clavati Cineres , atque ligna , & catera om¬
nia & Jingula, qua ad paraturam, tincturam . . .pan¬
norum . . . ncceffaha funt, &c.
CINNABAR, Cinnabar is. Papias : Gnnabritm ,
pulvis rubri coloris , quidam hoc dicunt e/fc minium.
Ifidorus lib. 1 9. Orig. c. 2 3 . Nonnulla etiam gen¬
tes non folum in veftibus , fed & in corpore aliqua Jtbi
propria , quafi injignta vendicant , ut videmus cirros
Germanorum granos & Cinnabar Gothorum. Ubi Cin¬
nabar , idem videtur quod Graecis KivvNap t , neu¬
tro genere , ita ut id vocabuli referatur ad colo¬
rem vedium Gothicarum , quae rubricatae erant ,
vel quod faciem cinnabari ac rubrica inficerent.
Ed autem Cinnabaris , fucetis arboris, ut diferte
habet Arrianus in Periplo maris Erithraei , tametd
fecus alii fentiant. [Haud ignota fuit Latinis fpe-
cics hujus minii ; fic enim Plinius 33.7. Cinnaba¬
ri veteres pingebant. Et infra : Cinnabaris adultera¬
tur [anguine caprino. ] Vide Corneum in Definit.
■ CIN 622
medie. Sc Leonardum Fuchfiun» lib. 1 . Paradox,
medie. cap. 30.
Pf. r Cinnabarim Subscribere folebant Im¬
perat. Condantinop. id ed , rubris literis. Grego-
rius II. PP. in Epid. ad Leonem Ifaurum Imper.
Cum Utera tua & non aliena Jigillis Imperatoris obji-
gnata effent , ac accurata intus fubfcnptiones per Cin¬
nabarim propria manu tua , ut mos eft Imperatoribus
fubfcrtbere. Exdac Epigramma Joannis Euchaita-
rum EpilC. E; 5 t«V ha. kivVolCm(UC ^ccpafwV twV o-yslSy.
H SitrrrljTd th (roQx M cvcfulxa
AXtiS IVOV vQv sW/fW« To7$ VidO ,
Avdtl xccTcc%pcJtj(jtrci vrcp$i'pc%(;c(i) ,
BcurtAw.i yvooptcr /jloc, Xx;j.7rpcv adixe;.
Vide Annam Comnenamp.8o.dc Notas ad eam-
dem pag. 253. Obfervant praeterea Camillus Pe¬
regrinus in Hid. Benevent- tom. 1 . pag. 2 3 2. &
Michael Monachus in Samduario Capuano pag.
649. Principes Sc Archiepifcopos Capuanos ru¬
brica pariter fua diplomata fubfcripfiffe. [ Vide
Gloff. mediae Graecic.]
CINNARI 5 ut quidam putant , acittbula qua percu/fa
in modulo concitantur. Sic GloIT. MS. San-German.
num. 50X.
fiT CLNNES , Chmi. Gloff. Ifid. f. legendum Crines ;
Cinni enim funt intorti' crines.
CIN N ITU S. V i de Ce ni tus.
1. CINNUS, Toni oris, in Gloff. Arabico- Lat.
2. CINNUS , Cygnus, Fridericus II. Imp. lib. 1. d®
• Venat. cap. 2. de Pelicanis : Ha funt aves magna
ad modum Ginnorum alba , longum & latum habentes
roftrum , fub quo habent pelliculam , quam aperiunt &
claudunt pifcando ad modum figena. Sed quod Peli¬
canum Fridericus, Onocrotalum vocat Bellonus. Ad¬
de cap. 4. 9. 23. Scc.
CINOCICLOCU TORUM, in Gloffar. Lat. Gall.
MS. ex Bibi. Thuana , Eftloia re de moulin.
CIN QUANTiN A, vox Italica, Quinquagena, GaL
Cinquantaine, Hifp. Gncuentena. Miracula B. Simo¬
nis Eremit. KugudX.Rainerus filius... de Cinquentena
S. Marci-, quod videtur diftum a numero familia¬
rum unam quali tribum condituentium. Cinqnan-
tha militum , pro Turma 50. militum in Chroni¬
co Parmenfi ad annum 1 247.
% ClNQU ENIUM, CiNQUF.NUAi.Quinta pars , Gal.
Jpaint , le Ciuquieme. Donatio Reg. Ludov. Comi¬
tis Provinciae ann. 1349. ex Schedis Praeddis de
Maz,augues : Jtem & [ervilia , quartones & Cinque-
nia racemorum , qua dicta cuna percipit & percipere
eft confueta in civitate & territorio Siftarici. Donatio
ann. 1 3 1 7. Hid. Dalphin.to. 2. pag. 166. coi. 1.
Cum fuis territoriis , di fidelibus juribus . . . terragiis ,
quartonibits , Cinqucnis ,feyjinis , vintenis, &c. Vide
Jfhfintum.
^ C1NTA, Vox Italis Sc Hi fpan is nota, Cingulum,
zona , Gall. Ceinture. Miracula S. Zitoe tom. 3.
April.p. 516. Fuit attracta de ambobus cruribus &
pedibus & tota perfona a Cinta ; id ed , ab ea cor¬
poris parte , quae cingi folet , quaeque etiam di¬
citur Gallice Ceinture. A&a B. Tarafiae to. 3. Ju¬
nii pag. 477. Habeat & meas Cimas , & meas fur¬
iatas , & penas varias arancanes. A£la S. Francifcae
Romanae tom. 2. Martii pag. 1 64. Habebant fu¬
per earum capita Jingulas Cintas igne accenfas ; i. e.
circulos. Vocem Cmtam etiam accipiunt Itali pro
Murorum ambitu, quem Galli Enceinte appellant.
Rolandinus Patavinus de Fadtis inMarchia Tar-
vifina lib. 5 • cap. 18 . Erectis etiam trabuccbis quam-
pluribus , frangebant die noctuque caftrum & cafhi
palatium quaji deftruxerunt ex toto. Villam etiam &
6ii CIN
Cintam caftri die xv. exeunte Junio combur erunt. Et
lib. 1 2. c. 14. Die ix. exeunte Augufto , confenferunt
& dederunt extrinfecis impugnantibus cajlri munitio¬
nem extremam , qua Cortina vulgariter dicitur , Jlve
Cinta. Vide Cintum.
CINTA DAMAG IUM- Vide Citadanagium.
CINTENAR1US. Vide Centenarius.
•jj CINTRACUM, vel Cintracus , Publici tintin¬
nabuli, fi bene conjedo, pulfus citatior , Gall.
Tocjin , Ital. Sturmo , f. ab antiquata voce Sing, Si¬
gnum, Campana, & ab alia etiamnuma noftris
uiurpata Trac , Crepitus , ftridor. Ottoboni Scri¬
bae Annal. Genuenfes lib. 3 . ad ann. i\ 96. Do¬
minus Drudus populum per campanam & Cintracum
convocavit ad parlamentum. Bartholomaei Scribae
Annal. ejufdem urbis ad ann. 12 2 7. Pracepit quod
paratiejfent [equi ipfum cum armis ad fonum campana
vel Cintraci, & ad quemlibet alium rumorem. Iidem
Annal. ad ann. 1 227 .Dominus Lanarius per cam¬
panam & Cintracum more folito omnes fecit ad parla¬
mentum in Ecclejia S. Laurentii convocare. Sed alia
natione mihique obfcuriori fumi videtur apud
Ogerium Panem in fuis Ann. Genuenf. lib. 4. ad
ann. 1217. ubi fic habetur : In civitatem noftram
venerunt P i fani nobiles viri Scort.aluppus & Alde-
brandus Succicus ad recipiendum jur amentum hominum
mille & Cintracum in anima populi.
C I N T U M , f. ut Cinta , Murorum ambitus. Te-
damentum Guillelmi Vicecomitis Agathenfis,irx
Anecdot. Marten. tom. 1 . coi. 180. Et ordinavit
tibi, Garjindis , villa Vairago cum ipfa turre , & cum
ipfo Cinto , & cum ipfa Ecclejia. Praeceptum Ludo-
vici Tranfmarini an. 938. in Appendice Mareae
Hifpan. coi. 850. De ipfo coenobio fupra nominato ,
id eft , de poio Trasbadoni , qui pergit per ipfo riulo
ufque in rivolo , qui defcenditde ipfas lecas , & injun¬
git in torrentes , qui difeurrunt de ferra Vineolas ufque
ad ipfo Cinto centra ipfaTremolofa. V ide Cincium.
^ CINTURA. Vide Cbrifliani de Cindur a.
f CINUBII. Vide Cinifii.
«{[ CINUS, Te^p ce. , Cinis. Supplem. Antiquarii. Vide
Cnius.
CINUVERDUNIA legitur in codice Corbionen-
li pro Cweyrerdunia , quod vide.
CINYRA , Jofepho Citharae genusqueru-
las <3c lamentabiles pullatu reddens voces. 1 . Ma-
chab. 4. 54. Secundum tempus & fecundum diem ,
in qua contaminaverunt illud ( altare) gentes , in ipfa
renovatum ef in canticis , & citharis , & Cinyris , &
in cymbalis. Occurrit eod.lib. 13. 51.
CIONIT IB , Graec. kioGtui , qui & Stylitae , Mona¬
chi, qui dies nodcfque fuper columnam vitam
exigebant : cujus inftituti audor fuitSimeon co¬
gnomento Sty lita , de quo pluribus egere Alla-
tius in Diatriba de Simeonibus pag. <“>. 1 o. Baro-
nius, Bollandus,Raderus in Virid. Sandor. & alii.
Hift. Mifcella lib. 2 2.p. 6 9 2. Adeo ut omnes Mona¬
chos & Inclufos , atque Cionitas , qui Deo placere nof
cebantur yfub tributis redigeret. Ex Theoph. p. 3 6 1 .
^ CIORMA, Remiges triremis , Gall. Chiourme.
Epifiola Poteftatis Pifanae Vicario Maftilienfi , in
ArchivoS. Vidoris Maftil.Tofrf Ctorrna & marinam
omnes ipf am galeam folam reliquerunt. Vid eCiurmia.
f CIPHRiE.Vide Cifra.
■1 . CIPHUS, Canalis, cxGroec. trlqw. Vita S. Theo-
tonii Canonici Regul. num. 1 1 . deferibens tem-
peftatem in mari : Iterumque apertis undis in ima
( navem ) dejiciebant , atque , quod didu mirabile eft,
■aquam de maritanquam manifeftum canale, quod nau-
tx Cipbum vocant , in fnblime trahebant .
CIN 6 24
2. CIPHUS, pro Scyphus , Gal. Tajfe, Gobelet, paf-
fim occurrit in Inftrumentis inferioris sevi. Vide
Thomam Madox Formul. Angi. pag. 43 2. Ry-
mer. to. 3 . p. 278. coi. 1. Baluz. to. 2 . Hili. Ar-
vern. pag. 182. Hift. Dalphin.to. 2. p. 5 5 5. &
feq. ubi variae Cipborum fpecies enumerantur,
f CIPPARIUS. Vide in Cippus.
CIPPATICUS Capitulare de Villis cap. 8. Cippaa
ticos etiam de vineis noftris ad opus noftrum mittere fu
ciant noftri. Ceps de vigne dicunt noflri.
CIPPUS, Ceppu s. Joan. de Janua: Cippus , inftru -
mentum quo reorum pedes confringuntur , quaji capiens
pedes. Ebrardus Bethunienfis :
Nervo torquetis , inCippo quando tenens ,
Membraque firmantur nervis quibus offa ligantur.
PafiioSS. Chryfanti & DariaeMS. Tunc irati mili-t
tes , mittunt eum in Cippum novum & nodojiffimum
ita ut tertio pando ejus tibias coardarent. Palfio fan¬
di Lupercii Mart. apudBofquet. p. 165. Deinde
eum jufftt in carcerem trudi , & in ardo Cippo exten¬
di. S. Audoenus lib. 2. Vitae S. Eligii c. 77. Cippi
etiam fradi , & claudorum baderiiin argumento often -
duntur. Notkerus in Martyr. 2. Jan. Diu in carcera
maceratus, & in Cippo mi ff us y deinde in mare demer fis,
Aldhelmus deLaude Virg. cap. 25.
Et furas iterum Cipporum vincula claudunt ,
Cruraque cum rigidis nedebant turgida lignis.
Vide Orderic. Vital. lib. 1 1 . p. 8 z6. & quae an-*
notamus in Dilfertat. 1 9. ad Joinvillam. Graeci
zovo"7tov dficunt. Lexic. Gr MS. Reg. fign. 2062.
ZsiTfuac , 0 zcvtr7Too, t 0 t m daXuv «oXa^-xp/ov. Alibi: Pm-
vrcfn^ , c tgv zoio-Tiov p siyvvw . VMTTcftmTitv , p uyvuuv T OV
pw^-oV^ toV Kcvirvrov. Aliud Lexic. fign. 930. UoIcKa-
'vXov to IvtigzQy, Ivw tv; 7toIuo 1/j.CctXXovTfs o-vvt-
KO .
Xkciv , 0 otrctgu VapiLulcii KctXiTrai zutrvrogf SupplemeiV
tum Antiquarii : Cippus, zogfXci; vrdcridzji , Inftru ^
mentum , quo noxii conftringebantur. ]
Cippus, poflerioribus, Carcer ipfe didus. GloIE
Lat. Gall. Cipus , Chep a meftre malfaiteurs. Capitu¬
lare de Minifterialibus Palatinis cap. 3 . Similiter^
illum malefadorem ufque ad Cippum deportet , &cl
Baldricus in Chron. Camerae, lib. 3 . c. 72. Cives,
namque meliores & ditiores contumelia & injuriis af¬
ficiebat : alios indemnatos & injudicatos in Cippo vi—
liffimo concludens , &c. Epift. G. Epift. Catalauni;
tom. 4. Hiflor. Franc. Captus eft d jufticiis meis , in
vinculis , in Ceppo conjedus. Charta Grodegangi
Epifc.Metenfis -.Ab Advocato in Cippum conjiciatur.
Ibid. In villa Flammersheim . . . Cippus habeat. Mo-
nalticum Anglic. tom. 2.p. 34 <y. Cippos & conclu-\
foria in Jingulis villis ad corredionem delinquentium.
Vide Hugonem Farfitum de Miracul. S. Mariae
Sueffion. c. 1 2 5. Fletam lib. i.c.42.§. 1. Foros
Beneharn. tit. 1 . art. 3 1 . &c. In Confuetud. Mcl-
denfi art. 209. furcae patibulares, Cippus, (Cepj
& Pilorium dicuntur effe figna feu argumenta ma?
joris Juftitiae. In Perticenfi art. ia.Cippusacar-
cerediltinguitur,ut & in Blefenfiart. 29. Philip¬
pus Mouskes in Hift. Franc. MS*
Les deus enfans fans nui ator ,
Mift en prijfon en me tour ,
En un Cepiel cafcun d’unpie.
Gloff. Lat. MS. Reg. Cod. 1013. Incippat , inlit-
dit : leg. includit.
Cifparius, Carcerarius, commentarienfis- Ma¬
gnum Chartularium Corbeienfe : Item lAbbe eft
fjufticbiers de Corbie , &c. & a en ledite vile fes Ser-
yans qui prendent & arreftent , &mainent en le prifon
Alonf.f ylbbe les arreftes, lequelle eft en le vile devant
dite , (J les iv arde unsfens Serjans , con appelle le
Chepier ;
62 5 CIR
Chepier de f Eglife , cr k Mejires liAbbcs fe drotture
de cafcune perfinne arreftec , & fes Chepiers en a aujfy
fe drotture. In Legibus Guill. Nothi cap. 4. Ceper ,
velCf/wr,eft Carcerarius. Vide Confuetud. Han¬
non, cap. 2?. 3 5. 70.& Valcntian. art. 143.
Cypiacus, Dignitas in Ecclefia S. Quintini , ia
Viromanduis, qui Cippi fcu carceris Ecclefiafti-
ci curam habet. Statuta antiqua Canonicor. S.
Qui ntini apud Hemereump. 1 1 5 . Die Pentecoftes
debet Cypiacus 1 o. fext. frumenti , &c. Infra : Infe-
fio S. Micbaelis debet Cipiacus 1 o -fext.frum. cepas
cum quarello recenti , &c.
Cippus, Cepu s , Rete. Charta Savarici deVer-
ziaco Comitis Cabilon, apud Perardum pag. 9 1 .
i'» aliquis homo Cippum tetenderit in nemore , & be-
\ Jliam ceperit. Jacobus I. Rex Aragon. in Foris Of-
cx ann. 1 2.47. fol. 3 1. Venatio cadens in laqueos
" five Ccpos , ejt ejus qui Cepos paravit vel laqueos.
f CIPUM , Sebum , Gall. Suif. Regeftum Comput.
Dalphin. tit. Graifivod. ann. 1335- fol. 154.
Pro 5. bobus i 48. anebis . . . dimidio quint ali cande¬
larum de Cipo, 94. lib. cafeorum , 40. lib. de cera . . .
miffis Domino apud Avenimem , &c .
CIRA.ScripturaMonafterii S. Vincentiidel Pirto,
inter Concil. Hifpan. tom. 3. pag. 168. Eicon -
clude deinde per illa [emit a antiqua , qua vadit fub
iit a villa de Pignario , totum per illa femita , ufque
Cira de Lupos. An Silva?
RORARE, aSaxonico Sci jian vel Scypan , divi¬
dere, fcindere ; fcarificare , apud Rymer. tom. 2.
pag. 26 1. in Statutis Edwardi I. pro Valentia :
Item quicumque alium percujferit , vel Cir abit cum pu¬
gno , vel palma , vel pede irato animo.
I . CIRCA , pro fecundum , mt« , Evangelium circa
fjo annem , apud Anonymum de Baptifmo haereti¬
corum edito aRigaltio.
^ 2. CIRCA , pro Circada. Vide in hac voce.
3 . CIRCA , C er chi a , Vigiliae, excubiae, Gall.
Ia Ronde , a circumeundo , quia qui urbium cu-
ftodiae invigilant, muros circumeunt. Charta Hen-
rici III. Imper. ann. ios(6. pro Canonicis Me-
tenfib. Concedimus ut Cire as & vigilias non faciant ,
propter perpetuas Ecclefia obferv antias , nifi in obfidio-
ne civitatis. Vetus Charta apud Perardum in Bur-
gundicis pag. 180. Terram quoque Dineti , quam
calumniabatur ,feirpivit , & Circam caftelli , quam vi
extorquebat ,fimiliter relaxavit. Charta Agnetis Co-
mitiffie Nivernenfis an. 1 1 9 1 . in Tabulario Au-
tiliodor. fol. 52. Omnes illos ... ab exercitu & cbe -
valcbta & excubatione , fciliceta cufiodia villa de no-
Ele , qua Cercina dicitur , quittavimus & franchivi -
mus. Charta Guillel mi Decani Catalaunenf. ann.
1267. in Tabulario Campaniae Bibi. Regiae fol.
428. Super eo quod idem Rex afferebat fe in noftris ne¬
moribus villarum noff rarum ...grtteriam & Cerchiam
habere , nobis contrarium afferentibus. Occurrit ite¬
rum in alia Charta ejufdem anni ibid. [ & in alia
PhilippiFranc. Regis ann. 1193- cujus locus re¬
fertur inCaceria. Item in Charta Ricardi Abbat.
S. Cornelii Compend. an. 1 20 3 . ex Tabui. Com-
pend. S e habere diceret in bofeis noftris . . . Cercbeiam,
cbacberiam , grtteriam , advocatiam. ] Padum inter
Epifcopum Lingonenfem & Abbatem Befuenfem
ann. 1 3 42. in Regefto feodorum Eccl.Lingon.
Item , & fuper eo quod cum ad nos Abbatem & Con¬
ventum Beuienfem pradittos Cerchia , feu vigilum
cura , diEla villa Bcz,uenfis pertineat , in quibus nos
Reverendus Pater perturbavit , ... dicio videlicet E pi-
fcopo dicente & afferente , quod ad ipfum tanqttam G ar-
diatorem dicla villa Beutenfis redditiones , acceptiones,
Tom. II.
CIR 626
& cuflodia dici arum clavium , necnoft pr ocia; natio ,
Cercina feu vigilum cura pertinebat.
f Circha , apud Murator, to. 1 1 . coi- 117.
Circam etiam faciebant Monachi in Monaftcriis i
quippe in Regula S. Benedidi ftatuitilr , ut depu¬
tentur feniores , qui circumeant Monafterium horis qui¬
bus vacant Fratres leEtioni. Vita S. Petri Abbatis
Cavenfis n. 20. E orte tunc fenior quidam ex more
Monafterii cum Circam faceret, Monachum illum d
longe, quaji cum alio loquentem , audivit. Ubi perpe¬
ram editum , cum circa faceret , quod non adver¬
terunt viri eruditi. Hugo Flaviniae, in Chronie,
pag. 248. Nam Circam matutinis exattis faciebam.
Bernardus Mon. in Confuct. Cluniae. MSS. cap.
3 . de Priore clauftrali : Egreffis autem omnibus de
Ecclefia , Prior accipit fconfam, quam ea hora can¬
dela intus accenfa omni nc Et e parat illi hebdomadarius
ad faciendam Circam. VidePetr. Damian. lib. 6.
Ep. 2 6 . p. 5 5 4. Hinc qui circas facit Monachus
Circa perinde appellabatur. Lanfrancus in Statu¬
tis cap. 4. Circuitores Monafterii , quos alio nomine
Circas vocant , juxta S. BenediEti praceptum certis ho¬
ris circule debent Monafterii officinas , obferv antes in¬
jurias & negligentias Fratrum , & ftatuti ordinis pra-
varicationes. Statuta S. Dunftani : Secundum regula
praceptum conftitui debet aliquis Frater , qui ab officio
circuitus fui Circa vocatur. Eft enim ejus officium cir-
cuire clauftrum , ne forte inveniatur frater acediofus ,
aut alicui vanitati deditus. Adde Statuta Petri Ve¬
nerabilis c. 66. Ex. Eckeardumde Calibus S. Galli
cap. 3 .[necnon Statuta reformatoria Monafterii
S. Michaelis in Periculo maris ann. 1223. apud
Martenium to. 1 . Anecd. coi. 9 1 1 . ] Idem &
Circator didus, in Confuetudin. Floriae, pag.
39 5. apud Joan. a Bofco. Joachim. Wadianus,
de Officiis Monafticis agens : Erant & qui vigilias
agebant contra noEtis incommoda , ufque adeo non tade-
bat opera ullius , aut oneris privatim obeundi , fratres
illos , qui & illud in primis , ne qua frequentia alieno¬
rum hominum , quantumvis induftriorum , profejft ortis
quietem interturbaret, fummopere curabant. Certe dor¬
mitoria obeundi curam fpe&afle Circatores , feu,
ut vocantur, Circinnatores , docet Adhalardus in
Statutis Corbeienfis Monaft. lib. 2. cap. 6. Ab ip-
fts etiam Cir cinn at oribus , horis quibus vacant Fratres
leElioni , obferv anda, & inventa acrius caftiganda funt.
Circatoris officium praeterea deferibitur in libro
Ordinis S. Vi&oris Parifienlis MS. cap. 40. Cir¬
cator eligatur de totius Congregationis religiofioribus &
ferventioribus ordine , qui necmalitiofe pro privato odio
unquam clamet alio_s , nec pro privata amicitia taceat
negligentias quorumcunque. Ad hujus officium fpeElat
officinas Monafterii circuire , & obfervare negligentias
fratrum, & ordinis pravaricationes. Quotiens Circam
facit , adeo religio fe & ordinate debet incedere , ut ter¬
rorem incutiat ffe Elator ibus fuis , & exemplum religio-
Jitatis oftendat. Adeo autem tacite & fevere debet fa¬
cere Circam , ut nulli unquam loquatur , vel Jignum
faciat ; fed tantummodo ftudiofe ferutaridebet & infpi-
cere ojfenfiones & negligentias. Omni tempore poteft
facere Circam excepta hora Capituli & Collationis ,
quando fcilicetoftia clauftri jam firmata funt. .. . Ifte
diligenter debet attendere , ne unquam aliquis fine cau-
fa horis regularibus defit , & ne quifquam loquatur ,
ubi vel quando non debet. Antiquae Confuetudines
Monafteriorum S. Benedidi n. 8 . apud Mabill.
tom. 4. Analed. pag. 4 6 1 . Circatores etiam duos ,
qui omnibus horis , dum fratres vigilabant , circttibant
monafterium , ne quis frater deeffet proprio loco : fi au¬
tem defuiffet > ftatim in tabulis notabatur , Ibid-
Rr
627 CIR
n. x i. Praditti circatores hoc obfervabailt ,fi aliquem
ridentem , vel aliquid fufurr antetn confpexcmnt ,Jiatim
tabulis notabatur , & benigniffimc corripiebatur tempore
opportuno. Adde Bernardum Monach. in Coniuet.
Cluniae. MSS. c. 5 • [ in editis cap. 4. partis i.J ubi
quanta ii modeltia incederent ,iifdenx peneveibis,
quibus liber Ordinis S. V idoris, declarat ; quibus
adjungenda quae in hanc rem habetLanfrancusin
Statutis proOrdine S. Benedicti cap. 4. [ & Capi-
tulaNovitiarum apudMabill. in AdisSS. Bene-
did. fec. 4. part. x. pag. 742. ] Praeterea S. Hie-
ronym. Epift. 2 2. cap. 1 5 • ubi de CcenoDitis . out
quia nolle extra orationes publicas infuo cubiliunufquif-
que vigilat , circumeunt cellulas fingulorum , & aure ap-
pojita quid faciant diligenter explorant , &c.
Eorum etiam munus erat Fratres ad hoias Ca¬
nonicas colligere , figno pulfato, ut eli apudEckear-
dum Jun. de Calibus S. Galli cap. 3 • Primo Jtgno
ad vefperas pulfato , Cire ator fratres collecturus , ofiio
domus hofpitii appropiat. Unde eidem Scriptori Exa¬
ctores , feu l7ril>iTCLi dicuntur, cap. 6. ‘lema fena
exaClonbus , quos Circatores vocamus , culpas eorum
tnagifiro rememor antibus , omnes exuere jubentur. Et
infra: Ab Ex actoribus illum cur tardaret inclaman¬
tibus. Ex B. Dorotheo Dodr. 11. colligitur Ca-
nonarchae officium fuifle dormientes Monachos
excitare ad vigilias media node in Lccleha obeun¬
das. Vide Capitula Monachorum S. Galli an 8 1 7.
cap. 14. 25. Statuta Ord. Praemonftrat. dift. 2.
cap. 4. dift. 4. c. 8 . Benedidum XI. PP. in Epift.
apudWadding. in R egefto tom. 3. pag. 1 8. <5tc.
DinamiusPatricius inVita S. Maximi Epifc. Re-
gienfis : Quadam noCte imminente celeberrima B.
Andrea folemitate , cum deputatus ego effem qui ad vi¬
gilias excitarem , &c.
Circator , praeterea officium fuit in Ecclefiis Ca~
thedralibtis. Narrat quippe Meuriffius in Hift.
Epifcop. MetenfiumCircarii ( Cerchier ) feu Cir-
catoris dignitatem abrogatam in Ecclelia Metenli
a Cardinale Lotharingo Epilcopo Ivletenli. Nec
fcioan hac olim donatus Adventiusejufdem Hc-
clefiaeEpifcopus, qui in Epiftola ad Nicolaum PP.
apud Baron. an. 8 6 3 . fcribit l'e , priufquam Epi-
fcopatum adipifeeretur , m Excubiis templi Beati
Stephani Protomartyris occupatum fuiiie. Id etiam
rurfum infeit in alia Epiltola apud eumdem Ba-
ronium an. 865. n. 5 8 . tametli Excubia ut plu¬
rimum fumuntur pro vigiliis feu horis & preci¬
bus nodurnis quae in Ecclefia peraguntur. De
excubiis vero quae fiebant in Ecclelia Paiifienli
in fello AiTumptionis Deiparae , fic Charta Joan-
nis Regis Franc. an. 1 268. Dicebat etiam prafatus
Epifcopus , quod pradeceffores fui & ipfe fuerant &
erant in pcjfeffione & faijina cujlodiendi Ecclejiam B.
Alaria Parifienfis , ac fieri faciendi Excubias , feu,
gustum in ipja , & in certis locis prope ipfam , per Bur-
genfes & Officiarios fuos in vigilia fe fli Ajfnmpttonis
B. Ad. Virginis in principi) de Te Deum , qui canta¬
tur in fine Vigiliarum , & ante principium Laudum ,
ufque in crafiinum diem i inceduntque & incedere con-
fueverunt in ditiis vigiliis Baillivus , Ojficiarii, & alii
deputati ex parte Epifcopi ad faciendum gr.etum in
diCta Ecclefia , ne aliquod malum ibidem fiat.
Circatores, qui Viftatores , in Concilio Laodi-
ceno cap. 56. in Gloll. MSS.
Cikcatio, Vifitatio , Circada. Charta Fudovici
IL Regis Ludov. Pii F.apud Mabillonium tom.
•5. Vitar. SS. Ordin. S. Benedidi pag. 52 ,6. Cum
autem ipfi Epifcopi Circationes fuas ibi agere deberent,
ad eorum manfionatica daretur , quod m Capitula-
CIR 628
ribus antecefiorum noftronm praferiptum habetur.
Circatores, denique appellabantur, qui vice
Generalis totius Ordinis , domos & Monalteria
vditabant, alias Vftatores didi. Vita S. Gilleberti
de Sempringham : Sollicitudinem omnium Coenobiorum
Dom. Rogero Priori Alaltona commifit. . .fub eo vero
fiuguhs gradibus marium & feminarum unam vel duos ,
quos Circatores , vel fumrnos Scrutatores appellant ,
qui omnium domorum flatum diligenter infpicerent , &
ut oporteret , corrigerent. De his Circatoribus agunt
idem Gillebertus in Regula fua pag. 705. 70 6.
to. 2. Monaftici Anglic. Statuta Ord. Praemon-
ftrat- dift. 2. cap. 4. Burchardus Mon. de Cafib.
S. Galli cap. 8. extremo , dcGervafius Abb. Prae-
monftrat. Epift. 47.
Eos autem qui nomine Epifcopi Ecclefias dice-
cefis vifitant, , Circitores, feu Circuitores ,
( qua voce utitur lib. 6. §. 1. D. Excufat. ) vo¬
cant Concilium Laodicenum , Sc Juftinianus lib.
4 1 . C. de Epifcop. & Cleric. Per omnes Parochias
& Adonafleria mos efl Epifcopts Circuire, in Concil.
Cabilonenli an. 650. cap. 1 1 . AudorPraedefti-
nati lib. 1 . haereli 2 2. Hos Origenes ita perfeCte fu -
peravtt, ut eorum caufa Periodeutes fieret , & perfin-
gulas quafque urbes per Orientem eundo pradicaret.
Circatores, Inquifitores, apudPetrum deVi-
neis : Per vos feu Inquifitores vejlros , qui inter vos
Circatores vulgariter nuncupantur.
Circarias vocant Praemonftratenfes diftridus
Circatoris , feu Vifitatoris. Vide Statuta ejufdein
Ord. dift. 3 . cap. 1^1 . dift. 4. cap. 1.2.8.
Circare, Circitare, Circumire. Gloffi Lat.
Graec. Circitat & Cire at , xvkXivu. [ Male in Sup¬
plemento Antiquarii, Circntat: ubi etiam Circuo ,
xvkXoju), Circumeo, luflrodjG loffi MS. Bibi. Reg. Cir-
cat , circam facit. [Bernard. Ordo Cluniae, part.
1 .cap. 3 . de Priori clauftrali : FaCtis orationibus . . .
'Circatis , ut mos eft,firatis , Cire at neceffariad capite
ufque ad finem, ne forte quis ibi foporatus fuerit re¬
manendo) indeqite ad Adonafierium revertens , Cire at
omnia altaria & angulos membrorum Ecclefdi , &c. ]
HiftoriaMS. Bellorum Hierololymit. vernacula:
Li fius dit Adarchis Ciere a la cite , pour voir fe ele
cfloit bten garrite de vitaille , & fi com ilCerchoit , il
trouva les bannieres de Salehadi. Hinc effida vox
Cerchcr, pro quarere apud nos , quod qui quaerunt,
loca circumeant. Vide Od. Ferrarium , qui id
etymi non probat, & a qiuritare deducit.
fCiRCAME Agere. Hift. Monall. Viconienlis
apiid Marten. to. 6. Ampliffi Colled. coi. 306.
Illuceffit ergo dies , venit hora capituli , fuit ibi Ab¬
bas , qualiter fuos focios fc and alHav erit , quos prius
ammonere debuit : etiam quid Circarie egerit & re¬
perent enarravit , &c.
ClRCADA , C 1 R c a t a , Cenfus qui folvitur Epi-
fcopo aut Archidiacono ab Ecclefiis pro vifita-
tione , ita didus a circumeundo , quod Epifco¬
pi aut Archidiaconi dioecefes fuas circumeundo
vifitent : Nam circuire parochias fuas dicuntur
Epifcopi , apud Gregorium M. lib. 3 . Dialog.
cap. 38. unde quodCircadam alii , Circumitionem
vocant Capitularia Caroli C. tit. 5 . cap. 4. & 5.
Circuitionem , libellus de Abbatibus Gemblacen-
fibus , Ada Epifcoporum Cenoman. in Sigenfri-
do cap. 29.de Tabularium S. Laudi Andegav.
fol. 7 3. verfo. Adde lib. 5. Capitul. Caroli Ma¬
gni cap. 109. lib. 7. cap. 109. Concilium apud
S.Macram an. 881. cap. 8. Hincmarus Epift.
ad Ludov. IL Reg. cap. 9.1/f Ecclefia in iflo regno
per occafionabiles Cncadas , & per indebitas confuetu-
629 CIR
dinanas exattioner. . . non affligantur. Notitialfam-
berti Epifc. Pi&av. apud Bcilium inEpifc. Pici.
Nec aliquid pro illis ulterius praier Synodum & Cir-
cadam Piclavenjibus Epifcopis debeat. Charta Phi¬
lippi Epifcopi Bclvac. apudLouvetum 1. 1. Ne¬
quaquam tamen ad Synodum vadat , nec unquam cen-
fum illum qui Circada nuncupatur , perfolvat. Ivo
Carnot. Epift:. 286. Ecclejiam de Mandonis villa
liberam a Synodo & Circada & omni exactione. [Bulla
MS. Sylveftrill. pro MonaflerioBurgolienli : Ec-
clejia autem ipjius Monaftefu in quibujcumque terri¬
toriis Jit a maneant ab ( que alicujus Epifcopi (eu Erebi -
diaconi, necnon & alterius perfona inquietudine, excepto
J (nodali , vel qua vulgo Circada vel Parata dicuntur ,
redditione.'] Redditio Cire adarum & Synodorum , in
Charta Landerici Epifc. Parifienfis pro Monaft.
S. Dionyfii. Vide Hili. S. Martini de Campis pag.
369. 49 5- 49 7* 507. Tabular. Abbat. Hederae
fol. 7 5 . [Hili. Eccl. /VIeld. to. 2. Inflrum. pag. 7.
9. & Colled. AmplilT. Marten. to. 1 . coi. 89 x •]
Circa , Eadem notione. Petrus Abb. Cluniae,
pro Ecclefiis Cluniacenlibus Italiae apud Baluz.
Mifcell. to. 6. pag. 500. Statuimus quatenus nec
nobis nec alicui nofiro fuccejfori , neque alicui noftra
Congregationis perjona ab bine ufque ad duodecim annos
Circam vel aliquid exactionis in pradittis Ecclefiis fa¬
cere liceat prater noftram noftrorumque nuntiorum pro¬
curationem & annualem cenfum , quem nobis debent
colligere Prior Pontidenjis & Prior Cremonenjh.
^Circadia. Charta Manaffis Epifc. Meldenfis
an. 1 1 3 5. in Chartul. ejufdem Ecclefiae fol. 67.
Dedit infuper Synodos & Cucadias omnium fupradi-
ttorum altarium.
Circata. Charta Gofieni Epifcopi Carnot. ann.
1 1 5 1. in Tabui. N. D.dejofaphat : Circatam &
fynodalia jura. Charta Guidonis Epifcopi Belva-
cenlis : Neque tamen ad Synodum vadat, numquam
cenfumillum qui Circata nuncupatur , perfolvat. Char-
taPetri Epifcopi Parif. an. 1 2 1 3 . in M.Paflorali
Eccl.Parif. lib. 2.Ch. 1 17. Sciendum efi quod hac
decima libera efi, & penitus abfoluta efi a Synodo &
Circata. [ Index Beneficiorum Ecclefiae & Dioe-
cefis Conflantienf. fol. 3 . verfo : Item Rector folvit
pro capa Domini Epifcopi tres folidos ; item pro Circa¬
ta tres folidos ; item pro Cbrifmat e viginti denarios. J
Occurrit apud Innoc. III. PP. lib. 2. Epift. pag.
415. Beflium in Epifc. Pi&av. pag. 5 7. Orderi-
cum Vital. lib. 5. pag. 553. in Chron. Becccnfi
pag. 6. [ necnon in Hili. MS. ejufdem Monallerii
pag. 310. num. 7.] &c.
Circatdra, apud Willel. Hedam in Willclmo
Epifc. Trajed. pag. 299- [& in Chartulario Mo-
naflerii Aquicindenlis fol. 45.6^7« reditu Epifco¬
pi , id efi , Cncatura. ]
Circada Nhmorum. Charta Pacis oppidi Earae
an. 1217. Capitagia hominum noftrorum ,. r ■ & fial-
lagia fotularium , & fegniatam pifcatorum , Circadam
etiam nemorum, & aqua cuftodiam : bete omnia eis quina
clamamus, &c. [Eadem habentur in Charta Ingel-
ranni III. Codiciacenfis Toparchae ann. 1207.
apud Plelfaeum noftrum in Hillor. Codiciacenfi
pag. 166.] .
«[Circatus. Charta Ingelramm Epifc. pro Mo-
nallerio S. Qujntini de Monte in Archivis ejufd.
loci : Synodales tamen cenftts pradilti altaris , Cir-
extus , aliaque obfonta nofira atque miniftrorum nofiro-
rum Jingulis annis nobis perfolvenda , in manu nofira
retinuimus.
^Circuta, pro Circata, ni fallor , ofeitantia Ii- *
brarii legitur in Charta Rotrodi Archiep. Roto-
Tom. II.
- CIR' 630
mag. ann. r 1 70. pro Monaft . rio S,- Stephani Ca-
dom. ex Hifl. Harcur. to. 3 . pag. 139. Hac igitur
finit , qua a praf ato Ceenoho po/jejfa cognofcimus , cr in
perpetuum poffidenda Ubere & q 1. te & abfolute a Syno-
eico debito & Circata, caterifque confietudinibus ad
j is E pifcopale pertinentibus eidem coenobii) concedimus.
CIRCADIUM. PolyptychusS. Remigii Remenfis:
Facit vineam dominicam ad tertium , donat exinde in
Circadio fe mimo dium , facitqtte manoperam in prato iit
mef[c,vcl ubicunque neceffitas fuerit. Infra. : Summa
de c olle Ilione vim , mod. 42. de Circadio , mod. 2.
cenfus pulli 8 . ova 4 o .
CIRCAM ANAR1A , Limitum fixio , quse fit coram
judice , qui agros controverfos infpicit; a Circa-
re , agrum deambulare , & man homo , unde Cir¬
cam anni , qui ex officio limites defigunt. [Alii a
Circare quidem feuaGallico Cbercber vocem de¬
ducunt , fed non a man homo, verum potius ab
alia voce Gallica Mansir , Latinis inferioris aevi
manerium , fuperioris domicilium ; adeo ut Circa-
manni ii fint qui vifitant maneria & fundos per¬
tinentes. atque in iis limites defigunt. Vide Orig.
Gall. de Cafeneuve,Sc GlofT. jurisGall. de Lanriere.]
Cerquemaneurs , inConluetud. Montenfi cap. 3 o .
&i 48 . & Cameracenfi tit. 2 5. art. 28. 31. Cer-
quemaner , Limites figere, in eadem Confuetud.
Montenfi cap. 51. 5 4. Valentianenfi art. 124.
& Hannonienfi cap. 103. Cerquemanage , ipfa li¬
mitum defixio , in Confuetud. Cameracenfi tit.
17. art. 5. Infulenli art. 232. 233. Hanno¬
nienfi cap. 6 1 . 6 4. Montenfi cap. 30.54. Pero¬
nea fi tit. 2 5. art. 28.30. 31. 32.33. &c. Charta
Willelmi Caflellani S. Audornari an. 1245. Cum
vir nobilis Ai. Comes Pontivi ex una parte , ego ex al¬
tera collegijfemus diem de communi ajfenfu , videlicet
ad feriam 6. pofi Pafcha , ad Circam an artam facten -
dam de feodo Pontivi, & fe edo meo Bellirami , coram
inultis aflantibus,. . .pofiea vero dictam Circamana -
riam feci in hunc modum. Ego Jiquidem ad ripam Al¬
tet* prope molendinum de Poncbes accedens , ... ego
repetii qua de feodo mto fuperius fiunt expreffa , &c.
Vide Joan. Galli quaefl. 270. Cerqitemanement ,
in Summa rurali Butilerii , [& in Concordata in¬
ter Ecclefias S. Qujntini & S. Pneje&i ex altero
Chartulario Monaitcrii S. Quintini in infula pag.
127. Ees beritages d’entie les deux Eglifes feront
Cerquemanez,. . . Et nous ont requis , quii nous plufi
cfire audit Cer quem anement . Cerkemanage , apud En-
gelbertum Aiaghe in Chronico Bonse Spei p. 2 2 3.,.
lnflrument.Radulphi Abb.Corbcienfis an.i 248.
pro villa didla A umes in pago Atrebatenfi : Et Jiefi
a fcavoirlze nous avonsen L’ an en l a vile d’ A umes (ho¬
die Amme prope urbem Ariam ) troispl ais gener aux,
la cii tout les Cberkg nanant doivent eftre, & s’il ni font
1 1 1. fols dlamende uoit chil ki ni efi, (e il ne puet trouver
loyal ejfoine parquot il ni a ete. Et infra : Et de tomes
les autres coles ki cbi ne font devi fe es devons nous tenir
& xvarder le vile devant dite as us & as coutumes , ke
ele a ete menee dufques aujourduy, & fe autres cofesja
venoient les cloit - on jugier , & s’il n en favoient droit
dire requerre en doivent fem en riotre Courta Corbie ,
& nous les devons faire confellier d nos frans bommes
de noftre Eglife de Corbie , felonc les us & les coutumes
de le vile d’Aumes : & doivent li Cberkemanant de le
vile a A umes faire ferment devarandir bien&loiau-
ment les droitures de riotre Eglife , & jugier loiaument
de cbou qui efi fur aus felonc les us & coufiumes de le
vile d’ Amnes. Hinc, ni fallor, palam efi , Clier-
kcmannos non folum limites agrorum fixiffe ,
fed etiam jus dixiffe in vico fuperiori, proinde-
<5j t CIR
que eo in vico locum tenuifle Scab inorum , qui
aliis in locis & agros inter .haeredes dividebant ,
iifque figebant terminos, & judicia exercebant.
Etiam num in agro Atrebatenfi Cherqueler & De-
cherqiieler rultici dicunt^pro Agros dividere: quod
facere folent coram Dominis locorum , vel aliis
eorumdem locum tenentibus. Vide Cirmanagium.)
CIRCANEA , Avis quadam circuitum faciens in vo¬
lando. Ugutio.
«U CIRCARE, ClRCARI A ■, ClRCATA, ClRC A-
tio, Circator. Vide Circa 3.
^[CIRCATURA , Circatus. Vide Circada.
^ CIRCBOTA C vrcbota ) vel Cyricbota,’
aSaxonico Cyjfiic , Ecelefia , & Bo£ vel Bote,
Inftauratio , Reparatio Ecelefia?. Occurrit non
femel in antiquis Legibus Anglicis.
CIRCELLA ^ Anatis fpecies , quibufdam Bofcas,
phofcas , Querquedula , noftris Cercelle, apud Fri-
dericum II. Imper. lib. 1 . de Arte venandi c. 5 .
CIRCELLI, Circuli , monilia , armillae. GlolT. -Wx-
x<«} x/piteXX/a , ePan6u\lePi<x. Anaftafius in Leone III.
Obtulit Circellos paria duo gemmis ornata. [ Charta
Ludovici VI. Fr. Regis an. 1112. apud Felibia-
iium in Hift. Sandionyfiana pag. xcii. Pr&terea
confuetudines quafdam qua juris nofiri erant. . . pi¬
cem videlicet-. . . Circellos , coneas & falem. Apicio
2. 5. Circelli ijiciati funt Farcimina rotunda. ]
CIRCELLIO, Circilio. Hidori Gloflse : Cir¬
cellio , Monachus per cellas vagans. Circiliones , falji
Anachoreta. GlolT. MSS. Circumcelliones , vel Cir-
cilliones , per cellas vagantes. [ Gloflar. MS. San-
german. n. 5 o 1 * Ctrciliones dicuntur qui fub habitu
Monachorum ufquequaque vagantur , venalem cir¬
cumferentes hypocrijin. ] S. Auguftin. in P falm. 132.»
Quid Jibi vult nomen Monachorum ? quanto melius
dicimus nos quid Jibi vult nomen Circellionum 1 fed non,
inquiunt, vocantur Circelliones. Forte corrupto fono no¬
minis eos appellamus . Ditturi fumus vobis integrum
nomen ipforum ! forte Circumcelliones vocantur , non
Circelliones , &c. [ Vita .5. Benedi&i Anian. au¬
siore ejus difcipulo inter A&a SS. Benedid. faec.
4. part. 1. pag. 207. Omnefque pariter . , . palam
virus pefiifera mentis vomentes , Circillionem rerumque
cupidum, &pradiis aliorum invaforem , fuarum ani¬
marum jugiter oratorem , publica voce clamabant, j
Hos KVKXetflac videtur appellare Synodica Orien¬
talium ad Theophilum Imp. AXXost/? tm kukX<*-
, &c. Vide Circumcelliones.
Circiliones. Papias : Circiliones , ditti quod agre-
jles Jint , quos Scotopitas vocant , Bonoji harejim fe-
quentes , qui Chrifium filium Dei adoptivum non pro¬
prium ejfe dixerunt.
f CIRCELLUM , KgntiVr , Circulus , in Supplemento
Antiquarii.
CIRCENSES , pro Circus , non femel ufurpat Aly-
pius Antiochen. feu vetus au&or Defcript. orbis
cap. 3 2 . de Nicomedia : Habet autem & Circenfes ,
firutturam valde bonam. Adde cap. 3 3.43.
CIRCINARE, Idem quod Circitare. Matthaeus
Vindoc. in Tobia :
Circinat , egrejfus ferutatur , compita quarit.
Edi&um Rotharis Regis Longob. tit- 1 o 5 . §. 18 •
& Lex Longobard. lib. 1 . tit. 25 .Si quis caballum
alienum apprehenderit , ipfumque diffiguraverit , aut
Circinaverit , furti poena Jit culpabilis in ottogilt. Ubi
Circinare , idem valet quod apud nos Detourner ,
abigere , avertere. [Vocabulo Circinaverit Mura-
torio fignificari videtur laefio aliqua , aut ligna ali*
qua imprelTa ( circino fortalTe ) equo , unde is
deformatus &diffiguratus evadat. Aut nihil aliud
CIR 6 31
•fignificatur quam notam ( hunc Marea appella¬
mus) alieno equo inurere, ut ad alterum fpedar*
videatur. ]
f CircinareCaligas. Vide Caligas circinare.
CIRCINNATOR. Vide Circator in Circa 3.
«U C I R C I O , Pars inter Aquilonem & Occidentem.
V ide Circius.
CIRCISSARII Agitatores, Circenfes venato¬
res, aurigae, muliones , qui in amphitheatris &
circis currus ducunt. GlolT. Lat. MS. Regium
Cod. 1013. Circijfarius * Cormatibus partibus. Cir-
cifforium , Cire entium. Ubi Gloffae Ifidori habent :
Circitorum , circantium. Concilium Arelat. I. fub
Silveflro : De Circi (far iis agitatoribus qui fideles funty
placuit eos , quandiu agitant , d communione feparari..
V ide Agitatores-.
% CIRCITARE. Vi Cire are in Circa 3.
CIRCITOR, Circuitor, Officium militare,’
cultos exercitus, qui circuit callra, ne quid de¬
trimenti milites recipiant. GlolT. Bafilic. K/pm-o-
pse , o'i 'srefi t a? [Xct%ofAim<; 'frepiiovkz , z. %o»vy,isVTe( oVx«
tlvTuv , /xMTrwlTi^-clfxtvoi y.dxia-Qxi. GlolT. Grsec. Lat.
rtegiAeuhlc , Circitor , lujlrator. nepiodiu ■, Circuitus ,
circitura. GlolT. S. Bened. cap. de Agricultura :
Ctf citor , jteAso-r»;. Redlius alibi , itukxsulne. Idem
GlolT. Cir citus , ^to^tlaL. Circitura , ^spioeTe/a. GlolT.
Ifid.Circitorum , circantium. Circitorum militarium
meminit S. Hieronymus ad Pammachium lib.
Adverfus errores Joannis Hierof. Sed ante Primi¬
cerius , deinde Senator , Ducenarius * Biarchus , Circi¬
tor , Eques deinde tiro. Erant igitur Circitores mi¬
litares , qui caltra circuibanr , quifaifoient la rondey
& la fentinelle avancee , ut vulgo loquimur. Ii
porro deligebantur ex eorum equitum ordine,
qui duobus equis, vel faltem uno cum fervo me¬
rebant , quorum dignitas Circitoria dicitur ini. 2.
Cod. Th. de Filiis militar. Hos Circuitores vocat
Vegetius 1. 3. cap. 8. Vide 1. 2. Cod. de Offia
Pra?f. Praet. Afric. & 1. 3 . Cod. Th de Agentib.
in Reb. ubi de Circitoribus in fchola Agentium
in reb. Quod vero Circitum & Circituram Glolfae y
Graeci Tadtici , Apun-ov vocant, quam vocem per
<puXaK»v vertunt. Vide GlolT. Rigaltii & Algid.
Menagium in Amaenitat. juris c. 3 5. 2. Edit.
CIRCITORIUM. Leo Oli. lib. 3. Chronie. CaL
cap. 5 7- Circitoria ad altare S. Beneditti 4. Cap.
<7 3 . Circitoria magna & optima 11. . . Circitorium
aureum , & alia q.Jtne auro. Petrus Diae. lib. 4.
Chr. Caf. c. i 3 . Dedit eis folidos 300. ex quibus
emit Circitorium optimum ad altare S. Beneditti. \Jbi
Circitoria nefeio an alia lint a pannis quibus tem¬
pore Quadragefimae tegebantur ac velabantur al¬
taria. Idem cap. 5 7. Alias 2. cortinas , qua appen¬
duntur in circuitu chori tempore Quadragejima. [Chro-
nicon Cavenfe apud Murator, tom. 7. coi. 951.
A. Item pluvialem cum campanellis , pluvialem cum
fm altis ,vefiem Imperatoris , cultrum , Circitoria 11.]
Vide V dum quadragcjimale.
f CIRCITORUM. Vide Circijfarii.
^CIRCITURA, Circitus. Vide Circitor.
CIRCIUS , Gallis, di&us ventus qui flat ab Occi¬
dente , & Galliam Narbonenfem infellat, ut au-
£or ellPhavorinusapudAgelliumlib. 2. cap. 22.
Vide Plinium lib. 1. cap. 47. & Senecam lib. 1.
Quaelt. natur. Cap. 1 8. Cierce , Rabelaifio ; Cers ;
Goudelino ; Cere , Arvernis. Cercius , in veteri
Charta apud Joan. Mariam de la Mure in Hiftor.
Ecclefiaft. Lugdun. p. 382. Ita apud Varronem
in Orig. V entus Cercius ,cum loquar e , buccam inflat^
&c. [ Circus , in Marea Hifpan. coi. 934.]
«3? CIR
$3 Nonius Marcellus cap. i . §. 2 ? i . tertis eft , no¬
bilibus Philofophis quatuor fuirte ventos praeci¬
puos , Eurum , Auftrum , Circium &. Boream, ubi
liquet Circium efle ventura flantem ab Occafu.
Verum non eadem eft veterum Inftrumentorum
ratio ; in iis Circius pro Borea , {eu Aquilone , vento
Septentrionali faepilfime accipiendus eft: quod in¬
ter ceteraprobant ChartaWifrediComitisBarcin.
an. 90 1 . Mareae Hifpan. coi. 8 $ 7. Et funt affron-
taliones de parte Orientis in ipfo torrente de Orreto . . .
& de Meridie in ipfo monte.. . & de Occiduo in ipfo.
vinea ... & de Circi ipfo alode de Girfolma. Alia
Caroli Simplicis ah. 92 2. ibid. coi. 845. Termi¬
natur vero praditta pojfejfio a parte Orientis in termi-
nio Teudilanc , d Meridie in terra S. Felicis ... ab
Occidente in terminio Frugello , a parte Cerei in rigo
quod difeurrit a Teudilane. Alia ejufdem Regis an.
92Z. ibid. coi. 844. Ab Oriente eft terra Alonis
femina. . . d Meridie terra Gerundonis. ...ab Oc¬
cidente terra Carpionis , d parte Circii terra ipjius Car-
pionis. Venditio Ecclefiae S. Stephani de Grano-
leriis an. 9 7 2 . ibid. coi. 901 .Et ajfrontat ifta Ec-
clejia ...de parte Orientis , vel de Meridie , & de Oc¬
ciduo & de Cirii in terra de me venditore. Charta
Conradi Regis ann. 1 064. inter Inftrum. Gall.
. Chrift. tom. 1. pag. 77. coi. 1. Vinea ipfa quam
dixi Rotunda ad partem Borei venti qui ejt Circius.
Inftrumentum MS. venditionis fadae Priori S.
^Egidii Arelat. an. 1248. Tenementum incingitur
ab Occidente cum fylva de Pfalmodio , ab Oriente cum
fylv a domini de Pofchenis ,d Circio cum Ifela , aven¬
to Marino ( Meridionali ) cum Roanillo. Fundatio
S. Petri in monte Verduni apud Stephanot. to. 7.
Fragm. Hift. MSS. pag. 3 5 5- Terminatur iis finibus
d mane via publica , d meridie terra S. Martini > d
fero de ipfa hereditate, d Cercio terra Urfonis. Sta-
tutaRaymundiEpifc.Helen. an. 1 3 80. cap. 22.
inter Concil. Hifpan. to. 3. pag. 604. In quibus
tonfrontationes neceffaru habebuntur , illas ponere te¬
neantur Orientis & Occidentis , S eptemtrionis & Aqui¬
lonis vel Cercii , & Meridiei. Quamvis alia fintin-
ftrumenta bene multa in quibus Circius pro Aqui¬
lone manifefto fumitur , exftant tamen nonnulla,
ubi Circius ab Aquilone diftindus pro Euro , qui
flat ab Oriente videtur accipi , forte quodaeftivus
Oriens prope accedat ad Septentrionem. Charta
Gauzberti Comitis Rufcinonenfis an. 9 z z. Mar¬
eae Hifpan. coi. 8 42. Et ajfrontat ipfe alodes de
parte Cercii in termino de Baias & de parte Altani
( Meridiei ) ajfrontat in termino de Ortafano ...»
& de parte Aquilonis injungit intermino de Alontef ca¬
pri. Venditio fada Templariis an. 12 1 5. Termi¬
natur ab Aquilone cum fylva dominorum de Portu, d
Corina ( Occidente ) cum fylva Capituli Magalona ,
avento (meridionali ) cum mari, d Circio cum jlagno.
Circium ventum ab antiquis Gallis pro Deo ha¬
bitum docet Seneca , cui etiam templum fecit
Auguftus , eodem tefte , lib. 5 . natur, qu. 1 7.
C1RCLARIA. Leo Oftienf. lib. i.Chr. Caf. cap.
3 7. Ingrejfi EccleJiamS. E lia, tui erunt quidquid in¬
venerunt. Inde per Cir clarias in ortum dominicum ,
f erque pafcuarium , &c. [ Murator, in Camilli Pe¬
regrini Hift. Principum Longob. legit. Circlarios.
Vereor ne forte fit nomen proprium. ]
f CIRCOMCiNCTUS , Circuitus. Chartularium
S.Sulpitii Bituric. Habet menfura m circomcmttum
perticas xxim.
CIRCUITIO. Vide Circada.
CIRCUITOR. Vide Circitor dcCircator.
CIRCUITORES, Haeretici , fic didi, quod terras
CIR 6 34
circumirerit , & quos in via inveniebant , coge¬
bant eos ut interficerentur ab illis, dicentes fe
defiderare pati martyrium. Philaftrius libro de
haerefibus. V ide Circumcelliones.
H CIRCUITOSA Oratio , Plena circuitionibus &
ambagibus. Bern. de Breydenbacbltiner.Hierofol.
pag. 24. Scias quod oratio JiCircuitofa Jit & fuca¬
ta vel potius manufalta , ojlendit animum quoque non
ejfe Jtncerum.
^CIRCUITUS ,Pofleflionum ambitus, Quidquid
circumquaque poflidetur. Charta Bretiflai Ducis
Bohemiae an. 1045. apud Ludewig. to. 6. Re-
liq. MSS. pag. 5 2» Contuli eidem Ecclefia Circuitum
meum in Pragenji provincia, has villas cum hominibus
& terris , fylvis & pratis continentem , &c. Vide
Cingulum 2 .
CIRCULA. Junda inVita B. Margaretae de Cor¬
tona n. 140. ubi Chriftus fic Margaretam allo¬
quitur : ^u/re vis Jine labore mea fuavitatis gujlare
dulcedinem & non facis Circulant de mea humilitatis
connubio , ... & de ordine paffonis.
CIRCULAGIUM. Computus Ballivorum Francide
an. 1 3 3 7 De Circulagio ,feu cerclagio , Lochiarum ,
quod debent fjoannes de Riparta & fjoannes Alei lier.
Videtur idem efle quod ferchellum in Arefto Pa-
rifienfi pro teloneo , foragio & ferchello vino¬
rum venditorum Corbeiae 2 5. Maii ann. 1466.
Ratione j urium & deveriorum fequentium , fcilicet fo-
ragii , thelonei , & ferchelli , Gallice , for age , tonne -
licu & fercbel , nuncupatorum : qua jura pro vino per
eos in quadam domo vendito debentur. Vide Cerche z.,
& Circadium.
f CIRCULAMEN Anuli , pro Circulus anuli , in
Vita B. Edmundi Cajituar. Archiep. apud Mar-
ten. to. 3 . Anecdot. coi. 1782.
f CIRCULARE , fj.ot.Tivm. Gloff. Lat.Graec. Qua¬
tere , indagare. Item in circulum rotare, in Gloflf.
Gafp. Barthii exBaldrici Hift. Palaeft.
CIRCULATORIUS , Jjhd lectulos tornatiles facit.
Circulare , circumdare , tornare. Joan. de Janua.
Circulatorium. GloflT. Graec.Lat. Ayvfm , Cir¬
culator. Ayvflict , Circulatorium.
CIRCULUS, Hominum coetus colledus, vox La¬
tinis Scriptoribus frequens. S. Hieronym. Dum
audientiam & Circulum lumina jam in plateis accen -
fa folverent &c. S. Auguftin. lib. de Utilitate cre¬
dendi cap. 9. Dic mtbi utrum Ji quis fabellam li¬
benter audiret , . . . vel in convivio , vel m aliquo Cir¬
culo , ullove confejfu , videretur ne tibi curiofus ! Lex
Bajwar. tit. 6 7. §. 5 . Cum fex in Ecclefia conjuret ,
&cum 12 .ad jlaplum Regis , in Circulo & in hajla ,
hoc ejl , in Ramo , cum verborum contemplatione con¬
jurare jludeat. Quo loco in circulo, videtur efle in
hominum coetu. Circulis coire , in lib. 1 i.Cod. Th.
de Haeretic. Circuli Cardinalium , de quibus Ce-
remoniale Roman. 1. 3 . pag. 324. Vide Haga.
Circulus, Areae feu campi fpatium, quod pu¬
gilibus duello decertantibus dabatur , in Speculo
Saxon, lib. 1 . art. 6 3 . §. 6 . 7.
Circulus Aureus, Coronae fimplicioris fpe-
cies , quae Patriciatus infigne erat apud Romanos,
fub Imperatoribus Occidentalibus. Leo Oft. 1. 2.
cap. 79. Eidem Henrico IV. Patriciatus honorem Ro¬
mani contribuunt , eumque pr ater Imperialem coronam ,
Aureo Circulo uti decernunt. Petrus Diae. lib. 4.
Chron. Cafin. c. 119. de Lothario Imp. Ipfe vero
in civitate coronam Circuli Patricialis accepturus re-
manlit. Acerbus Morena in Hiftor. Rerum Lau-
deniium pag. 1 1 7. deFriderico I. Imp. Sequenti
igitur proximo die Dominico pradittus Papa Pafchalis
6 35 CIR
cum fuis Cardinalibus in ipfa Ecclejta S. Petri Mijfant
honorifice & cum magno gaudio celebravit , ipjoque die
in capite Imperatori Circulum Aureum tantummodo
impofuit. S equenti vero die Martis , in quo fuit f e fiam
S. Petri ad Vincula , pradictus Dom. Papa Pafchalis
Dom. Fedehcum Imperatorem & ferenijfimam Augu-
jlam Beathccm conjugem fuam ex coronis auro punjfi-
ino , & multis pretiojtjjimis gemmis decoratis coronavit
in ipfa Ecclejta S. Petri. Circulum etiam, non coro¬
nam Regibus tribuit Chronicon Montis-Sereni
an. 1134. Imperator celebrat Pafcba Halverjlat , ubi
quidam de Principibus Danorum Alagnus nomine , ho-
minium ei faciens , regnum Dama ab ipjo Juf cepit , &
poftquam pr afluit juramentum. Imperatori ad Eccle-
Jtam procedenti , Circulo decoratus Aureo, gladium pta-
portavit. An. 1 1 5 2 . de Friderico Imp. JjEui proxi¬
mum Pentecofle Alerfeburg celebrans, Sueno Regi Da¬
cia Circulum Regium conceffit. Et an. 1158. Dux
Bohemia concefjojibi ab Imperatore Circulo nominatur.
De quo Ducum Bohemice Circulo , Wladiflao
Duci a Friderico Imp. induito, multa commen¬
tatur Bohuflaus Balbinus in Epitome Rerum Bo-
hemicarumlib. 3. cap. 10. 14. VitaS. Conwoio-
nis Abbat. Rotonenlis num. 11. Salomon Rex
( Britanniae Armoricae ) appellatur , non quod revera
effet ; fed quia Circulo aureo & purpura , conceffione
Car oli Augufti , utebatur : idcirco hoc nomine cenjeba-
tur. Vide Familias no liras Byzantinas pag. 139.
6c Differt. 28 - ad Joinvillam.
Circulis aureis Augullce apud Occidentales
ufte etiam leguntur, non coronis. Arnoldus Lu-
bec.lib. 6. cap. 2. de uxore Philippi Suevi Imp.
Ibi quoque Regina, regio diademate, non tamen co¬
ronata, fed ctrculata proceJJit.Yide Corona Ducalis.
Le Roman de Garin MS. *
EI fu vefiu d’unpaille Alexandrin ,
Et en fon chef un Cbapelet d'or fitu
Alibi :
Le Cercie d'or li eri el chief ajis.
Circulus, Orbiculatus & planus dlCcm, AJfette.
Gregor. Magnus lib. 5. Epiil. 5 6. Coele ares vero
& Circulos quos direxifti , JuJcepimus.
Circuli Ferrei, in poenitentiam ab Epifco-
pis aut Prefbyteris olim imponi folebant, iis qui
crimina quaepiam enormia commiferant, qui eos
in brachiis induebant , nec deponebant, donec
pod multas peregrinationes ad Sandorum fepul-
cra 6c memorias miraculo aliquo folverentur.
Liber MS. Miraculorum SS. Floriam 6c Florentii :
Confuetudine antiqua partibus interioris Fr ancta ufque
hodie mos inolevit , ut quifquis propinquiorem Jibi pa¬
rentem gladio jugulaverit , & poflea poenitentia dubius
ad Pontificem crimen admijfi facinoris detulerit , ipfo
decernente Pontifice , ex ipfo gladio ferrei nexus compo¬
tiantur , & collum peccatoris , venter atque brachia
finclim anneftantur ex ipjis ferreis vinculis : Jlcque de
propria patria & folo patrio pellatur : interim quonfque
divina pietas eadem vincula f olvi pracipi at, primum Ro¬
ma , dehinc per diverfa Santtorum loca veniam crimi¬
nis efflagitando peregre proficifci cogitur. Decjufmodi
circulis poenitendum agunt Capitulare Aquif-
granenfe an. 789. c. 77. Capituli 1 . incerti anni
cap. 4 5 . 6c lib. 1 . Capitul. cap. 7 9 . ubi de i is qui
nudi cum ferro vadunt , & dicunt fe data Jibipoeniten-
tia ire vagantes , &c. Florum meminere praeterea
Scriptores complures, Gregorius Turonenf. de
Gloria Confeff. cap. 8 7. de Vitis Patr. cap. 1 5.
Bertha Sanctimonialis in V ita S. Adeiheidis num.
zGRudolphusFuldenfisin Vita S. Liobae c. 25.
Vita S. Medardi es Cod. Relbac. c. 1 4. tom. 8.
CIR 636
Spicilegii Acher. VitaS. Willibaldi cap. 38. n. 7.
apud Gretzer. Metellus in Qujrinalib. Charta A1-
fonfi Regis Hifpan. apud Bivarium in Addit.
S. Braulionis p. 65. Rodolphus Trotarius lib. 5.
Miracul. S. Benedidi num. 19. Vita S. Nicetii
Epifc. Lugdun. num. 8. Ada S. Qujrini Mart.
num. zi. Ada S. Willelmi pueri Mart. num. 2.
Flift. Relationis S. Richarii num. 14. Altfridus
in VitaS. Ludgeri Epifcopi Mimigard. num. 20.
Radulfus in VitaS. Richardi Cicedr. lib. 1. num.
98. Miracula S. Remacli cap. 3. Hillor. mortis
S. Leonis IX. PP.num. 1 o. Miracula S. Bavonis
lib. 3 . Miracula S. Galli c. 3 4. Reinerus in Ca¬
talogo Haereticor. pag. 9 2.xMiracula S. Walbur-
gis num. 4. Vita S. Apiani Monachi num. 13.
Matth. Wcdmonad. pag. 3 5 3 . Vita S. Joannis
Abb. Reomaenlis num. 6. Vitaejufdem ex Rove-
rio num. 3. Vita B. Stephani Abbatis Obalin.
lib. 1 . cap. 24. Synaxaria in S. Arfenio 1 3 . De¬
cembris , Mensa in S. Aeacio 26. Novembris , in
S. Theodofio Antiocheno 11.Jan.6t 5-Febr. in
S. Romano Cilice 9. Febr. in SS. Cyro 5c Marama
2 8.Febr. 2 3. Mart. in S. Georgio, Mirae. S. Adal-
bertiEgmund. cap. 26. Folcard. de Mirae. S. Bcr-
tini cap. 4. lib. 2. cap. z 5. Joannes Mcnach in
Vita S. Bernardi Pcenitent. num. 1 1. Miracula
S. Winoci cap 15. 16. Mirae. S. Bertce c. 1 . 6.
Aimoinus lib. 2. de Miracul. S. Germani c. 1 3.
[Hid. Rotoneniis Monalterii cap. 1.8.] Leges
Alfonfins parte 1. tit. 4. lege 20. 6cc. His ad-
dendaqushabet Petrus Damiani lib. 1 . Epift. 9.
1 9. lib. 5. Epiil. 8. lib. 6 Lpiit. : 8. 30. lib. 7.
Epilt. 1 9. ubi de vilis piis qui ultro ferreis cir¬
culis brachia ac corpus circumcingebant. Adde
S. Hieronym. Epiil. 22. cap. 1 2. '
Circulus Solidi. Ed titulus in Cod. Theod.
lib. cf.Si quis folidi circulum exterioremincideht , &c.
Circuli Signorum, Qm funium Campanarum
extremitati apponi folent, 6c quos ampleduntur
qui eas pullant. Hariulfus lib. 3. cap. 3. Septem
ex are circuli ad Jigna pendentes argentei 5. reliqui ex
auricalco. [ Idem lib. 2. cap. 10. Clocca optima
quindecim cum earum Circulis quindecim. Armillas
Campanarum funibus pendentes vocat Adreval-
dus in libro de Miraculis S. Benedidi cap. 26. ]
Circulus. Tabularium Ecclefise Augudodun.an.
937. Adiffa S. fj oh annis aut redimat den. 1 . Circu¬
los 1 2 .prouvatia avena mod. 1 . menfe Adart. Tabu¬
larium S. Remigii Remenfis : Summa . . .facula¬
rum 9 77- perticarum Circulorum 157. fcindularum
99 5 . axilium 98 7. Ubi circuli videntur elfe qui
ad cupas dicuntur in Lege Wihgot. lib. 8. tit. 3 .
C 8. ided, quibus cupae colligantur. Tabular.
Prioratus de Domina in DcJphinatu fol. 108. Et
5. fextarios avena de Caballaco , per vindemias 2. Cir¬
culos plicatos ad tinam , &c. Occurrunt eadem ver¬
ba fol. 127. [Vox Circulus pro vinculo dolii paf-
fim legitur , ut apud Lobinellum inHid. Britan.
tom. 2. pag. 399. in TabularioS. Vincentii Ce-
noman. non femel , in Charta Ludovici Pii ann.
8 3 2. in Hid. San-Dionyliana Felibiani pag. lii.
6cc. Sed 6c apudPlinium , ait enim 1 4. 2 1 . Cir¬
culis vafa cingere. ]
Circulus, I ndrumenti mufici fpecics. Lex An-
gliorum 6c Werinor. tit. 5. §. 20. Jfiuiharpato-
rem , qui cum Circulo harpare poteft , in manu per cuf-
ferii, &c. \
CIRCUMACTUS A r atri , quinque aut fex pe¬
dum latitudo , qua fcilicet aratrum eat, apud Ag-
genurn deLimitib. agror.
CIRCUMCELLIONES. Papias : Circumcelliones di¬
cuntur , qui fub habitu Monachorum usquequaque va¬
gantur. S. Auguftinus in Pfal. 132. Circumcelliones
dicti funt qui circum cellas vagantur : J 'olent enim ire
hac atque illae , nufquam habentes [edes. Ab eo fum-
pfit quae de iis habet lfidorus. Optatus lib. 3. de
Circumcellionibus : Cum hujiifmodi hominum genus
ante unitatem per loca Jingula vagarentur. Monachus
Sangallenf. lib. 1. de Carolo Magno cap. 8- Cum
autem itinerando veni flet Car olus ad q itandam gran¬
dem bajilicam , & quidam Clericus de Circumcellioni¬
bus ignarus di fcip litu Caroli in chorum ultro intraret ,
&c. Meminit pariter Circumcellionum Vidor Vit.
lib. 3 . de Perfecut. Vandal. in Edido Hunnerici
Regis. De iis etiam intelligendus canon 42.
Synodi Trullanae. Ttu^ao-uvd.yovle; dicuntur in Co¬
dice Canon. Eccl. Afric. cap. <5 3 . De iis praeterea
agit S. Hieronymus Epift. 22. Concil. Calched.
Ad. 1 5. can. 4. Vide Concil. Tolet. VIi. can. 5.
KuK\dfici , in Syr.odicaOrientalium ad
Theopllilum Imp. fttVcPcy.ovciXcl 7r(pflpt%cvT e? JJ.CCTHV y
apud Nilum lib. 3 . lipibt. 1 19. dicuntur.
Circumcelliones, etiam didi haeretici qui¬
dam, infano amore martyrii iemetipfos perimen¬
tes , ut martyres vocentur. Ita ifidor. lib. 8. Orig.
Hos Circitores vocat Philailrius in Catal. haerefi.
fedan ii , quos etiam C rcumceiliones vocat lex 5 2 .
Coi. Theod. de Haereticis , videant dodiores.
Certe ibi inter infimae fortis homines inter Dona-
tiftas deferibuntur , & a S. Auguftino lib. deHae-
rcf. cap. 69. dicuntur etiam fuiflfe genus homi¬
num agrefle & famofum , non folum in alios im¬
mania facinora perpetrando , fed nec fibi eadem
infania & feritate parcendo. Nam per mortes va¬
rias , maxime praecipitiorum & aquarum &
ignium , feipfos necare confueverunt , & in ip-
fum furorem alios feducunt , ut feipfos occidant,
&c. Idem Auguftinus lib. 1. contra Gaudentium
cap. 28. hos fic appellatos feribit, quod maxime
ab agris vacantes , & victus fui caufa cellas circum¬
irent ruflicanas. De illis Circumcellionibus pafiim
idem Auguftinus Epift. 48. 50. 61.68. Con¬
tra Parmenian. lib. 1. cap. 1 1. Contra Crefcon.
lib. 3. cap. 42. 47. Collat. Carthag. 3. cap.
174. 281. Poffidius in Vita Sandi Auguftini
cap. 10. 1 1 vAudor Praedeftinati lib. i.haerefi
69. &c.
% 1. CIRCUMCISIO , Tertia ex novem partibus
hoftiae in Mifla Mufarabica. Vide Hoflia.
2. CIRCUMCISIO , Praeputium. Itinerarium Bur-
degalenfe : Ibidem fjefus filius Nave circumcidit filios
Ifrael , & Circumcijiones eorum fepelivit.
f CIRCUMFERENCI ALITER, Quafi linea cir-
cumduda, a Gallico Circumferente , Circumdu-
dio. Legitur apud Ludewig. tom. 1. pag. 375.
CIRCUMFLEXUS. Rifferus Prior Cartufienfis in
Statutis antiquis ejufdem Ordinis, 1 . part. cap.
8.§. 9. Exorcifmus autem falis & aqtu non habet in
fine verfum , fed Circumflexum. Cap. 50 .In verjtbus
qui h aberit interrogationem & Circumflexum , non in¬
cipit modus interrogationis , nijt poft Circumflexum.
^1 CIRCUMFORANUS , JJEti advocationum caufa
circum fora & conventus vagatur. Papias MS. Bitu-
ric. poftlfidorumlib. 1 o. Orig. Circumforaneus di¬
citur Latinis.
C1RCUMFOSS ARE, Circumfodere. AladoxTor-
mul. Anglic. pag. 378. jflfluam tamen dictam partem
bofcinec afl artare poterimus nec Circumfo flare.
^1 C1RCUMLATERUS , Circumflans. Vita S. He-
riberti Archiep. tom. 2.SS. Martii pag. 46 9. Hoc
CIR 638
fchemate d Circumlatero Pr&filum agmine perducitur
ad Petri limina.
H CIRCUML1T AS, C irum fluminis. P apias MS. f. le¬
gendum Circum littus.
C1RCUMPAG ENSIS , Accola. Miracula S. Ma-
joli : Ciicumpagenfes & ex alienis terrarum locis ve¬
nientes.
CIRCUMPEDES. Agraatius : Circumpedes funt obfe-
qttia fervorum : antepedes , vel antipodes , amicorum.
Ita etiam Papias.
Circumpedes, Alia notione, Ecclefiaftici cap.
45. 1 o. Circumpedes '& femoralia & humerale po-
fa.it ci , &c. Ubi Mamotrcdus : Circumpedes , id eft,
fandaliavel mala granata, &c. Graeca Edit, nepima-
A>7, t7rofj.lJ'ct , &c. Joan. Drufius : Fe¬
moralibus , topatalan , & epomide , &c.
f C1RCUMPORTICATIO , Circuitus porticus,
in Lege 3 7. §. 1 . Dig. de Relig. & fumt. funer.
CIRCUMROTATUS. Hiftoria Epifcop. Autifiod.
c. 53. Tua prctioJi(fima pallia mille [olidorum pretii
conflantia , quorum unum viridis coloris leonibus multi¬
coloribus Circumrotatis fulget : fecundum imaginibus
Regum J militer Circumrotatis regali modo equitantium
pollet: tertium quoque leonibus auricoloribus Circumro¬
tatis ajpicientibus arridet . Joannes Diaconus in Vita
Gregorii Magni lib. 4. cap. 84. In abfcidicula Gre-
goriusin rota gypfea pictus oflenditur , &c.
C1RCUMSOC1US. Aurei. Vidor. in Epit. in Con-
ftantino Magno : Annibalianus Delmatii C&faris con-
f anguineus , Armeniam , natione fqtte Circumfocias . . .
rependas habuit. [ Id eft , finitimas. ]
fCIRCUMSTANTIONATUS , Gall. Circonflan-
cic. Dionyf. Carthu C [Juratio debite Crcumftantio-
nata , id eft, Jusjurandum juftis circumflandis
moderatum ac definitum. Ita Goclen. inLexico
Pfiilof.
CIRCUMTEXTUS , Veflis fpecies, qua Grate Cyclas
dicitur : d ilium quod Jit rotundum pallium. Papias.
f CIRCUNICULA, f. pro Saumcula , vel potius
Sarcinula , apud R ymer. to. 1 2 . pag. 575. coi. 1 .
Cum bogeis , manticis , far de Ilis, Cir cuniculis , joca¬
tibus , &c.
^ CIRCUNSTANTER , Circumfpede , attente.
Maceriae Infulx Barbarae to. 1 . pag. 2 5. ex Vita
S. Lupi Archicp. Lugdun. JJTuam prudenter igitur
& Circunflanter in fui jiliorumque vigilantia perflue¬
nt , poffibile non eft nofhut facultatis evolvere.
CIRCUO. Vide Cire are in Circa 3 .
CIRCUS, Circulus, confeflus. Hugo Flaviniacen-
fis in Chronico an. 1 1 00. flu dicto Concilii ad pri¬
mani Abbatis Divionenjts vocem de Abbatia inveftitus,
aftaniibus Canonicis Eduenjibus & laudantibus ,cappa
& baculo donatus , in Circo rejidere juflus , poflfoluto
Concilio , ad propria fum remiflus.
C1RCUTA. Vide Circada.
CIRCUTARE. Vide Cire are in Circa 3.
•jfCIREA, Stercus ; unde nos ea qua ab ore abicimus ,
excreare dicimus , id eft , expuere. Papias MS. Bitur.
& Gloffar. Sangerman. MS. n. 501.
CIREMUM , lnteftinum gallinae, fedmendofe,
ut dicitur in ZAcrium.
CIRET1CUS, Chirurgus. Vita S. Bernardi Pce-
nit. to. 2. SS. Aprilis pag. 69 1 . & 694. Noviflime
burgum S. Audomari , non orationis caufa neque meri¬
torum S. Bernardi , quin potius ut pes ejus ab findere¬
tur , adivit. Dum igitur Cireticos domi parentum &
amicorum exfpettat , &c.
CIR1CSETUM, Cyricseat, Circset, Chir-
c h e s e t , &c. V edigal Ecclefiafticum, ex Saxon.
Cyjfiic, Ecclefia, Bafilica, Kvycaov, & pceat, cen-
639 CIR
fus , vedigal. Gloffar. ad Leges Anglic. Cyjiic-
yeat , Ecclejia cenfus. Alii a Cyjpic & paet> de¬
ducunt. Eft autem faet» Saxonibus femen. Ita
Cypicyaeto, erit femen Ecclejia, quod alii paflim
vertunt Primitias feminum. Kanutus Rex Dano-
rumapud Inguifum pag. 894.Radulfum de Di-
ceto an. i o 3 i . Willelmum Malmefbur. de Geft.
Angl.lib. 2. cap. x 1. & Florent. Wigorn. p. 621.
Et mediante Augufto ( folvantur ) decima frugum ,
& in fefiivitate fandi Martini primitia feminum ad
Ecclejiam , in cujus parochia quifque degit , qua An-
g/icr Cyricfceat.£/>/>*//4wr«r.[Charta Margaretae Co¬
tti itiffae Warwici in Hili. Harcur. tom. 4. pag.
2223. Sciatis me dedijje . . . Monachis prafatis totam
decimam de agnis , cafeis & velleribus , & de porcel¬
lis , & de pafnagio & de vitulis , & de rufehis , & de
faldranis, & de Cbiricfetis.] Cujufmodi autem effet
is cenfus , docet Fleta lib. 1 . c. 47. §. 2 7. Chtr -
ch effet , certam menfuram bladi tritici Jignificat , quam
quilibet olim fanda Ecclejia die S. Alartini , tempore
tam Britannorum , quam Anglorum contribuerunt. Le¬
ges Inae Regis Weftfaxiae cap. 4. Ciricfeatta red¬
dita Jint in jefto S. Martini : Ji quis hoc non com¬
pleat , Jit reus 60. folidorum , & duo decuplo red¬
dat ipfum Ciricfcattum. Et c. 6 2. Cyricfeattum debet
reddere homo d culmine & manjione ubi rejtdens erit in
Natali. Leges Henrici I. cap. 1 1 . Jf)ui Chericfea -
tum tenebit ultra fejlum S. Martini , reddat eum Epi-
fcopo , & undecies per folv at , & Regi i.folid. Perpe¬
ram apud Malmelburienlem , editum Curejcet.
Plures tamen Magnates poli Romanorum adven¬
tum illam contributionem fecundum veterem
Legem Moyfi, nomine primitiarum dabant : prout
in brevi Regis Kanutiad Summum Pontificem
tranfmilfo continetur , in quo illam contributio¬
nem Chircfed appellant, quafi femen Ecclefiae.
Et vetus Scheda Gallica apud Lambardum : Chir-
feed , ou Chirceomer , ou Chirceamber , fut un certein
rent de bled batu , que chefcun home devoit al temps
des Brytons & des Englez. porter a lour Eglife le jour
feint Martin. Verum Spelmannus, Welocus,Som-
nerus, & alii linguae Saxonicae peritiores hanc
damnant interpretationem , prioremque ample-
duntur. Vide Concilium ^Enhamenfe an. 1009.
can. 1 x. Monaflicum Anglic. tom. 2. pag. 986.
& infra, Eleemofyna aratri. [ObfervatKennettus
in Gloffario ad calcem Antiquitat. Ambrofden.
voces has Cirifcetum, &c. non modo fumtasfuifle
pro Blado , fed etiam pro volatilibus aliifque fi-
lnilibus rebus Ecclefiae folut is ; fic in lnquifitio-
ne reddituum Abbatis Glallonbur. an. ‘1201.
Manerium Glafton. reddit per an. in gabulo vn. hb.
vi. fol. 11. den. ...In Churchfcet lx. gallinas & fe¬
men frumenti ad tres aeras. ]
I . CIRICUS, Cera, Gall. Cire. Charta Raufini To-
lonenlis Epifcopi an. 1205. apud Guefnaium
in Annalib. Mallii. Cum lampade de Cirico albo.
% 2. CIRICUS, ipso Sericus , bombycinus, paflim
occurrit. Pannus de Cirico , in Tranfadione inter
Abbatem & Monachos Cralfenfes an. 1351. ex
libro viridi fol. 5 3. Copertorium de Cirko viridi li-
flatum , in Teflamento Beatricis Vicecomitiffae
Narbonae an. 1367. apud Marten. to. 1 . Anecd.
coi. 1515. Cum tino cordone de Cirico , in antiquo
Ceremoniali MS. B. M. Deauratae. Mappa de Ci¬
rico albo, in Inventario Ecclefiae Anic. an. 1 444.
Cum cera viridi & laqueo Cirico , figillatae litteiae,
apud Rymer. tom. 7. pag. 5 29. &c.
«[ C1RIOCORILLA, Ornamentum,corona. Papias MS.
■C1RIGLUS, pro Cereolus. Charta an. 1 197. apud
CIR 640
Petrum Mariam Campum in Hiftor. Ecclef. Pla¬
cent. Dare fngulis annis i 2 .Ciriolos cera quifqtie il¬
lorum quantitatis unius libra cera.
CIRISTARE, Populum alloqui. Gloffar. Vet.San-
german. MS. n. 501. Papias MS. habet : Ciritat ,
populum alloquitur.
^ CIRIX , Sericum , bombyx. Tcllam. Guillelmi
de Turre Epifc. Ruthen. an. 1461. apud Baluz.
to. 2. Hili. Arvern. p. 726. Lego C afui am meam
Ciricis pertici coloris. Vide Ciricus 2.
CIRLISCUS. Vide Ceorlus.
f CIRLISTUS. Vide Cyrliftus.
CIRMANAGIUM & Cirimanacium, vulgo
Cirmenage ; Cenfus, feu vedigalis fpecies in Be-
neharnenfi Principatu. Joannes XXII. PP. to. 3.
Epift. 1559. Molendinum etiam de fjuf eo , & Ctr-
managia , qua prafati Vicecomes ( Beneharni ) & ejus
uxor habebant in locis de Montem arti ani, &c. Charta
Gaftonis Vicecom. an. 1282. apud Maream in
Hiftor. Beneharn. lib. 5. cap. 28 . C en fum totius
villa, quod vocatur vulgariter Cinmanat^e.Vide eum-
dem lib. 7. cap. 15. num. 4. cap. 30. num. 3.
[An cenfus ille non idem eft, quod Bonagium ,
Gall. Bornage ? quod jus iis competitqui metas in
agris defigunt , quodque Cerquemage vocatur in
Confuetudine Peroncnfi. Vide Circamanaria.~\
CIRNEARIUS , Figulus , in Gruteri Inscriptio¬
nibus pag. 643. num. 2. Eft a Cirnea , Plauto,
Vas vinarium.
CIROCLEUS. Vide Cbiroxleus.
f CIROGILLINUS. Videpo {^Chirogryllus.
fXIROGRAFER, vel Cirograferus, pro
Chirographarius, apud Rymer. to.i 1. p. 648. coi. 1.
Secretarium Cirograf erumque ac Amb affator es , &c.
fClROGR AFFATA CHARTA, ClROGRAfFUM,
Cirographum, non femel occurrunt in In-
ftrumentis aetatis mediae, pro Chirographum , &c.
Vide in hac voce.
CIROGRILLUS. Vide Chirogryllus.
CIROGRISSUS, pro Cirogrillus, infra in Claperius.
^ CIROGULUS , Idem , in Gloff ad calcem novae
Gall.Chrift. to. 2. coi. 504. advocem Almutia.
•[[ CIROLOGUS, Chirurgus. Miracula B. Henrici
Bauccn. tom. 2. Junii p. 391 .Teftis dereftaura-
tione ofjis magifter Francifcus Cirologus , qui tentavit
ipjtus tibiam & os.
^fCIRORGUUS ,pro Chirurgus. Statuta Arelat.
MSS. art. 139. Nullus medicus. .. veniat operari in
hac villa , nifi primitus fuerit per unum . . . Cirorgujfm
examinatus.
^ CIROTEC A , pro Cbirothec a. Legitur in voce Le-
ttrinum & in antiquo Ceremoniali MS.B.M. Deau¬
ratae : Pradifti pifcatores tenentur dare cirotecas Jive
Gans diverjis per fonis praditt a Ecclejia , &c. Vide
Chirotheca.
^1 CIROXARE', Circumdare. Papias MS. Vetus
Gloffar. Sangerm. MS. n. 501. habet, Ciroxere ,
Circumdare.
i.CIRPUS. Charta Philippi deMonteforti Dom.
Tyri pro Communia villae de Caftris in Occita-
nia ann. 1 16 4. JIuilibet de ditta univerjitate volens
potejl in ipfa villa de caftris facere feu tenere , vel exer¬
cere falinum pro voluntate fua , dummodo nobis & no -
ftris fucc e foribus pro quolibet falino exercitores illius
falini folvant pro cenftt annuo quolibet duo fextaria fa¬
lis , & fuos Cirpos , prout eft battenus ujitatum.
2. CIR[PU S, pro Scirpus , Ju ncus enodis , apud
Rymer. to. 8. p. 6 34. coi. 2. De quolibet batelli
cutn Cirpis onerato venalibus unum obolum.
CIRRIGL1NON. Vide Chirogryllus
% CIRSUM,
64i CIS
CIRSUM , Genus vehiculi. Papias MS. Additur in
G loliario Sangerm. MS. n. 501. Cirfum , Carpen¬
tum. Lege Carpentum. Latinis GJium vehiculum eft
duabus dumtaxat rotis inltrudum. Pro Cijium f.
inendofe feribitur Cirfum in locis citatis.
«5{ C1RURGICUS, Chirurgus. Medici fi Cirurgici ,
in Capitulis General. MSS. S. Vidloris Mallii. Prae¬
terea legitur in Litteris Philippi III. Franc. Regis
ann. 1 2 78 - & in Hift. Dalphin. tom. 2. p. 283.
CIS A. Charta Italica fub ann. 1028. feripta, apud
Puricellum in AmbrofianaBafilica p. 359. Cuba¬
ret ab ipfo campo fi ab ipfa capella da mane f ancta
Maria , da meridie Petri de Saravia : fi area fi ipfa
capella cum eodem campo infimul per men furam ju-
jlam , cum Cifa fua vigias tres nominative , quas mi¬
hi campo ipfo ante bos dies per chartam venditionis
advenit. Ubi pro vigias, legendum puto jugias.
Vide in fjugia. De Cifa , nihil luccurrit. Vide Af-
jifa. \_CiJia & CHa.]
C1SALPINARE , Cis alpes ire. LaurentiusLeodien-
fis inEpifcopis Virdunenfibus: Hic cfi, inquit (\? P.)
qui gratia majoris honorem fi reverentia potiaris favo¬
rem Gallicanis , omnibus , ex quo Cifalpinavi , nobis
exhibuit. Vide Tr an fal pinare.
1 . CISARA , Cicera , Leguminis fpecies : Gallis Vef-
fe. Occurrit in Chronico Willelmi Thorn.
2 .CISARA , C 1 s er a , pro Sicera , Genus potio¬
nis , vulgo Cidre , apud Rymer. tom. 9 . p. 565.
coi. 1 . Necnon de qualibet pipa Cifara , cervijia , &c.
Chartular. Gemetic. tom. 3. p. 1 7. Occafione vi¬
norum , bl adorum , Ciferarum , cervifiarum , potuum ,
bibariorum feu aliarum rerum.
CISCI , IvVa , Cis. Supplem. Antiquarii.
«R CISFRET ARE , Transfretare. Locus eft in In¬
curvare.
«[ CISIA, Vedigal , tributum. Leges Jacobi II. Re¬
gis Majoric. inter Ada SS. Junii to. 3 .p. lxx. Con¬
cedimus ut poffit alicubi talliam vel Cifiam vel quam-
cumque aliam contributionem. ...ad tempus certis ho¬
minibus , imponere. Vide Cifa , Cir-a , & Ajfifa.
f CISIARIUS. Vide Carrucarius.
CISIL , Teltis , obfes. Vide G files.
CISIMUS. Matthaeus Paris ann. 1248. Dedit eis ve-
fies pretiojijjimas , quas Robas vulgariter appellamus ,
de efcarleto praelecto , cum penulis , fi fururiis de pel¬
libus variis Cfimorum. Bernardus Silvefter, Poeta
eximius , uti ait GervafiusTilleberienfis, part. 3 .
Otior. Imper. MS. cap. 4 6.
GJimus ebr effit , fi vefttura potenter
Marturis , fi fpolio non leviore Bever.
Rhenanus lib. 2 . Rer. German- pag. 9 5 . de Legi¬
bus Francicis : Nemo pluris vendito aut emito quam
fagum optimum fi duplum 9. fol. fimplex 10. vilius
autem minoris : roccum Mar trinum feu optimum 30.
folid. Sifmufilum optimum 10. folid. fic.
C1SMA , pro Schifma , Gall. d chifme Vide locum
in Pbarifeare.
CISMARINftl Partes , Partes cis mare , ut Tranf-
marina, trans mare, in Tranfadione inter Carol. I.
Comitem Provincia1 & Fr. Feraudum de Baralfio
Commendatorem Flofpit. S. Johannis Flierofol.
ann. 1262. ex Schedis Proefidis de AIa~augues.
C1SOR , Scifior, farcinator , Gall. Tailleur. Mau-
ritius Gaufridi in Vita S. Yvonis, tom. 4. Maii
pag. 593. Cum pro fe quandam tunicam feciffet , ei -
que diceret Cifor : Induite eam , ut videamus fi bene fa-
ita fit. Alter locus exftat in Selda. Vide Cijfor.
CISORIUM. Vide Cijforium.
«51 CISPECTATICUM, Cispitaticum. Vide
Cefpitaticum.
Tom. II.
CIS 641
% CISSFR , pro Cicer. Species leguminis, Gall. Pois
cbiche. Occurrit in Tranfad. Abbatis & Monacho¬
rum Craffenfium an. 1351* ex lib. viridi fol. 5 2.
^1 CISSONIUM, pro Effonium, ut videtur, Impedi¬
mentum. Padum matrimonii inter Othonem fi¬
lium Comitis Burgundiae,& Blancham filiam Co¬
mitis Campaniae an. 1 2 2 5 . tom.i. Anecdot. coi.
9 2 8 • E. Comes Campania tenetur morari nobifeum fi
gentibus noflns ad diruendum caflrum de Rofchefort&
c a firmi de Trance : (fi fi Comes haberet legitimum Ctf-
fonium , ipfe dimitteret gentes fuas ad id agendum.
CISSOR, Sarcinator, Gall. Tailleur, apud Rymer.
to. 5 . p. 693. coi. 2 . Sellarii , Peletarti , Alutam ,
Sutores, Cifjorcs , Fabri , fic. Vide Cifor.
f CISSORIUM , C isoRiuM. , Orbiculus ligneus ,
in quo convivae fcinduut dapes fibi appofitas, Gall.
Tranchoir. Leges Palatinae Jacobi II. Regis Majo¬
ric. inter Ada SS. Junii to. 3 . p. lv. Et quia in ap-
pofitione praditta decet aliquos juxta flatus conditionem
plus ceteris honorari, volumus quod in Ciffoho noflro pro
ocio perfonis de ditiis cibariis apponatur, (fi tantumdem
inCijforiis Cardinalium . inCifforiis vero Epifco-
porum , pro fex ; Abbatum vero cfi Baronum. . i . pro
qiiatuor jubemus apponi. Sed in Cifforiis aliorum infe¬
rioris gradus , juxta confuetudinem in noflra Cuna diu¬
tius obfervatam , aqualiter apponatur. Occurrit ibid.
p. xiv. Ciforium vero p. vm. Vide S cijforium.
CISSUS, pro Sciffus , in Capitulis genera!. S. Vi-
doris Mallii. ( Si ) habeat pannum in blanqueto non
Cijfum, ad proprium Priorem debeat pertinere. Occur¬
rit rurfum in Statutis MSS. Lirinenfibus an. 145 3.
CISTA, Vagina. Vide locum in Camara.
Cistas Bullare, Arcas & armaria fignare, iis
figillum imprimere, Gall. Metti e le fcelle. Litte¬
rae Roberti Comitis Atrebat. ann. 12 69. exTa-
bulario Corbeienfi: Supereo quod Ballivus feu Ser¬
vientes nofiri domum Religioforum ditia Majonffa apud
Monchiacum violenter intraverunt , oflium camera fua
fregerunt , culcitram ejus & alia bona d ditia camera
afportaverunt, & Ciflas in ditia camera Bullaverunt »
& feodutn ditiorum Religioforum faifierunt.
f Cista Ca rellorum, ubi carelli reponuntur,
apud D. Brujfel deFeudorum ufu tom. 2. pag.
cxc. & cxci.
fClSTA. Laudes Papiae apud Murator, to. 11. coi,
2 3 . Habent in capitibus galeas ligneas , fcilicet vimi¬
nibus textas , quas Ciflas vocant.
CistjE CoLUMNATiC , quas vulgo Euffets dicimus.
Speculum Saxonicum lib. i.art. 24. §. 2. Cijlas
columnatas , 'idefl , cum elevatis teiluris.
ClSTARCA, [Cistarcha, Cistartia, CiltellaJ,
qua panis cibulvc defertur. ] Vide Sitarchia.
CISTELIUM. S. Aldhelmus lib. 1. c. 42, de Laud.
Virg. Imperat Duci , quatenus patefactis cavearum
Cifleliis , (fi apertis clatrorum obflaculis ur forum genui¬
nis carperentur , & leonum rittibus roderentur. Alias
Cmfleliis ; fed legend. videtur Cifleliis: nam Var¬
roni & Plauto Cifiella elt capfella , utaudorelb
Fulgentius de Prifco ferm. [ Terent. Eunuch. 4.
6.15 .Ciflellam, Pythias , domo affer cum monumentis.]
CISTEROS. Cordlitutio Friderici dc pace tenen¬
da: Sivero temerarius ipfe abfque percujfione eum in-*
vadat , quod vulgo dicitur Cifleros , calida manu, ac
verberibus contumeliifque male tratlaverit , &c. Ex
Theut .Citterhand , calida manu.
«|J C1STEX , Citeaux , Caput Ordinis Cillercienfis.
Epiltola Arverii de Bclvais tom. 1 . Anecdot. coi.
601. Notum vobis facio , quod terram de Bercclai de¬
di Ordini de Ctfiex , ut ibi Monafterium conflruatur.
CISTULA, Situla, Gall .Sceau. Tranfadio inte?:
Sf
(43 CIT
Abbatem & Monachos Crafienfes ann. i 3 5 1 . ex
libro viridi fol. 5 3 .Jguando Aliqua, de Cijlulis vel
ferratis putei cadit cafualiter in puteum, &c.
CISURGIUM , ^«potip yiov , Ferramentum chirurgi.
Petrus Damian. lib. 3 . Epift. z. Inter omnia veflra
fanclitatis (ludia , illud mihi multo ejl carius , quod fa-
luti Monachorum paftor alis oculus vejler invigilat , &
occulta diu vulnera in lucem producere , & difciplina
Cyfurgio fecare non cef/at. Idem lib. 6. Epift. 30.
Tantam doloris vim in genitalibus pertulit , ac fi reve¬
ra materiale Cifurgium partem corporis fgcuijfet.
CITACUS , pro Pfittacus. Vifitatio Thelaurariae S.
Pauli Londinenlis ann. 1295- Tunica & dalmatica
de albo diafpro , cum Citacis viridibus in ramunculis ,
&c. Alibi : Cafula de albo diafpro , cum Citacis com¬
binatis per loca in ramuf culis , &c. Occurrit ibi non
femel.
•[[CITADANAGIUM , &c. Jus civitatis. Statuta
Arelat. MSS. art. 89. Item (latuimus quod quicum¬
que juraverit , vel jurabit ( facr amentum ) Cientada-
nagii ( melius Citadanagii j Arelat. teneatur ponere in
pojfeffionibus tertiam partem omnium bonorum fuorum
mobilium infra menfes vi. & nullus recipiatur de ca-
tero in Cientadanagio Arelatis , nifi prius juraverit ,
quod infra dicio s fex menfes ponat tertiam partem om-
niumbonorum fuorum mobilium in pojfeffionibus, & quod
fit menfionarius Arelatis perv. annos , & quod nullus
credatur ejfe civis feu habeatur , nifi fit manfionarius ,
quamvis inflrnmentum habeat de Cidentadanage , &
fi inflrumentum aliquod inde aliquis haberet Cient age,
quod nullam obtineat roboris firmitatem. Compendio-
fa verfio Gallica anni 1616. De Ih abit an age. Jfiui
vouldra efire receu habitant de la ville d’ Aries , fera
tenti employer en fornis & pojfeffions la tierce parte de
fes biens meubles dans fix mois , & y demetirer erfaire
fejour durant cinquante ans , aultrement ne fera creti
& repttte pour citoyen nonobflant fon ait & lettres de
Citadinage.
Cintadamagium, pro Citadanagium. ( Paftor
beftias ) proprias pojjit m ftta gardia habere , dum ta¬
men modo juraverit Cintadamagium , in Ordinatio¬
ne Caroli Regis Siciliae ann. 1 278. Rurfum re¬
currit ibi.
^ CITADINANTIA , ut Citadinagium.V ide Citta-
dinantia.
CITAINATICUM, Jus Civitatis. Charta an. 13 07.
Ipfe D. fjanotus offert fe paratum jurare Citainati -
cum dici a civitatis Ter dona , & ejfe verum & fidelem
civem dicti Communis.
CITANiE; Vide C aut urna.
CITATIM, proCfto. Utitur Alcuinus Epift. 9.
[Legitur & apud Hirtium de Bello Africano cap.
80. Cum expedita copia in eum locum Citattm con¬
tendit. ]
*Jj CIT ATIO , In jus vocatio. Vox forenlis multi¬
plicis apud Jurifconfultos fignifieationis.
«J[ Citatio Personalis dicitur cum quis ita
citatur in judicium , ut iple debeat pro fe apud
Judices refpondere , Gall . Ajournement perfonel.
Citatorium, Citatoria Literas; , Citationis
Literne , in Conftitut. Siculis lib. 1 . c. 9 5 . <5. 1 .
& 2. quibus quis in judicium citatur, vocatur:
KciTurd^iov, apudTheophanem & Cedrenum,Coi«-
monitorium vertit Paulus Diae. lib. 20. Hift. pag.
6 34. Edit. Canifii. Citatorium hac notione habe¬
tur in leg. 2. Codic. de Princip. Agent, in rebus,
f Citatmales littera , apudMiraeum to. 2. p. 1108.]
CIT AXU S, Similis tax, . GlolT. Ifid. Ubi Grrevius:
Emenda Ceu taxius , Similis taxo. ; quod fic apud
Servium legitur , unde haec excerpta eft Glofta.
CIT 644
^fCITEAN^. V ide Cautuma.
CITEB ASA , Fundamenta , Ugutionh
CITENiE. Vide C autuma.
C1THAGIA. Vide Catagogium.
^1 CITISUM , Frumentum. Papias MS. An a Graeco
o-Tto? , quod idem fignificat ?
CITIX , Pirata. Glolf. Ifid. Refte Graevius : Lege
Cilix ; ut Arabs pro Latrone , fic Cilix pro pirata
veteribus accipitur.
CITOLA , Inftrumenti mufici fpecics. Guillelmus
Guiart. ann. 1214.
Jfiui le Roy de F rance a cele erre
Envelopa fi de paroles ,
Plus d onces que fons de Cit oles.
CITONELLA. Charta ann. 1 2 79. in Tabular. Ec-
clef. Autiliod. fol. 521. Epifcopus faciet fieri Cito-
nellas , feu portas introitus villa claudentes. Apud
Perardum p. 535. habetur Ciconellas.
CITOUART, Species radicis arboreae. Vide Ze-
doaria.
CITRANGULUM Malum , Citreum, Gall. Ci -
tron. Medie. Salem, p. 1 5 o . edit. 1622.
CITRATUS Ager, Qui citra eft, ut Ultratus , qui
ultra : vox Agrimenforum. Regio citra , apud Hy-
genum de Limitib.
CITRIMELLA ; cfl flammulaRocho le Baillif, in
Didtionariclo Spagyrico.
CITRINOLUS , Ibidem , ejl pallidus criflallus.
CITRIONES , Citrea mala, Gall. Citrons. Matth.'
Silvatic.
CITROLUS , ex Italico Citrollo , noftris Citrouillc.
Occurrit in Charta ann, 1 178. apud Ughellum
tom. 7. pag. 572. [ & in Miraculis B. Gerlandi
to. 3 .SS. Junii p .66 5-necnon inEIiftoria Sicula
HugonisFalcandi, apud Murator, to. 7. c. 2 5 7.]
Cit rullus , Eadem notione. Tidericus Lange-
nius in Saxonia :
Sunt ibi nonnullis faba , melone fque , Citrulli.
f CITRUM , eo-Tj-lpiov, Hefperium , Serotinum , in Sup¬
plemento Antiquarii.
CI I RUS , Italis Citrino , Gall. Citron , Citreum, in
Hiftoria Sicula Hugonis Falcandi , apud Murator,
to. 7. coi. 258.
CITTADANTIA, Cittadinantia , Jus civitatis :
ex Italico Cittadinanz,a. [ Regimina Paduce apud
Murator, to. 8 . coi. 381 -In anno prafenti (1278.)
dominus frater Hernicus Tridentinus Epifcopus ejl cum
Paduanis Cittadantia vinculo alligatus. ] Petrus de
Vineis lib. 5. Epift. 1 1 3. Jfiuidam ejufdem terra
tam nobiles quam alii qui fe cives novos appellant, fub
nobilitatis & Citadinancia pratextu conferre cum eis in
daciis & colledis . . . recufant. Occurrit etiam apud
Rolandinum in Chron. lib. 2 . cap. 1 . lib. 3 . c. 7.
VideproetereaGeorgiumPilonum in Hift. Bellu-
nenfi pag. 1 2 3. v. 1 24.
CI V A DA , C 1 v a t a , Hordeum , vel avena , illa
proelertim quae domino feudi penditur ; Occita-
nis Cibado, fibado : Hifpanis Cevada , in Foris Be-
neharn. Sibada , Rubr. 1. art. 20. Academicis
Cruicanis , Civata , dicitur Legtime ddogni forte .
Charta an. 1 2 3 2 . in Regefto Chartarum Comi¬
tatus Tolofae in Camera Computor. Parif. fol. 28.
Habeatis vos& fuccefforesveftri fingulis annis inmef-
fibus quarterium unum frumenti & alteram Civata ,
pro alberga & bladada. Regefium Comitatus Bi-
gorrenfis : Civatam bis in anno liberi Militibus vici-
nii conferent , alteram in tempore milii , armigeris au¬
tem nunquam. Charta Willelmi D. deMontepeftli-
lano ann. 1103. Vicarius pro eo manducabit in uno
de albergis illis , & habebit Civadam equo fuo. [ Ma-
64; CIV
le Cinadam , apud D. Bruffel to. 2. de Feudorum
ufu pag. 727. Annal. Benedici. to. 4. p. 5 3 . h. 8 .
Debebat reddere . . . quinque modios Civada. Tabular.
Conchenfe in Ruthenis cap. 97. Duo feflaria de
Cwada. Informatio de juribus Curiae Regalis in
loco Aufeto ann. 135 4. e Camera Computorum
Provinciae: Item habet ibi diverja fervttia bladi ,
videlicet annona fejleria 12. & Civ at a fejleria 1 2.
Provincialibus Civado , avena dicitur , non hor¬
deum.] Elifloria expugnatae Minorica1 edita a Mi-
chaele Carbonello: Repofaren per refrefcar , e donar
Civada ais cavalis , &c. Adde Bibliothecam Sebu-
fianam Centur. 2. cap. 5 i.GalTendum in Notitia
Eccl. Dinienlis p. 8 3. Foros Bigorrenfes art. 1 4.
& Columbum inManuafca lib. 2. n. 59. De vo¬
cis etymo, vide Conje&urasSebaflian. Cobarru-
viae , & Odi. Ferrarii. >
Civadagium, Praeftatio in avenis. Charta Occi-
tanicaann. 1 3 t 2. in 48. Regeflo Philip. Pulcri
Reg. Franc. num. 29. Item obtulerunt medietatem
C w ad agi i , • . . qua medietas potefl afcendere ufque ad
40. [extaria avena ad men furam de Lautricho an¬
nis Jtngulis.
fCiv aderium , Menfura frumentaria, quam Va-
lentinenfes & Vivarienfes vocitant Civier. Inven-
tar. Piquet n. 18. cap. 41 . de Volta fol. 1 5 . in
Archivo Principis de Rohan : Item quinque cartas
& duo Cvaderia cum dimidio frumenti , duo vafa,&c.
Ibidem fol. 1 4. Item unum c e fl anum & duo Civade¬
ria cum dimidio frumenti , quos ferviunt dicti baredes.
Occurrit ibi pluries.
f Civaderius, Idem. Recognitiones & denomi¬
nationes fadtae Domino de Levis de Vendatour in
Thefauro Chartarum ejufdem Principis de Rohan
n. 1 8. cap. 41 . de Volta fol. 1 2. Primo duos Civa-
derios cum dimidio frumenti , &c. Item fex Civaderios
frumenti , quos fervit Stephanus G anelli.
Civaderius, Cui cura eft emendae vel diftri-
buendae equis Civada feu avenae. Leges Palatinae
Jacobi II. Regis Majoric. inter AdtaSS. Junii to.
3 . pag. xi. Expedit per quo fiam Officiales noftra cu¬
ria , videlicet Emptores vUtualium & Apotbecarium
ac Zemblerium . . . necnon & Civaderium & Falcone-
rium , illum qui emerit necejfaria avibus noftris , admi-
nift rationis fua rationem reddi.
CIV ADUS , f. Septum , Gall. Cios , ab Ital.
Cbiudere, Sepire. Epitome Chron. Cafinenf. apud
Muratorium tom. 2. pag. 368. coi. 2. P radiet us
Sicardus Princeps obtulit Patri Benedicto Civadum ,
qui Alar toc anus vocatur cum ripis , aquis , fulfariis &
pifcationibus & omnibus intra fe pojitis.
f CIV AERIUM , Civaerum , Idem quod Civera-
gium. Inftrum. an. 1 3 o o. inHift. Dalphin. to. 1.
p. 5 4. coi. 1 . fjus Civaeri , bladorum , leguminum &
aliorum. Ibidem p. 5 6 . coi. 1 . Immunitatibus quibus
Canonici , Clerici , Nobiles , vel alii pradicta civitatis
uji nunc dicuntur , vel in Civ aenis non proflandis , vel
etiam in ipjis quandoque recipiendis.
<(f Civ arium, ibidem pag. 1 29. Percipiunt Civ arta
avena , qua capiunt ratione Cellaria, &c.
^[Civaverium, ibid. to. 2. p. 93. Sive illa jura
conjiflant in b annis , juftitiis , cenjibus , Civ aj erus , feu
in quibuflibet aliis rebus & bonis , &c.
«f Cy varium, ibid. p. 87. Debet dare ajino unum
Cyvaritm avena.
CIUDA, pstoCivada. Rotulus faeculi xu. de Prio¬
ratu S. Pauli de T artas in Archivo Monafterii de
Cafa Dei ; Bertrandus IV ille imi unum cartalem Pu-
dtenjium de Ciuda.
Cl VER AGIUM, Idem quod Civadagium , Tributi
Tom. II.
CIV 646
feu praedationis fpecies apud Delphinates , quae
in avenis feu civatis , unde nomen , exfolvitur :
perperam Cineragium appellatum , vel editum a-
pud Guidonem Papae confil. 91. ut monet vir
clanffimus Dionyfius Salvagnius Roiflius lib. de
Ufufeudor. part. 2. c. 9 7. Vide eumdem c. 6 7.
p. 3 50. & fupra, Avenagiim.
ClVERALlS. Eliftoria Epifcopor. Bremenfium ;
Erat Dacus nobilis [anguine regalis
Ex matre , fed genitor Adiles Civeratis.
Vide Differt. 9. ad Joinvillampag. t 94.
CIVETATOR. Statuta Veronenfia lib. 5. c. 108.
Nullus venator , Civetator , vel aucupator intrare de¬
bet terras alienas, cire. Qui cum vivera venatur.
CIVEVERDUNIA. Vide Cincvoerdunia.
^ OlVICA , Civem facit. Gloff. Ifid. Ex Pithoeanis
refl ituendum Civicat. Sic Papias MS : Civicare ,
Civem facere. V ide Civit are.
^[CIVILELIUM, Civitas, ubi quis gaudet jure ci¬
vitatis, vel tribunal ubi jus civibus diciconfue-
vit. Privilegium Bonifacii IX. PP. indultum ci¬
vitati Ortanae apudllluflriff. Fontaninum ad cal¬
cem Antiq. Hortae p. 42 2. Indulgemus, ut in primis
caujis civilibus & criminalibus, quantum videlicet ad fe-
cularc forum pertinet , extra loca incolatus proprii , feu
domicilii, vel Civileliinequeant. . . ad judicium evoe ari.
CIVILES Panes , Servi Ecclejia , vel qui expen-
fam recipiunt. Papias MS. Bituric.
CIVILISTiE , Qui Juri civili operam dant , Turif-
confulti apud Joann. Fortefcutum de Laudibus
Legum Angliaecap. 8. & alibi non femel.
CIVILITAS, Jus civitatis. Gloffae veteres: Civili¬
tas , 7roXnda. Adi. 2 2 . Ego multa fumma Civilitatem
hanc confecutus /iw/.Venericus Vercellenf. de Uni¬
tate Ecclefiae conlervanda : cQua ( Roma ) cum Jit
libera , facit etiam ut Jint liberi , quotquot f 'unt fub Ci¬
vilitate fua. Occurrit praeterea in Charta Rogerii
Regis Siciliae pro Meffanenfibus apud Bonfilium
Conflantium parte 1 . Hiflor. Sicil. 1. 4. p. 189.
Vide Vitam S. Lupicini Abbat. Jurenfis num. 7.
Civilitas, Civium conventus , cives ipfi. Pa¬
pias: Civilitas, manjio hominum. Senator lib. 8 - Epift.
$ 3 • Ut qui ad Natale S. Cypriani r ehgiojiffme vene¬
rant peragendum , mercimoniifque fuis faciem Civili¬
tatis ornare , egentes turpiter inane fqite difcederent.
Chronica Pifana ann. 1177- Et ad tantam penu¬
riam Civilitatem coegit , ut canes &gattos .. . come¬
derent. Ita apud Marfil. Patavin. in Defenfore pa¬
cis 1 . part. cap. 1 .
Civilitas, voXiliu». A puleius de Philofophia : Ci¬
vilitatem quamnoKmv.or vocat Plato.
^Civilitas, Mulfta pecuniaria Civibus impoli¬
ta. OfFenfionum condonatio rebellibus CarcafTo-
nae incolis indulta a Carolo Francorum Rege
an. 1383. tom. 1 . Anecdot. Marten. coi. 1593.
Nec per Civilitatem pojfe criminalitatem hujufmodi fa-
tisfieri bono modo ; ad ipjtus nihilominus rclevamen po¬
puli , praf entem noflram intendentes gratiam ampliare
cum benigni profecutione favoris , de & pro Civilitate
pradicta contenti fumus , quod octingentis millibus fr an¬
ebis auri, quam fummam Confules , Communitates &
alii habitatores prafati , una cum Communitatibus , ha¬
bitatoribus & incolis Senefc alii arum Tbelofa , Bellica-
dri & Nemaufi . . . folvere tenebuntur.
CIVILITER, Pacifice, in pace. Ifidorus Pacenfis
Epifcopus in Chron. aera 6 90 . Expletis ergo Adoa-
bia principatus fisi annis 20. quorum Civiliter vixit 5.
humana natura debitum folvit. Idem aera 7 1 f. Jfga
nullam unquam , ut hominibus mons efi,fibi regalis fajti-
gn caufa gloriam appetivit ,fed communi tergum omne-
647 CIV
bus Civiliter vixit. Et aera 753. Romanorum 6 4- Phi¬
lippicus Imperio cpr otiatur regnans Civiliter quadram
cum anno , &c. Adde in sera 756. 759.
fCiviLiTHR Punire, f. Juxta leges civiles.
Litterae Cafoli Franc. Regis ann. 1 3 9 5 . ad Proe-
pofitum Parii', apud de Lauriere tom. 2. Ordi¬
nat. pag. 4. Et omnibus illis quos fu per pramijfis repe-
reritis innocentes ad fu a per nos officia reflittttis , reper¬
tos culpabiles , Jic Civiliter puniatis , quod cateri eo¬
rum poena perterriti , a Jtmilibus impcjl uris arceantur.
f CI VINIS , Civis femina , Gall. Bourgeoife , apud
Marten. to. 5 . Anecd. coi. 1804 .Faciant omnes tam
cives quam Civinain [ede civitatis Barchinona , &c.
•H CIVIS, pro Civitas. Mabill. tom. 3 . Analed. pag.
138. in Teflam. Bertichramni Epifc. Cenoman.
In Civem ipfatn , ubi pradictus , Pontifex fuit occtfus ,
ejfe no fc Atitur. f. Civem pro civitatem per abbrevia-
tionem feriptum efl.
CIVISA eriget , Plica. Sunplem. Antiquarii.
CIVIT A RE , Civitatem colere , vel civem facere. Ifid.
in GlolT.
CI V IT A S , Urbs Epifcopalis, cum coeteroe Caflra
vel oppida dicerentur, uti attigimus in v. Ca-
Innocentius EI. apud Petrum Mariam Cam¬
pum in llcgeflo part. 2.FIifl. Ecclef. Placentinae
Ch. 5 5 . Provifo congrue tam Epifcopo , quam Clericis
Civitatis , ji tamen civitas Jit dicenda , poftquam Epi-
fcopalem amiferit dignitatem , &c. [ Praeceptum Lu-
dovici Pii pro Hifpanis apud Baluzium in Capi¬
tularibus Regum : Cujus Conflit utionis in unaquaque
Civitate , ubi pradich Hi f pani habitarenofeuntur , tres
deferiptiones ejfe volumus : unam quam Epifcopus ip-
Jius Civitatis habeat : & alteram , quam Comes &
tertiam ipji Hifpani , qui in eodem loco convcr fantur.
Non tamen omnes, quae in veteribus Notitiis Pro¬
vinciarum Galliae Civitates appellantur, eae con¬
tinue fedesfueruntEpifcopales , ut fupra didum
efl in voce Caftrum. Hic folum addam exValefii
Notitia Galbarum pag. 446. nomine Civitatis
non modo urbem caput gentis , aut unum ex ca¬
pitibus , fed etiam totum urbis agrum pagumve
aut dioecefin in veteribus Notitiis defignari.]
Civitas Publica, Quae ad fifcum regium per¬
tinet. Charta Ludovici Pii in Vita Aldrici Epiic.
Cenom. p. 4 5 . fic clauditur , Altum Pictavis Civi¬
tate publica. Alia ibid. p. 70. Actum ergo Cenomanis
Civitate publica. Vide Villa publica , Vicus publicus.
CIVIT ATENSES , Urbium & civitatum incolae.
Guibertus lib. 4. Hift. Hierof. cap. 13 . Hi qui ur¬
bi objidenda relicti f 'iter ant , & ipji quoque cum Civit a-
tenjibus acerrime conflixerunt. Occurrit etiam inUfa-
ticis Barcinonenfib. MSS. c. 1 2 5. apudThwroc-
zium in Chronie. Hungar. & alios.
CIULA Vi deCeola.
CIV OR1U M,Civorius. V ide Ciborium.
C1URMIA, Voxltalicadc nautica, Ciierma , Gallis
Cbiourme , propnamente gli fchiavi de galea , Lat. Re¬
miges : largamente per ogni mollitudine di gente vile e
inutile, Lat. Plebecula. Ita Crufcani. Charta Pifa-
na, apud Guefnaium in Annalibus Maffilienfib.
an. 1 3 1 2. n. 4. Et ex aliagalea tunc ente prope pla-
gias civitatis Alajfilu , dum de juffu vejlro tota Ciur-
mia & marinarii omnes ipjius galea ipfam galeam fa¬
lam relinquerent fine rernige & rectore , &c.
qyCIZA, Tributum , ut conjedo, feu potius Co¬
dex in quo tributa in Affjiis publicis decreta re-
cenfebantur. Statuta Arelat. IviSS.art. 1 1 3 .tfjuili-
bet Notarius Arelatenjis teneatur habere Statuta jupra-
feripta , &Civ.as, & b annos infr a duos rnenfes, & f acere
copiam de libro S tatut orum. V ide Cijia1 Cifa & Ajfifa.
CIZ 648
ff CIZERIUM, Gallinae inteflinum. Vide ZVerium.
5F C1Z1SMASCHEN , Pellis arietina. Chronicon
Epifcoporum Merfeburg. apud Ludewig. to. 4.
Reliq. MSS. pag. 449. de Johanne de Werder
qui, cum ageretur de emenda velle pretiofiori,
fertur dixijfe : Abjit d me SS . f) 'oh annis & Laurentii
bona adeo perpere pro una vejie dilapidare. Aries nobili
vellere vefiitus incedit ; de ejufdem generis pellibus , qua
vulgo CiLifmachen vocitantur , fac mi fchubam.
CLABARIUS , pro Clavatius, Qui clavam feu ba¬
culum praefert, Gall. Porte-maffe, Porte-Baguet-
te. Vide Primivirgius.
CLABATA. GlolT. Graec. Lat. O^st o? , rivus , cana¬
lium , Clabata. Forte Cavata. Vide Cava.
CLABULARIS Cursus-, Idem qui angarialis :
Angariae autem erant vehicula capaciora publi¬
ca. Vide eruditum Valelium lib. 2o.Marcellini,
& Jacobum Gotofredum ad leg. 2 4. Cod. Theod.
de CuiTu pubi. [Salmafium adCapitol. in Pio. ]
CLACCARE Lanam , Anglis To clack.Voool,
Ovis feu velleris notam abfcindere , Gall. Couper
la marque d’une brebis , d’ ane toifon : quod fit cum
ovis aut veheris Janae extremitates ita tonden¬
tur , utnihil remaneat notae , quae ovi fuerat im-
preffa. Litterae' Regis Angi. ann. ; 460. apud Ry-
mer. tom. 1 1 . pag, 46 6. Licentiam damus prafato
f/ oh anni de Foix quod ipfeper fe , aut deputatos , fa¬
ctores ,Jjve attornatosfuos , futnmam duorum millium
faccorum lana bordata , for fata & CI ac cata , aut non
bordata , for fata Jive Claccata, tam de lana fua pro¬
pria , quam aliorum indigenarum Jive alienigenarum
quorumcunque in quibufeunque portubus regni noftri An-
glia, &c. Aliae Litterae ann. 1472. ejufdem tom.
pag. 735. Lanas quaf cumque berdare , Claccare , &
mundare poffint , vel poffit : quodque ipji feu eorum ali¬
quis quinquaginta faccus hujufmodi lanarum berdata-
rum , Claccatanm & mundatarum tam de bonis fuis
propriis , quam alienarum perfonarum , &c. Similia
leguntur tom. 12. pag. 7.9.&C. VideCLn:^.
®[ CLACENDIX. Vide Claxendix.
CLACHED11A, An non pro Cathedra ? Adla con-
fecrationis Ecclefioe Monaflerii S. Benedi&i de
Bagiis in dioecefi Aufonenfiann. 972. in Appen¬
dice Mareae Hilpan. coi. 900. Sane propter canta¬
tis divinum officium ob covjign ancla luminariain fed e pro¬
pria ad diocefem cujus pertinet Afonaferitim iflud S.
Petri Aufona Vicenfi Clacbedra libra una appcnfa de
cera , omnique anno pafchali illud deferatur.
CLACICUM. Vi de Clafficum.
CLACINDEX. Vide Claxendix.
CLACK & LOCK. Charta ann. 4. Edw. I. apud
Prynneum in Libertatibus Ecclefix' Anglic. tom.
3 . fol. 185. Novent univetjitas ve (ira nos vendidiffe
& concejjiffe ... 6 2 . faccos lana de collecta Adonafic-
rii nefiri ,Jine C'lack & Lok , God & Card , nigragrif-
fa vilem tujfum , & Jine pellic. [ Lana Jine Cladi, cu¬
jus nota remanet in vellere, quod ejus extremi¬
tates non fuerint detonlT , ut modo di&um efl
\n Claccare. ]
f CLADES, Clada. Vide Cleia.
CLADOLG. LexFrilon. addit, tit. 3.C 44 .Si quis
alium unguibus crataverit , ut non f anguis , fed humor
aqitofus decurrat , quod Cladolg vocant. Ubi Linden-
hrogius : Kleyen , Germanis, unguibus fcalpere ;
Dolg , pauperiem, aut vulnus lignificat : unde
in veteri GlofFario Latino-Saxonico , Colcbfaceda ,
cicatrix ; hinc ergo vox compofita. Spelmanr.us
vero ab Anglico deducit Clavo , unguis & 'dolg,
vulnus. [Schilter. in hac voce probat Spelmanm
etymon , additque pro Kleyen , vel potius Kraven
6 49 CLA
reponendum Krat^en , quodCratare fonat ; Cla-
dolg ergo eflCratatio unguium. ]
% CLAIA. VideCleu.
CLAIMUM. Vide Clameum.
CLALUS , pro Callus , Eccardo Silex, ut dice¬
tur in voce Halius.
CLAMA, Tributi fpecies, cujus mentioin Statu¬
tis Delphinalibus pag. 5 7. §. cujus titulus , De re-
miffione datarum vel Clamarum.
Per Clamam intelligo pecuniam Dalphino debi¬
tam ration eLitterarumClama feu clamoris. quas cre¬
ditores a Judicibus impetrabant, ut debitores fuos
pollent ad fol vendum aes alienum adigere ; litterae
enim illae nulli erant ufui, quin prius Dalphino
tribueretur certa pecuniae fumma , quam Clamam
appellabant , Gall. Clam vel Redam. Hoc tributi
genus utpote fubditis onerofum fuftulit Hum-
bert. II. Statuto an. 1 3 49. relato to. 2 . EI ift. Dal-
phin.p. 58 6. Clama duplicis erant generis in Dal-
phinatu , Majores fcilicet & Minuta , de quarum
receptione rationem reddit Giletus Coperius in
Computo ann. 1318. pro Veheria de Romani?,
Hili. Dalphin.tom. 1. pag. 143. Item de majori¬
bus Clamis ad partem Domini lxxi. f. Item de mino¬
ribus Clamis ad partem Domini , &c. Quaenam diitae
fuerint majores Clamae , quaenamve minores, nul¬
la nos docent hiftoris Dalphinatus inftrumenta ,
fed ex Camera Computorum Parilienli pro doma-
niisin computo reddituum Callellaniae Tollia-
cenfis fupremi Dumbarum Principatus an. 1508.
& 1 J 09. difcimus, minores Clamas a Burgenji-
bus , majores a Foraneis , qui extra urbes habita¬
bant , fuifle exfolutas. Clamae Burgenlium erant
unius fol. & 6. den. Viennenfiuin ; Forenhum
vero 4 fol. Vienn. Ex illis CallellanusToffiacen-
lis 6. denarios percipiebat ; ex his autem 1 . fol. &
6. den. Reliquum pertinebat ad Dominum.
Jam vero hujufmodi praellatio ideo Clama dicfta
ell , quod a creditoribus Clamam in debitores fuos
facientibus deberetur. Primum enim Clama dice¬
batur a&io qua quis rem fuam repetebat. Hili.
Dalphin. tom. i.pag. 2 9. coi. 1. in Libertatibus
hominum S. Georgii de Efperanchia per Comi¬
tem Sabaudiae ann. 1291. Item de Jingulis clamori¬
bus ,Ji caufa , pro qua fit Clama , major Jit trium fo-
lidorum crfex denariorum ; is quiin culpa fuerit , debet
pro b anno tres [olidos & fex denarios , & ji caufa minor
Jit trium f 'olidorum & fex denar. debet pro b anno duo¬
decim denarios Viennenfes. Vide Clameum.
Sed & B annum ipfu m feu muldla judiciaria ei qui
inculpa erat impohta, a Mafueriotit. 6. appel-
hturClama. In antiqua Confuetud. Bituric. tit.
2 . art. 21. 2 2 . Le Clam, Clama , ell Emenda ab eo
debita, qui 1'ua confelhone cadit in judicio ante
contentionem , Avant conte (lation en caufe , ut v.
g. cum debitor in judicium vocatus debitum ag-
nofcit fuum line litigatione, eiquemul&a imponi¬
tur , quod prseftituto tempore illud non exfolve-
rit. Haec mul&a Clama dicitur atque dillinguitur
ab emenda quae imponitur reo poli conltitutam
litem, Apres contejiation en caufe , ut fit cum de¬
bitor debitum negans propolitifquew^awowh fuae
rationibus, cogitur tandem a judicibus Tefe ag-
nofcere debitorem & ad exfolvendum adigitur :
quod in Confuetudine Bituric. tit. 2. art. 24. &
inMagdunenli ad Eburam tit. 1 . vocatur . Niat-
teint & ver ift e.
CLAM ACTE1UU S. Anaftafius in Leone IV. PP.
pag. 78. Fecit corotias ex argento punjfimo .... ha¬
bentes Clamaclenos argenteos fubicr pendentes 3 7.
CLA 650
Quidam Codd. praeferunt Clamafterios : fed vide¬
tur legendum Cremajtenos , ex Graeco xpe
id ell , bullae aut alii ornatus ex ejufmodi lych¬
nis dependentes.ltaemendandaperindeBulla Bo-
nifaciilX. PP.anni 103 5 . apud Ughellum tom.
1 . pag. 1 24. Candelas vero pendentes cum Clamafte-
riis & cicindellas ad fufficientiam , &c. Alibi : Clama -
tariis p. 1 2 7. Scribendum enim fuit Cremafieriis.
CLAMANTIA. Vide in Clameum.
1 . CLAMARE , Vocare , Italis Chiamare. Glolf. Lat.
Graec. Clamat. (hcSt , zp , kua7i. Papias : Clamare
vocare , infonare. Luxurius in Epigrammatis , in
lemmate unius : De eo qui amicos ad prandium Cla¬
mabat , ut plura expofeeret xenia. Tellamentuin
Porcelli Corocottae , cujus meminit S. Hierony¬
mus : Clamavit ad fe fuos parentes , ut de cibariis fuis
aliquid dimitteret eis. Commodianus Inllruift. 7 3.
Ex titillos Clamatis , qua gratia ! falfe , peri (ii.
Pallio SS. Perpetuae & Felicitatis : Et Clamavit me,
&de cafeo , quod mulgebat , dedit mihi quaji bucellam.
Lex Longobardor. tit. 1 o 5 . §. 1 . St quis canes
alienos Clamaverit aut incitaverit , &c. Cl amo fa ve¬
natio , in Summa Raimundi pag. 92. in qua cla¬
mantur canes. Petrus Diaconus lib. 4. Chron. Ca~
/in. cap. 51 .Tunc illi obftupefacti , alios Saracenos
Clamare coeperunt , dicentes, Currite citius. VitaS.
Guidonis Abb. Pompofiani : Voceque anxia Pa¬
trem Monajlerii Clamitavit. VitaCcddae Epifcopi
Lond. cap. 2. Clamavit ad fe virum Dei. Et cap. 3.
Vita S. Lietberti Epifc. Camerae, cap. 2 9. Mox
Clamato puero, &c. Palladius in Hili. Lauliacacap.
42. S^»7dfovovv<btav»Teti dinov. Domnizo :
Pontificem Chrifii , quem nomine Clamo Giraldum.
[ Claimer , in Inllrum. Gall. anni 1 2 9 2. e Chartu¬
lario Calenfi pag. 196, Une maifon defdites Reli -
gieufes , que 1’onClaime Malrepafi. J
2. CLAMARE , Vendicare, repetere, Clamer , in
Confuetudinibus municipalibus palfim: quodho-
dierni Pradlici Galli dicunt, Former complainte ,
ut obfervat Brodeus ad Confuet. Parif. tit. 4.
Lex Salica , capitul 2. cap. 1. De fjufittia Eccle-
Jiarum , vel viduarum , . . . . ut in publicis judiciis non
defpiciantur Clamantes , fed diligenter audiantur. In
Capitul. CaroliMag. lib. 1 . cap. 1 o . Ad Regalem
dignitatem pro caujis Clamare. [ Notitia Concilii
Piilav. fub Ifembertol. circa an. 1 302. inter In¬
llrum. tomi 2. Gall. Chrill. coi. 332. Omnem au¬
tem clamorem quif cunque hominum fe Clamaverit de
intus in terra S. Maxentii ,. Monachi rectum faciant
Jine ullo homine partiente. S’en Clamer k la juftice ,
apud veterem Poetam MS. e Bibi. Coillin. ]
Acclamare , Simili notione. Tabularium Prio¬
ratus Neronifvillae : Confuetudinem quam cufiodes
pratorum in hac domo Acclamabant , fcilicet bis in heb¬
domada comedere.
R e cla m are , Eadem notione, Repetere, in Le¬
ge Salica tit. 3 9>Simeon Dunelmenlisan. 1 1 16.
Spondens Regi &Archiepifcopo fe , dum viveret filium
( Pontificatum ) non Reclamaturum. Reclamer , in
Confuetudin. municipalibus Calvimontenfi art.
3 9. Meldenfi art. 204. Cameracenfi tit. 24. art.
2. Infulenli art. 44. &c. Unde Re clameum , no-
ftris Reclain , feu Reclame, ut ell in veteri Con¬
fuetudine Altifiodorenh, Reclamatio. VitaS. Leut-
fredi cap. 18 . Cum a Reclamationibus rerum Ecclejia-
fiicarum , quas apud judices fe cui ares depo fuerat , re¬
verteretur , &c. Occurrit prxterea in Capitulis Ca-
roli Mag. lib. 4. Addit. 3 . cap. 1 1 . lib. 5 . c. 13 4.
1 5 1 . 2 2 3 . in Lege Longobard. lib. 2. §. 26. in
Capitul. Caroli C. tit. 5 . §. 1 . in Formula 125.
6 5 1 CLA
apud Lindenbrogium , in Epiftola 30. Goftiidi
Vindocin. lib. 2.&c. Reclamare fe de aliquo , Que¬
ri de aliquo. Capitul. Car. Calvi tit. i6.%.i.Et
mandat vobis , quia fi aliquis de vobis fe Reclamat quod
■injufle alicui de vobis fecit , &c. Adde tit. 3 z. §.
1 2. tit. 40. §. 1.2. 3. Reclamare fuam violentiam
ad palatium , in Lege Longob. lib. 1 . tit. 1 8. §. 2.
Pro caufa fu a , vel caufam fuam Reclamare , lib. 2.
tit. 4 1 . §. 1.2. 3 . Ad Regem Reclamare , §. 4. in
Capit. Caroli Mag. lib. 2. cap. 26. ffuflitiam Re¬
clamare fuper aliquem, in Lege Longobard. lib. 2.
tit. 52. §. 1 5. lib. 3. tit. 3 2.[ln Extentis k u Pa¬
pyris Terrariis Breftiae & Dumbarum ufus olim
erat frequentiffimus , ut Domini jurifdidtionem
habentes ftipularentur ab hominibus fuis, ut nul¬
lus eorum alium Dominum majorem , minorem vel
parem Reclamarent , ea lege , ut , fi reclamare vel¬
lent, bonis fuis emphyteuticariis privaremur. Fre¬
quens eft haec Conventio in Extentis Abbatias
Chaflagniae & aliorum locorum. ]
Reclamator, Idem qui Clamator , Adtor , pe¬
tens. Lex Longob. lib. 2. tit. 5 3 . §. 2 3 . De Recla-
matoribus vel caufidicis , qui nec judicio Scabillorum
acquiefcere , nec blafpbemare volunt , &c.
Recl amatoria, Epiftola, quae ad Principem
dirigitur ab eo qui fe injufte poflclfionibus & prae¬
diis luis vi aliqua fuperiore fpoliatum queritur ,
qua illius juftitiam implorat. Ejus formulae ha¬
bentur in libro Epiftolarum S. Bonifacii Arch.
Mogunt. Epift. 107. 1 1 5 • 117-
Proclamare , Idem quod Clamare , In Jus vo¬
care, rem fibi vendicare , in Lege Salica tit. 3 9.
in Lege Longob. lib. 1. tit. 9. §. 2 6. lib. 2. tit.
26. in Capitul. Caroli Magni lib. 6. cap. 299. in
Conftitut. Sicul. lib. 1 . tit. 41 . &c. Simeon Du-
nelmenfis, & Radulfus de Diceto ann. 1070.
Poffeffioncs quamplures fui Epifcopatus ab Aldredo Ar-
chiepifcopo . . . fua potentia retentas , qua tunc eo de-
funtto in Regiam poteflatem devenerant , conflanter Pro¬
clamabat , expetebat , fic. Infra: Proclamatas & ex¬
petitas poffeffiones recepit. Idem Radulfus an. 1072.
Ventilata efi caufa de Primatu quem Lanfr ancus Do-
robernenfis Archiepifcopus fuper Eboracenfem Eccle-
fia.n jure fua Ecclefia Proclamabat. Gregorius Tu-
ronenfis lib. 8. cap. 3 z. Jjfuod ili a de finiens , fi res
patris faiffe Proclamans , ingrejfa cfl. Adde W. Mal-
mefbur. lib. x. de Geft. Pontif. p. 206. & Vi¬
tam S. Willhelmi Abbat. Rofchddenfis num. 2 x .
Proclamatio, Idem quod Clamor, A£tio qua
quis rem ablatam repetit. Petrus Diacon, lib. 4.
Chron. Cafin. cap. 48. Proclamationem fecit de
Ecclefia S. Sophia, qua violenter d ditione hujus loci
fub cludi a fuerat. Adde cap. 49. 59. &c.
Proclamare, Appellare de judicis iniqua fen-
tentia. Utitur femel ac iterum Lucifer Calarita-
nus pag. 1. 6c 7. Proclamatio ad Palatium , de acto¬
ribus qui a judicibus ordinariis audientiam Prin¬
cipis appellant , in Capitulari de Villis cap. 57.
VideGuigonem Cartulienfem de Quadripertito
exercitio Cellae c. 3 3 . p. 26 2. c. 3 4. p. 2 74.
Proclamator, Qui caufam agit, & litem in¬
tendit ad rem repetendam. Tradit S. lfidorus lib.
2. de Ecclef. olfic. cap. x 1. & ex eo Rabanus
lib. 1 . de Inftit. Cler. cap. 5 2. Leclores Ecclcfia-
fticosolim vocitatos Pracones fi Proclamatores.
Reclamatio. Joannes VIII. Papa Epift. 100.
Per nanus no f r am nuper adiens pr af enti am fe fuper fra¬
tre Adalberto fujfraganeo tuo , de quo jam Roma pro¬
ci amaverat , & libellum fua Reclamationis oftenderat.
Reclamium,^ Chron.Savjgniacenfi an. 1259.
CLA 652
Dis clamare, yf clamatione, feu aftione fua defi-
ftere. In Statutis Roberti III. Scotiae Regis c. 18 .
Difclumare , dicitur vafallus , qui per fe , vel per fuf-
f cientem attornatum notifuat , quod tales terras non te¬
net , nec tenere intendit de tali Domino fuperiori fuo
fi cum tali fervitio : fi hoc fubjacct fe , & omne quod
fuum eft , cur fui juris communis , debitis locorum inter-
ftitiis in hac pane lequifitis ad hoc faciendum fi refion-
dendnm. V ide Regiam Majeft. lib. 2. cap. 6 3 . Sc
6. 7. & Cowell. lib. 1 o . cap. 8. Will. Thorn. in
Chron. M ari f cum quendam in tenurade Cbiflelet . ..
in plena Cuna ibidem Difclamavit. Difclamer, eadem
notione apud Littletonem feCt. 1 4 5 . & 6 9 x . De-
fcalanger , in Confuetudine S. Audomari art. 14.
Infulenfi , &c. Vide Raftallum verbo Difclaimer.
Clamare se ab Al i qu o, Patronum fibi ad-
fcifcere : Gallis, fe Reclamer de quelquun. Adria-
nus PP. in Epiftola ad Carolum M. Prafatum Epi-
fcopum.. . vobis commendari pof cimus, ut fecundum
fuam certam fidem atque dilectionem , quam erga nos
cfi vos gerit , ita confolatus , prorfufque totus , nobis
pofcentibus d veftra prafulgida regali potentia merea¬
tur per fe Clamare , &c. Ubi Gretzerus ad margi¬
nem repofuit, /. amari. Se Clamer en Cour fave -
raine , in Confuet. Andegav. art. 81. 406.
Clamare, & Clamari dicebantur Monachi ia
Capitulo, quoties de deli&is alios acculabant,
aut ipfi accufabantur : quippe apud Monachos,
ut eft in Carmine de laude vitae Monafticoe, edito
aSirmondo inNotis adGoffridum Vindocin.
Lex communis habet vifas mox prodere culpas :
Ut nafcens vitium poena fequens refecet.
Statuta Ordinis de Sempringham : Minuti vel minutA
omnes die tertia poffunt Clamare , vel Clamari in Ca¬
pitulo. Infra : Cateri fratres petant venias , Clament ;
difciplmas fumant , fi qua f umenda fuerint. Rurfum :
Diflritte prohibemus ne aliqua Monialis in Conventte
exijlens , ad Corpus Chrifli accedat Dominica , nifi or¬
dinate Clamaverit m hebdommada , privatim vel pu¬
blice , fi delittum privatum , vel manifejhm viderit '
unde regularis Clamatio feri debeat , exceptis valde ju¬
venibus, vel valde vetulis. Addep. 765.783. Libes
Ord. S.Vkft.Parif. MS. c.6 . Si quid offenderit, Clame¬
tur in Capitulo ficut alter. Cap. 2 2. jfiuandom aliqui»
offendit , pro quo in Capitulo Clamandus effet, corripiat
eum M agi fler filus in fcbola . . . fid & fi plures fue¬
rint , inftruet illos ut de offenfis fias invicem fe Clament,
(fi Clamati veniam petant , ut affuefeant ordinem te¬
nere , & cavere neghgentias , fi Clamores mo defle fa¬
ciant. Proclamare , eadem notione, in cap. 3 1.
Rurfum cap. 3 3 . Dum Clamores fiunt , nemo loqua¬
tur , nifi qui Clamorem facit , fi Abbas , fi qui Cla¬
matur. Jbtfii Clamorem facit , in primis fic dicat : Cla¬
morem de fratre illo; qui autem Clamatus fuerit , mo»
ut audierit nomen fuum, nihil prorfus in ( ede fua refpon-
deat,fid veniens coram Abbate , prius inclinans, pcflea
erigens fe, coram ipfi flet , patienter expeclans hoc quod
frater fiius fuper ipfum Clamare habet. Jjfui autem
Clamat , non exaggeret Clamorem fuum , nec qu&rat
circuitiones verborum , fid aperte dicat, ille fecit hoc.
Audito clamore ,fi culpabilem fe cognoverit , fi atim ve¬
niam petens , humiliter culpam fuam confiteatur. Siau-
tem fe culpabilem non recognoverit, dicat breviter flans ,
Domine non recordor me hocfeciffe aut dixiffe quod Fra¬
ter dicit. Tunc ille qui Clamavit eum , ipfam Clama¬
tionem non repetat : ipfi vero prius inclinans jubente
Abbate , eat fidere, fiduod fi aliquis videt Fratrem
fuum negare quod verum efl, bene licet ei de eo quod
vidit vel audivit, teflimonium perhibere. Sciendum vero
eft , quod ille qui Clamorem facit ? non faciet Clamo-
65 3 CLA
rem fuper illum qui Clamavit, &c. Similia habent
Charta Charitatis Ciftercienlis c. 3 . U 1'us antiqui
ejufd. Ordinis c. 70. &c. Ejufmodi Clamationum
Sz Prodamationum meminit etiam S. Anfeimus lib.
3 . Epift. 49. 9 1 . ut & Concilium Bitcrrenfe an.
1233. cap. 1 8 . & Inilitutiones Capituli gener.
Ciftercienfis diflind. 5. c. 1. 13. d illinit. 6. cap-
12. Statuta antiqua Ordinis Cartufienfis part. 1.
c. 3 5. §. 12. part. 2. c. 6. §. 9. c. 12. §. 8. c. 31.
6. c. 3 o . part. 3 . c. 3 2. §. 5 . Statuta ejufd em
Ordinis an. 1 3 6 8 • part. 2 . c. 4 . §. 2.13. Statuta
Ordinis Praemonftrat. dilt. 1 . cap. 5 . <5c alibi paf-
lim. Hinc formula nollris frequens, Crier quel-
qnun , pro increpare. GloiT. Lat. Gr. Conviciatur illi,
& convicium facit, suti a. Coa. Convicium , KctrctCcro-n;.
3 . CLAMARE , Canere. Charta Sergii PP. an. 910 .
apudUghellum tom. 1. part. i-pag. 107. luta -
men ut quotidianis diebus Sacerdotes & Clerici ipjtus
Ecclefta pro remedio anima noftrs Clament in eadem
Ecclejia centum Kyrie eleyfon , &c.
«|f Clamare Qu, ietum, Liberum & immu nem
declarare. Chartular. S. Vandregefili to. 1. pag.
123. in Inftrum. anni 1222. Et ego in fuper prs-
ditt aEfamir anile JJAe tam Clamavi pranominatis AIo-
nachis medietatem unius quarterii molendini , quam
clamabam in molendino de Mar linet. Ibidem to. 2.
pag. 1317. ex Inftrum. anni 1228. Ego Robertus
de Hotot... remiji & omnino flutet as Clamavi Ab¬
bati & Conventui S. Vandreg. quatuor aeras terra Jit as
in coutura de Heulepuis , quas de jure ex dono IVillel.
Recuchon Militis dicebant Jibi pertinere, habendas abf-
que reclamatione mei & h are dum meorum in puram &
perpetuam eleemofynam. Rymer. tom. 12. pag. 41.
coi. 2 . De eadem fumma . . . JjEuiettos Clamamus , &
in perpetuum exoneramus per praf entes. Lobinellus
tom. 2. Hift. Britan. pag. 222. Tandem vero pra-
dittus Hamo omnes fuas calumnias domno Abbati JVil-
le Imo gratanter Clamavit JJuietas ; id eft , declaravit
fe defiftere calumniis feu adionibus , quibus res
in Inftrumento memoratas ab Abbate repetebat :
II a dedar e qu’il fe dejijloit du proces intente. Paffim
occurrit.
CLAMASTERIUS. Vide Clamatterius.
5 CLAM AT ARIUS, Ador , qui rem fuam repetit.
Supplicatio an. 1304. Hift. Dalphin. tom. 2. pag.
1 16. coi. 1 . Item quod fatisf aciendo aliis creditori¬
bus , & Clamat ariis , & legatariis , &c. . . . quoufque
cjjct fit is factum omnibus creditoribus , & Clamatariisi
ac legatariis , quibus ipfe D. Hugo ut hares prsditti
D. Roncelini de jure tenebatur.
«[[ CLAMATERIUS. Vide Clamatterius.
«H 1. CLAMATIO , Accufatio inMonafteriis ufita-
ta, de qua jam fatis in Clamare. Antiqua: Con-
fuetud. Canonicorum S. Jacobi de Monte-Forti
tom. 4. Anecdot. Marten. coi. 1 2 ; 8 - Deinde fiant
Clamationes , Ji facienda funt. Jjhti autem clamat 'non
quarat circuitiones in Clamatione , fed aperte dicat:
Ille hoc fecit , & qui clamatus fuerit .... eat petere
veniam.
2. CLAMATIO , Promulgatio. Ludewig. to. 4.
Reliq. MSS. pag. 202. exDiplomat. Garftenfi :
Ter in anno, id efi , bis tempore graminis , femel tem¬
pore j 'oeni placitam fuum debet habere , & hoc de Cla¬
matione vel notificatione illius praconis. Vide Cla¬
metur,.
CLAMATOR, Litigator, ador vel reus. LexSaJica
capitulo 3. §. 6. Capitul. 2. an. 8 05. cap. 8. <Sc
lib. 3. Capitul. c. 7. De Clamatoribus vel caufi di¬
cis , qui nec judicio fcabinorum adquiefcere , nec blaf-
ph emar e volunt , &c. Lib. 3 . cap. 5 9. De Clamato-
CLA 654
ribus qui magnum impedimentum faciunt in P alatio ad
aures Dem. Imperatoris. Capitulare de Villis c. 29.
De Clamatoribus ex hominibus nojlris unufqutfque ju¬
dex provideat , ut non Jit eis necejje venire , & ad nos
proclamare. Adde Capitulare an. 810. c. 1. Capi¬
tul. 2. ejufdem an. c. 8. Capitul. an. 823. c. 12.
Hincmarus Remenlis Opufc. 5 . Dictum eft mihi ,
quoniam Clamatores qui ad Palatium veftrum veniunt ,
nullam confolationem , nec etiam bonum refponftm ibi
accipiant.
Clamator Anglii P r i n c i p a l i s , cum fu is
Sub clam at oribus , in Parlamentis Anglicis : cujus
officium Clamatoria didum , olim folebat eile uni¬
tum Oftiaru, feu Oftiarii officio, ut eft in libro
de Modo tenendi Parliamentum : ubi de munere
Clamatoris ifta habentur : Clamator P arliamenti
ftabit contra oftium P arliamenti , & Ofttarius denun¬
tiabit Jibi clamationes fias. Rex folebat mittere Ser¬
vientes ad arma ad liandum per magnum fpatium ex¬
tra oftium P arliamenti , ita quod nulli imprejjiones nec
tumultus facerent circa ojlium per quod Parliamentum
ingreditur , fub poena captionis corporum fuorum : quia
de jure oftium P arliamenti non debet claudi , fed per
Oftiarium & Servientes Regis ad arma citftodtn.
^Clamator, Monachus qui alium palam accu-
fatin Capitulo. Bern. Ordo Cluniae, part 1 .c. 74.
num. 47. Eft autem confiet udo , quod cum unus cla¬
matur , omnes qui ejufdem nominis funt , citius debent
fe prafentare , donec Clamator eligat de quo dicit , &c.
Vide Clamare.
Clam ato r Vini, Prxco vini venalis , Gall.
Cneur de vin. Praeceptum Philippi Franc. Regis
an. 12 4. apudt/f Aa/irEre to. 2. Ordinat, p. 43 5.
in Litteris Johannis I. an. 1351. Philippus Dei
gratia Er. R. Notum facimus - quod cum taber¬
narii Parijius dicerent contra Prxpcjitum & Scabinos
mercatorum Parijtenjtum , eos non habere jus compel¬
lendi ipfos tabernarios folver e Clamatori Vini , taber¬
nam ad clamandum non habenti, & clamanti invito
tabernario, habente alium Clamator tm in taberna fla,
quatuor denarios pro dieta fua . . . vijts & auditis at-
teft .itionibus teftium . . . pronuntiatum fuit prius in Cu¬
ria noftr a, dictos Prapojttum & Scabinos jus habere
compellendi tabernarium non habentem Clamatorem in
taberna fua aperte , folver e Clamatori clamanti hora
debita in taberna , quatuor denarios pro fua dieta ; rtiji
tabernarius velit jurare coram Prapcjtto mercatorum ,
fe nichil de vino Jlc clamato tpfa die vendidiffe. Con-
fuetud. Bituric. apud Thomafferium pag. 229.
Infalfis menfuris habet dominus 6 o .fohdos ; fed Ji Cla¬
mator Vmi tradidit falfam men fur ani , debet guiare
illam cui tradiderit. Vide Prxco.
f Clamatoria Vini, Officium , ut videtur ,
Clamatoris Vini. Codex MS reddituum Epifco-
patus Alciffiod. Trouffain ManioL.fl. Clamatoria
Vini xl. Fli 40 . iolidi videntur ad Epifcopum re¬
dire ex officio Clamatoris locato.
CLAMEUM , Clamantia, Clamatio, Clamor,
Anglis Claime , P radicis nollris Clam , Calumnia >
feti adio , quam quis intentat ad recuperandam
proprietatem vel poffeffionem rei fuce quam alius
ei abltulit. Regiam Majeflatem lib. 1. c. 9.$. 1.
Utroque litigantium in curia praf ente & petente, Cla-
meum fuum faciente , fuper injufto deforciamento terra ,
&c. Cap. 10. Petens Clameum fuum, querelam m
hunc modum oftendat & faciat. Matthaeus Paris ann.
1204. De Clameo fio profequendo. Thom. Wal-
finghamus ann. 1354. St Rex Anglia torum jus
& Clameum , quibus regnum Francis, vendicabat ,
Regi Er ancorum remittent. Vide Monaft. Anglic.
655 CLA
tom. x. pag. 48. [<Sc fupra vocem Clama, & infra
Clamum. ]
f Claimum , Eadem notione. Madox Formulare
Anglic. pag. 1 79. Ego Ingeram de D uniar concejji
& dedi Jibi & haredibus ftns unam virgatam terra in
Othefelvia, quam tenuit Baldewwus le C repere , pro
Clamo &jure quod clamavit.
Clameum Continuum, Anglis , efl quaedam
continua, id efl annalis, feudi fimplicis aut tal-
liati , de quo quis diffeifitus efl, & cujus poffef-
fionem recuperare ob metum potentis adverfarii
non audet, vendicatio, quafi vindicis caufa, utfic
tandenx metu amoto, haeredem dilieifitoris aeque
pollit fua aubloritate a polfeflione removere , ac fi
recenter fpoliatus fuilfet.Cowell.
K htroclamum. Curia Generalis Catalaniae in
Villa Perpinianifub Petro Rege Arag. an. 1 3 5 1.
Abfque Retroclamo , vel requijiiione.
Clamantia, Eadem notione. Charta Edw. II.
Regis Angliae in Monaftico Anglic. tom. z.Con-
cejjionem etiam, remijjionem , & quietam Clamandam,
quas . . . fecit Abbati ... de omni eo quod habuit , vel
aliquo jure habere potuit in villa, &c. Occurrit ibi
pluries, [& apud Th. Madox Formul. Anglic.
pag. 20 5. Rymer. tom. 2. pag. 410. & in Libro
nigro Scaccarii pag. 373. <Scc. ]
Clamatio, pari fignificatu. Matth. Weflmonafl.
an. 1 1 8 9. Ar pro hac redemptione cajlrorum & quie¬
ta Clamatione fidelitatis & ligantia de Regno Scotia
. . . dedit , &c. ChartaEdw.il. Regis Angi. tom.
2. Monadici : ConceJJionem etiam , remijjionem , &
quietam Clamationem quas Aleonora . . . fecit eidem
Abbati , &c.
«fj CLAMIDATUS , pro Chlamydatus , apud Radul-
phum Cadomenfem in Geflis Tancredi tom. 3.
Anecdot. Marten. coi. 188.
% CLAMIS , pro Chlamys fupra in voce Binda.
«jfCLAMlUM, ut Clameum, in Litteris Edmundi
, fratris Edwardi Regis Angliae apud Rymer.to. 2.
pag. 3 5. Nos juri & C lamio , quod in dici a Sene fc al¬
ita in feodo & hareditate nobis . . . competere potuit re¬
nuntiamus in perpetuum. Occurrit iterum in Inflru-
mento anni 1260. apud Thomam Madox in For-
mulari Anglic. pag. 13.
CLAMNUM , Clariffimum. Gloff. Ifidori ad quod
G ne vius : Non capio quid haec fibi velint. Forte
feribendum, ClanJJimatus, Honor ClariJJi morum. Pa¬
pias MS. habet, Clarimum , Clariffimum.
CLAMODICUS. Capitula Caroli C. tit. 3 9 . §. 3.
De illis liberis hominibus , qui infames , vel Clamodic i
funt de tefieiis , vel latrociniis & rapacitatibus , &c.
Ubi Sirmondo Clamodicus , dicitur qui magnamha-
iret infamiam, qui gravi criminis alicujus infamia
laborat, de quo clamores dicuntur & feruntur, qui
ab omnibus accufatur. Sed puto Clamodicum hic
appellari , qui in judicio clamatur (e u accufatur
de crimine, quod fequentia videntur innuere.
<0 1. CLAMOR , Promulgatio. Incjuefla fuperufu
<5c ufuagio Libertatum Monaflerii Beccenfis:Mo-
nachi tenent afftjias fuas in terra ( de Buris ) & fa¬
ciunt eas proclamare , quando ipfas contigerit prorogari ,
& audivit pluries ipfe (teflis) qui loquitur Clamores
fieri , &c.
2. CLAMOR, Idem quod Clameum, Pradlicis no-
Jflris , Clameur. Vetus Confuetudo Normanniae
cap. 5 7. Plainte ou Clameur ejl quatit au.cun monfire
a la ffufiice enplaignant foy , le tort quiluy a ejlefait,
afin qu ii en puijfe avoir drott enCourt. LexLongob.
Jib. 3 . tit. 1 .§. 11 . Si de poffejfionibus . . . fuper eos
Clamor venerit. Tabular. S. Petri Burg-ul. Charta
CLA 6 56
8 2 . fol. 82. an. 1089. Ai fervus meus vel conliber-
tus ibi manens , mihi fiervire voluerit , de eo ad Mo¬
nachos Clamorem faciam. Infra : Si aliquisex meis eos,
vel eorum ccnfium capiat , abfolute reddant, fi Clamo¬
rem inde habuero. [Charta an. 1182. inter Inflrum.
tomi 4. Gall. Chrift. coi. 191. Item Ji dominus
Otto de aliquo hominum Abbatis Clamorem facit, quod
non denarios quos debebat reddiderit , per Clamorem &
juftitiam Obedientiarh, vel ejus qui vicem Abbatis ibi
aget, per unum tejlem vel per juramentum ille qui ac-
cufabitur fie fiolvijfe cftcndet , vel capitale & tantum-
dem de emenda perfolvet. Occurrit iterum apud
Acherium tom. 9. Spicii, pag. 184. Baluzium,
tom. 2. Hifl. Arvern. pag. 781. in Maceriis In-
fulie Barbarae tom. 2. pag. 53 3. ex Charta Beatri-
cis de Turre Dominae Roffilionis pro Ordine Car-
tufiae an. 1280. Exceptis b annis , Clamoribus per fi¬
nalibus , mero & mixto imperio.']
Clamor Judici ariu s, in Speculo Saxon, lib.
1 . art. 6 r . §• 1 . <5c 3 #
Planus Clamor. Charta libertatum Seifelli an.
1285. J^ui contendit ponere fideijujforem de plano
Clamore, qui cognitus efl r debet 3 .filidos. Chartular.
Campaniae Thuanum fol. 28 7. Ai aliquis hominum
B. Murtini Clamorem faciat de alio homine B. Murti¬
ni , Prapijitus B. Murtini deducit & tenet placitum
fine Viario : & fi fuerit planus Clamor , videlicet ufque
ad valentiam 3 . fiolidorum , totus Clamor efl Prapofiti.
Clamor Falsu s , in Confuetud. Norman. cap.
7. 95. Fauffe Clameur , cum quis contra jus rem
quampiam clamat , & in judicio petit. Charta li¬
bertatum urbis Seifelli : Ai quis Ealfum Clamorem
fecerit, tres filidos debet. Confuetudines MSS. S. Ju-
' liani de Saltu in Lingonibus : Et la Clamors au
Prevofl vanra a 4. deniers de Tournois , & ne paierx
I en riens de Fauje Clamor.
Clamorem Facere, apud Tyrium lib. 12. cap.-
2 5 . Ai Veneticus fuper quemlibet hominem, quam Ve¬
neticum , Clamorem fecerit, in Curia Regis emendetur.
GolTrid. Vindoc. lib. 3. Epifl. 16. Cum quondam
de Sigebranno apud Comitem Clamorem fafturus Vin-
docinumvenijjetis. Idem Opufc. 1 1. Sape inter Mo-
. nachos agitur , ut per eos qui de aliis in Capitulo Clamo¬
res faciunt, &c. Efl queri de aliquo/ Vide Clamare 2.
Clamor Violentiae, Clamor aut Vox
Popularis. Vi de Huefium.
Clamor, Debitum, quod ab aliquo repetitur. [Te-
ftamentum G. Comitis Nivernenfis an. 12 39. in
Maceriis Infulae Barbarae : Propter Clamores vero
meos pacificandos pracipio quod redditus S. Marcellini
fint in manuexeeutorum meorum.] Teflam. Amedel
IV. Comitis Sabaudiae an. 125 2. apudGuiche-
nonum : Volo & pracipio quod omnes Clamores mei ,
& debita mea amicabiliter & fine Jlrepitu fiolvantur.
Eadem occurrit formula in Teflamento Beatri-
cis Comitiflae Provinciae an. 1263. Petri Comitis
Sabaud. an. 1268. Thomae Comitis Sabaud. an.
1 288. & Aymonis Comitis Sabaud. an. 1343.
apudeumdem pag. 64. 70. 75.77.98. 170.
[In Teflamento Alionorae Comitiflae Bolonhe
apud Baluzium tom. 2. Hifl. Arvern. pag. 1 1 9.J
Adde V. Cl. Dionyfium Salvagnium Boilliumlib.
de Ufu feudor. pag. 378. Charta an. 1 1 87. in
Tabulario Vindocin. fol. 277. Guagia etiam , vel
Clamores alicujus foref acti , fine affenfu Prioris reddere
non potcjl , nec quittare.
f Clamor Pacificatus, Debitum exfolu-
tum. Charta Joannis Sacerdotis Ecclefiae Lugdun.
an. 1 192. inter Inflrum. tom. 4. Gall. Chrifl.
coi. 24. Habebunt quoque decimam eorum reddituum ,
65 7 CLA
quos de Ecclefia defundit ejus habiturus eft , % die
obitus fui ufque ad quinum Martium , poft folutionem
refedloriorum & debitorum , & Clamoribus pacificatis ,
ipjt vero debebunt Eccleju noftra pofieffioncm & Mif-
fam in Natale Domini. Vi de Pacificare.
3. CLAMOR, Diftridus. Clamor de Almacillis , in
Foris Aragon. lib. 1. tit. Quod Ripacurcia , &c.
Clamor Bellicus, Qui in procindu praelii ,
atque adeo in ipfo praelio inclamari a militibus
lolebat. Rob.ertus Monachus lib. 2. Hift. Hierof.
Et hocjtgnum erat Bellici Clamoris ip forum. Signum
Clamoris, apud Will. Tyrium. Sed de Clamore
bellico confulends omnino binae noftrae Difter-
tationes ad Joinvillam , 1 1 . & 1 2.
^[Clamorem Levare, in Edido Philippi Pul¬
chri Franc. Regis ann. 1303. idem 1'onat quod
finem imponere clamoribus creditoris adverfus
debitorem : Item , quod quando Clamores fient de
debitis & debita erunt contefiata , eis detur quinde¬
na, ut moris eft in majori parte Senefcallie, quodque
tr an faci a quindena , Clamor non levetur per Bajulum ,
priufquam fatisfiat de debito creditoris. Sed alias Cla¬
morem Levare idem eft ac conviciis, clamoribus <5c
fibilis aliquem confedari, Gall. Huer apres quel-
qiiun , ut fufius diceturin voce EI u filum.
f Clamor ad Deum, quo fuppliciter exoratur,
ut opem ferat temporibus afflidionis. Hujufce
■Clamoris varias exhibent Antiqui formulas , ut
Bernardus Monachus in Ordine Cluniae, part. 1 .
cap. 40. Anonymus quidam de rebus geftis in
Monait. S, Michaelis in periculo maris ineunte
faec. xii. ubi lingulare refert hujus Clamoris exem-
.pluin adverfus Thomam de S. Johanne nemorum
Monafterii vaftatorem , Scriptor Adorum MSS.
S. Lauri, &Guido Monachus inDifciplina Far-
fenfi cap. 3 7. ex quo haec depromere vifum eft
ad lpecimcn aliorum : Hac ratione faciendus Ec-
clejiaftici ordinis Clamor ad Dominum. Ad Miffam
■principalem jam dicta Oratione Dominica Miniftri Ec-
■cleju cooperiant pavimentum ante altare cilicio , & de-
fuper ponant Crucifixum & textum Ev angellorum, &
corpora S anciorum , & omnis Clerus in pavimento ja¬
ceat prcftratus canendo Pf almum , Ut quid Deus re-
pulifti in finem fub Jllentio. Interim duo Jigna percu¬
dantur ab Ecclejlx cuftodibus , folufque Sacerdos ante
Dominicum Corpus & Sanguinem novit er confecratum ,
■& ante pradiclas Reliquias Sandtorum , alta voce inci¬
piat hunc clamorem dicere : Oftende nobis. Efto no¬
tis Doin. Memento noftri Dom. Exurge jDom.
Domine exaudi orat. In fpiritu humilitatis & ani¬
mo contrito ante fandum altare tuum & facra-
tiftimum Corpus & Sanguinem tuum, Domine
Jefu , lledemtor mundi, accedimus , & de pec¬
catis noftris , pro quibus jufte affligimur, culpa¬
biles contra te nos reddimus. Ad te , Domine
Jcfu, venimus, ad te proftrati clamamus , quia
viri iniqui <5c luperbi, fuifque viribus confifii, un¬
dique fuper nos infurgunt, terras hujus Sandua-
rii tui eseterarumque fibi fubjedarum EccJefia-
rum invadunt, depraedantur & vaftant ; paupe¬
res tuos cultores earum in dolore & fame , atque
nuditate vivere faciunt, tormentis etiam & gla¬
diis occidunt , noftras etiam res, unde vivere de¬
bemus in tuo fando fervitio, & quas beatae ani¬
mae huic loco pro falute fua reliquerunt , diri¬
piunt , nobis etiam violenter auferunt. Ecclclia
tua haec, Domine, quam prifeis temporibus fun-
dafti <5c fublimafti in honorem beatae femper Vir¬
ginis Mariae fedet in triilitia, non eft qui confole-
•tur & liberet eam , nili tu Lvcus nofter. Exurge
Tom. II.
CLA 65 3
igitur, Domine Jefu , in adjutorium noftrum;
conforta nos & auxiliare nobis.; expugna impu¬
gnantes nos, frange etiam fuperbiam illorum,
qui tuum locum eSc nos affligunt. Tu fcis, Do¬
mine, qui funt illi & nomina illorum , corpora
quoque & corda eorum , antequam nafcerentur,
tibi funt cognita. Quapropter eos , Deus, ficut
fcis , juftifica in virtute tua, fac eos cognofeere
fua malefada, & libera nos in mifericordia tua;
ne defpicias nos , Deus, clamantes ad tc inaffli-
dione, fed propter gloriam Nominis tui & mi-
fericordiam , qua locum iftum fundafti, & in
honorem Genitricis tute fublimafti , vifita nos in
pace , & erue nos a praefenti anguitia. Arnen. Jffim
Clamore facio reportentur Reliquia fiuis locis , fir dicae
Sacerdos fub Jllentio Collectam , Libera nos qu se fu¬
mus , Domine.
CLAMOROSUS, f. pro Clamofus. Sallas Malafpi-
nae lib. 4. Rerum Sicularum apud Baluzium to.
6. Mifcell. pag. 299. Secundus vero exercitus Cor-
radini manipulus de Clamorojls in bello Thentonicis
congregatis fub nutibus Corradiui , Ducis Auftna , ac
quorumdam Baronum de Alamannia folida audacia
moderabatur habenas.
f Clamorosa Insinuatio, Querula moni¬
tio. Bulla lnnocentii VI. Papae an. 1 3 5 7. in Bul-
lario Carmelitarum pag. 97. Frequentes h alienus
.... Epifcoporum , &c. querela contra dilectos filios
Eradicatorum & Minorum Ordinum Fratres , Sedis
Apoftolicajam dudum excitarunt , noftrtmque Clamo¬
rojls Infinuattonibus excitare & fatigare non cejfant
auditum.
CLAMOSUS, Qui clamat , velrefonat.Ifidorus lib.
1 o. Orig. Clamofus , quoji calamofus , a calamo fci-
licetquod fonet. Hoc fenfu clamo fum filentium dixit
Senator lib. 4. Epift. 5 1 . Abdias feu Julius Afri¬
canus lib. 6. Hift. Apoftol. ffube afiarehic qui funt
eloquentes in linguis , acutiffimi in argumentis , & Cla-
mojlin vocibus. Epiftola Florentinorum ad Alexan¬
drum PP. II. apud Baron. an. 1063. num. 4 3 .
Eligitur denique Abbatum unus Clamofus voce , aper¬
tus lingua. Ita Sugerius in Lud. VI. p. 289. Gefta
Conful. Andcgav. cap. 1 3 . num. 6. &c.
Clamosus, Famofus, celebris. Silvefter Giraldus
lib. 1 . Itiner. Cam briae cap. 2. Locus ille de Bre-
nehoc magnus & famofus , quem & Clamofum dicunt ,
patriam replet. Clatnojijfimus , hac notione habetur
apudVegetium inPraefat.adlib. 3 . Artis veterin.
Clamosus, Idem qui Clamodicus. Capitula Caroli
C. tit. 39. §.3 .Si fervus alicujus ita Clamofus eft ,
Comes dominum fervi commone at, ut eum in mallo pra-
fentet , & pro: feritatum ,Jl aliquis comprobare volue¬
rit , faciat , &c.
CLAMUC1UM , Lorica ut videtur, hamis feu ma¬
culis ferreis contexta. Gauffredus Malaterjra lib.
2 . c. 3 5 . Comes . . . Arcadium de Palem a .... fplen-
denti Clamucto , quo pro lorica utimur , armatum ....
interficit. Et mox: Clamucium quo indutus erat, nul¬
lis armis poterat violari, niji ab imo in fuperius impin¬
gendo inter duo ferrea qua per juncturas catenata funt ,
ingenio potius quam vi vitiaretur. Nefcio an legen¬
dum his locis Camiciitm , aut Camijium , pro Cla-
mucium , ut fit quod nos Galli appellamus , Che-
mifc de maille.
«J[ CLAMUM. Gall. Clain, Adio rem fibi ablatam
repetentis. Notitia Concilii Pidav. fub Ifember-
toEpifc. inter Jnftruin. to. 2. Gall. Chrift. coi.
3 5 2* Et fi foras terram S. Maxentii Vicarii Clamum
habuerint , ipji diftr ictum accipiant. Rymer. to. 13.
pag. 244. coi. 1, Qmmmoda impeti, imes , (E injnjfe
659 CLA
clamationes ,Jivc Clama & non CLtmafjve non cla¬
mationes , &c. Alia funt exempla in vocibus Exa-
ncbus & Jnfejlare. Vide C Limeum.
CLAN , apud prifcos Scotos, qui montani & filve-
ftres dicuntur , fignificat tribum , feu multitudi¬
nem hominum ab uno communi parente feu lli-
pite defcendentium- Vide Skenaeum ad Statuta
W illelmi Regis Scotiae c. 2 8 . u bi de lege , quam
Scoti vocant de Clan-AIakduff.
CLANCULARE , Celare , occultare. Aldhelmus
Abbas Malmefburienfis : Frufira talenti fenora fub-
terraneis Clanculantur defoffa Jdblonibus.
f CLANCULARII, ex Anabaptiftis illi dicuntur ,
qui fidei confeffionem minime neceffariam judi¬
cant. Iidern quod in hortis convenire foliti ,Hor-
tularh dicli. Hofman. inLexico. Vide Fiorimond.
Raimonduin 1. 2 . c. 1 3 . n. 3 .
f CLANCULUS , Occultus. Vita S. Dunftani tom.
4. SS. Maii p. 354. Nonnulli eorum Clanculi pcrfe -
cutore s illius extiterunt.
f CLANDEST1NARE , Occultare. Papias MS.
CLANGALIS , Sonum edens , a Clangere, Sonum
edere. Epiftola Joannis Troejter apud Duellium
Mifcell. lib. 1 . pag. 232. Sed quis attonitus firepor,
aut qtuCUngalis , area fouora in ultima platea atbera
ufque movet ?
CLANGERE , dicitur de clamore aquilae, ut vi¬
deri potefl in Baulare.
f CLANGISONUS., Clamofus. Vita S. Guthlaci
tom. 2. April. p. 42 .Ut totam pene a calo in terraar
intercapedinem Clangifonis boatibus implerent.
CLANGORIUM, Campanarium, campanile, tur¬
ris Ecclefice , ubi clangunt tuba Ecclejiafiica : fic
enim campanas vocant Walafridus Strabo & EIo-
norius Augtiftod. Regula S. Pachomii c. y.Jfinan-
do ad Colle dtarn Clangor tuba increpuerit per diem , &c.
Baldricus Noviom. lib. 1 . cap. 74. JjTfi refticnlis
nixus , quas defuper trabibus C Lingoni am.jaofc in¬
nexuit , fparfo latice ignem extingueb at. Infra: Furto -
fis quidam ex Clericis in Clangorio [edens , in medio
fagittam contorferat. Chronie. Fontancllenfe c. 7.
Et ecce fulmen per aera devolutum cum fragore hor¬
ribili impegit Fontinellenjis Ecclefut in Clangorium ,
cujus tantum crucem violenter , ac fi gladio truncatam
ad terram dejecit. Clangor Jignorum , apud Orderi-
cum Vitalem lib. 8.p. 684. & in Vita S. Guil-
lelmiGellonenfiscap. 3 3 . Edit. Mabillonii. Con¬
cilium Lemovicenfe ann. 1031. SefiT. z. Ce ff anti¬
bus met allinis Clangoribus. Vide Erotianum in Le-
xico Elippocrat. in K XayfdHic , Scc.
<lf CLANGO PvOSUS , Clamofus. De excidio urbis
Aconis , apud Marten. tom. 5. AmplifF. ColledL
coi. 778. Intrantibus igitur S arracenis cum impetu
fere per fpatium tradlus balea intra civitatem cum vo¬
cibus Clangorofii , leth ali deducendo cafione , Chnfiia-
nos oportuit retroire.
CLAPA. Charta ann. 1258. apud Petrum Mariam
Campum inRegefto part. 2. Hiftor. Ecclcf. Pla¬
cent. nam. 98 .Et pojuimus terminum unum lapidem
Jignatum Jigno Crucis fupra & infra , locatum fupra
Clapam vivam eodem Jigno crucis Jignatam. Occur¬
rit rurfum infra. [Utrobique forfitan xnelius le¬
geretur Placa , a Graeco , Gall. Plaque , La¬
mina. ]
n CL APERI A, ut mox Claperius. Charta Bernardi
de T urre an. 1 3 08. apud Baluz. to. 2. Hili. Ar-
vern. pag. 783. Pofjint dicti homines capere in vineis
fuis & vicinorum fuorurn lepores & cuniculos , non fa¬
ciendo Cl aperias feu gar enas , &c.
^ CLAPERiUM.ChartaCaxoli II. Regis Sicilis an.
CLA 660
12 8 9. ex Schedis Prafidis de AIat.augues : Territo¬
rium de Layncello durare & protendi ufque ad fines
infra feriptos , videlicet ufque ad fumtnitatem campi
Hugonis , ubi e fi Claperium manu fictum , cr protendi¬
tur verfus S.Micbaelem. Charta an. 1 246. ex par¬
vo Chartulario S. Vidtoris Mallii, fol. 1 $8. Clape¬
rium , quod e fi intus curiam veterem. Hiftor. Epifco-
porum Altilfiod. apud Labbeum de Aymerico :
Hic primus confiruxit Claperia cuniculorum Regemus
in garenna.
Claperius, Hara cunicularia , ubi nutriuntur
cuniculi & multiplicantur, Gall. Clapier. Charta
Philippi Regis Franc. an. 1 3 1 o. pro libertatibus
Baftidae in Petragoricisin47. Regcllo Tabularii
Regii num. 38. Item liceat cuicunque habitatori di¬
di a baftidaloca fua propria explediare , & ibi columbe -
ria , pifqueria , & Claperios pro ciroghffis ( (ic) face¬
re , dum tamen jura dominorum d quibus tenentur ipfit
loca , in aliquo non fraudentur. [Chartaan. 1212.
ex Archivo S. ViflorisMaflil. Dioecef. Forojul. n.
62. Parsvineaex parte Claperii. Altera ann. 1037.
ibid. n. 30. Hoc efi de balma , Jient vadit via ad S.
Petrum , & funt Claperii. Afta de terminis terri¬
torii Malfil. ex Archivo ejufdem urbis ,an. 1278.
ffiuem lapidem Jive queirrintym pro termino antiqua
concorditer confirmaverunt , ita quod didtus Claperius
remanens d parte Orientis & didtus violas in medio di-
dti Claperii, &c.~\ Vox orta a Clapa , inltrumen.to
feu machinaquacapiunturcuniculi. GloflaeMSS.
Reg. Cod. 2062. ndeKcixH , to tv tluxln ^Jacv , C7ng
xh.a.7TcL deferat xaor^ixQ.
Quidam Claperium deducunt a *a*VW, Furari,
quia quali furtim fubducuntur cuniculi , dum
•confugiunt adCIapcrios.Menagius poli Labbeum
a Lepus ; unde Lapus , inquiunt, Lapinus , ( Gall.
Lapin ) Lupinarium , Lapiarium , Clapiartum , Gall.
Xllapier. Nonne felicius UluflrilE Praefes de Ma-
z,augnes a Lapis \ Certe huic etymo favet ipfa Cla¬
perii notio; non enim folum haram cuniculariam
fignificat , led etiam acervum lapidum , quem
ufque hodie Clapie depeyre nuncupant Provincia¬
les ; hacque notione vox Claperius accipienda eft
in quibufdam inflrumentis. Quoniam vero in
acervos lapidum frequenter fele recipiunt cuni¬
culi , hinc forte ad eorum haras fignificandas vox
Claperius ufurpata.
C l a t e r 1 u m, Eadem notione. T abular. Foflaten-
fe : Et quod habeamus in toto territorio dicta villa ,
gar amam perpetuo , in qua non pofjint venari r.tji ad
lepores cum cane , . ... & fecit ibi fieri Abbas multa
Clateria ad opus cuniculorum. [Puto mendum elTe
amanuenfis , qui perperam {crisent Clateria pro
Claperia. ]
CLAPERSEDRA , p roClepfydra. Matth. Silvaticus
in Pand. Clafefedia , Claperfedra , efi fpecies fyringa ,
qua injicitur mediana in vejicam propter impuljionem
in (Ir umenti J 'olidi in concavum inftrumentum. Voci no¬
tio indita, afimilitudine clepfydrae dolii, de quo
vocabulo infra agimus. Vide praeterea Clajfedra.
CLAPO, Modus prati : Confitetur tenere quemdam
Claponem prati , in quo fieri potefl una manfulla feni.
Sic in miliis ad nos Colleflaneis Viri Cl.D. Au-
bret , qui addit putare fe Claponem habuifle figu¬
ram ungulae porci , . . . quem rullici Dumbenfes
vocant , un Clapon.
CLAPONUS > Ferrea folea , f. fic difla a fono ,
quem edit dum currit equus. Bartholom. Scriba
lib. 6. Annal. Genuenf. ad ann. 1 2 30. Unde op¬
timus equus compararetur , & ex parte fua pr&fentare-
tur Ccmjnuui [Janua t coopertus optimo auro , & ferri-
9 6 1 CLA
pedatus Claponis argenteis : qui equus Jtve defterius
emtus fuit & ductus per civitatem fjanua mjignum me¬
moria cum Claponis argenteis & panno aureo coopertus.
<0 CL APU S , ut fupra Claperius. Statuta Maflil. lib. 5 .
cap. 1 9. §. 2 1 . Item quicumque diruet , b deftruira ,
Clapum alienum de die }folv at pro poena banni x.fol.
de node xx. jol.
<Jf CLARA , Magnum & latum peplum , quo Mo-
niales obtegunt caput velantque faciem , fic di-
<ftum Clara , quod per textum fuum rariffimum
infpiciatur quafi per tranfennam , apud Leibnit.
to. 2. Scriptor. Brunfvic. p. 881. & 903. Alia
notione fumitur in Concilio Albienfic. 16. apud
Acheriumto. 2. Spicii. p. 640.30 forte pro panno
candidiori vel coloris cujufvis fpendidioris : Di -
ftride pracipientes , ut Regulares aliqui Clara vel ni¬
gra , bruneta vel panno alio fumptuofo , fendato quo¬
que aut fer ico non utantur .
Clara Ovi, Albumen ovi , [ Hifp. Clara de hue-
vo , Gall.] Ia Glaire de 1’ceuf; in Miracul. B. Ara-
brofii Senenfis inftr. 27.
CLARARE , Illuftrare. A&a SS. Maii to. 5 . pag.
2 3 8 • * de S. Auftregifilo : Et ad Clarandum S. Au-
ftregijili meritum evelluntur a natibus infixi pedum tali.
CLARASIUS, Clario , Claro, Lituus, a claro
quem editfono , VqjqwHizoc, awAo? , Graecis : Gal¬
lis , Clairon , Anglis Clarions , Cambro- Britannis
Clairivon , tuba. W illehnus Malmelbur. lib. 4. Hi-
ftor. Angi, an.1101. Clarafiorummelodiaperftrepente.
Claro. Charta ann. 1 2 10. apud Maream lib. 5.
Hift. Beneharn. c. 1 . Congregati ibidem per paeonem
communem cum tuba , feu Clarone , prout moris eft , &c.
Clario. Henricus Knyghton. an. 1 34 6.Statim-
que clanxerunt Clarriones & tuba. Et ann. 1360.
Clangentibus tubis & Clarionis & aliis inflrumentis
mujicis perfonantibus. Joan. Joinvilla in S. Ludov.
Le Roy ...qui venoit a ung terrible tempefie de trom -
pettes , Clerons , & cors.
CLARATUM. [ Liber pitanciarum Abbatiae fanfti
Germani Parif. B. fol. 1 . Anniverfarium Domini
Cbildeberti . . . Debet autem fieri procuratio Conventui
in die anniverfarii , de pifeibus fcilicet optimis , gua-
fiallis & bono Clarato. Claratum idem omnino vi¬
detur , quod infra claretum , nili mavis effe vinum
rubellum , quod Gallice dicimus Vin clairet. Ap¬
pendix ad Refponforiale Romanum Thomalii ex
MS.xii. faeculi pag. 441 . edita Romae an. 1686.
Et dantur Canonicis quoties has vigilias celebrant tres
folidi Provinienfes pro Clareto ; facula vero Camera¬
rio Canonicorum remanent. Mos olim fuit in qui-
bufdam Ecclefiis , ut expletis quibufdamfolem-
nioribus vigiliis vinum cum placentis Canonicis
diftribueretur : quod hodie pecunia fere com-
penfatur. ] Vide Bur juratus.
1. CLAREDO.Gloff. Ifid. Claredines , claritudines.
Papias: Claredo, eft fplendoris ; claritudo , nobilitatis.
2. CLAREDO , Idem quod Claretum. Hift.
Dalphin. to. 2.p. 273 . Mag. Goffrido de Uneco Sy-
ropario regio pro Claredtnibus receptis ad opus Domini
taren. xv. Pag. 279. In Claridine & elaptuariata-
ren. 1 . in MS. V. Cl. Lancelotii legitur Claredine
& elapfuario.
CLAREF ACERE ; Notum facere. Occurrit non
femel in Chartis Italicis apud Ughellumtom. 7.
p. 263. 506. 540. &c. to.8.p*4i8.
*| CLARELLA. In vetuftiflimo MS. S. Benedi&i ad
Ligerim legitur , Profa Clarella: qua pofteriori
voce an defignetur Au&or Profte , an tonus feu
mufices modus , quo decantari debebat, divinan¬
dum. Vide Frigdora.
Totn. II.
CLA 661
CLARENI Fratres, ex Francifcanorum Ordine ,
qui alias Fratres fpirituales di&i , a Fratre Ange¬
lo de Cingulo Clareno eorum inftitutore nun¬
cupati , qui ufque ad Pii V. tempus perfevera-
runt. De iis agit Waddingus an. 1317. n.16. 28.
CLARENTIUS, Heraldus. Vide Spelmannum.
H CLARERIA , Feneftra , a clarere fic difta , quod
praebeat claritatem feu. lucem. Confuetud. Lemo-
vic. art. 72. Non tamen debet facere in dido pariete
feneftram feu Clareriam transforare, niji hoc de con-
fenfu vicini. Ibidem : Etipfe qui fecerit feneftr as feu
Clarerias , debet eas claudere ad expenfas fuas.
CLARETUM , Germanis Claret , Hifp. Clarea , Vi¬
num fatftitium dulce vel aromatites , quod Ger¬
manis , Gallis, &c. Hipocras. Mamotredtus ad 3.
Reg. c. 2 o . Pigmenta , i. confediones ex vino & meile
&diverjis fpeciebus fuaves & odoriferas. Hoc pigmen¬
tum, vulgariter Claretum. Bartholomaeus Anglicus
lib. 19. de proprietatibus rerum cap. 5 6. Clare¬
tum ex vino & meile & fpeciebus aromaticis confedum:
nam fpecies aromatica in fubtilijfmum pulverem con¬
teruntur , & in facco lineo vel mundo cum meile vel
z.ucara reponuntur. Vino autem optimo fpecies perfun¬
duntur , & reper funduntur , quemadmodum fit lexivia,
& tamdiu renovatur perfujio , donec virtus fpecierum
vino incorporetur , & optime clarificetur , unde a vino
contrahit fortitudinem & acumen , d fpeciebus autem
retinet aromaticitatcm & odorem, fed a meile dulcedi¬
nem mutuatur & faporem. Burchard.de Cafib.S.Galli
c. 14. Clareto permixta toxica. Cencius Camerarius
in Ceremoniali apud Baron. an. 1 1 9 1 . Pincerna
infuper & Mare fc alius tam de c orne ftione , quam de
aliis donariis remunerantur Jimiliter , excepto quod ca¬
pita porcorum aptata non habent , neque Claretum.
[Hift. Monafterii Novientenfis to. 3 . Anecd.Mar-
ten. coi. 1 1 45 .Conficientes Jitulam plenam Cl arcti,
nodu ad eum pervenerunt .. . Cumque cifum plenum
Clareti in ledo collocatus bibijfet , reliquum Jibt ufque
mane fervari pracepit. S. Wilhelmi Conftitut. Hir.
faug. lib. 1 . cap. 1 4. Pro Jigno potionis pigmentata ,
qua Claretum , id eft Littranch , dicitur d pluribus t
conclude utramque manum. ] Chronicon Flandriae c.
69. Si fut une nuit avec fes dames en fon dedutt , &
leur prit talent de boire Claret en unpot d’ argent , &c.
At Francis Clairet , eft vinum rubellum. [Vide
Claratum. ]
CLARGASTER , Clericus. Statuta Clementis
IV. Papae pro Ecclefia Anicienft to. 2. Anecdot.
Marten. coi. 4 ^9. Item, quod idem P recentor ali¬
quem Clericulum non pofftt facere , feu Clargaftrum
donec vigejimum annum attingat . . . nec etiam aliquem
Clericulum faciat feu introducat de novo poftquam tem¬
pus attigerit memoratum , & ntji fufficiens idoneus exa¬
minatus prius in officio Ecclejiajit inventus.
CLARICARE, Clarere , florere. Papias. [Vide
Clarigare. ]
CLARIFICARE, Clarum reddere. La&antius lib.
1 . Inftitut. cap. 1 8 . Cato videtur mihi caujfam qua-
Jiffe moriendi , non tam ut C af arem fugeret , quam ut
Stoicorum decretis obtemperaret , quos fedabatur; no¬
menque fuum grandi aliquo facinore Clarificaret. Oc¬
currit apudSedulium Carm. 5. 9. & in vulgata
Interpretatione Joannis cap. 12. 13. 15. &c.
Tribuitur etiam Plinio 20. 1 3. Nafturtium Clari¬
ficat vifum. Sed Harduinus cum omnibus MSS.
legit , compurgat. Epiftola Joannis Epifcop. Maflil.
relata in Litteris Vidimus Petri Novelli an. 1564.
e Tabulario Ecclefoe Maflil. Ad informandum &
Clarificandum animum & bortum propojitum ulterius
Jignificamus qua fequuntur. Clarificare exemplariter ,
Exemplis declarare, vel planum facer£. GccfeJn
Lexic. Philof.
Clari Fic at i o , Manifedatio. Ad elucidationem
fua caufa& fui juris Clarificationem , in ChattaRo-
berti Goupil ann. 1482.. ex Archivo Monaderii B.
M. de Bono Nuncio Rotomag. Legitur apud Cy¬
prianum Epift. 76. in Edit. Oxon. Auguftinum
Odoginta trium quaeft. 6 2 . Joan. Skenaeo de ver¬
borum fignificatione , Clarificatio ejl puritas & cla¬
ritas affifa , & Clarificatio debiti , perfpicuitas debiti ,
quod patet & per fe manifefium efl plane , vel quod
clare & fatis probatur.
%Clarificatum Vinum, Idem quod Clare-
tum. Lambertus Ardenf. apud Ludewig. tom. 8.
Relfq. MSS. pag. 48 2. Et vino altero , & altero Ci-
frico &Nifeo , pigmentato & Clarificato hic illic per
arcam in cuppis fluttuante.
'CLARIFLUUS. Vita S. Ifidori Epifcopi HiTpaleri-
fis in Prologq : Ifidori prafentia Jimul & Clatiflua
dottrina.
% CLAftJGARE , Clarere, florere. Glolf. Sangermam
MS. num. 501. Laurentius in Amalthea : Clari¬
gare , clarere , bellum indicere , pignerare , res clare
petere. Tres podremas notiones Latinis notas fu-
lius exponit Martihius inLexicO. Vide Claricare.
CLARIGARIUS Armorum , Foecialis, Heraldus ,
Heraud d’ armes , apud Henticum de Knyghton*
lib. ann. 1555.
T CLARIGATIO. Eadem notione qua Clarigare.
CLARILOQUUS, Qui clare loquitur, in Epid.
Joannis de Monaderiolo apud Martenium to. 2.
Colled. Amplilf. coi. 1 43 2.
% CLARIMONIA , Claritas. Vita S. Manvaei to. 6.
SS. Maii p. 767, Manvaus . . . pervenit ad magnam
Clarimoniam & ad divinam fidentiam.
H CL ARlM\JM,ClariJfimum. Papias MS.Ilid. Glolf.
Clamnutn : quod vide.
CLARIO. VideClaraJius.
CLARISSIMATUS , Clari (fimi dignitas , in 1. 74.
180. & 18 3 .Cod. Theod. de Decurion. & apud
Ammian. lib. 2 1 . Honor Clariffimatus , in 1. 8 . &
1 o . eodem Cod. de Domed. Senatorum potilfi-
mum erat * ut aliunde condat. Vide Juretum ad
Symmachum lib. 1 o. Epift. 3 7. [& Bollandum
to. 3. Febr. pag. 60.]
CLARITAS, Titulus honorarius Proconfulis in
Adis Claudii , Aderii , & alior. Martyr, apud
Baron. ah, 2 8 5 • n. 4. Ex iis unus aftat in confpetta
Claritatis tua. [Glofl. Graec. Lat. Aay.rrf.oTH , Cla¬
ritas , claritudo , fplendor. Vide Claredo 1 . ]
CLARITUDO Regia, in privilegio a Synodo
SuelTionenfi concelTo Monaderio Soiemniacenli
an. 866.
f CL ARNUS , id e (l , difcus vel menfa. Papias MS*
Vide Camus.
CLARO, Clarrio. Vide Clarajius.
«Jf CLARUM , Ferale claflicum , Gall. Glais, Arver-
nice Clar. Inftrumentum Eccleliae Piperacenfis
an. 1394* Debent facere pulfare ante Miffam anni-
verfarii unum Clarum cum cimbalis , ut confactum efl.
Vide Clafficum.
CLARUS, An feles lilvatica, vel mus alpinus
montanufve 1 Litterae Patentes Caroli V. Franc.
Regis an. 1367. pro Monfpelienfibus de forma
vedium: Item quod nulla ipf arum (mulierum) ab
inde in antea audeat facere. . . in fuis mantellis aliquam
foleraturam variorum , Clarorum , vel efcuratorum.
<j[CLASEFEDlA. Vide Claperfedr a.
CLAS1STURA , f. mendum pro Claufura. Char-
tul. S. Vincentii Cenoman. fol. 81. Clajifluram
CLA 664
ifudqUe bea faciant Monachi duobus annis , Capel*
lanus tertio.
i.CLASMA, feu potius ClAma , Clame Gallis, \
Adio , vendicatio. Capitulare Sicardi Princip.
Benevent. an. 8 3 6 . §. 1 . Hoc enim ftetit , ut Ji ali¬
qua Clafmafafta fuerit m finibus vejlri Ducatus Nea¬
politani, &c. Et infra : Si per conjiltum & conficien¬
dam noflram aliqua Clafina d veflris hominibus f ait a
fuerit , ut (aeramenta perveniant a partibus , purifican¬
tes vos per ferfionas quantas & quales volueritis , &c.
Vide Clamare , Clamor , & Clameum.
2 . CLASMA, aliud ed apud Althelmum de laude
V irg. cap. 4 3 .
Dum cernunt dominum picea fuligine tectum ,
Autumat incajfium fretas virtute magorum
Hoc Jtbt Clafina tetrum fiacras gefiajfe puellas.
Forte phafemets
K Xaa-yctTlKOi Tovrot Iz tS* Ih/xctIh , videntur efle
agri a fifco avulfi,& ad cenfum dati , vel alienati,
in Nov. Condant Porphyrog. de Alienat, fundor.
Glolf. Bafllic. KXao-yaTMii 7» , 'iyoW e^aXeijujuahxil.
[Vide Glolfar. mediae Graecit. in Kxdo-fxuTx. J
CLASMATARIUS , in veteri Glolfario Saxon, ex¬
ponitur , Fluybujriucel : forte a Graeco Kxd<r/jix,
fradura,ita ut lit domus effrador.
CLASPA, Fibula, vox Anglica, d Clafipe. Monadi¬
cum Anglic. to. 3. pag. 364. Vetus MiJJale cum
Clafpis de cupro. Adde pag. 365.
CLASSEDRA , in veteri Glolf. Lat. Gall, MS. ex
Bibi. Thuana , Broiche de tonel. Vide Clepfiedraf
Sc Claperfedr a. . .
CLASSENDIS. Gloif. Saxon. iElfrici : Clajfendts :
ppeojitoep. yceaS ; id ed, gladii vel ends pars.
% CLASSE.ND1X. Vide Claxendix.
CLASSER A , Claufura. Vet. Glolf. San-Germam
MS. num. 501.
f CLASSICA , Navium cladis. Arionymus de ge-
dis Manfredi 8c Conradi Regum , apud Mura¬
tor. to. 8. coi. 594. Sed cives Gtbellini Romam vi±
gtlanter intendunt j parati undique follicite ad bella,
ffam qui per maris excubias multitudo galearum invi¬
gilat , *& voluit parata amulis Claffica numerofa con¬
certare. Et coi. 598. Non folum veniendi admiratur
modum , fed qualiter ftolium galearum fuarumClaJfi-
ca Caroli Jtcpraterire pottnjfet invifa , vehementiffime
obflupefeit.
CLASSIC ARIUS, Glolfar. Lat. Graec.
Tubicen.
CLASSICE, Cum clalfe,cum navali exercitu. Chro-
nologiaRegum Gothorum ex Cod. Moidiacenfi;
de Wallia : Ad Africam cl affice tranfire difpofuit.
CLASSICUM, Pulfatio omnium Campanarum cam*
panalis , nodris Glas , Occitanis , Claffes , quia , u8
aitFIonoilus Augud. in Gemma animae lib. I.
cap. 7 3 . Cum Campana fonantur , quaji per Clafficx
milites ad pr alium incitantur ,&c. Joan. de Janua:
Proprie Clafficum efl concentus & concordia omnium
inflr ument orum Jimul fonandum ,five Jint tuba & cor -
ma in bello, Jive Jint Campana. Fortunatus lib. 3.
Poem. 4. de Dedicatione Eccleliae fuae :
Nunc Domini laudes , inter tua Claffica , canta ,
Et Trinitatis opem machina trina fonet.
Vitae Abbatum S. Albani pag. 87. Pulfato folennl
Cl ajfuo. Decreta Lanfranci pro Ordine S. Bene-
didi cap. 1 . fed. 2. Pulfetur Clafficum , & pofl in¬
choetur Miffa. Monadic. Anglic. to. 2. pag. 3 70*
Clajfico pulf ato , incipiant Vefperas. Anonym. in Mi-
racul. S. Melanii Epifcopi Rhedon. Clafficum in
Monafterio B. Melanii ad Miffam audivit Domini -
cam. Matth. Wedmonader. an. 1x43. In Claffica
'\*r »
66 $ GL A
Campanarum , & incredibili accenfonim cereorum yiu-
merojitate. Idem an. 1244. In clangore tubarum ,
& Claffico campanarum , &c. Wil. BritO lib. 1 2.
Phiiipp.
Claffica pervicos rc [oncent , ut multiplicato
Concentu majore fono fe vota revelent .
{Ordinarium Canonicorum Regul. S. Laudi Ro-
tomag. ad calcem libri Johannis Abrinc. de OfE
Eccl. pag. 263. Ante Miffam totum Clajficum pul-
fetur. Et pag. 268. Ad Te Deum laudamus duo ma¬
jora Jigna p ul fantur ad verfum, Perjiugulos dies ,
Clajficum , id efi omnia Jigna. ] Guillelmus Major
Epiicopus Andegav. de Vita iua cap. 1 o . Campa -
nifque per totam civitatem ad Clajficum pulfantibus.
Tabular. S. Cyrici Niverri. ch. 77. Videlicet in
Miffis celebrandis &in eleemofjnis pauperibus erogan¬
dis , nec mon & inClaffircis per Etclefias fonandis,&
in aliis pluribus rebus qua ad funebres vxequias per¬
tinere videntur. Adde Ingulfum pag. 853. Matth.
Paris pag. 2,44- Monadicum Angi. tom. 1. pago
150. tom. 3 . pag. 241. 242. &c. LeRoman du
Renard MS.
Les cordes cort tantofl fiefir j
Lcs fains fonne de grant air,
A Glas fonne , & d quareillon.
Infra : ( v.
A tant a fet le Glcts fenir.
Le Roman de Vacces MS.
N’otit chapelle en la ville ou it eufl clochier ,
Ou li Glas n en fonnaft por le Roy ejfaucier.
Charta vernacula tom. 2 . Monadici Anglic. pag.
219. Si fonnerent totes les cloches de l’Abbaye enma-
r.iere de Glas. Robertus Bourronus in Hid. Mer-
lini MS. Et ot un grans Glas de cbiens qui faifoient
grand noifi'. Infra : Elie a dedans fon cors brakes
tout vis qui Glatijfent. Arverni Clar -y cliar , & cliasy
pulfationem campanarum pro mortuis vocant ;
fhocque fenfu Clariicum fumitur in Literis Ra-
culphi Prioris deCaritate an. 1171. apudMarten.
to. 1. Anecd. coi. 5 5 7. Volumus autem ut Monachi
quimorantur apud S. Michaelem , quotiens Canonicus
S. Martini quotidianus in fervitio Ecclejix fu a obierit >
veniant ad eum fepeliendum cum cruce & apparatu
fuo , & per tres dies continuos celebrent pro defunttis
Mijfas & Vigilias cum Claffis , &c. Clajficum mor¬
tuorum , apud Acherium Spicii, to. 1 o. pag/249;
Bernardi Ordo Cluniae, part. 1 . eap. 42. Si an -
niverfarius dies de aliqua eminenti perfona evenerit ,
quo Clajficum pulfetur , &c. Epitome Condituti
Eccl. Valent, inter Concil. Hifpan. tom. 4. pag.
19 7 .Po(l obitum Jiat pulfatio antiqua campanarum qua
Vulgo dicitur , los tresClacbs , & deinde fequatur pul¬
fatio campanarum tam ordinaria quam extraordinaria.
Vide Glajfus. ]
f Clacicum. Ceremoniale MS. B. M. Deauratae:
Pulfato Clacico omnibufque congregatis y Jacloque bis
finitu per Priorem , incipiuntur Vefpere regulares. In¬
fra: Non fit bis Clacicum ante inceptionem Laudum ,
ficut fieret , Ji dies privata effiet. Rurlus ibidem :
Finiti f que verjibus fit bis Clacicum per illum qui fa¬
cit officium. In duobus locis poderioribus Claci¬
cum nihil aliud videtur quam fonitus a praefide
chori vel hebdomadario editus , qui per Priorem
faftus dicitur in primo exemplo.
Classis, ut Clajficum . Florentius Wigorn. ann.
11 39.^. Ofvoaldi reliquias , albis induti ± tota fonan-
te Claffe , » . . extulimus. Bulla Gregorii XI. pro
Collegio GregorianoBononienfi an. 1372. apud
Ghirardaccumlib. 2 3 • Hid. Bononienf. Una ca -
pellacum camp anili & duabus campanis , qua per tno-
CLA 666
A
diem Claffis pulfari valeant temporibus opportunis j
conftruatur. [Maceriae Infulae Barbarae to. i.pag‘o
13 3 • JJJjjando breve defuncti Fratris in Capitulo pro-
nunciatum fuerit ,V erba mea pro eo cantetur & Claf-
Jis pulfetur. ]
Classu s > Eadem notione, ex Gallico Glas. Co¬
dex MS. Monaderii novi Pidavenfis : 1 o. die Fe -
bruar. celebratur obitus pro filio nobilis Comitis Picta¬
vorum fundatoris nofiri , cujus corpus fepelitur in Ca¬
pitulo: pro quo fonaritur omnia tympaniftria', duoClaJfus
de fero , & unus de mane , ante Miffam de Faya , per
Officiarios feculares , Pifturem , &c. { Statuta Synoda-
lia Ecclenae Biterrenf.an. 1375. to. 4. AnecdoL
Marten. Coi. 663. Ditta hora pulfetur unus Clajjus
cum cymbalis Jive fquillis . . . quo Clajfo pulfato. . .
una antiphona B . Maria virginis cantetur. ] Vide
Clangoriutn.
•[[Classicum, Pulfatio crepitaculi feu lignei in-
drumenti , quo pro campanis utuntur Hebdo¬
mada fanda , Gali. Creffelle \ Germ. diegrofe Retfcb.
Bernardi Ordo Cluniae, part. 1 . cap. 6 7 . Peratto ,
ut moris efi , Mandato , Clajficum tangitur tabularum j,
& vefpertina canitur laus , tribus ante altare cereis
accenjis.
CLASSICU S, Ailditor fcholadicus, qubd forte
fcholarum ordines in quos fcholadici didingue-
bantur , ut & hodie , Clades appellarentur. En-
nodius Did. 9 . Mihi Clajficus non meretur imperiis „
quic quid non imponit obfiequio.
Classici^ Milites qui in cladibus militant , feti
navibus armatis. De his ed titulus inCod. Judin.
& Theod. Clajfiarii milites , apud Lamprid. iri
Commodo Anton. [ & apud Caefarem Civ. 3 .
1 00. quare potuidet praetermitti.]
1 . CLASSIS , pro navi. Sampirus Adoricenfis Epi-
fcopus in Ranimiro III. Rege Hifpan. Anno v.
regni fui C. clafes Ro.Normanorum cum Rege fuo nomi¬
ne G under edo , ingrejfa funt urbes Gallecia,&c. [ Pau-
linus Jambo ad Cytherium de Martiniani peri¬
culis v. 78 i JJjja (fcapha) dehifcenttmmari Clajfeni
annatabat cominus. ]
i. CLASSIS, Corpus , Collegium. Ita Clajfes urbis
Conjlantinopolitana , in lib. 2 1 . Cod. Theod. de
Diverf. Offic.
3.CL ASSIS, Pulfatio campanarum. Vide in
Clajficum.
CL ASSIT ARIUS. Joan. de Janua: Clajfitarius ftdeftj,
proreta , qui navi imponitur , & dicitur a claffis.
CLASSU S. Vide Clajficum.
f CLASTRUM , pro Claufirum Monachorum , iri
Adis SS. Benedid fec. 4. part. 1. pag. 742.
CLATERIUM. Vid q Cl aperitis.
•Jf CLAV A , Pondus quoddam apud Artglos , minus
petra. Affine videtur voci Clove , de qua lic Skim
ner in EtymoL Anglic. Clove pondus quoddam ca-
feiotto libris conflans. Rymer. to. 5. pag. 249. In
Comitatu Sommerf. de uno facco ( lartae ) fex petris &
quatuor Clavis . .i In Comit. Suth. de zi.f accis , &
2 3 . Clavis lanx , necnon de duobus faecis & 5 . Cla¬
vis lanx , &c.
CLAVACA. Gloflf. MS Regium Cod. iol 3. Cla¬
vae a, Burca. Glori'. Ifid. habet Cloaca, Bure a.
f CLA VARE, Clavis affigere , Gall. Clouer , Hilp.
Clavar. Ada SS; Maii to. 7. pag. 8 3 2. de S. Hu¬
militate Abb. Amore & non flagello in corde infi-
xifti & bene Clavafii. Et to. 2. Martii pag. 1 17.
inVitaS. Francifca? viduas Rom. Pedibus & mani¬
bus cruci Clavatis.
•([CLAVARIA, Munus Clavarii ; Locus ubi Cla¬
varia } reponebat omnia ad Clavariam Ipedantia*
66 7 CLA
Diftri&us etiam in Occitaniapraefertim , hbi Se~
ne fc alitu in Vicarias , Vicaria dividebantur in Cla-
varias. In his Clavarii colligebant redditus doma-
nii regii , de quibus rationem reddebant vel Se¬
ne fcallo, vel totius Senefcallia Receptori , ut videre
elt in pluribus computis in Camera Comput.
Parif. alTervatis. Vide Clav artus.
CLAVARIUS , Ital. Chiavaio & Chiaivolo, Cui cla¬
ves fifei communis commiflae funt: Clavaire, .apud
Provinciales, in aliquot Statutis Regis Caroli VII.
ann. 1 44 5 . &Ludovici XII. an. 1 5 08. [ Statu¬
ta Maflil. lib. 1. c. x. §. 1. Itemque omnes redditus , &
obventiones , & intratas , & res , & procaffia , & aven¬
tur as ad ditlam civitatem & Commune ejufdem civitatis
pertinentes. . .(Redor civitatis )tradet & tradi faciet
Clavariis Communis Ai affi lia ipfa die vel fequenti,qua
e a recipient vel in eos pervenerint , ita quod ditti Cla¬
varii reponent fecundum juramentum fui officii ea om¬
nia in arcba , vel arebis , qua funt in Clavaria , fci-
licet pecuniam & denarios ; & Ji pignora fuerint , repo¬
nent ea in ditia Clavaria ; de quibus arebis pradicli
Clavarii teneant omnes claves , &bac omnia feriban-
tur per publicum Notarium Adaffilia in officio Clava¬
ria > electum & confiitutum in cartulario & c anulariis
Clavaria, & bis omnibus reddet vel reddi faciet compu -
tum & plenam rationem illis , qui ad audiendum illud
c omputum & illam rationem fuerint fpecialiter confii-
tuti. Similia leguntur c. 2. Juramentum Clavarii
Communis Ebredun. Hift.Dalphin. to. 1. p. 141.
Ego N. Clav artus Ebredunenfis Curia juro , tallis fa-
trofanclts Evangeliis , quod ufque ad annum comple¬
tum ,quo Clavariam tenere debeo , Dom. Archiepifcopo
& Dom. Comiti Dalphino & eorum fuccef oribus de
omnibus qua exibunt de judicatura & Clavaria Ebre¬
dun. cum pertinentiis & aliis . . . provenient qualiter¬
cumque ad manus meas , fidelis eroy &ipfa juxta pojfe
extrahere procurabo , & omnia,. . in feriptis redigam
».. & legale computum reddam &c. Item de tribus in
tres menfes judici computum reddam de omnibus , Jive
Jint denarii , vel pignora recepta , vel recipienda , &
quoad exeeutiones & difiritliones rebellium mandata
judicis perficiam toto pojfe . . . Item quod dejufiitiis &
de cera, & de plumbo Jiquid in Clavaria invenero in¬
ventarium faciam , & de eis in fine regiminis mei com¬
putum reddam. Confer juramentum Judicis ejuf¬
dem Curias pag. 148. Statuta Arelat. MSS. art.
yz,Statuimus quod Clavarii ( recipiant) condempna-
tiones & fatisfaciant creditoribus Communis. Confti-
tutio anni circiter 1351. pro Clavariis ejufdem
Civitatis : Clavarii qui d clavibus jufle exbigende^f
confervande fifc alis pecunie , &c. J Charta an. 1345*
Item quod Potefias teneatur facere eligi in conjilio
unum Clavarium bonum & idoneum ,.. . qui juret fal-
vare & cuftodire totum illum quod ad manus fuas per¬
venerit de rebus Communis , tam in denariis , quam
aliis rebus , & quod non expenderet . . . aliquid fine
licentia Potefiatis & confilii. Clav artus CommunisTer-
donenfis in Charta an. 1 5 6 8 . [ Clavaria Digmenfisy
in Charta an. 1 2 7 1 . Hift. Dalphin. tom. 2. pag.
94. Clavaria Curia Ebreduni & Catuncarum , in
Computo an. 1 3 3 2. ejufd. Hift. to. 1. p. 1 1 7.
Clavarius Curia Epifcopalis , in Concilio Avenion.
an. 1509. apud Marten. to. 4. Anecd. coi. 387.
ubi fit etiam mentio poenas decem folidorum Tu-
ron. per ditium Clavarium nomine fifei exigendorum . J
Vide Dametum in Hift. Balear. regni p. 8 7. 9 2.
| p- AdClavarios etiam pertinebat Chartarum com¬
munium cuftodia. Statuta Maflil. lib. 1 . cap. 1 5 .
Syndici communis Maffilia. . .faciant diligenter inquiri
& recolligi omnes cartas & infirumenta omnia , qua
CLA 668
pertinent ,\iei pertinere videbunt , ad commune Maffii-
lia,five in quibus jura Communis ditli Contineantur ,
vel continentur aliquo modo , quicunque easvcl ea ha¬
beant ■, vel haberent prater Clavarios ditli Communis ,
& ea injtmul collecta , in tuto loco & fecuro , bona fide
& fine fraude , reponantur. Hinc eodem cap. §.6.
ftatuitur, Jj>n/)d cumClavarii .. . deponent fuum of¬
ficium . . . conjignent pr adiit as cartas .. .eis fucceden-
tibus . .. qua dicta infirumenta , cum refiituta erunt ,
ut ditium ejl , recognofcantur carta per c artam cum
ditiis regifins , & carta vel infirumenta emptionum ,
& alia dittiCommunis infirumenta cariora (f. rariora)
alibi quam in Clav arta , in tuto tamen loco & fecreto
reponantur ,& cufiodiantur a Clavariis ... fub dua¬
bus clavibus cufiodita , quarum unam habeat unus ex
ditiis Clavariis , & aliam alter ex eis , qui regifira te¬
nebunt* Id quoque adnotat Auftor Hiftorias Dal¬
phin. to. i.pag. 117. Cuftodes regeftorum Ca¬
merae computorum quibufdam in locis appella¬
tos fuifle Clavarios* Propter hanc Chartarum cu-
ftodiam Clavarii Notariis non femel adjungun¬
tur. In juramento jam laudato judicis Curiae
Ebredun. promittit Judex fe p>oc urat urum , quod
Notarius Curia omnia feribat (f Clavarius jimiliter.
Sic in Statutis Arelat. art i 1 . Subclavariu j & No¬
tarius Curte conjunguntur , & ipfe Sub clavarius vel
Notarius eos feribere jubentur , qui poft campanae
pulfationem errantes invenirentur. Iifdem Sub-
clavario & Notario non femel praemittitur Syndi¬
cus in Ordinatione Confilii ejufdem urbis ann
1392. Verum licet Notariis plerumque adjun¬
gantur Clavarii , Notariorum tamen vices agere
prohibentur in proceffibus criminalibus , ut habet
Conftitutio anni circiter 13 5 2. cujus interdidi
ratio eft,«r omnis fraudis & fufpicionis Jubuin> tollatur
( occafioj & qui partem pro officio curie in ipjis inqui-
Jitionibus videtur debere facere , proccffus inquijiiionts
ipfius non appareat ordinator. Contra autem facientes
ipfo fatto privationis officiorum fuorum cum fame ma¬
cula & penam xxv. librarum incurfuros fe cognofcant.
Annui erant Clavarii , & interdum faltem plu-
res in una urbe. Mafliliae tres fuifle difeimus ex
Statutis ejufdem urbis lib. 1. cap. 69. §. 9. ubi
dnicuique eorum falarium aflignatur xx. librarum
Reg. Coron.
0 c? Clavariorum quoque fuit omnes libras & alia
pondera Numeraliorum , Speciatorum & Mercerio-
rum quater in anno recognofcere , ut legimus in
Statutis Arelat. art. 74. & Sub clav artum eligere ,
qui Subclavarius teneatur reddere rationem Clavariis
fingulis fepttmanis in feriptis de habitis expenfis , ibid.
art. 72.
5CF His addam quod ait eruditus Audor Hiftoriae
Dalphinalis to. 1. pag. 1 1 7. In quibufdam, in¬
quit , locis Cuftodes clavium urbis didi f unt Cla¬
varii : quod ut probet , adducit locum Ordina¬
tionis anni 1 274. tom. x . pag. 127. coi. 1 . Ec-
clefia de Romanis : Sacrifia feu Claverius habeat cu-
fiodtam clavium portarum villa de Romanis. At ve¬
reor ne Claverius hic idem fit qui Thefaurarius
Ecclefias de Romanis, ac proinde ne Sacrifta fic
didus fit , non quod claves urbis, fed quod cla¬
ves thefauri penes fe haberet. U t ut eft certius
obfervat laudatus Hiftoriographus pag. primum
citata Clavarii nomen in veteribus Initrumentis
faepius inditum fuifle peculiaribus Coadoribus,
qui non raro Caftellanis adjunguntur & Celle¬
rariis , ceterifque praediorum aliarumve rerum
adminiftratoribus , unde merito conficit horum-
ce omnium miniftrorum munera magnam intex
669 CLA
fe neceffitudinem habuifle. Statuta Dalphin. fol.
19' J23antes fjts (lllc un2> Clavaire , Grejfier , Fer-
tnter & autre crediteur , voudra faire compellit ung ou
plijteurs debiteurs , &c. Haec Cl. Scriptor , quibus
fiubjicienda funt , quae hac de re fuppeditantSta-
tuta Arelatenf. art. So.ubi de redditibus caftri
Aurillae. Conftitutis primum iis , quae Caftella-
nura fpe&ant , de Clavariis mox fu bj ungitur :
Omnium pre diorum Clavarii , qui eligentur in feflo
Pafche ,/olvant medietatem infra odio dies ex quo fue¬
rint in Clavaria , & Clavam qui eligentur in feflo San¬
cit Alt c hae lis folvant aliam medietatem ufque ad xx.
cites pofi fefhtm /anili Alicbaelis. Litterae Caroli
Regis Jerufalem & Siciliae an. i 290. e MS. D.
JBrunet fol. 76. v°. Et Ji Clavarios Bajulo fque , Pe-
dagiarios ac G abellanas , & ceteros Collettores pecu¬
ine ydcneos in Comitatibus Provincie & Eorcalquerii
creari facere ordinaverimus , qui [abjectos noftros exa-
disnibus indebitis non malefient , &c. Ibid. fol. 77.
v°. Item , quod nullus ( fic ) creantur Clavam , Pe-
dagiarii , Gabellarii aut Bajuli , qui pecunias Curie re¬
ceperint , ntfifuennt y donet & folvcndo ad Senefcalli
arbitrium e j ufque ccnjilii , &c.
*J[ 2. CLAVARIUS , Qui clavos affigit. Vet. Gloffi.
Gr. Lat- «AeitoVes , Clavarius , «Aokcttw , Clavo.
CLA VATIO , Clavorum affixio, apudMenotum
Serm. Qujdragefim. fol. 2 2 3 . recfto coi. 1. In
omnibus membris Chriftus efi flagellatus . . .in mani-
bus & pedibus propter Clavationem.
<*[ CLAVATUM , Veftigium , ab imprcffis calceo¬
rum clavis difitum , ut conjefilat Macer in Llie-
rolexico. Blefius Serm. 3. Adulti jam prae efferunt
viam ; virgines delicata & e veftigio fcquentes Patrem :
fequere Clavata coram.
CLAVATUilA , Clavorum compages. Guillelmus
Armoricus in Philippo Auguft. an. 1202,. Erexit
duas turres ligneas , Cratibus tnne inde con futis , & in-
diffolubili Ciavatura munitas. .[Non ablimili pror-
fus notione pro Sera feu clavis vel ferrum, quo
arca munitur clauditurve,fumitur inProceflu de
vita S. Yvonis : Cum D. Tvo Presbyterum & quem¬
dam Gaufredum mi/iffet ad capiendum de frumento pro
fuo bofpitio & pauperibus , invenerunt Clav at uram ar¬
ca amotam , & in ea valde modicum de frumento. Hift.
Dalphin. tom. 2. pag. 274. Pro una Clav atur a po-
Jita in Camera Thefauraria , fciltcet , cum clavis , &
una alia Ciavatura in cataratto, taren. vn.]
Clava tura , Ornamentum ex clavis, vel lim¬
bus veli. Charta Donationis Ecclefiae Cornutia-
nenfis apud Joan. Suarefium : Vela auroclava Cia¬
vatura quadra duo , vela linea auroclava paragaudata
Ciavatura rotunda duo , vela linea paragaudata Per¬
fica Ciavatura coccomeliaprafina 2. vela linea para¬
gaudata Perfica Ciavatura leucorodina duo. Epiftola
S. Bonifacii Mogunt. adCuthbertum Archiepifc.
Cantii praefixa Concilio Cloveshovienfi : f/fluua
illa ornamenta vefiium , ut illis videtur , quod ab aliis
turpitudo dicitur , lati/fimis clavis & vermium ima¬
ginibus clavata adventum Antichrtfii ab illatranfmijfa
piacurrunt.
CLAV ATUS, Clavis affixus, munitus. Fello,
Clavata dicuntur aut vefiimenta clavis intertexta , aut
ealciamenta clavis confixa. Tunica Clavata, in Litte¬
ris Aureliani apud V opificum in Bonofo ; Alanti-
ha Clavata , apud Lampridium in Alexandro cap.
37. Clavata caliga , apud Gregorium M. lib. 4.
Diaiog. ubi deS. Aiquitio, & in Regula Magiftri
cap. 8 1 . In Statutis Andegav. ann. 1 42 3 . apud
Marten. to. 4. Anecd. coi. 517- prohibetur Per¬
foras ecclefiafiicis poti fi na celigifiis, ne Mnas auro eunt
CLA 670
clavis Clavatas deferre pr fumantt Vide Auroclavus ,
& Menardum in Concord. Regul. p. 911.
f Clavati C i neres. V ide in Cinis.
CLAUD ASTER , , in Gloffi Graec. Lat.
[ Qui negat fe claudum effie , ab aprune , Negatio ,
& , Claudus. ]
H CLAU DIANISTiE , SeflaDonatiftarum a Clau¬
dio audlore. Pfieudofiynodum habuerunt in caver¬
na Sufis. Augullin. in Pfalm. 3 6.
CLAUDICARIA, Navis fonora. Papias MS. Jo-
liannes de Janua : Claudicata , Navis oneraria vel
fonora.
CLAUDIC ARIUS , fhii cito claudicat , vel [ape :
Ugutioni , [ & Johanni de Janua. ]
CLAUDICIUM. V ide Claufum.
CLAUDIRL , Claudicare. Infra, Claudicat , Clau¬
dit , in Gloffi MS. Reg. Cod. 1013. [Gloffi Ilid.
Claudire , Claudicare : pro quo veteres dixere ,
Claudo, Claudio, & Claudeo. Caecilius apud Prifcia-
num , An ubi vos J itis , ibi confilium Claudeat ? Ono-
maft. vetus: Claudeo, ] Videjuretum ad
Symmach. lib. 1. Epift. 27.^ & Scaligerum ad
Aufonium. ]
CLAVELLARE, Clavo claudere , Gall .Cloiier. Li¬
bertates MSS. B rivatis, veteris an. '2,77. Item vo¬
luit & conceffit , quod non claudantur oftia ,vel Cla-
vcllentur hominum dicti Cafiri , nijt pro homicidio vel
contumacia , vel cum non pofjent cavere vel affidare de
flando juri. [ Guido de Monte Rocherii in Mani¬
pulo Curatorum : Sexta dicitur in memoriam , quia
illa hora Cbrijtus fuit fpoliatus , illufvs & a militibus
Clavellatus. ] ^
CLA VELLUS, Clavus. Hift. Dalphin. to, 2. p.
325 . coi. 2. ex Computo anni 133 6. In ipfa coo¬
pertura funt xxxi. chavreni cum groffis Clavellis
(Gall. Cbcvilles ) clavellati. Ejufdem tomi p. 567.
coi. 1. in Litteris anni 1 347. Item volumus quod,
tibi de Clavellis & ferris pro equis tuis /errandis , &c.
Marcell. Empir. c. 3 i,. Clavellis apponere.
Clavellus, Clavul us, ornamentum veftium. Te-
ftamentum Riculfi EpifcopiBelenenlis an. 91 5.
Toahas olicias duas , una cum argento , vel Clavellos
Spanifcos duos. [ Vide Clavatus.]
CLAVENCHIA , Fruftum carnis , ut conjedlo.
An idem quod noftrum Eclanche, Vervecis fe¬
mur ? Teftamentum anni 1 3 7 5. apud Baluz. to.
2 . Hift. Arvern. pag. 6 . Jfluiiibet Religiofus & Pre -
fbyter qui fuerint prf entes in fepultur a mea habeat &
habere debeat duos Turonenfes argenti , & pro quali¬
bet abfolutione fieri confueta in talibus, quilibet dimi¬
diam Clavenchiam. Ibidem : Et cuilibet pauperi ve¬
nienti ad eleemcfynam fepultur a mea volo dari dimi¬
diam Clavenchiam & unam micham panis fufficientem ,
& alia neceffaria , ut m talibus efi fieri confuetum.
CLAVENGUS, Armaturae genus. RadulfusCa-
domenfis in Geftis Tancredi tom. 3. Anecdot.
Marten. coi. 1 43. Primo in congre fla lancea viget ,
lancea perfodit , lancea dejicit , qua mox tanto fub
onere fatifeens , ut penetrare peltas , pellor a , Clavcn-
gos nequit integra. Et coi. 204. Benedictus quoque
infelix Archicpfcopus captus trahebatur , impofita hu¬
meris geminorum faretna Clavengorum.
f CLAVER1US. Vide Clavarius 1.
•H CLAVESIGNATI , Milites Romani Pontificis,
fic difli, quod in vexillis veftibufque claves Ec¬
clefiae dcpiftas gererent. Odoricus Raynaldus ad
an. 1228. num. 1 3 . & feqq«
CLAVEUS , Haerens ad inftur clavi. Vita B. Co¬
lumbae Reatinae tom. 5 . Maii pag. 3 6 6. * Hac
quidem funt Jigna caritatis Dei , aurea quidem pre -
6? i CLA
pter innocentiam virginitatis. . . Clave a ob firmitatis
ajfettum.
CLAVI A , Borda. GlofT. Ifid. Lege Cloaca , Bure a.
Vide in hacvocc.
CLAVICA. Falco Beneventanus p. 305. laquintus
vero ille per Clavicam , qua f ancti Renati vocatur ,
ingredieris , &c. Vi deClavaca, [& Clavigai]
CLAVICARII , in Leg. x . Cod. de Bxcufat. artif.
lib. 10. in Bafilicis , Kc^cTapap/o» , Clavium con-
fedores , Serrurierr. Vid eCabidani.
^ CLAVICELLA ex auro , f. diminutivum clavis.
Vide locum in Lambitta.
CLAVIC U L AR IU S, Jgui claves facit vel portat ,
Joanni de Janua. GlolT. Lat. Gall. Clavicularius ,
Clacelier , ou celut qut fait les clefs. K\*»JWo/ac , Ni¬
lo Mon.lib. 2. Epifl. 2 1 y.Stephanius Eddius in
Vita S. Wilfridi cap. 5 9. Ga-Lopb facium Clavicu¬
lario aperire pracepit. [ Sermo S. Ifidor-i de S. Pe¬
tro Apoftolo, apud Muratorium to. 2. coi. 166.
Simon fjohanms virginitatis generatio incorrupta e(l ,
qui eligitur primus , ncc immerito , quia Apoftolorum
Princeps ejl , Confeffor Filii Dei , primus Difcipulus ,
Paflor humani generis y Ecclejia Clavicularius regni ,
amator Domini atque negator ,&c. Vide Claviger. ]
Vetus Poeta Gallicus MS.
De tot l’avoir du Jiecle
Le fera Clacelier.
-Clavicularius, Carccris cuftos , cui carceris
claves commiflae lunt , kx§ icTc<puXx% & Kfce/cfajto? in
Synaxariis ad 2 5 . Januar. in SS. Anania & Petro.
Julius Firmicus lib. 3 . Math. cap. 6. Seu Clavi¬
cularii , vel carcerum cujlodes , &c. Occurrit in Vi¬
ta S. Bafilici Mart. n. 2. in Adis XL. Martyr. Se-
balten. nuin. 3 . apudS. Eulogium lib. 2.. Memo-
rial. SS. c. 1. Ac. KaOT«X«'p/ijf , Graecis recentio-
ribus. Libri Bafilic. O <hs-fj.oqv\af> ov Ktyojutv zhc£i-
uctyov. Pallio S. Bafilei Epifcopi Amafae nam. 9.
Ettii av 7rat>iKiKXvT0 o ^a.mvSKa.^ioc, , f£r%v aOTodg tla-ttut-
"hto-cLTo, Menologium Bafil. Imp. 9. Martii : o <£>u-
hdrluv ab Ka7r<«Aap/o;.
f CLAVIC YMBALUM, Inftrumentum muficum,
Gall. Clavecin, Ital. Gravecembalo. Scaliger lib. 1.
Poetices cap. 48. Addita dein plectris corvinarum
pennarum cufpides. Ex areis filis exprejfiorem eliciunt
■ harmoniam. Aie puero Cl avie jmb alum & Harpichor-
. dum , nunc ab illis mucronibus Spinetam nominant.
CLAVIGA , Clavica. Charta an. 1 2 5 8. apud Pe¬
trum Mariam Campum in Regeflo part. 2. Hili.
Eeclef. Placentinae num. 98. Volentes terminare &
dividere lectum feu fundum civi Templariorum 'a mo¬
lendino ipforum ufque ad Clavigam Communis de Cana¬
libus , &c. Et num. 1 1 . Clavicam etiam aqua, quam
vobis concejfit. Jus Vicent. lib. 1. Strata, aquadu-
ttus Clavica , fojfata , d>*c. Statuta Veronenfia lib.
5 . cap. 1 . De & fuper Clavicis , viis Jive firatis, &c.
[ Vide Clavica. ]
CLAVIGER, S. Petrus, cui Ecclefiae claves commi-
fit Chriflus. Domnizo 1. 1 . deVita Mathildis c. 1.
Clavigeri Petri normam f ancti quoque cleri
• Semper amaverunt.
Apud Cummianum Hibernum de Controverlia
Pafchali dicitur S. Petrus Clavicularis. [Vide Cla¬
vicularia. i.]
Clavigf.r, Idem etiam qui Arcbiclavis , Ecclefiae
Thefaurarius : dignitas Ecclefialiica. Chartam
Tabularii Burgulicnfisan. 975. fubfcribit apud
Beflium pag. 292. Savaricus B. Hilarii Claviger.
Monafticon Anglic. to. 1 . pag. 184.
Alter IV dicimus pValling ford Claviger atus.
. Id cft,offic io Clavigeri fundus. AddeHiitor. Ab-
CLA : 671
batiae Condomenfts pag. 5 o 5 . [ & Formulare An¬
glic. Thomae Madox p. 1 3 2.]
Claviger, in Charta ann. 1335. apud Scheffe-
rum ad Chronicon Upfalienfe p. 160. idem qui
Cuftos : Halv ardus Claviger Jive cuftos EccleJiaUpfx-
lienjis , &c.
Claviger. ForiOfcae Jacobi I. Regis Aragon. an¬
no 1 2 4 7. fol. 3 . Omnis villa in qua Rex habet Cla¬
vigerum , ejl fedes , &c. [ Ottoboni Scribae Annal.
Genucnfes ad ann. 1189. Ifi Confules habuerunt
otto Clavigeros. An T hefaurarii ? ]
Clavigeri. Ita appellantur Richardo de S. Ger¬
mano in Chron. ann. 1 2 29. quia parte Gregorii
PP. contra Fridericum II. Imp. Itabant , quodef-
fidae edent claves in Pontificiis vexillis.
Clavigeri i. Charta fundationis Jdoipitalis Mon-
tilbrufonis in Forefio : Infuper pracip-.mis omnibus
Vicariis & Clavigeriis noflris , &c. V ide Clavanus.
<Jf Clavigerius, Qui curam habet cellae vinariae.
Vet. Ceremoniale MS. B. M. Deauratae Tolof.
Interim vitrifque preparatis a Refector ario & vino a
Clavigerio , fiet Jicut de mane fuit f altum m cena.
fi" CLAVIPOTENS Frater. Ita nuncupatur Ge-
rohusPrefbyter a Rabano Mauro Carm. 16 . quod
bibliothecae Fuldenfis , utpote illius cultos , cla¬
ves penes fe haberet.
CLAVIS , in Computis Ecclefialticis , efl numerus
variabilis datus anno ad inveniendum principia quin¬
que mobilium feftivitatum , fcilicet SeptuageJimx ,
Jfifuadr agejima , Pafchatis , Rogationum y& Penteco -
fles : ideo funt quinque Claves , & qualibet pradi -
Horum femorum habet 3 o- dies in quibus femper cele¬
brantur ... & dicitur Clavis per Jtmihtudinem : quia
Jicut per Claves oftia referantur , ita per talem nume¬
rum principia dittarum feflivitatum nobis denotantur ,
&c. Durandus lib. 8.Rational. cap. 1 2. In Ra-
lendario S. Vidoris Parifienfis : 7. Idus fj anu ar
locus Clavium. 5. Kal. Febr. Claves XL. 5. Idus
Mart. Claves Pafcha 1 7. Kal. Mart. Claves Roga¬
tionum. 3 . Kal. Mart. Claves Pentecofles. Vide Ho¬
norium Auguftod. lib. 2. de Imag. mundi c. 101.
[ & fupra vocem Annus pag. 5 1 1 . ]
f Clavis Annona, Horreorum praefedura vel
cuftodia.Charta fundationis Abbatiae BroliiGrol-
landi inter Inttrum. tomi 2. novae Gall. Chrift.
coi. 421. Similiter illis concedo ea qua poffideo in
molendinis de fjart , id eft, dominium & medietatem ;
in quibus per Abbatem B. G. cufios cmflituatur , & ipfe,
Clavem annona in cufiodia fua debet habere.
Clavis S. Huberti. ViJe Joanne.n Robertuna
in Hili. S. Huberti p. 251.
Clavis in Musica. Vide Nota Alujtca.
Clavis in concamerationibus, quae eas concludit,'
quam fbulam vocat Philander ad lib. 1. Vegetii c.
6. Gervafius Dorobernenfis in Defcriptione Ec¬
clefiae Cantuarienfis : Hic vero nullo interftiti» crur-
, ecs a choro divifa »« unam Clavem , qua in medio for¬
nicis magna conjiftt , qua qitatuor pilariis innititur ,
convenire videntur. Vide Ciborium.
Claves E ccles i je , Poteltas & jurifdidio Ec¬
clefiae: ex illo Chrilti ad Petrum, Matth. 1 6. Ti¬
bi dabo Claves regni calorum , &e. Infcriptio in fo¬
ribus Bafilicae antiquae Vaticanae :
fjfufi Regni Claves & curam tradit ovilis ,
Jf ii cali terraque Petro commijit habenas y
Simplicia nunc ipfe dedit facra jura tenere.
Goflfridus Vindocinenfis lib. 2. Epilt. 29. Claves
f ancta Ecclejia agitare , & leges Catholica & Apofto-
lic a Sedis violare conatur. Idem Opufc. 10. Execran-
da promijfio , qua Claves Ecclejia agitare, c r unicum
ac
673 CLA
ac Jingulare -ejus ofiium violare conatur. Cur vero
triplex interdum clavis S. Petro & Summis Pon¬
tificibus adlcribatur , pluribus dilputat Nicolaus
Alemannus in Deffertat. de Lateranenfibus parie¬
tinis cap. i o .
Haud ignota fuit hac notione vox Clavis, Hebr.
nn£>o , etiam in veteri Teftamento. Legimus
apud Ifaiam cap. u. reje&o Sobna Templi Prae-
pofito fubflitutum fuilfe Eliacim, de quo lic Pro¬
pheta f i2o. & feqq. Vocabo fervam meum Elia -
cim filium Helcia ; & induam illum tunica tua , & cin¬
gulo tuo confortabo eum, & poteftatem tuam dabo in
manu ejus : & erit quaji pater habitantibus g/ era fi¬
lem , & domui fjuda. Et dabo Clavem domus David
fuper humerum ejus: & aperiet & non erit qui clau¬
dat', & claudet , & non erit qui aperiat . Qmv Chri-
fto tribuuntur Apocal. 3 .7. /Lee dicit Sanitas &
Verus , qui habet Clavem David : qui ape. it, & ne¬
mo claudit ; claudit & nemo aperit.
Clavf.s S. Petri, Quibus fcilicet illius Confef-
fio , feu fepulcrum , claudebatur. Poeta Saxoni-
cus lib. 3. de Gcflis Caroli Magni an. 796.
Confeftim Claves, quibus & Conf effio fandi
Confervata Petri vexillaque mi fer at urbis
Romule & Car olo , pariterque decentia dona.
Adde Eginhardi Annales eod. an. Vigilius PP. in
Encyclica : Sed & fuper Claves B. Petri Apofloli
praftitiffent corporale juramentum.
Solebant etiam Summi Pontifices de Limatura
catenarum S. Petri , quae religiofe Romae aiffer-
vantur , ad Reges <5c Principes , aliofque viros
primarios pro ingenti munere mittere , quam in
aurea clavi indar illarum quibus confellio fandi
Petri claudebatur effida , ab altari S. Petri acce¬
pta , includebant. Eam autem ad quos illa tranf-
mittebatur , fufpendebant ad collum , veluti fa¬
ctum contra mala imminentia amuletum. Ejuf-
modi clavium tranfmifla.ru m meminere Grega¬
rius M. lib. 2. Ind. 1 1 . Epifl. 47 . lib. 5 .Epifl. 6.
lib. 6. Epifl. 2 3. lib. 7. Ind. z. Epifl. 118. lib.
10. Epifl. 7. lib. 1 z. Epifl. 17. Gregor. Turon.
Jib. i.Miracul. cap. 28. Fredegarius Scholaft. in
Chron. c. 110. Gregorius VII. PP lib. 7. Epifl.
6. Vetus Chronie, tom. i.Hift. Erane, pag. 720.
Aimoin. lib. 4. de Geftis Francor. cap. 57. 86.
Chronicon Fontanellenfe c. 9. &c. Vide Theo¬
dorum Studitam deSS.Imag. praeterea Nicolaum
Alemannum in Differ tat. de Lateranenfib. parie¬
tinis cap. 14.
Claves Remittere, in fignum divortii , &
renunciantis curam familiae. S. Ambrofius Epifl.
47. adSyagrium : Duo mulier offenfa , Claves remi-
Jit, domum revertit. Apudnoftros folent viduae cla-
Ves & cingulum lupra mariti defundi corpus pro¬
jicere, in fignum quod bonorum communioni
nuntium dant , ne debitis exfolvendis tenean¬
tur , de quo more agunt Confuetudines munici¬
pales , Meldenfis art. 5 2. 5 3 .Lotharingicatit. 2 i
art. 3.Malinenfis art. 8. Meledunenfis art. 1 87.
Calviniontenfis art. 7. V idriacenfis art. 9 1 . Lau-
dunenfis art. 1 6. Catalaunenfis art. 3 o . Ducatus
Burgund. art. 41. &c. Vide Pafchafium lib. 4.
Difquifit. Francic. cap. 1 o.
f Claves, Numellae, quibus canes bini aut ter¬
ni copulantur , non folvendi nifi in ipfa venatio¬
ne. Leges Jacobi II. Regis Majoric. inter Ada
SS. Junii to. 3 . pag. xxv. Et quia evitare non vale¬
mus quin venando & alias cum prodicto venatore con-
ver femur ; & Claves & aha qua ad venationem perli¬
nent ( trademus.)
Tom. Iit
CLA 674
% Clavis, Locus claufus , ut Eccardus interpre¬
tatur. Lex Salle. 'tit. 9 . art. z. Si quis unam apem ,
hoc efi , uno vafcelle fur averit de fub tedo & fub Cla¬
ve , &c.
Clavis, Manica temonis , in V ct. Gloflario San-
German. MS. n. 5 o 1 .
Clavis, pro Clavus : Vita S. Lupercii apudBof-
quetum : ffufft Prkfes maganam. fieri , & acutis eam
elavavit Clavibus , &c.
‘fCLAVITAEA Areor, Clavis notata. Vide
Arbor 1 .
% CLAVODIUM, Pretiofa quaevis Ecclefiarum va-
fa & ornamenta. Vitae Patriarcharum Aquileien-
fium in Anecdot. Muratorii tom. 3. pag. 46.
Peregrinus III. Patriarcha fed.it au. xiv. merif. vuf
dies m. Ifte readifl cavit Eicitjiain civitatis Aujlria ,
qua cum omnibus libris & thefaurts exuflafuit , fecitque
in ea tabulam argenteam , & alia mirabilia Clavodix
auro argentoque contexta. Vide Cl enodium.
CLAVOSUM , Inaquate. Glolf. Ifid. RediusLa
Cerda : Clivofum , inaquate.
CLAUSA , Idem quod Clufa , & Clitfira. Chron.
Marcianenfelib. 2. cap. 3. Pramijit aliquos ex fuis
Proceribus ad cuflodiendas Truncorum Clau fas. Caro-
lus IV. Imperat. deVita fu a : Et diva favimus ter¬
ras fuas ufqueCiaufam quaVocdtur Liniti..
Clausa , Idem quod Clau fur a , Clbtare. In Capitu¬
lis Caroli Magni lib. 5. cap. 148.
Clausa, Locus , feu aedes , in qua inclufi Mona¬
chi degebant. Vita S. Gamelberti cap. 2. n. 14.
Adfeneftram Claufain qua latebat.
Clau sa , Excerptum , locus exlibro aliquo, Gal¬
lis Claufe. Hugo Rotomagenfis Archiepifcop. in
Prasfat. ad lib. 1. contra Haereticos : Prande pla¬
cuit tibi fuper harefibus infurgent ibus nos aliqua feribe-
re , quod & fufeepimus tua jnjfionis audoritate : fed fuc¬
ando opere , fed brevi charadere. Trahatur itaque ex
ardo commate Claufa latijjima , furaantur ex vafe me¬
dico fercula copiofa , more Catholico, in S. Spiritu.
Joan. Sarifbet. Epifl. 158. Et hac mihi videtur e jfe
duarum conceptio Clauftrum.
CLAUSARIA Modus agri fepibus feptus , claufus,
Andegavenfibtis Cloferic , CUnfaria vinearum , in
Charta Philippi Aug. ann. 1 20 3. in ejus Rege A.
Herouvallian. fol. 81.
CLAUSARIUS vinearum Monaflerii , in Necrologio
VidorinoParif. 5.Kal.Sept. qui Claufariis praeeo
rat ferviens. [Occurrit eodem fenfuin Tabulario
S. Vincentii Cenoman. VideClofarius. ]
Clausarius, Inclufus , Monachus qui in cella
claufa habitat, [ Gail. Rectus. ] Vita S. Deicoli
Abb. Lutrcnfis n. 43 .Volens . . . dies Jibi concejfos
apud beatijfmum Apcjt olorum principem Rcma Clau-
f artus & privatus mjifere otio.
Clausarius, In Epifl. Widonis Comit. Matif-
con. ann. 1078. tom. 6. Spicileg. Acheriani ,
idem efl quod Claufum , live feptum , Gallis Cio-
Jier : [ Praterea donavi ad memoriam & Ecclejiam fan¬
dorum A pofiolorum omnia qua infra furit annotata , id
efl , has villas , Blondeus & omnes claujos & Clau fa¬
rtos ,filvas , &c.~\
^[CLAUSATA, Ideinquod Claufum, LocUs fepibus
vel muris claufus. Aflociatio Ducis Britanniae
cum Monachis Kemperlcgienfibus e Chartulario
ejufdefn Coenobii : Nec pojfumus impedire , quinipjt
Religioji adducant aquam ad fuum molendinum Jit uni
in Clau fit a Abbatia de Kempcrle.
«[[ CLAUSATGA , ut Claufata. Charta Gofcelini
de BognoprPS. Juniano apud Stephanot. tom. \ %
Antiquit. Bidav. MSS. pag. 696. Dat B.ffuniani
Vv
6 75 CL A
duas borderias tene ... & medietatem Claufatge de
vineis.
^[CLAUSELI.US , Locus claufus, feptus. Bona S.
Germani Autiffiod. an. 864. confirmata in Con¬
ventu Piftenfi apud Acherium tom. 2 . Spicii, pag.
5 8 8 . Clauji vinearum , fcilicet ille qui adharet Mo-
r.afterio'& camfiania , planta abundantia , curticanus
6 Claufellus de Patriniaco.
CLAUSIM , Secreto , clam , Gall. a Imis clos. Ada
SS. Maii tom. 4. pag. 439. de S. Petro Coelefti—
no : Propojitoque Claufim inter eos, feclujis extraneis ,
per Latinum tunc Oftienfem Epifcopum .. . exhortatio¬
nis verbo pralucido.
^CLAUSIO, Locus muris claufus. Limborch. In-
quifit. Tolof. pag. 8 1 . Nulla humana habitatio ,
feu rehcdifficatio aut Claujio ibi fiat.
«U Cl au sio, vel Cloysio , Ipfaadio qua ager mu¬
ris vel fepibus clauditur. Charta Thoilfiacenfis
anni x 404. jjus claudendi debet fex [olidos proCloy-
Jtone fui prati cumClanJtone fu a terra.
CLAUSIVA , Claufum. Charta Eygili Abb. Fla¬
viniae. pro fundatione Corbiniaciann. 864. in¬
ter Infirum. tomi 4. novae Gall. Chrift. coi. 58.
j Et illa coloneta in Ariaco , qua fuit Anfeberti , &
quidquid ad eam afpicere videtur i & Claujtva totum in
integrum , quem idem ffi/ideradus plantari jujjit.
f CL AIJ SOLA. Vide Claufula.
CLAUSOR , Qui obfidione claudit feu cingit ur¬
bem , Gall. Affiiegeant. Radulphus Cadom. in Ge-
ftis Tancredi to. 3 . Anecd. Marten. coi. 20 2. Af-
fueverant clauji injidiari Claufcribus ,& dum in meridie
foris dormiretur , aliquam’ 0 cum impetu de intus erum¬
pebant : ut non fine cade & rapina fi omni rumperentur.
CLAUSORIUS Vi nf. arum. Idem qui Claufa-
rius. Mabillon. Anuled. tom. 3 . pag. 379 in Ge-
ftisGaufredi deLodunoEpifcopi : Addere libet de
Claufonis & Cultoribus vinearum , qui videntes ce ->
reos aliorum , ad quorum exemplum nihil fecerant , &c.
f CLAUSTRA , Claustralia, Claustra*
lis, Claustrark. Vide poft Clauflrum.
CLAUSTRARIUS Artifex. Lampridius in He¬
liogabalo : [Juffit & cur forem , juffiit & cocum &
Clauflrarium artificem, [ Laurentius in Amalthea:
Claufirarius , JJ inferas & carera ad claudendum fa¬
cit. Faber Clduftrenjis , Clauftralis. ]
^[CLAUSTRELLUM , Parvum clauflrum , Johanni
de Janua. Bernerus Abb. in Tranfiatione S. Hu-
negundis, inter Ada SS. Benedid. fec. 5.p. 225.
JJnade re conjilio inter fie habito , per ofilium ejufdem
crypta in latere difpojitum .... per Clauftr ellum effe¬
runt venerationis loculum.
CLAUSTRUM. Breviloq. Clauflrum dicitur inhabita¬
tio Religio for um , vel domus includens Monachos &
Momales fub certa regula viventes. Concil. Biter-
renf. ann. x 2 3 3. c. 17. Clauflrum quoque diligen¬
ter ob fervetur & claudatur, ut re & nomine Clauflrum
valeat appellari. Cone. Forojulienfean.79 1 . c.i 2.
Ut Monafleria puellarum , qua fub difciplina regula
degunt , obflntttiiis inunitis Clauflris , nulla pateant ,
tuji forte fumma compellente neceffitate, aditu virorum.
Clauflra Alonaflenorum , in Concilio Turonenf.
III. can. 22. 29. Adde Capitul. 3.CaroliM. an.
789. cap. 3 . Capitulare x . anni 802. cap. 1 8 .
20. Capitulare 2. cap. 5. Capitulare 1. ejufdem
Imp. incerti anni cap. 3 5. &c.
Claustra, femini generis. ClirodegangusEdit.
Labbei cap. 3 . Ita inflituimus , ut in illa Clanfra ille
Clerus Canonicus , qui fub ipfo ordine , Deo adjuvan¬
te , vivere debent , ut omnes in uno dormiant dormit-o-
no , &c. Ita alibi non femol.
CLA 676
Clau|stra Monachorum, in Capitulis Caro-
li Magni lib. 5 . cap. 148. in Capitul. Caroli Cal¬
vi tit. 32. §.9. apud Honorium Auguftod. lib.
1. cap. 148. 149. &c. Vide Gazamm ad Caf-
fianum.
Claustra Canonicorum, in Capitulari y.
ann. 819. cap. 7. Capitul. Caroli Magni lib. 1.
cap. 9 5 . lib. 4. cap. 5 o. in Capitulis Caroli Cal¬
vi tit. 5 . cap. 5 3 . tit. 3 2. cap. 9. in Regula Ca¬
nonicorum cap. 144. in Synodo Pontigonenli
ann. 876. can. 8. in Praecepto Ludovici Pii pro
Ecclefia Tornacenfi apudMiramm in Cod. Do¬
nat. Belgic. pag. 7. &c.
Claustra Clericorum, id eft , Canonico¬
rum , in Epiftola Ledradi Archiepifcopi Lugdu-
nenf. adCarolum Magn. apud Paradin. lib. 2. Hi-
ftor. Lugd. cap. 20. In Concilio Meldenfi ann.
845. can. 53. in Capitulis Caroli Calvi tit. 5.
cap. 5 3 . &c. Capitula Caroli Calvi tit. 41 . cap.
9. Ut Epifcopi in civitatibus ftiis proximum EcclejiA
Clauflrum inflituant, in quoipji cum Clero fecundum ca¬
nonicam regulam Deo militent-. & Sacerdotes fuos ad
hoc confringant , ut Ecclefias non relinquant , (J aliu¬
bi b abit are prafumant . Idipfum ftatuitur inSynodo
Rom. fub EugenioII. cap. 7. Neceffariares exifiit ,
ut juxta Ecclejiam Clauflra con (limantur , in quibus
Clerici difctplinis Ecclejiaflicis vacent . Itaque omni¬
bus unum Jit refeltorium ac dormitorium , &c. U bi mo¬
rem, qui inMonafleriis diu obtinuit, obfervare
eft, cum in clauflris ledioni vacarent Monachi,
ut eft in Epitome Ludovici Imp. in Regulam S.
Benedidi , in Concordia S. Dunftani cap. 5. &
in Adis S. Wolphangi cap. 7. Studium Clauftri ,
feu fcholae , in veteri Charta apud Gariellum in
Epifcopis Magalonenfibus pag. 1 44. Petrus BIc-
fenfis ferm. 25. varias monafticas fundiones in
lingulis clauftri lateribus exadas annotat : Inde e f
quod in Clanfiro Conventuum quatitor loca cum propriis
deputantur officiis : inlatere Claufri occidentali cfi fcho -
laris fubjeclio : iri eo quod contingit Ecclejiam lectio mo¬
ralis : ad Orientalem in Capitulo materialis. In clau-
itris etiam certis horis dabatur copia fratribus in¬
vicem confabulandi , ut docent Lanfrancus in
Conftitut. fed. 3 . PetrusVenerabil. in Statut. Clu¬
niae, cap. 5.&C. unde creatus eft Prior Claufri ,
qui dilciplinse clauftri curam ageret, de quofuo
loco agimus. Praelcdiones etiam fcholaflicas in
clauflris fadas videtur innuere Herimannus de
Reftauratione S. MartiniTornacenfis cap. 3 .
Clauftrorum forma fuit qua’drata. Carmen de
Laude vitae monafticae edit, a Sirmondo ad Gof-
frid. Vindocin.
Quadratam fpeciem flruclura demefiica profert.
Atria bis binis inclyta porticibus.
tribus inclu fe domibus , quas corporis ufus
Poftulat , & quarta qua domus ef Domini ,
.Jfuarum prima domus fervat potumque cibumque
Ex quibus hos reficit j unita fecunda domus.
Tertia membra fovet vexata labore diurno ,
Jfjgarta Dei laudes ajftdue refonat.
Petrus Damian. lib. 6. Epifl. 2 6. Ipfam Clauftri
tui fabricam refpic e : e c ce enim quadrifida e fl , ut nimi¬
rum ipfe locifitus evidenter edoceat , quod undique te
a mundana convcrfationis ftrepitti [emotum effe opor¬
teat. Adam Bremenf. c. 1 o 3 . Compojita ergo irienfa,
manum vertit ad Clauftr um- , quod ille dum prius li¬
gneum effiet , lapideum fecit, forma , ut mos eft , qua¬
drata , vario cellarum ordine diftinltum. Iifdem ver¬
bis Albertus Stadenfis ann. 1095. Vide Durand.
lib. 1. R at ion. cap. 1. n. 42.43.
<577 CLA
Claustrum, Monafterium ipfum , Germanis
Kloofler : in Aftis Murenfis Monaftcrii pag. 14.
Difertinenfe Claufirutn , quod infra , Difertinenfe
Monafterium , dicitur. Pag. 1 7. Difcejjit bine &
rediit infuumClauftrum.Pag. 3 5. More aliorum Mo-
nafterionm & Clauftrorum. Pag. 37. Clauftra regu¬
laria. Compofitio inter Patriarcham Con ftanti-
nop. & Francos , in Geftis Innocentii III.PP. p.
106. Clauftra vero omnia tam intra civitatem , quam
extra libera erunt Ecclefia , &c. Henricus Rofla :
Ecclefias quantas, quot, Clav. firaque quanta dicarim .
Occurrit praetereain VitaB. Mariani Abb.Ratif-
pon.n.17. 18. 10 . 23. 26. 27. & in Chartaan.
1 1 5 3 . in Chronico Reicherfperg. p. 1 S 8. Hen¬
ricus Aquilonopolenfis in Adolpheide cap. 1 2.
Cbriftiparx Clauflxum in Kylo Dux ftruxit Adolphus.
ITCl au str a Sacroru m , Gazophylacium elee-
mofynarum. Prudentius de Perifteph. Hymno
in honorem S. Laurentii -.Claufiris Sacrorum praerat.
Claustrare, Monachum, vel Sanctimonialem
facere , vel in Monafterium relegare. Summula
Raimundi Ordinis Przedicat. Claufirare poteris , li¬
cet adultera negat. Utitur femel alibi.
f laestra Montium, quae recentioribus Clu-
fa, Clufura, & Cl au fur a dicuntur. Clauftra Pyre-
neorum , apud Orofium lib. 7. cap. 4o.qux Puer -
tos , feu Portus appellant Hifpani. Gunther. lib.
4. Ligurini :
Difficilefquevias ,& triftia Clauftra fequentes.
Infra :
Ventum erat ad fauces, anguftaqueClauftra viart/tm ,
Jjfiiafe nubiferis horrenda nivibus Alpes
Exiguo tantum penetrandas limite prabent,
Uniufque capax fcopulofo femita calle ,
Artta laboranti pandit veftigia turba.
Clau s tr a It a l i jE , apud Warnefridum lib.
5. de Geftis Longobard. cap. 2. Senator lib. 7.
Epift. 4. Rhetia namque munimina funt Italia &
Clauftra Provincia.
Claustra Car ceris, ini. 2. 3. Cod. Th. de
cuflod. reor. Clauftra carceralia , 1. 2 3. eod. Cod.
de Poenis.
Claustr ale s. Monachi , qui intra clauftra Mo-
naflerii recluduntur , ac degunt. Joann. de Ja¬
nua : Clauftralis , Monachus vel Monacha ftans in
clauftro. Ordericus Vitalis in Praefat. lib. 1 .
Clauftralis coenobita ex proprio voto cogor irrefragabi -
liter ferre Alonachilem obfervantiam. Lib. 3 . Dum
adhuc Clauftralis effet Monachus. Petrus Blefenfis
Epift. 1 3 . Jjjuid eft Clauftralem redire ad feculam ,
niji c ali habitat orem cadere in infernam l Hildebertus
Cenoman. Epift. 38. Clauftrales , quibus conventi¬
cula plebis & fer mones otii lex arctior interdicit , pla¬
teis pro clauftro, fcurrilitatibus pro lectione utuntur.
Joann. Sarifberienfisdib. 7. Policrat. c. 2 1 . Clau¬
ftrales , qui plane vere religiofi funt , dum profejf ani¬
bus ferviunt : ab hac malitia immunes funt. Nulla vi¬
ta fidelior , nulla fimplicior , nulla felicior , quam eo¬
rum qui humiliter in claufiris degunt , abjectione fux
gaudentes , &c. Tidericus Langenius in Saxonia :
Degunt Clauftrales [ancta Chrifti Moniales
In claufiris , claufa remanent concentibus aufa.
ScripfitTrithemius librum de Triplici regione Clau -
ftralium : Thomas a Kempis alium de Difciplma
Clauftrali.
Claustren ses, Moniales, quae in clauftro feu
Monafterio educatae funt , vocat Andreas Mona¬
chus Fontevraldenfis de morte B. Roberti de Ar-
brefello , hifque opponit Lateas : JJht/imodo poterit
qualibet Claufirenjis Virgo exteriora noftra convenien-
Tom. II,
CLA 67 B
ter difpenfare , qua non novit niji pf almos cantare ,
Infra : Hinc factum eft , ut Robertus no fi er generale
praceptum Abbatijfa quam elegerat , dedifiet , ut nun¬
quam aliqua ex Clauftrenfibus in Fontevraldenfi Mo¬
nafterio Abbatiffafieret.
<^[ Clau str alis Muru s , Quo praedium clau¬
ditur vel cingitur. Madox Formulare Anglic. pag»
139. Ipfeque & haredes fui pr adiit am domum Jic de
novo confractam & adificatam , & muros Clauftrales
circa dictum meftuagmm ... in bonoftatureduet & di¬
mittet.
% Claustr ftra Priorissa, Eadem quae
Clauftralis , in Necrologio Parthenonis S. Petri de
Cafis.
*ff Claustrum , Pifcaria claufa ex lapidibus lig-
gnifveconftruCta. Adta S. EuflainiMSS. Clauftrum
quoddam quod ex quadris lapidibus fub civitate in ma¬
ri compcfitum fuerat , &c. Mane igitur facto Cuftos
Clauftti illius ad Clauftrum vemens ut folitam pra-
dam caperet ; nam fingulis diebus pifeium quoddam ge¬
nus foluus erat illic invenire , hoc folum depofitum in¬
venit. Tir annus veroprafata civitatis qua prope Clau¬
ftrum fit a erat , quafivit qitid illo die in Clauftrum foret
repertum : cui cum nuntiatum effet nihil contra morem
ibi deprebenfum , ratus feaCuftodc Clauftri deceptum
turbata mente ad domum ipfius properavit. VideClau-
fur a poft Clauftra.
^[Claustrum Cordi ale, Cordisintimumme-
taphorico fenfu. Charta Edwatdi III. an. 1373.
apudRymer.tom. 7. pag. 16. coi. \ . Prami [Jis om¬
nibus & fngulis propofitis per eofiera & oblatis , vifis
bemgniter & pronis auribus aufcultatis , diligenter cir-
cumfpeltis , & debite confderatis , Claufiris cardiali¬
bus j intima meditatione revolvens quam gener ofum fit
dr regale , fine eris affectibus regalibus , mero metu pro¬
prio , gratantius dilatatis eos dignis attollendo laudum
praeolitis, &c. Armoricanis Clauftr vel Claufire eft
pignus : an huic loco conveniat penes attentum
LeCtorem efto judicium.
«ffCLAUSTRURA, Idem quod Clauftura. Pallio
S.Thomse Cantuar. tom. 3. Anecd. Marten. coi.
1 744- Ecce fimplicitatem columba , qui nec etiam
contra carnis occifores infidias vel Clauftruram aliquam
oppofuit i verum claudi Monafterium prohibuit , quod
Religionis jure omnibus Catholicis patere debere fandio¬
rum inftituta Patrum f anxerunt .
CLAUSTURA , ex Gallico , Clofture , Septum , in-
clufio. Will. Thorn. in Chron. ann. 1363. Pro
foffatura & Clauftura civitatis. [ Clauftura muri , in
Charta Willclmi Abbatis de Coiken ann. 1 2 20. ex
Archivo S. Michaelis in Periculo maris. Litterae
A. Epifcopi Meldenfis anno 1 204. ex Tabula-
lario Calenfi pag. 8 1 . Noverint univerfi , quod E.
Kalenfis Abbatijfa totufque ejufdem Eccleju Conven¬
tus quoddam her bsriagium , quod habere [olebant , con¬
tiguum Eccleju de Mintn , totum integre ficut illi pof-
fidebant , videlicet quidquid adifteatum vel non adifi-
catum infra Claufturam pradicli herberiagii contine¬
batur FulconiPrefbytero de Mintri poffidendum con -
cejferunt.'] Fit mentio cuj ufdam tributi quod Clau¬
ftura appellant, in Computo domanii Comita¬
tus Pontivi ann. 1 5 40. fol. 183. Recepte dudroit
de Clofture , quele Roy a accouftnme de prendre chaf-
cun an a Mouftiers , neant , pour ce que durant 1'annee
de ce prefent compte na eu aucunes be fies vendites au¬
dit lieu. Vide Cloftura.
CLAUSULA, Diomedi lib. 1 . de Orat. 6c Vi&orino
lib. 1. de ArteGrammat. Eft compojitio verborum ,
pl au fibilis ftruEur a exitu terminata. GlofT. Lat. Gr.
Claufula t Nc«i/>wt. Papias : Claufulaefl in oratione bre*
Vv ij
679 CLA
vis fententia. Vide Quintilian. lib. 8. Tnftit. c. 5.
Grcgorius Magnus lib- 1 . Epift. 6. fiTiodvcro cau-
fic & nominis fimilitudinem faciendo per jcripta veftra
Clau fui as dcclamationefque formatis , certe , Frater
carifftme , finiam leonem vocas. Adde Hieron. in
Job cap.ult. dcCyprian. de Singular. Cleric.
f Clausula de Nisi dicitur ea, cui excep-
tiva haec particula Nifi adjungebatur. Vide Nifi.
Clausula, Parvum claufum , feu area fepto clau-
fa, apud Willhelm. Thorn. Accipitur etiam pro
claufura , vel angufto montium aditu , in Chroni¬
co Reicherfpergenfi p. 262. & apud Baldricum
Noviom. lib. 3. cap. 70. ,
Clausula , Cella in qua Inclufi , feuE remitte ,
morabantur, aliis Indu forium. Chronicon Maria¬
ni Scoti ex Bibi. Vaticana num. 1 o 5 8. de S. Pa¬
terno inclufo : Hic ambiens martyrium , pro nullo fo¬
ris exivit, fed in fua Claufola combuftus , per ignem
tranfivitin ref rigemini. U Turpatur hac notione i^on
femel abEckehardo de Cafibus S. Galli c. 4. 9.
1 o. abHepidanno Minore in Vita Wiboradae lib.
1 . cap. 1 5 . & 1 9. & in Rythmis de eadem apud
Canilium tom. 5. pag. 789. &a FlorentioWi-
gorn. an. 1 o 5 8 • [ Seleda CapitulaCanonum Hi-
bern. apud Achenum tom. 9. Spicii, pag. 5 o- de
his qui fe putant efte j ullos & non funt : fiejunium
chantati, vigilias juftitia , propriam adinventionem con¬
cordia , Claufulam Ecclefia, feveritatem humilitati ,
poflremo hominem Deo anteponunt. ]
CLAUSUM , & Clau sus , Gallis Cios , Locus aut
ager Lenibus vel inuris Leptusaut claufus : Leu ut
loquitur lex 1 . Cod.Thcod. de Rei vindicat. Spa¬
tium certum feptis quibuflibet conclufum : cujufmodi
Arcifinales agTOs vocant Siculus Flaccus & Fronti¬
nus , quod videlicet a fepto Luo <Sc fpatio , feu fi¬
nibus , finalem, id eft vicinum arcerent. Tefta-
mentum Widradi Abbatis Flaviniacenfis : Totum
illum Claufum , quem nos juffmius plantare , efic. In¬
fra : Et illum Claufum in ipfo Ariaco , <fic. Vetus
Charta apud Perardum in Burgundicis: 5. man-
fos cum Claufo dominico. Alia apud Columbum in
Epifc. Vivar. lib. 1. Roflagnus collatis manfis 8. &
in Blarbavo Claufo indominicato. Conventus Piften-
fis ann. 864. tom. z . Spicilegii Acher. Id eft , man-
fa in gyro Monaflem jit a , & ut vulgo loquimur ,
Claufi vinearum. Charta Thomae Comit. Maurian-
naeann. 1 216. D ec em fomet as vini meri de fuo Claufo.
In alia Umberti II. Comit. Sabaudiae : Claufi vi¬
nea indominicati. AddeSuger. lib. de Adminiftrat.
fuacap. 2o.Hiftor. Vaftinenfem pag. 296. & c.
[ Vide Clofttm. ]
Claudicium, Eadem notione, in Tabulario
Majoris Monafterii.
CLAUSURAi , Clauftra montium , angufti aditus ,
aliis Clufa , Graecis recentioribus «.teurSpoti. Lexic.
Greec. MS. Reg. Cod. 206 2. , uo-olcs srs-
voJctTM. Clavaguera , in Chronie. Petri IV. Regis
Arag. lib. 3. cap. 4. Senator lib. 2. Epift. yPra-
cepimus 60. militibus in Auguflanis Clau furis jugiter
confiitutis annonas . . . praftare , ... decet enim cogi¬
tare de militis tranf actione , qui pro generali quiete fi¬
nalibus locis nefeitur infudare , & quafi d quadam por¬
ta provinciagentiles introitus probatur excludere. Ano-
nymus Barenfis in Chron. an. 1097. Et per mon¬
tibus vel Claufuris Vulgaria , fimiliter Ungaria multi
funtoccifi& necati fame. Conradus Ufpergenf. Ad
quadam itinera angufia , quaLombardi vocitare flent
Clau fur as Volemi. Tageno Patavienfis: Indetrar.fi-
ivimus ad primam Claufuram , &c. Paffio S. Andco-
liMS. Cumque ad Claufiuras ipfius Alonafierii perve-
CLA 680
mffent, &c. Utuntur paffim Scriptores, Lex 2. §.4.
Cod. de Offic. Prcef. Praetor. 1. 4. Cod. de Offic.
Mlagiftri Offic. Egica Rex in Concilio Tolet.
XVII. Willehnus Malmefb. lib. 2. de Gellis An-
glic. cap. 1 1 . Rogerius Fioveden. ann. 1031.
Florent. Wigorn. & Simeon Dunelm. eodem an.
Julianus Epifc. in Hift. Wambae Regis non fe¬
mel : LucasTudenfis aera 90 2. &c. Vide Notas
ad Alexiadem pag. 3 o o. [ & infra vocem Clufa.']
Clausura , Septum in quo animalia cuftodiuntur
vel quo vineae, prata, vel arva muniuntur. Brito
in Vocab. Septum , ambitus, Claufura . Bulla Ce-
leflini PP. an. 1196. pro Monaft. S. Joan. Am-
bian. in Tabui. ejufd Monaft. Claufuram pifeium ,
qua vulgo dicitur exclufia. In Legib. Aleman. tit. 8 4-
Claufuram m aqua facere. Vide Legem Salicam tit.
8. §. 8. Legem Ripuar. tit. 8 2. Legem Burgund.
tit. 2 3. §. 3 . tit. 49. §. 2. Legem Bajwar. tit. 13.
§. 3. Legem Longobard. lib. 1. tit. 29. §. z.
tit. 25. §. 45. lib. 2. tit. 36. §. 3. lib. 3. tit.
4* §• 1 •
Clausura , Ager claufus fepibus , claufum. [ Chro¬
nicon Farfenfe apud Murator, to. 2. part. 2. coi.
5 40. Unam Claufuram excepto oliveto dominico. Coi.
554. Pro f olidis xx. conceffit in Serrano Claufuram
unam ad quartam. Rurfum occurrit ibid. coi. 59^.
Index MS. Beneficiorum Ecclefiae Conftantienfis
fol. 28. VE Reclor habet manerium in eleemofina fi~
tum & fex virgatas terre in Claufura dicti maner ii.
Charta Thoffiac. in Dumbis an. i^6z.Ad condu¬
cendum aquas per pratum & Cia t furam dicti de Laye.]
Vide Ughellum to. 1. pag. 137.
^Clausura, Praeftatio quaedam , aut poti us ope-
raruni praebitio ad cJaufuras conftruendas vel cu-
ftodiendas. Recognitiones Albaeripae in Regefto
Probus fol. 6 7. Ille debet effe liber (fi immunis a ca-
valgata & d cbavallagio & d palea & d Claufuris ,
Clausuri A , apud Ughellum to. 8. pag. 6 07.
*H CLAUSUS. Vide Claufum.
^1 CLAVULAR1S Cursus, Ammiano lib. 20. Idem
qui fupra Clabularis.
^ CLAVUS Lan^e, Pondus quoddam,vel certa lanae
quantitas. Litterae Edwardi III. Regis Angi. an.
1342. apud Rymer. to. 5 . pag. 327. A fjign ave¬
ximus eidem fi oh anni trecentos triginta <fi quatuor fac -
cos (fi dhniaium , (fi quatuor Claves lana de lanis no-
ftris de Comitatu Effex . . . . & Collectoribus coftuma-
rum nofirarum . . . centum quatuor viginti faccos & di¬
midium , (fi quatuor Clavos lana in portu illo carcare.
Charta Edwardi IV. pro Laurentio de Medicis
an. 1415. apud eumdein Rymer. tom. 12. pag. 7.
Jjfiuorum omnium faccorum <fi Clavorum lanarum pra¬
ti ictarum cuftuma & fubfidia , &c. Vide Statua , ubi
vox Clavus accipitur pro duodecimafiatu* feu vir¬
gae longioris parte; quod, nifi fallor, diverfie il¬
lius virgae partes clavis annotarentur.
CLAWA, Modus agri , apud Anglos. Charta Ed-
wardi III. Regis Angi, in Monaltico Angi. tom. 2.
pag. 250. Unam Clavo am terra , cum omnibus fuit
pertinentiis.
CLAXENDIX, Clafficum. Fridegodus inVitafan-
dti Wilfridi cap. 2 5.
Claxendix tonuit , comites Rex promptulus auxit.
Liber 2. de Miraculis S. Bertini cap. 3 . de Turrili,
feu campanario Ecclefiae : Cujus longitudo confifien -
tis in terra aquabat altitudinem culminis Ecclefia, cui
fuperponendum erat. Nec mirum , tnftegum enim (ut
vulgariter loquamur) trium tripodum ordinibus f altum
fuerat excepta fumma Claxendice ; id eft, ftupremo
ordine campanularum , qui in eininentiori parte
68 1 CLE
campanarii collocari folet , ut in inferiori, ma¬
jorum Campanarum ordo. Prifciano lib. 5 .Claxeti-
dix eft concha , qua Jignurn tegitur. LT biGloftie MSS.
S. Germani Parif. iO.xtrAvcr , quaji xxXao-AvJ't^ , a
xaxica voco , vel cuftodta tuba , id eft , conea , qua tegi -
tttr tuba. [GlolT. Ilid. Clacindex , Concha : Feftus , '
Clacendix , Genus concha. Papias : Claffes , Equites ;
inde Claffca , id eft , Tuba: inde etiam Claffendix di¬
citur Concha, quam ferunt Equites. Plautus apud
Prifcianum lib. 5 .Appofita e(l Clacendix ( Claxen-
dzxquibufdam ) at ego dicam fimi quid Jit. ]
f CLEANTEUS. Vita S. Wilfridi Epifc. Eborac.
Audore Fridegodo :
Hac eadem [acris jufferunt indere libris ,
More Cleanteo [olitis bullata Jigillis.
Hoc eft , More Principum , ut exiftimatMabillo-
nius, qui Cleanteus a Clere deduci putat. Haud
male. Clere enim Gloriari eft , aGrxco, xXiioc, , Glo¬
ria, und e xteiGfAcuvelxXeo/xcii , Glorior , celebror.
1. CLEDA , f. Creta, Gall. Craie, Hifp. Greda.
Diploma Petri Regis Aragonum an. im. Conce¬
dimus & laudamus vobis , dilelto noftro Berengario ve¬
nerabili Epi[copo Barcinonenji ... decimum ilitus Cle-
da, qua nunc inventa eft apud caftrum de Fonte-nibeo
& in terminis ejuftdem, & totius etiam illius Cleda,
quam de cetero invenire poterit in aliquo loee , vel in
aliquibus locis Ecclejia Barcinonerjis. Hoc itaque de¬
cimum Cleda vos & Ecclejia veftra Barchinon. & om¬
nes fuccejfores veftri habeatis femper, &c.
^2. CLEDA, Crates , Gall. Claie , item Clathrus,
Gall. Grille , Maffilienfibus Clede. AdaS. Yvonis
MSS. Status ubi Jtbi foris pararetur ad quietem ido¬
neus , non in ipfa mollitie , [ed fuper tabulas, aut in
terra nuda, vel modicis ftraminibus recumbebat ; domi
vero, fuper Cleda de lignis degrojfts baculis virgis con¬
texta. Capitul. Gener. S. Vidoris Maflil. an. 13 13 .
Loco portarum Cleda fiant. Vide Cleia.
CLEDARE, Cledis claudere. Videpoft Cleia.
^[.Cledi c are, Cledis feu Clathris claudere, apud
Stephanotium to. 1. Antiq. Benedid. in Valco-
niaMSS. p. 178 .Abjidem Ecclejia adjecit, eamqtte
Cledicari fecit.
CLEIA, Claia, Cleta , Clitella, Clida.
Hoec omnia idem fonant : Crates, tabula vimini¬
bus aut virgultis contexta, Gall. Claje. Vetus
Glofl'. Lat. Gall. Crates , Creil , ou Cloie , a Graeco
KAs Uiv deducunt viri dodi.
Cl ai a , apud Rymer. to. 3. pag. 3 2. coi. 1. in
Litteris Edwardi II. an. 1307. Pracipimus tibi, fir¬
miter injungentes , quod tot & tales pontes & Claiaspro
inflatui pajfagio noftro ad partes tranfmarinas , &c. Si¬
milia habes apudeumdem Rymer. to. 5 . p. 814.
coi. 1 . De Clatis & pontibus , pro e fkipp amento equo¬
rum Principis Wallia providendis. Pracipimus tibi,&c.
Cleia. Sugerius in Ludov. VI. cap. 16. Cadavera
tam illius quam [ociorum compojitis Cleiis ,raftris & fu¬
nibus fuperligata per fluvium demittunt. Will.Thorn.
cap. 27. Dedit pradibto Abbati .. . quingentas Clei as
de virgis . . . ibidem quarendas. Nicolaus Trivettus
an. 1 1 90. Se illuc in flerica culcitra deportari fecit ,
fedenfque fuper Cleia , [ua , cujus peritus erat , uteba¬
tur balifta, &c. [Rymer. to. 5. pag. 6. in Litteris
Edwardi Regis an. 1 3 38. Tibi pracipimus . . . quod
tot pontes , Cleias , bordas , &c. in navibus poni facias .]
Philippus Moufkes in Ludovico VIII.
Sour quatre ruees fift engiens ,
Et deCloies & de merriens ,
A pons tourneis & cafliaitx , &c.
Cloia, in Tabular. S. Quintini in infula. Locum
vide in Tefura poft Tenfare.
^1 Cloea, in Chartulario ejuld. Monafleriifol.79.
Non licebit eis novas tefuras facere [eu Cloeas ponere
. ..Ji aliquis novas tefuras vel Cloeas a pradictis ibi¬
dem fecerit. . . licebit demoliri.
Cleta. GloiT. ^Elfrici : Cleia , cratis, ETyp.fc>e!„
Leges Henrici I. Regis Angi. cap. 92 . Si murdrum
inveniatur alicubi , . . . cufiodiatur feptem diebus fupet
Cletam unam elevatus ; fcilicet homo murdritus.
Cletella, dimin. a Cleta. GregoriusTuronenf.
lib. 7-Hift. cap. 3 7. Plauflra erum cum arietibus ,
Cletellis , & axibus erant texta.
Cleida, Clida, Eadem notione, in Lege Baj\»\
cap. 77. Coram teftibus in quadrivio in Clida cum le¬
vare debet , &c. In Clida mittere , in carcerem com¬
pingere, vel certe intra quatuor parietes, quod
dicimus, includere. Capitula ad Legem Alaman-
nor. cap. 2 2. Edit. Steph. Baluzii : Si quis alterius
ingenuam de crimine , feu ftria aut herbaria Ji Jit , &
eam priferit , & ipfam in Cleida miferit , &c. . . . Si
in Clida rnifja non fuerit , & prifa & tempta d te fue¬
rit , &c. Occurrit ibi pluries. Annales Francor. an.
776. Pr ap araverunt etiam Clui as ad debellandum per
virtutem ipfkm caftellum. [Martinius in Lexico le¬
git: Praparaverunt Clitas ad debellandum pra virtute
caflrum. ] Cledo Oceitani dicunt.
5[Clyda, Idem. Chronicon S. Petri Vivi apud
Acher. tom. 2 . Spicii, pag. 758. Hoftes autem infe-
quentes Decanum , quia per cftia non potuerunt , per
parietes & per Cljdas quafdam , qua fuper portam Ec¬
clejia erant , frangentes omnia intraverunt.
Cledare, Clidis claudere. Charta an. 1 2 3 1. <J)u&
fcilicet dum pradtfta paxeria fuerit Cledata , & p fcea
dum fuerit difeledata , qued pojfunt pifc are ubicumque
voluerint. Regeft. Tolofan. an. 1243. fol. 89.
Excepto devejio de paxeria Do. Comitis , qiupaxeria
eft ante Blanhacum , fcilicet , dum pradifta paxeria
fuerit Cledata , & p eft e a dum fuerit dcfclsdata , quod
debent & pojfunt pifc are ubicunque voluerint. ■
Clades. Vetus Charta apud Somnerum inTra-
datu de Gavelhind fol. 190. Item pro 1 8* Cladibus
faciendis ad ovile 6. den. &c.
Claga, in Fleta. Idem quod Cleia.
CLEMENTIN^E, Decretales epiftol* fummo-
ruinPontific. aClem.V.colledseinunum librum,
qui eft Septimus Decretalium. Vide Decreta.
CLEN ODIUM , Clenodia , KityJxiov , Res quae¬
vis pretiofa , Gallis , Un bijou. Hiftoria Auftralis
an. 1 27 6. Eique tradiderat , videlicet duas coronas
aureas ... & alia quarnplura Clenodia aurea , qua . . .
ufque nunc in Ungaria fuerant confervata. Et ann.
1293. Excellentiffunis xeniis & Clencdiis d Rege ex¬
cellenter honoratus. Epitaphium Petri Epifc. Mo*
guntini in Metropol. Ecclefia apudSerrarium &
Browerum lib. 17. Annal. Trevir. n. 60.
Redditibus , donis , & Clenodiis ftbi pronis
Ecclejiam ditat , res auget , crimina vitat.
Occurrit praeterea in Epift. S. Ludgeri c. 9. apud
Surium 1 . Mart. in Diplom.Sigifmundi Imp. an.
1413. apud To. Lucium lib. 5 . de Regno Dalm.
c. 5. In Annal ib. Colmarienf. 1 . part. an. 1277.
apud Albertum Argentin. pag. 119. Albert. Sta-
denf. an. 1196. 1225. GobelinumPerfonam in
Cofmodromio pag. 295. Ericuin Upfalienfem
lib. 5 . Hift. Suecicae pag. 147. 1 5 4 . 1 5 9 lib. 6.
pag. 197. in Metropoli Salilburgenfi to. 1. pag.
1 3 2. & alibi non femel. In Chronico Windeshe-
menfi lib. 1 . png. 237. lib. 2. c. 2. 70. in Charta
Caroli IV. Imp. in Bohemia pia p. 5 8. in Statu¬
tis Facultatis Medicinx in Academia Viennenfi ,
in Auftria tit. 2 . §. 8 . & c. De Facult. artium rit.
683 OLE
i 7. §. 6. &c. [In Adis Vifltationis Afcetcrii in
Heimunge an. 1240. pag. 203. Vindemiarum
Schannati prohibetur, ne Sareres loci Cie doni a, fa¬
ciant fecularia , qu£ vanitatem aliquam vel levitatem
ojlendant , fed jimplicia de imo operentur, quot, utilia
jint accipientibus , & religionem in eis commendent. ]
|Clenodia Vini, pro fcyphis, amphoris aliif-
que vafculis vinariis, habetur in Chronico Epifco-
porum Merfeburgenfium apud Ludewig. tom. 4.
Reliq. MSS. pag. 405.
Vox ut quidam putant , effida ex Alamannico,
aut Fiandrico Clenneten , aut Germanico Cleinnot ,
quia exigua neceftitalis & parvi ufus funt. Sed cum
Kteivudiov , hac notione habeatur apud Graecos
Scriptores inferioris sevi, probabilius eflaGrxcis
arceflendurn etymon. Nam hsec vox occurrit apud
Nicetam de Orthod. fide iib. 5. cap. 27. & in
aurea Bulla Alexii Comneni, in quaLudovicus
de La Cerda male legit Dinodia , pro Clinodia.
CLEOPARE , Contingere , Ugutio. [Vetus Gloflar.
San-Gerinan. MS. n. 501. habet : Clepare , Con¬
tingere. ]
CLEORIUM. Vide Clepo Clericorum.
CLEOTHEDRUM. Vide Cliothedrum.
CLEP & Call, Solennia verba ulitata in adio-
nibus civilibus apud Scotos. Vide Quoniam atta-
chiamcnta cap. 45?. §. 3. & Statuta fecunda Ro-
berti I. Regis Scotixcap. 2 1. §. 7.
f CLEPARE. Vide Cleopare.
^ CLEPERUS , Obfcurus vel dubius, a Clepere , fi
bene conjedo , quod interdum eft idem atque
Occultare, tegere. Seneca Medea v. 156. J/ui
capere conjilium poteft & Clepere fefe. Hiftoria Mo-
naflerii S. Laurentii Leodienfis pag. 105 3 .[Jam
res Clepera & anceps e ([e non poterat.
CLEPO Clericorum, id ejl ,faldcftorium. Ita Pa¬
pias Edit. At MS. Collegii Navarrenfis, Clepo Deo¬
rum faldeftorium. [Alter MS. Ecclefxx Bituricen-
fis, Cleorium , Faldejlor i«?«.Vide Cliothedrum. ]
% CLEPS, Vide Cleptes.
fCLEPSEDRA , Ci.epsidra, Clepsedraria.
V ide mox in Clepfydra.
CLEPSYDRA, feu Aquatile , uti vocatur aSenatorc
in divinis Inflitut. [ Grxcis vXt^a-udga. a xhla rla, fu¬
ror, & uda p , aqua ; quod aqua in Clepfydris fen-
fim perfluat & qua fifurtim fubducatur. Efl ergo
Clepfydra] Horarium ex aqua, cujus inventio¬
nem Scipioni Naficx tribuit Cenforinus. Idem
Senator : Horologium aliud ubi [olis meatus /tue [ole
cognofcitur , & aquis gutt antibus horarum fpatia ter¬
minantur. V ide Nicephorum Blemmydem in Epi¬
tome Phyficx cap. 3 1 . [ & Fabrum in Thefauro ,
ubi multa erudite de antiquo Clepfydrarum ufu ,
& de forma. ]
Clepsedra, Clepsidra. Ugutio & Joan de Ja¬
nua : Clcpfedra Dualius ( al . docilius ) qui obdit fora¬
men dolii , quia per illum quis furatur liquorem , &c.
Item Clep/idr a dicitur quoddam inftrumentum quod im¬
mittitur in dolium fuperius per foramen caufa furandi
vinum. Gloff. Lat.Gall. Cltpfedra , Broche de tonnel.
Olla patella:
Dolia , quart alium , fundum , Clepfedra, lagena.
Hugo Pariflenfis de Inflitut. Novitiorum : Hi pro¬
fecto non folum arguendi , fed etiam deridendi funt , qui
quajt caupones ad omnem Clepfedram eliciendi guftus
gratia palatum extendunt. Saxo Grammaticus 1 ib. 2 .
£ gefia dolio Clep/idr a , fufo flammam humore fopivit ,
mediafque incendii poenas tempefiivo liquoris beneficio
vepre/fit. Continuator Florentii Wigorn. an. 1 1 3 8.
■Repent unam de cupis , quam befierna die plenam rch-
OLE 684
q iter at 1 ufque ad foramen obicis, qui u/itato nomine
Clepfydra dicitur , evacuatam. Gervafius Tillebe-
rienfisMS. deOtiisImperialibus decifione 3 . capa
8 8 . Sed & dolia vino plena in ipfo cellario nofiro vidi¬
mus , nonnttnquam extrada Clepfedra, vinum nullum
effundere. Tabularium S. Bertini : Omnes ponentes
vinum in domibus vel in cellariis , in Arques ,/ive pro
vendendo in grsJfo,/ive ad Clepfedram debent , &c.
Charta Waldemari Regis Danor, an. 1 3 26. apud
Pontanum lib. 7. Rerum Danicar.^bj«i« quedper-
fonaliter apportarint , poffuntin fuis Viceon adClepfy-
dras vendere & alienare. Thomas Cantiprat. lib. 2 .
cap. i.§. 6 . Jfiuym ut tranfeuntem vidit mulier qttt
in cellario flabat , & vinum trahebat e dolio cum Cle¬
pfedra in manu oblita , in plateam cucurrit. Vide Du¬
alius. Sic porro ita appellata Clepfedra, quod ex
ea vinum de dolio, ut aqua de clepfydra horaria,
defluat.
Clepsedraria. Ugutio : Tabernarius , Tabernio
Cruftarius , ganeo : unde hac caupona , tampro mulie¬
re , quamtaberna , qua aliter dicitur Tabernaria, Ca-
faria, Cntftaria , Propino , Meraria , Ganearia , Cie -
pfedraria , P andochium.
CLEPTES , Cleptor, Fur , latro : KXeV-m. No¬
nius Marcellus : Clepere efl fur ari, tractam 'a uxtrilu t
verbo Gr aco , &c. Papias : Clepere , clam rapere , fu¬
rari. Cleptes, fur , Grace. Gloff. Grxco-Lat. Clepit ,
uhtTtiti. Baldricus Noviom. lib. 2. cap. q. J/uin ra¬
perent, Cleperent , detraherent , &c. Petrus Damiani
inVita S. Odilonis Abbatis Cluniacenf. cap. 8.
In illis partibus deprehendi Cleptes facrilegus timuit.
Idem lib. 5 . Epi.fl. 13. Cleptica fraus. Herigerua
Lobienfis de Vita S. Urfmari Abbat.
Aiorofum Cleptem converterat ille ferocem.
Querimonia Berengarii Vicecomitis Narbonen-
fis adverfus Guiffredum Archiepifc. Narbonen-
fem ann. 1056. Et unum ex eis , qui erat conf an¬
guineus meus , pependit in ligno, & occifit morte cru¬
deli qua/i Cleptem.
Cleps. Rabanus Maurus Poem. 29. de diabolo :
Et fontem J ibi [abdidit ,
Jffluem Cleps ipfe non condidit.
ICleptis. Hymnus S. Winwaloei e Chartulario»
Monaflerii Landevenec.
'Tui precatus munere ,
Noflrum reatum dilue ,
Ne nofiri penetret Cleptis
Callidus J Inum pedoris.
Cleptor, Eadem notione. SimeonDunelm.de
Geflis Angi. & ex eo Elovedenus an. 946. Dum
fuum dapiferum leonem e manibus pefjimi Cleptoris ,
ne occideretur vellet eripere. Vide Florentium Wi¬
gorn. pag. 604. [& Vitam S. Dunflani tom. 4.
SS. Maii pag. 353.]
Clepti m, Furtim. Utitur Thiofridus Abbas Ep-
ternacenfis in Floribus epitaph. Sandor. lib. 2^
cap. 2. [ & Ermentarius in Tranflatione S. Fili-
berti lib. 1. num. 72. & inPrxfat. lib. 2. ]
CLERE. Papias MS. Cleo , es , elevi , c letum , Clepo ,
Clepere pro Furari Antiquos dixifle notum efl. Jo.
de Janua : Cleo , a Cleos, quod eft gloria, dicitur. Cleot
cies , elevi , cletum, id eft, Glorior. Item Cleo , cies ,
id eft , Abfcondere , forbere. Item Cleo , cies, id eft, in¬
clinare. Hac ultima notitione fumitur apud Duel¬
lium lib. 1. Mifcell. pag. 8 7. inStatutis Canonic.
Regul. S. Auguftini :
Gloria cum canitur , feu flando ,/ive [edendo ,
Tunc humeris capiteque Cieant , &c.
CLERIBUS , Peccatis. Idem Papias MS.
IT x. CLERICA, Monialis Choro addida. ChartA
685 OLE
Inftitutionis Monafterii B. Mariae de Furnis Spi-
cileg.' Acher. to. 7. pag. 272. Plenam pote flatem
r capiendi Monial es tam Converfas quamClericas. Mar-
ten. tom. 3-Anecdot. coi. 1 709. de felici obitu
Angelucise Sandimonialis Eontebraldenfis : vu.
Idus Oftobris migravit a fit culo domina Angelucia virgo
Deo devota , Clerica nobilis , optima Cantrix (flos Ec-
clejia Fontis - Ebraudi. Necrologium Prioratus de
Fontanis, in Inftrum. Hift. Eccl. Meld. tom. 2.
pag. 470. Domna Emelina , [aerata Deo, venerabi¬
lis Clerica , & honorabilis Pnorijfa , &c.
2. CLERICA , Corona Clericorum, Breviloq.
^ CLERICALIS , Spedans Clericos. Sidon, lib. 6.
Epift. 7 .Clericale tirocinium. Paffim occurrit apud
Scriptores Ecclefiafticos.
CLERIC ALITER , Clericorum more. Vide Cie¬
rio at uva.
CLERICARE, Clericum facere.Vide poft Clerici.
«[ CLERICATURA , Dignitas, feu Beneficium Cle¬
rici. Charta Caroli Delphini Vienn. de fundatio¬
ne Collegii in Ecclefia Caftri de Vi vario an. 13 52.
in Archivo domus Epifcopalis Meldenhs : jffiua-
rum P rabendarum , dignitatis & ofljcii , Vicariarum &
Cierio atur arum collationem nobis... retinemus. The-
f aurarius ... in omnes . . . Cleric aliter viventes ....
juri/ dictionem . . . valeat exercere.
«[CLERICATU S, Dignitas feu munus Clerici,
apud Hieronymum in Epitaphio Nepotiani feu
Epift. 3 . & apud Scriptores Ecclefiafticos paftim.
Clericatus, Clericus. Annal. Benedid. tom.
5. p. 68 3. cpl.2. ex Epift. Apologetica Laurentii
Abb. ad Canonicos Virdunenfes-./V/jrrr L . Domi¬
no mi fer ante Abbas . .. Clericatis Virdunenfibus , &c.
^Clerica tu s , Vita monaftica. Chronicon Fon-
tanell. apud Acherium tom. 3 . Spicii, pag. 222.
Hir domus cella S. Martyris Saturnini Prefbytcr , qui
fub ejus tempore hoc in Coenobio Clericatus fufeepit ha¬
bitum. Occurrit eadem notione apud Mabill. in
Adis SS. Benedid. fec. 3 . part. 2. pag. 1 2 5 . &
alibi. Vide infra Clerici lin. Clericorum nomine , &c.
CLERICI, inquit Ilidorus lib. 2. de Eccl. Offic.
cap. 1 . dicuntur Omnes qui in Ecclejtaftici miniflerii
gradibus ordinati fiunt. Ita etiam Honorius Augu-
ftodunenfis lib. 1 . cap. 1 74. Ugutio : Clerici ge¬
neraliter dicuntur , qui in Ecclefia Dei defervit, nt ,
duhtaxat ordinem habeant , &c. Lex 2. Cod. Th. de
Epifc. JjVfi divino cultu minifleria religionis impen¬
dunt , id eft, hi qui Clerici appellantur. S. Hierony¬
mus Epift. ad Nepotianum : Igitur Clericus , qui
Cbrifti fervit Ecclejia , interpretetur primo vocabulum
fuum , & nominis definitione prolata , nitatur effe quod
dicitur. Si enim x.Xryce Grace , fors Latine appellatur ,
propterea vocantur Clerici , vel quia de forte fiunt Do¬
mini, vel quiaipfe Dominus fors , id efl , pars Clerico¬
rum efl , Clerici Ecclefiaflici ordinis , in Capitular.
Aquifgran. an. 789. cap. 3 7. lib. x . Capit, c. 3 8.
ic autem appellatos, ait idem lfidorus, eo quod
in fortem h are ditatis Domini dentur , vel pro eo quod
ipfe Dominus fors illorum cfl,Jicut de eis feriptum efl ,
loquente Domino , Ego hareditas eorum , quat hau Iit
aS. Hieronymo in Epift. ad Nepotianum. Adde
Rabanum lib. 1 . de Inftit. Cleric. cap. 2.
Laicos olim ad Clerum invitos interdum af-
fumptos & in Prelbyteros confscratos , tcftatur
S. Auguftin. lib. 2. de Adukerin. conjugiis cap.
20. <5c Serm. de Diverfis 49. Ut & Epiphanius
Cypri Epifcopus , Epift. 6 o . inter Epift. S. Hie-
sonymi cap. 1 .
De Clericorum veftium colore , haec annotat
Baronius ann. 393. n. 48. Cum v efl es pullas &
candidas iis interdicat S. Hieronymus de Vita Cle¬
ri cor. acpullaeMonachis propriae fuerint, utcon-
ftat ex eodem Hieronymo in Epitaphio S. Mar-
celiae, & cx Epift. 12. exiftimat Clericalium ve¬
ftium colorem fuiffie caftaneum vel violaceum ,
cujus ufum perantiquum effe in Ecclefia palam,
eft ; irrepliffe autem colorem nigrum in Clerum
videri , cum <Sc monachifmus in nonnullis Ec-
clefiis a Clericis receptus cft , & ex Monachis Epi-
fcopi creati lunt : reliquos autem Clericos alio
ufos effe colore , utdiftinguerentur etiam a Lai-
cis , qui incedebant atrati.
CLERicus)r^K!iB^e/« eft, in Lege Alcman. tit.
16. in Capitul. Caroli M. lib. 7. cap. $ 09. Cleri¬
cus , cujus fuperior gradus efl , apud Halitgarium
Cameracenfem in P cenitent, c. 2. Anaftalius in S.
Hygino PP. Hic clerum compofuit , & diftribuit gra¬
dus. Nam. varii erant Clericorum gradus : quippe
Prelbyteros , Subdiaeonos , Ledores, & Canto¬
res , 7rdvTcic KXtiputcvt; ku.x£/aiv} inquit Juftinianus in
Nov. 123. cap. 19. In Concilio Carthaginen.fi
III. cap. 2 1 . Clericorum nomen etiam Ledores , &
PfalmiJU , & Ofliarii retinent. Sed & Epilcopi , Pre-
fbyteri , & Diaconi , Primi Clerici , dicuntur in
lib. 1 3 . Cod. Th. de Judceis Sc Cadi coi. utcaeteri,
inferioris loci , in leg. 4 1 . eodem Cod. de Epifcop.
Vide Capitulare Adelchifi Principis Beneventani
ann. 851. cap. 6.
'Clerici, Canonici, maxime regulares , quiinEc-
clefiis Cathedralibus facra peragunt , apud Le-
dradum Archiepifcopum Lugdun. in Epiftolaad
CarolumM. & in Capitulis Caroli C.tit. 5 . §.5 3
Clerici Canonici , in iifdem Capitulis Caroli C. tit.
3 1 . cap. 3 o . Canonici , id eft , regulares Clerici , in
Excerptis Egberti Archiepifc. Eboracenf. inPrae-
fat. Capitulare Aquifgran. an. 789. c. 71. Simi¬
liter qm ad Clericatum accedunt , quod nos nomina¬
mus Canonicam vitant , volumus ut illi canonice fecun¬
dum fuam regulam omnimodis vivant , & Epifcopus
eorum regat vitam , Jicut Abba Monachorum.
Clerici Cathedral.es, Canonici, apud Joan-
nem deCollemedioin VitaS. Joann. Epifc. Mo-
rin. num. 1 2.
•fl' Clerici, feu Canonici de Stalio , de T erra.
Sic in Statutis Ecclefiae 'S. Martini Turon. juffu
Capituli an. 1200. per Johannem Gaftineau in
unum volumen redadis , in quibus illud obfer-
vareeft. Regem Ecclefise S. Martini Abbatem ,
intra annum ab obitu Decani vel Thefaurarii ,
debere nominare atque Capitulo praefentare ad
Decani vel Thefaurarii officium Canonicum ti¬
num de Stalio , non vero Canonicum de Tena.
Erat in Ecclefia S. Martini triplex ordo Canoni¬
corum. Primus Preffiyterorum & Diaconorum
qui in (lallis fuperioribus fedebant. Secundus
Subdiaconorum aliorumque minorum Ordinum,
quibus locus erat in inferioribus ftallis. Tertius
ordo erat Canonicorum puerorum feli Clerico¬
rum fimplicis tonfurse , qui in fcamnis confide¬
bant puerorum choralium more , dividebuntur-
que inter fe variis ftationibus 6c officiis- Hi no¬
mine Clericorum feu Canonicorum de Terra de-
fignabantur. Vide Mercurium Gallicum Januarii
anni 1722. pag. 3 o .
Clerici de Scammeli.o , Quj in fcammellis , feu
in fedibus inferioribus in Ecclefia fedent, ut
Clerici de Stalone, Qui in ftallis, Sc
Clericide Choro , Qui in choro d ele r v i u n 1 1
in Charta Minorenfis Epifcop. an. 1270. apud
Ughellum tom. 7. pag. 419.
687 CLE
Clerici Matutinales. Charta atin. 1267.
in M. Paftorali Eccl. Parifienl'. lib. 2. cap. 61.
Sexaginta folidos P arijienfiiwi ad opus dtftnbutionum
inter cohfratres , & Clericos matutinales dici a Ecclefia.
Clericorum nomine intelliguntur etiam inter-
. dum Monachi. Porre quod dum facra officia in
Ecclefia concinunt , Clericorum munus im¬
pleant. Sozomenus lib. 8. cap. 18. ait , Rufinum
Ecclefiam SS. Apoftolis Petro & Paulo facram
excitaffie ; deinde addit: 7rXmrlov «Te va^as <r ww-
; 'iitrtv , ci tmc lv-;0\y.a la.r, jcA)Tpov Ivrxffev. S. Germanus
Parifienfis Epilcopus in Charta exemptionis Mo-
nafterii S. Vincendi , quod ejufdem S. Germani
ddnatur nomenclatura, apud Brolium 1. z. Hift.
Parifienl’. Infuperque fanemus ut nullus Metropoli¬
tanus aut aliquis fuffraganeus ejus caufa alicujus or¬
dinationis illuc ingredi pr a fumat , niji f olumrnodo ab
Abbate ejufdem loci vocatus venerit ad funditatis my-
ftenum celebrandum , . . . aut ad benedictiones Clerico¬
rum vel Monachorum inftituendas , &c. Capitulare
Pipini Regis Italiae cap. 56. Clerici qui Alonacho-
rum nomine non pleniter converfare ( ita leg. pro con-
fervare) videntur , & ubi tegulam S. Benedicti tenent ,
&c. Abbo Monach. Serm. 5 . Fidemus Mona fena
a Clericis derelida. Gregorius Turon. lib. 2. de
Glor. Mart. cap. z8. Aredii Monachum Clericum
Aredit Lemovicm Abbatis vocat. Ita lib. de Glor.
Confeffi cap. 82. ubi de Eutychio Reclufo , lib.
de Vitis Patr. cap. 6. &iib. 1 . de Glor. Mart. cap.
7 6. Rudolphus iri VitaS. Liobaec. 1. Stephaniis
II. PP. in Diplom. pro Monaft. S. Dionyfii edito
aMabillonio to. 4.SS. Benedid. p. 3 3 7. Jonas in
VitaS.Columbani , Aigradus in Addis S. Anffierti
Epifc. Rotomag. Eigil in VitaS. Sturmii cap. 16.
Ada S. Marculfi Abb. Naritenlis, Vita S. Sigole-
nae , Miracula S. Leufredi cap. 1 . Chron. Fonta-
nell.cap. 1 3 . Hili. Tranfiat. SS. Chryfanti & Da-
riaec. 27. Canones Hibern. lib. 38. cap. 1 o. Vi¬
taS. Medardi ex Cod. Reibac. c. i7.Dudolib. 3.
de Addis Norman.pag. 153. Adfo deMiracul. S.
Waldeberti num. 1 3 . &c. V ide Caffianum lib. 11.
Collat. cap. 1 4. & ibiGazaeum , & Valeliumlib.
1 7. Rerum Franciear. pag. 5 56. & lib. deBafi-
licis cap. 6. Quibus addo in Pontificali Ecclefioe
Senonenfis MS. haberi Orationem ad Clericum fa¬
ciendum quse folos Monachos fpeddat , ut ex his pa¬
tet : Oremus pro hoc famulo fio ili. qui ad deponen -
clam comam capitis fui pro ejus amore feftin at , ut do¬
net ei Spiritum fandum , qui habitum religionis in eo
perpetuum confervet , &c. Infra: Cui in tuo fando no¬
mine habitum facra religionis imponimus. Ordericus
Vitalis lib. 8 • ita Monachos Molifmenfes loquen-
tes inducit : Nos autem & ordine & cficio Clerici
f imus , & Clericale fervitium futnmo Pontifici , qui
penetravit calos , offerimus , ut fortem fuperna h are di¬
tatis ipfo adjuvante obtineamus.
Sed & Canonicos Regulares Clericos non femel
indigitat Stephanus T ornacenfis , Epild. 96.104.
1 1 5. 1 5 2.
Clerici Conjugati. Capitula Caroli M. lib. 7.
cap. 37 3 . Caftimoniam quoque inviolati corporis per¬
petuo confervare finde ant, (Clerici ) aut certe unius ma¬
trimonii vinculo foederentur. Inconfulto Epifcopo
vetantur Clerici uxores ducere , in Concilio To¬
letano IV. cap. 43 . Imrnunes erant ab omni tal-
lia, non vero eorum uxores, ut colligitur ex pa-
do inito inter Communiam Meldenfem , & Cle¬
ricos conjugatos ejufdem Communite an. 13 2 0.
in Regeldo Camerte Computor, fign. E. Sed quae
fuerint Clericorum conjugatorum privilegia , pluribus
CLE 688
docet Lindwodus ad Provinciale Ecclefiae Can-
tuar. lib. 1 . tit. 12 .
Clerici nude , in Capitulari 1 . ann. 802. c. 23.
qui Clerici parochiarum dicuntur in Concil. Eme-
ritenfi cap. 1 8 . & ftepius Clerici Scholares , qui in
fingulisEcclefiis Curionibus in facris officiis de-
ferviunt , <5c Scholas tenent. Leo IV. PP. de Cura
Pailorali : Omnis Presbyter habeat Clericum Schola¬
rem , qui Epiflolam vel ledienem legat , & ad miffam
refpondeat , cum quo & Pf almos cantet. Ordo Ro¬
manus habet hoc loco : Clericum aut Scholarem .
Hincmarus Remenfis in Capitulis de Rebus Ma-
giftri, <Scc. c. 11. Si habeat Clericum , qui peffit te¬
nere fchotam , aut legere Epiflolam, aut canere va¬
leat. Capitula Walterii Epifcopi Aurei, cap. 6.
Ut unufquifque Presbyter ftum habeat Clericum, quem
religiofe educare procuret : & Ji pojfibilitas illi eft ,
fc holam in Ecclefia fua habere non negligat , &c. Vi¬
de Synodum Colonienfem ann. 1 280. c. 1. Sta¬
tuta Alexandri Epifcopi Coventrienfis an. 12 3 7.
cap. de Aquabenedida ,&c. Clerici feculares , in Ca-
pitul. Aquifgran. an. 8 1 7. cap. 42. ad diferimen
Clericorum Monachorum , de quibus mox fupra.
Clerici didi etiam qui litteris imbuti erant , vi¬
ri literatiac dodi , quod Clericos potiffimum li-
teratura ac eruditio fpedaret. Qujppe ad Cleri¬
catum non promovebantur nifi ypct./x/xd.Twv (7ricrn-
jxcvt; , ut eft in Nov. 6. Juftiniani cap. 4. & Nov.
123. cap. 1 2. ffEfi enim litteras nefeit , Clericus effe
non potefl , apud j ulianum Anteceffor. Et ut ait
Speculum Saxonicum 1. 1. art. 5 . §.4. Impejfibile eft
aliquem Clericum nominare ,nifi Jitdodus, ordinatus ,
& tonfuratus. Ordericus Vitalis 1. 3 . Clericus cogno¬
minatus eft , quia peritia liter arum , aharumque ar¬
tium apprime imbutus eft. Joan. de Garlandia in
quivocis :
Fur aurum, virgo flores , mare nautaque, libros
Clericus aqmv.ee Jingula quifque legit.
Chronicon Andrenfe : Aliquibus Romanis anniten -
tibus , Hifpanum quemdam Burdinum nomine , fatis
Clericum , ei fecit fubordinari. Id eft fatis literatum
ac dodum. Hiftoria Epifcoporum Eyftetenfium:
Ifte fjo annes Epifc opus . . . magnus Clericus injure Ca¬
nonico fuit. [ Chronica FF. Praedicatorum Medio-
lan. apudMuratoritimtom. 3-p. 60. Plic fuit(F.
Stephanus de Vicomercatoj in fieculo honorabilis
Clericus.'] Willelmus Gemetic. lib. 7. c. io.Co-
gnomento Clericus , quia copiofe liter at us erat. Joan.
Willaneus lib. 4. cap. 3 . Gran Cherico in ifcrittura *
Martialis Parifienfis in Areftis amorum :
Apres avoit les Deeffes ,
Euntes legiftes & Clergejfes ,
JEii favoient le decret par coeur.
Hinc Clergie , noftris pro ipfa fcientia ac litera-
tura.RobertusBourronus in Merlino : Li Clere fe-
vent mout par for ce de Clergie , que autre gent ne fau-
roient mie. VideSteph. Pafchafium lib. 8. Difqui-
fit. Francic. cap. 13 . 5c Seldenum in Diffiertat. ad
Fletam c. 9. Hinc etiam Clerkcis , prolinguaLati-
na. Vetus liber MS. cui titulus le Miroir : Li quars
pechie de perecbe , con apelleen Clerkcis Accide .
Clerici, qui vulgo Scholares, apud audorem de
Difciplina Scholarium , quem perperam Boetium
nominant, cap. 4. quomodo olim appellati Scho-
laftici in Academia Parifienl! , unde etiamnum
manfit nomen Parifiis , Prati Clericorum , quod
praedium fuit , feu ager eidem Academiae pro¬
prius. M. Robertus de Sorbona in Serm. de Con¬
ficientia: Ille qui frequentat magis fcbolas , & dili¬
gentius Magijlrum audit , debet melior Clericus repit-
<58p CLE
tari. i. Scholafticus , literis ac eruditione pra? ex¬
teris inllru&us. Alibi : Sicut ervo demens ejfet Cle¬
ricus, cui certiffime diceretur vel mandaretur d Can¬
cellario , fn ifto libro eris folum examinatus , quando
petes licentiam legendi Parijius , &c.
Clerici praeterea dicuntur , Scribae , Aftuarii , &
Amanuenfes judicum, vel officialium Regiorum,
aut qui iumptus quotidianos ad officia ac mune¬
ra fpe&antes , in a&a referunt , aliaque obeunt
munia , quae fine qualicunque do&rina praefiari
nequeunt , cujufmodi erant Chartularii , in lingu¬
lis judiciorum , vel officiorum feriniis : fic ap¬
pellati , inquit Seldenus in Dilfertat. ad fletam ,
cb dottrinam , feu fcientiam ,feu artem illam qualem-
tunque , quam Clcrgie vocabant Galli noftrates.
l.ambertus in V itaS. Heriberti Archiepifcopi Co-
Jonienfis n.n. de quodam fure : Adducitur, fifli-
tur,de arte difquiritur, difqtiijttus feriptorem fe fatetur .
Ut mox : Non , inquit, ultio finit te vivere , qui fce-
ilifima t e\fub egeris infamia, & Clericale decus ad dede¬
cus violentus intor feris. A&a S. Erconwaldi Epifc.
n. 2 o. JVuidam venerabilis Clericus , cujufdam magni
nominis notarii , &c. Ubi nihil mutandum , quid¬
quid cenfeant viri dodfi. Joann. de Condato. MS.
A Nonneguin le fil Martin
Le finge , qui bien fot latin ,
Et qui eftoit Clcrs couronnez . ,
D' e ferire a Court & de conter ,
fi)ue li fi ait pooient monter.
Clerici Regis, qui & Notarii, & poftmodum
Secretarii, appellati, Regiis Diplomatibus tndorfo
nomina fua adferibebant. Matthaeus Paris ann.
1250. Clerici quoque nomine , Regis Confiliarii , &c.
Epitaphium Guillelmi Matifconenfis Epifc. Am-
bian. apud Adrian- Morlerium.
Clericus Angelici fuit hic regis Ludovici.
Horum paffim mentio occurrit , qui iidem funt,
quos hodie Cieres Notaires & Secretaires ebu Roy
appellamus.
Clerici , Judicum Secretarii, apud Fletam lib.
1 . cap. 1 8.§. 6. 9.
Clerici Ceremoniarum, in Ceremoniali
Rom. lib. 3 . pag. 296.
Clerici Camere Apostolic.f , ibid. p. 3 20.
Clericus Coquin/F , cujus officium deferibitur
in Fleta lib. 2. c. 18. Hujus etiam mentio fit in
legibus Malcolmi II. Regis Scotisec. 6.§. 3.6C in
Tellamento Caroli Pulcri Regis Franc. an. 1324.
Clericus CoronjE, Officiarius Ranci Regii.
Vide B ancus Regius.
f Clericus Marcati Hospitii Regii,
in Litteris Henrici VIII. Regis Angi, apud Ry-
mer. tom. 1 4. pag. 159.
Clericus Mare s calcias Equorum, cujus
officium deferibitur in Fleta lib. 2.c. 14. §. 4.
& cap. 20.
Clericus Nundinarum, in Fleta lib. 2. cap.
64. §. 24.
CLERICUsPANETARIyE, & BUTICULARIiE,
cujus officium deferibitur in Fletalib. 2. c. 19.
ClericiS e cula res, in Ecclefia Leichefeldenfi,
vocati vulgariter Cieres vifcars , id ell , Clerici vi¬
carii, in Statutis ejufdcm Ecclefiae in Monallico
Anglic. tom. 3. pag. 244. Ubi ii videntur quos
vulgo Cbantrcs , feu Cantores dicimus.
Clericus P i p iE , in Scacccario , feu fifco Re¬
gio, apudAnglos, qui nomen accepilfe videtur
a magno rotulo, cui debitas Regi pecunias , cx-
teraquead coronam pertinentia vedligalia inferi-
.'bit,quem Angli afiltuke limilitudine d pipe vo-
Tom. II.
CLE . 690
eant , Ut habet Spelmannus. Clericus pipa , oliin
ingrojfator magna rotula. Contrarotulator pipa , oiim
duplex ingrojfator ; & Cancellarius fcaccarii, eli Con-
trarotularius pipa.
Clericus Placitorum Aul£, in Fleta lib.
2. c. 1 2. §. 3 1. Clere des arrejls , qui hac tempe-
ftate , le Grejjier du Patientem nuncupatur , in Edi-
dio pro Parlamento poflridieEpiph. an. 1 277 .
Clerici de Scacario, in tom. 2. Monallici
Anglic. pag. 371.
Clerici Templi, feu T hefauri Regii , qui in
Templo Parifienfi affervabatur , Cieres du Temple ,
in Computo Thefauri an. 1322. Vide Templum.
Clerici ScantionarijE , Cieres de l'Echan-
ponnerie , in Tellamento Caroli Pulcri an. 1324.
Clerici Forraria: , Cieres de la Fourriere du
Roy , in Tellamento Ludovici Hutini Regis an.
1 3 1 6 . & Caroli Pulcri an. 132 4.
Clerici Liberationis Domus Regis, in
Legib. Malcolmi II. Regis Scotice §.2. Galli di¬
cerent , Cieres des livrees de la maifon du Roy.
Clericus Mapparum , Clere des nappes , in
Tellam. Caroli Pulcri an. 1324.
Clerici ArcubAlistariorum, Cieres des
Arbalefiriers , quorum numerum ad unicum re¬
degit Carolus V. tum Galliae Regens Edidlo 2 7-
Febr. an. 1359.
Clerici Elemosin£, Cieres de l' Auntone , in
Statuto pro hofpitioLudovici Hutini an. 1317.
Clerici Camere Computorum, Cieres de
la Chambrc des Comptes , qui nuncupantur Petits
Cieres in Edidlo Caroli V. Regentis an. 1359.
Cieres d’embas , in Edidlo Caroli VI. Reg. 7. Jan,
an. 1407. in Regeflo Pater. Atque hi Clerici
Camerae Computorum , juxta Edi&um publica¬
tum Vivarii in Bria ann. 1319. & in Camera
Comput. Parif. 1 7 . April. an. 1 3 2 o . a Dom. de
Sully , emendabant computa tam vetera quam
nova , eorum non modo examini aderant, fed
(Sc de iis referebant ad Magiltros , in quorum cae-
teroquin aedibus habitare iis haud licebat.
Clerici Capella; Regi*, Cieres de la Cha-
pelle du Roy , in Tellamento Ludov. Hutini Re¬
gis 1 3 1 6. & alibi.
Clerici Scutiferia;, Cieres de VEfcurit , in
Tellamento Caroli Pulcri an. 1324.
Clerici Consilii, Cieres du Confeil , in Statu¬
to pro hofpitio Regis & Reginae an. 1285.
Clerici CoketjE Regis VideCo^r.
Clericare, Clericum ordinare , facere. Analla-
fius in S. Hadriano PP. Dom. Paulus Papa eum
Clericari juffit. Donatio CoRftantini M. Jjluem pro¬
prio confilio Clericare voluerit , & in numero religiofo <*
rum clericorum connumerare , &c. Lex Longob. lib.
I. tit. 3 3. %. 2. Si quis f ervum alienum fine volun¬
tate domini fui Cleric avexit. Guill. de Podio Lau¬
rentii inPraefat. ad Chronicon. Et Epifcopi qua¬
les pro tempore poterant , Clericabant. Teftamentum
Roberti Comitis Arvern. an. 1 27 6. apudjullel-
lum : Guodafredttm filium meum Clericari volo. Vide
JoannemVIII. PP.Epill. 29 5. VitaS. Gaugerici
Epifcopi Camerae. MS. lib. i.cap. 4. &c.
Clericio,T onfura donatus , Clericulus , Gall.
Cleripon. Agobardus lib. de Privileg. & Jure Sa-
cerd. n. 1 1 . Habeo unum Clericionem , quem mihi
nutrivi de fervis meis propriis , . . .volo ut ordines eum
mihi Presbyterum. Proinde Ctericio ille erat ex eo¬
rum Clericorum ordine , quos Nutritos appellat
Hincmarus in Capitulis an. 874. Clerjons , dans
le R.Qiuan de Faeces MS.
X*
691
Et tant ejloient exploities ,
Jjfue ne fai latjuelle lechons
Ext alex* lire un des Clerjons.
Alibi :
Chantent li maijlre Clere ,& chantent li Clerjon .
Atque id nominis etiamnum tribuitur quibuf-
dam Praebendariis in Ecclefia Viennenfi, ut au¬
ctor ell Joannes le Xievre in Antiq. Viennenfi-
bus cap. 5 4. Vide Corona.
Clekifi cari, de eo qui Clericus fit. Occurrit
in VitaS. Judoci a Mabillonio edita cap. 2.
Clerimonia, Clericorum Canonicorum , vel
Monachorum Collegium. Gloil. Lat. Gall. Cle¬
rus & Clerimonia , idem, Catholicon Armoricum :
Cloaregitiex. , Gall. Clergie , Clericatus , item Clerimo¬
nia , item Clerus , Congregatio Clericorum. Liber Aga-
nonis in Tabulario S. Petri Carnotenf. de Aga-
none Epifcopo Carnotenfi : Clerimonia quoque Je-
riem inftituens , qua laudes Deo debitas redderet. Ipfe
Agano in Charta fundat, ejufdem Monafterii :
Illudque a fundamento readific are , & canonica infti-
tutione Clericorum eundorum graduum inibi Deo fer-
vire , fandam exercendo religionem , jujfimus. Charta
Hugonis Epifc. Noviom. & Tornac. an. 1039.
pro fundatione Monafterii Phanopinenfts, [feu
Falempinenfis, ] apud Harseum in Hiftor. Caftel-
lanor. Infui, lib. 2. pag. 163. Buzelinum lib- 2.
Gallofiandr. cap. 26. [ & inter Inftrum. tomi 3.
novae Gall. Chr. coi. 85.] Jjhiatenus ibi adificaret
Abbatiam in honote B. Martyris Chrifiophori , & ibi
flatueret pauperum Clerimoniam , eamque fub obtentu
charitatis dotaret appendiciis terrarum atque familia¬
rum , unde haberent ipfius Abbatia Clerici alimoniam.
Ubi Clerimoniam Ha rarus Sc, Buzelinus Clericorum
alimoniam perperam interpretantur.
Cleronomi a. Ada SS. Maii toin. 6. pag. 753*
de S. Carauno : Fn namque Apoftoltcus . . . Abba¬
tem Jirnul & pulchram Cleronomia ferient . . . inftituit.
f CLERICIDA , Occifor Clerici in Epiftolalnno-
centii Papae ad Rainaldum Remenfem Archiep.
inter OperaS. Bernardi to. 1. coi. lix. Edit. 1690.
f Clericidium, Occifio Clerici in Bulla Leo¬
nis X. Papae apud Miraeum Diplom. Belg. to. 1.
pag. 236. coi. 2 . edit. 1723.
CLER1CUEUS Junior Clericus, vel Puer Chora-
lis- Occurrit nonfemel. Vide Abbas Clericulorum.
CLER1FICARI , Clerimonia, Clerono¬
mia. Vidle in Clerici.
% CLERO NOMUS-r] Clerony mu s , Haeres , ex
Graec. Charta Eadgari Regis Angliae
in Monaftico Anglic. to. 3. pag. 129. JjEtandam
telluris particulam , 30. videlicet cafatos . .perpetua
largitus fum hareditate , ut ipfe vita comite cum om¬
nibus Mfej?/i£/Ji,(utenfilibus) pratis videlicet , pafcuis}
voti compos habeat , & poft vita ftia terminum quibuf-
cunque Cleronymis impune derelinquat. [Fridegodus
in Vita S. ^ilfridi Epifc. Ebor. inter Ada SS.
Benedid. faec. 4. part. 1. pag, 722.
Terris atque polis ffefu Cleronomus eflo.
Charta anni 1038. apud Wanleium de Anti-
quit. Litter. Scptentr. pag. 303. Condono Ethel-
redo quinque manfos . . . & pofi vita fum terminum ,
duobus quibus voluerit Cleronomis. Occurrit rurfus
apud Acherium to. 2. Spicii, pag. 1 86. Sc Tho-
mam Madox pag. 1 74. Formularis Anglicani.]
CLEROPROXIMI,dici videntur S. Cypriano Ep.
2 4. qui ad clericalem ordinem , tanquam idonei,
deligebantur ab Epifcopo ex totius Cleri conlen-
lu , ita ut cum necelfitas emergeret , Diaconum
aut Subdiaconum in Ecclefiis ordinari, ex eorum
CLE 692
coetu aliquem idem Epifcopus.ad id muneris pro¬
moveret : Eeciffe me autem fciatis Ledorem Satu¬
rum , & Hypodiaccnum Optatum Confejforem , quos
jam pridem communi conjilio Cleroproximos feceramus.
CLERTA, Vox Occitanica , nobis ignotae no¬
tionis. Supra legitur in Acaralba.
CLERUS, Ordo Clericorum , [quandoque etiajn
Monachorum , ut in pofteriori exemplo.] Ana-
ftafius in S. Hormifda PP. Hic compofuit Clerum ,
& pfalmis erudivit. [ Chronicon Fontanell. apud
Acherium to. 3 . Spicii, pag. 234. Clerum nobilifp*
me auxit , ac regulari ordine fecundum egregii Patris
Benedicit normam ut vitam degerent , multipliciter de¬
certavit. ]
Clerus, pro Clericus. Anaftafius in S. V idore PP.
Hic fecit fequentes ( f. frequentes ) Cleros , i. Cleri¬
cos. Domnizolib. 1. de Vita Mathildis c. 16.
Ecclefia Cbrifti vendebantur maledidis
Presbyteris , Cleris , quod erat confujio plebis.
Cap. 1 7.
Ufus cum Cleris non ni tantum duodenis.
Vide Chartam Amati Archiep. Salernitani apud.
Ughellum to. 7. pag. 506. d. Sc Ghrodegangum
Epifc. Metenfem in Regula Canonicor. cap. 63.
Cleri, libri novi & veteris Tejlamenti, Papiae.
CLESONISTA , appellatus reus. Conftitutiones
Caroli Mag. in Lege Ripuaria cap. 3 . Clefonifia
aut 6 00 .fol. componat , aut cum 1 2 . juret : aut Jt ille
quicaufam quam 12 . hominum f aeramentum recipere
noluerit , aut cruce , aut fcuto & fuflc contra eum con¬
tendat. Vocis etymon a Graec. , appello , no¬
mino. Spelmannus y a Germanico Amerbachius
accerfunt.
CLETA , Crates. Vide Cleia.
CLETARIA , Inftrumentum muficum. Sallas
Malafpinaa Rerum Sicularum libro 5. n. 4. apud
Baluz. tom. 6. Mifcel. pag. 330. Modulantur &
organa. Ibi lituus , Clotaria , & viella omniumqu§
genera mufteorum hymnum concinunt triumphalem.
CLETELLA, Parva Cleta. Vide in Cleia.
«ff CLETELL JB , pro Clite ID. Vid eCretella.
CLEUS, Afcenfus modicus , in vct. G1 odario San-<
German. MS. num. 501. Lege Clivus.
CL1BA , C l 1 b o l a. Papias : Clibola , inclinata. Cii-,
ba , afpera , difficilia. Legendum Clivofa , & cliva.
1. CLIBANARIUS, Piftor. Vide Furnaticum.
f 2. CLIBANARIUS, Eques Cataphradus. Vide
Clibanus 2.
Clibanarius Comes. Vide Comites Clibanarii.
CLIBANICUS , Panis intejla codus , Papias M§*
Vide Panis Clib anites.
1 . CLIBANUS , Graecis , xxlGcivct; , live «p iGuvcd, eft
Inftrumentum ex ferro aut opere figlino, aut alia
materia confedum, fub quo non folum panis ,fedi
aliudquidvis coqui poteft. Campanam ( Cloche )
Galli vocant, quod ad eam figuram proxime acce-'
dat. Differtautem afurno , tum quiamobilefit ,
tum quia minus, aliaque infuper materia conftet.
Ita Gorrseus. Atabulive pro furno vox haec poft-
modum fumpta. Hariulfus lib. 3 . p. 3 2. Simulque
reditum publici Clibani ceftet.
Clibanus Piceus, Furnus ubi pix confici¬
tur. Bulla Sergii IV. PP.pro Monaft. Cuxanenli
an. 1 o 1 1. in Appendice Mareae Hifpan. coi. 98 2.
Hac igitur quacumque diximus , vel qua non diximus ,
pradia , villas fcilicet , Ecclefias , parrochias , fun¬
dos , cafas . .. molendum , molendinares cum fuis ca-
put aquis & pifcatortis , & cum falinis & Clibanis pi¬
ceis , omnia acquifita vel acquirenda ad S. Micbaelis
Coenobium in valle' Confluenti fitmn perimentia , &c.
CLE
693 CLI
Similia prorfus habentur in altera ejufdem Papae
Bulla pro Monafterio Rivipullenli ibid. coi. 989.
2. CLIBANUS, vel Clib anu m> Thorax ferreus,
quope&us tegitur , Graecis recentioribus *x/£«-
vov. Vide Rigalt. in GlolT. Anonymus de Re bel¬
lica poli Notitiam Imperii de Thoracona&o : Ut
hoc induta primum lorica vel Clivanus , aut bis Jimilia,
fragilitatem corporis ponderis afperitate non laderent.
Clibanarii, Cataphracti equites , clibano feu
thorace teCli. GlolTarium Latinum MS. Regium:
Clibanaris , quaji tunica feni. Papias : Clibanaris
quafi tunica ferrea. Infra : Clibanarius habet. Glof-
far. Ilidor. Clibanarii , quaji tunici ferrei , Glolfae
Bafllicwh : KX/Cetvctgia* , eXotr/cT»^» , tr.XiQa.va. yctp ci P 0-
fxcuci tfi. <riS>fci KaXv/x/xxTX xstXfem , avri 'ta >txXxfx7vx.
[Alii xxXx/xnvx. ] Nazarius in Panegyr. Conii. Ope¬
rimento ferri equi atque homines pariter obfepti : Cliba¬
nariis in exercitu nomenefi. Superne omnibus te His equo¬
rum pedoribus , demiffa lorica & crurum tenus pen¬
dens ,Jine impedimento greffus , a noxa vulneris ven¬
ditabat. Ammian. lib. 16. Sparjique cataphradi
equites , quos Clibanarios didit ant Perfa, thoracum
muniti tegminibus , & limbis ferreis cindi , &c. [ Ale¬
xander Severus in Oratione ad Senatum poil vi-
Ctos Perfas habita apud Capitolinum in ejus vita:
Centum & viginti quinque millia equitum fudimus : Ca¬
taphractarios quos illi (Verfa)Clibanarios vocant , de¬
cem millia in bello interemimus : eorum armis noftros ar¬
mavimus. Ex his duobus locis poilerioribus liquet
Clibanarii vocem elfe Perficam, nec aflentiendum
'elfe Salmaiioqui eam Graecam elfe opinatur.] Ho¬
rum praeterea meminit Lampridius in Alexan¬
dro, Vegetius lib. 3 .cap. 6. Lex 9.Cod.Theod.
de Annon. civic. Notitia Imperii , &c. Vide Sal-
malium adeumdemLamprid. pag. 234.
CLIBATUS , Fornax. Papias MS. Lege Clibanus.
f CLIBOLA. Vid eCliba.
<5f CLIBU S , f. pro Clivus , quali Inclinatus , qua no¬
tione fuperiys accipitur Cliba. T ellament. S. Ru-
delindiann. 978. tom. 3.Concil. Hifpan. pag.
184. coi. 1 . Denique Domine , adeo Cltbus ac pu-
Jtllus fervus tuus Rudejindus Epifcopus . .. confiruxi-
mus locum fupra taxatum.
<51 CLICI A , Phthilis, Gall. Pbtijie. Hifpan. Tijica ,
Ital. TiucheuL.a , Morbi genus , quo ulcerato
pulmone corpus admodum marcefcit. Vita S.
Francifci de Paula to. 1. SS. April. p. 183. Bar-
thulla laboraret morbo phthijis , alias de Clicia.
CLIDA , Crates, Gall. Claie. Vid eCleia.
Clidos, Eadem notione. Annales Loilfeliani
ad ann. 776. Petrarias quas prap araverunt , etiam
Clidos ad debellandum per virtutem ipfum Cafiellum.
Vide Duchefniumtom. 2. Annal. Franc. p. 30.
CLIENCIA. Vide Clientia.
CLIEN CULUS, quafi Clientulus, diminutivum
vocis Cliens, Gall. Client. Qui caufam fuam pa¬
trono committit. Cone. T revir. an. 1310. to. 4.
Anecd. Marten. coi. 227. Sivero ( Advocatus )
per cavillationes & malitias fuas adverfario Advocato
juflam caufam abjlulit . . . velfalfum tcflern inflruendo ,
vel Clientulum fuum ad vera neganda inducendo , vel
litem ex induftria protrahendo &Jimilia ; tunc in foli-
dumilli ad verum intereffe tenentur, fguod fi propter
ejus negligentiam vel ignorantiam Clientulus fuus cau¬
fam amiferit , tenetur illi non folum falarium extor¬
tum , verum etiam damnum litis reflituere.
CLIENS, Armiger , Efcuier. Monachus FIorent.de
Expugnat. Acconcnfi : Sunt triginta Milites & ho¬
rum Clientes. 'Wiil.Bnto lib. 6. Philipp. p. 162.
Ter denofque equites , & feptuagtnt a Clientes.
Tom. II.
CLI 694
Utitur non femel. Libertates MSS. VillaeFranchx
concelfae ab Archembaldo Dom. Borbonii ann.
1217 .Si Miles vel Cliens petit corpus hominis , non
potefleum probare effe fuum per fuum fervientem , &c.
[ Robertus Monachus in Hili. Palaell. Per aliquot
dies mittere coepit Clientes fuos ad comparanda neceffa-
na Dux Gotbefridus , apud Barthium in Glolfario,
ubi Clientes , Miniftros interpretatur. Hili. Dal-
phin, tom. 1. pag. 66. coi. 2. in Vilitatione ca-
flrorum ann. 1347. Cajlellanus interrogatus fuit
quam familiam ipfe tenebat , dixit quod unum Scutif-
ferum, unum Clientem , unam G aptam & unam Ba-
jetam. Ampliorem lignificationem habet vox
Cliens , & pro milite inferiori feu homine armato
fumitur in eadem Hili. tom. 2. pag. 2 7. coi. 1.
ubi Humbertus Dalphin. ann. 1283. promittit
juvar e Archiepifcopum & Capitulum Vienn. ... con¬
tra omnes homines ,fuis propriis fumptibus & expenjis ,
cum centum hominibus armatis in equis , & cum ter-
centis baltftariis & feptingentis Clientibus cum lanceis.
Quin imo & pro quolibet homine plebeio fumen-
da videtur in Epiltola Alexandri III. Papae inter
Inltr. to 1 . Gall.Chrill. p. 5 1 . coi. 1 . Nec ulli liceat
pr ater armatos milites & Clientes qualibet arma ferre ,
nijl milites enfes folunmodo , & Clientes Jingulos bacu¬
los , qui pacis ,Jicuti ceteri , debent fecuritate gaudere .
Inf ra.:Clientes vero & artifices, fcihcet fabri, fartores ,
pellicarii & omnes operarii , aut fex vel odo , feu duo¬
decim denarios , fecundum fuorum Capellanorum arbi¬
trium* dabunt.]
Cliens Armorum, Aulicus , [ Apparitor , Gall.
Sergent , Huijf er. Cliens regius. T ellam. Johannis
Epifc. Albienfis ann. 1 473 . to. 1 . Anecd. Mar¬
ten. coi. 1842. Habent fbi adjudicatum paflellum
per Clientem regium deCafiro-Karoli. Memoratur ea¬
dem notione Cliens regius in appellatione Johan¬
nis de Bouquetot ann. 1 3 98. ex Archivo B. M. de
, Bello Prato Rotomag. ] Vide Serviens armorum.
Cli ens, Valfallus , in veteri Charta apud Belli ura
inComitib. Piftav. pag. 5 74.
CLIENTELA, Domellica familia: Multitudo fer¬
vorum, Joannide Janua. Thomas Archid. Spalat.
in Hili. Salonitana cap. 3 4. Habuit autem Militent
unum,& 1 . Notarium, Clientelam bonam, 2. dextra -
rios. Item , Clientelam , pro concubina , focaria ,
ufurpat S. Columbanus Epill. 5 . Pofl in Diaconatu
adulterium , abfeonfum tamen , dico cum Clientelis
adulterium. Idem de Poenitentiarum menlura cap.
20 .Si quis autem Clericus aut Diaconus vel alicujus
gradus . . . pofl converfionem fuam iterum fuam cogno¬
verit Clientelam & filium iterum de ea genuerit , fciat
fe adulterium perpetrajfe , &c.
CLIENTIA , Refugium , prote&io. GlolT. Gr. Lat.
Cliens , Tfc<r<pv^. GlolT. Lat. Gr. rryca-qvyri , Cliencia.
Vita S. Eucherii Epifcopi Aurelian. n. 9. JJ)m
metu perterritus , ne f lenter cum ipjis , Clientia addita
ad Alpinam munit atem convolaret , clam tutiori loco
. . . eumtradiditcuftodiendum.
CLIENTULUS , Clientula , vel Clientulia ,
Qui vel quae caufam fuam credit patrono defen¬
dendam. Ordinatio Comitis Provinciae an. 1254.
de Advocatis , e MS. D. Brunet fol. 6 3 . Pro expenjis
vero nkhil d Clientulo vel Clientuliis accipiat ( Advoca¬
tus, )wi/F efculentum &poculentum. Non femel occur¬
rit vox Clientulus in Statut. MSS.Augerii II. Epifc.
Conferan. ann. 1 2 8 o. & alibi. V ide Clienculus.
CLIMA , ex Gr. «Xi/xa , inclinatio coeli , Vitruvio lib.
1 . Septem autem climata , quae funt xara finv re-
cenfent antiqui Graeciae magillri. At Abulfeda
Arabs climata ita diltinguit ut aliud Clima verum
Xxij
695 CLI
unum e feptem praedidis : alterum, Clima cogni¬
tum , quaecumque regio , aut regnum plurimas
provincias & tradus continens dicatur. Ab Ara¬
bibus igitur videntur Graeci Byzantini regionibus
ac. provinciis Climatis nomen indidiffe. PaulusDia-
con. lib. 25. Hift.Mifc. Afi Imperator rebelles cafos
& tonfos exilio damnavit , & apud Cherfonam depor¬
tatos for e decrevit , & Climata illa fttb cufiodia & mu¬
nitione confervanda. Anaftafius in Hili. Eccl. Pag*
137. Mijfus efl in exilium apud Climata eremi. U bi
Theophan. E/$ t« yod fxa.ro. Ifil/an. Sed ii a Graecis
vocem haufere. Glolfae Bafilic. oi Uovh-
uS , » 6Tep« nvo ? oXov uKifj.ot.rcc. Ita ufurpant Palla¬
dius in Vita Chryfoftomi pag. 23. Conftantinus
de Adnjiinifl. Imper. cap. 1. Cantacuzenus lib.
1 . cap. 4. initio &c. Hinc KXi/j.ordpx*1 Climatum
Praefedi , apud Simocattam lib. 3 . cap. 9. lib. 4.
cap. 7. & Conftantinum Manaflem pag. 1 3 9. &
1 6 8- edit. Meurf. Dudo lib. 3 . de Morib. Nor-
mannor. Fama ihco per Francia Climata celeriter pe¬
netravit. Ordericus Vital. lib. 3 . pag. 491. Totam
regionem in illo Climate pacificavit. Egidius Pari-
fienfisMS. lib. 1. Karolini :
* . . . Navarro in Climate genti
Pampilonajitus & inexpugnabile cafirum.
Climata etiam Graeci nuperi vocabant urbium
regiones. Codex CanonumEcclefiae Africanae cap.
93. 94 .iv XctftatJovtuc twV iv.zKiuriav rudeuVfu nKlfxo-
rc;. Ubi Editio Lat. In BaJilica regionis fecunda. Ita
v.Klfxctrat vocant regiones urbis CP. Socrates lib.
2. c. 30. & Novella Juftiniani 43 . cap. i.§. 1.
& Alexandriae, Epiphanius lib. dePonderib. &
menfuris pag. 536.
Cli m a, Papias , Menfura pedum 60. Et mox ; Cli¬
mata fiunt in 6 o. menfuris agrorum , qua undique ba¬
lent pedes 60. Scriptor Gromaticus ; Majores .. .
territoria in agros, agros in centurias, centurias in juger a,
juger a in Climata , Climata in alius, perticas , pajfus ,
gradus , &c. Infra : Altus minimus efi l atitudine pe¬
dum 4. longitudine 1 40 . Climata quoque undique ver-
fus pedes habent 60. id efi , perticas decempedas undi-<
que fex.
CLIMATIA , Species terrae motus. Ammian.
1. 1 7. c. 7. Climatia limes ruentes & obliqua urb?s ,
adificia monte fque complanant.
CLIMPIA, Species colorum , Papiae.
CLINEKARDI, Species monetae. Hift. Mona-
fterii S. Laurentii Leodienlis, apud Marten. tom.
4. AmplilT. Colled. coi. 1134. Fecit parvum por¬
tale ante Ecclefiam S. Gertrudis, quod, efi fumtuo-
fum ; quia Abbas folvit pro folo plumbo ibi pojito z 3 .
griffones , & pro pictura 5 . Clinekardos.
H CLlNGERE.Glolf. Ifid. Clingit , eludit. Graevius:
Redius Excerpta, Clingit , eludit. Nam Chngere
Fefto eft Cingere a Graeco uXtluv. Papias in MS. Bi-
turic. Clingo , excludo , Clinxit , decurtavit.
CLINICI dicuntur, qui ledo ex aegritudine deti¬
nentur , avoc ckkIvm , Lelium : unde Papias Cimi¬
cum Paralyticum interpretatur. Ugutio : Clinicus ,
qui de lecto non defeendit , & pracipue paralyticus. S.
Hieronymus Epift. 27. cap. 2 . Jfiuis Clinicorum
non ejus facultatibus fufientatus Epift. 30. cap.
3 • £fuem nudum , Clinicum non Fabiola vefitmenta te¬
xerunt. HiftoriaTranflat. S. Sebaftiani num. 3 <5.
Mulier quadam Clinica , &c. Vita MS. S. Magno-
bodi Epilcopi Andegavenfis c. 5 5 . Homo quidam
Clinicus advenerat , ereltus repedavit. Drogoin Mi-
racul. S. Winnoci Abb. cap. 8. Puer Clinicus ex
utero matris , contr altu fque membris , &c. [ Wiber-
tus inVita S. Leonis PP.IX, lifc>. 2. num. 6. Ve -
CLI 696
tiit Beneventum , ubi aliquandiit commoratus , cuidam
Clinica divina praeunte gratia vitale prabuit auxi¬
lium. ] Vide Sugerium in Ludovico VI. cap. 2.
&Salmafium ad Spartianum pag. 5 7.
Clinicos praeterea appellatos a quibufdam, qui
in aegritudine baptizabantur : qui nempe aqua
falutarinon loti , fed perfufi erant , tradit S. Cy¬
prianus Epift. 76. Cum enim propter aegritudi¬
nem immergi in facro lavacro , atque intingi
(quod baptizari proprie eft) aegri non poflfent ,
aqua ftilutari perfundebantur, five afpergeban-
tur. A quo more profluxit occidentalis Ecclefiae
mos , qui nunc in ufu eft , ob teneritudinem in¬
fantium recens natorum, cum jam rariflimus
eflet adultorum baptifmus. Vide SuperfUfus. Gra-
batarii dicuntur inConcilio Autifiod. cap. 18.
Addit. II. Capit, cap. 8. Concil. Parifienfe VI.
lib. 1 . cap. 8. Hi qui in agritudine baptifmatis fufei -
piunt Sacramenta , ... quos vulgaris fermo Grabata-
rios vocat. Vide Eufeb. lib. 2. Hiftor. Ecclefiaft.
cap. 42. S. Hieron. in Epitaph. Fabiolae , & in
Epitaph. Paulinae, Fridegodum in S. Wilfrido
cap. 5 5 . Rudolphum Prefbyter. in Vita Rabani
Mauri n. 3 7. Baron. ann. 384. num. 13 . & Ju-
ftellumad Canones Eccl. pag. 170. i.edit. &c.
Ejufmodi vero in extremis Baptifmus , ad fticur-
rendum dicitur in libro Sacramentorum Ecclefiae
Remenlis , ut me monuit vir dodiflimus Joann.
Mabillonius.
M os erat primis Ecclefiae faeculis Clinicos ad nul¬
lum Clericatus gradum admitti. Id liquet ex Epi-
ftola Cornelii PP. ad Fabium Antioch. n. 6. ubi
de Novatiani ordinatione : Intercedebat omnis cle¬
rus , & multi ex laicis, ex quo non liceret eum , qui
quemadmodum & ille in lectulo urgente morbo perfufus
fuijfet , in clerum aliquem ajfumi. Verum rogavit Epi-
fcopus , ut eum unum ordinare Jibi permitteretur. Sed
difciplinae hujus feveritatem, aliquanto poft Cor¬
nelii aevum,temperavitNeocaefarienfeConcilium,
hominem in ledo perfufum non ab omni Cleri
gradu , fed a prelbyterio duntaxat excludens : Si
quis agrotans fuerit illuminatus , inquiunt Patres
can. 1 z.nonpotefi in Prefbyterum evehi > fides enim
ejus non efi ex infiituto , fed ex neceffitate. Additur
ibid. exceptio : Niji forte propter confequens ejusfiu-
dium & fidem hominumque raritatem. Haec fere poft
D. Petrum Coufiant Ep. Rom. Pont. to. 1 . c. 1 5 5 .
Negat porro Hieronymus Mercurialis lib. 3.
Variar. led. cap. 22. Clinicorum vocabulum ipfis
aegrotantibus efte tributum a veteribus Scriptori¬
bus : Hippocratem quidem 1 . de Morbis, decum¬
bentes , KKivomTuc vocafle , & Plutarchum ac A-
thenaeum uxivovptsc : at ubi xxmudc dicant non le-
gifle. Probat ibidem Clinicos vocatos Medicos , a
Chirurgis & Empiricis eo modo, atque etiam
magis , antiquitus fuiflfe fejundos, quo tempo¬
ribus noftris Phyfici nuncupati ab iifdem Chirur¬
gis & Caeretanis vocatis feparantur. Medicus Cli¬
nicus , Chirurgus ocularius , in vet. Infcript. apud
Gruter. 400. 7. VideScalig. adAufon. 1. z.c. 4.
^ CLINODIUM, Idem quod fupra Clenodium, Res
pretiola, Gall. Bijou. Miracula S. Wernheri tom.
2. SS. April. pag. 720. De quorum numero viderit
quamplurimos ipfum S. Wernberum fuppliciter cum
muneribus devotifque orationibus venerabiliter honora¬
re , cum auro & argento , Clinodiis ex cera & magnis
& ponderojis,
CLINTINNA. Gloflae MSS. in Prudentii Apotheo-
fin , ex Bibi. S. Germani Parif. Scutulatam veflem
appellat orbiculatam } q-uam rufiici Clintinnam vocant .
697 CL1
Ubi GlolTae Iionis Magiftri : Scutulis , variatis :
[attulatis veftibus , pro omni vejic opere vario inter¬
fecta ponitur.
CLIOPHEDRUM Grace dicitur fella plettilis qua
vulgo Valdeftolum dicitur. Sic in Glolfis ad Carmen
de laudibus Berengarii apud Muratorium to. 2.
p. 40 9. coi. 2 . Legendum ut infra , Cliothedrum.
^ CLIOSUS, Inclinatus. Vetus GlolTar. Sangerman.
MS. num. 5 o 1. Legendum Clivofus, velf. Clinofus
ut Clinatus a Clinare.
<([ CLIOTHEDMUS. Vide Cliothedrum.
CLIOTHEDRUM, CleothLdrum, Sella plicatilis ,
feu plettilis , uti vocatura Gregorio M. lib. 1 o.
Epilt.z 3 . quae claudi poteft. Vocabulum exGrae-
co kKuu> , Claudo , & ecTpac, Sella , male compagium
& concinnatum. GlolTae MSS. Exedra , vel Clio-
tbedrum , fedes Epifcopalis. Papias : Cleothedrum ,
. in quo pluma (lernuntur fefforis. Panegyricus Beren¬
garii Imp.
.... Poftquam confeenderat omnem
Adfcenfum , aureolo Praful [urgens Cliotbedro ,
Ofeula figit ovans , dextramque receptat amicam.
Ad quem locum GlolTa quae in MS. adfcribitur :
Cliothedrum , Grace dicitur fella plettilis , qua vulgo
Valdeftolum vocatur. Eulco Carnot. lib. 3. Hiftor.
Hierdfol. cap. 61. Confidente autem Boamundo [u-
per Cliothedrum futim Principe effecto , diploideque de¬
centi fflma veftito , &c. Hiftoria Epifcopor. Autiliod.
cap. 4 5 . Cliothedrum optimum auro argentoque con¬
fer utturn. Occurrit praeterea in Notis Tyronis pag.
164. Ex his emendanda Hiftoria Tranflationis
S. Sebaftiani n. z6.Ut Clothetro [edebat , violentia
[omni [ttbito deprimitur, [& A<fta SS. Junii tom. 2.
pag. 304. C. de B. Bardone Archiep. Sed dedit
videlicet Kliotetram regio decore pr¶tam. Alias ,
ut obfervat Editor , Cliotbedmus. Ubique] legen¬
dum Cliothedrum , ut apudFridegodum in VitaS.
Wilfridi cap. 4.
Sedis Apojlolica vifo primum Cliotbedro.
CLIPANICANA Major , Scripturae genus. Vide
Scriptura.
^1 CLIPEARE , Contegere. Vet. Glofif. San-German.
MS. n. 501. Legendum cum Laurentio in Amal¬
thea Clypeare , Clypeo munire , armare. Pacuvius
apud Nonium 2. 145 .Chlamyde contorta afiuCly-
peat brachium.
^[CLIPEOCENTRUM, Infigne [cuti in clipei centro,
apudMartinium inLexico. Vide Stewich. ad Ve¬
getium lib. 2. cap. 18. & inhzClypcocentrus.
CLIPEOLA , Anulus Vet. GlolTar. Sangerman. n.
501. Papias. MS. Clipeola , Annulus , vel rotula.
^[CLIPEUS. Vide Clypeus.
CLIPPALICANA Galeata. Vide Scriptura.
CLIPSTERIZARE , Per foramen in anum aliquid
immittere. Papias MS. Legendum effet Clyfteriz.arc
a Graeco xAug-wp , Clyfter, Clyfterium. Cael. Au¬
rei. Acut. 2. 38. Phlebotomare & Clyflerireare.
CLIQUETUS, PelTulus verfatilis , Gall. Loquet",
alias Cliquet. Conftitutiones Domni Valentini
Prioris de Charitate an. 1416. Refettorarius fem-
per teneat hoftium refettorii claufumcum Cliqueto.
CLISCISCERE , Disjungere. Papias MS. cum ve¬
teri Gloflario San-German. MS. n. 501.
CLISSU S, eft Vis occulta hinc inde vagans redienfque,
ut virtus radicis primum in caulem deinde in radicem.
Roch le Baillif in Di&ion. Spagyr. Petrus Pote-
rius in Pharmacopoia Spagyrica: Cliffus , Unio qua¬
dam omnium virtutum cujufeibet planta , in tribus pri¬
mis [ubfeantiis exfifeentium , [ulphure , fale & mercu¬
rio y ex fingulis plantarum partibus feorfim eduttis.
CLI 698
^ CLISURA, f. pro Cl au fur a, Anguftus montium
aditus. Adta SS. J unii tom. 5 . p. 1 8 8 . de S. Joan-
neEpilc. Gotthiae: Intercedere montes Caucafios, in
iifque effe Clifiras „ feu angufeum tranfitum , conflat ex
Theophane.
CLITA , Crates. Vi deClida ipoffGeia.
CLITONES,non modo Regum primogenitos, quod
vult Spelmannus , fed univerfim filios omnes ,
appellarunt Anglo-Saxones, tanquam KAsitoJ? , id
eft, inclytos , claros. Lexic. Graec. MS. Reg. ka«j-
tc'c, 0 iVcTo^c;. Joannes de Janua : Clito, filius Re¬
gis, vel Imperatoris , qui multa refplendet nobilitate , d
cluo , cluis , pro fplcndeo. GlolTae Saxonicae JEifrici :
Clito, ^Etoelin^. In Charta Ethelredi Anglor. in
Additam, ad Matth. ParE pag. 158. Ethelflanus ,
Ecbrytb, Eadmtmdus , Eadvoard , Eadvoig, & Ead-
gar , cum Clitonis epitheto fubfcribunt , qui in
aliis , quas laudat Watfius ,[c Regis filios appellant.
Exftant apud Seldenum in Notis ad Eadmerum
Eadgari Regis Statuta pro Reformatione Mona-
fteriorum, qua; m hunc modum fubicribuntur :
Ego Eadgar , &c. Ego Eadmund Clito legitimus pra-
fati Regis filius crucis fignaculum infantili florens a-
tate propria indidi manu. Ego Eadvoeard eodem Rege
Clito procreatus prafitam patris munificentiam crucis
figno confolidavi. Radulfus de Diceto inAbbrev.
Chron. an. 1037. Innocentes Ciitones Aluredus , &
Edvoardus Ethelredi Regis quondam filii : qui Clitun-
culi dicuntur Simeoni Dunel. de Geftis Regum
Angi. an. 1017. Rogerus Hovedenus ann. 9 8 .
Clito Ethehv ardus Regis Eadvoardi Germanus . . . de-
funttus efl. Videeumdem an. 957. & pag. 436.
43 8.Simeon Dunelm. de Geftis Regum Angi,
an. 860. & 866. Elfredus Clito. Ann. 866. El-
fredus , id efl , Clito Adeling : ubi emendat Somne-
rus , Elfredus Clito , id efl , Adeling. An. 955. Cu¬
jus fratruus Clito Edvius , Regis fcilicet Eadmundi ..*
filius. An. 957. Suus germanus Clito Eadgarus ab iis
Rex eligitur. Ordericus Vital. lib. 5. pag. 566«
Tunc Aluredus & Eduardus Ciitones in Angliaexula-
bant. Lib. 7. pag. 655. Canuttts. . . . Edmundumac
EduinumClitonem Educi dolis peremerat. Lib. 8.p«
6 7 2 . de Henrico poftmodum Rege Angliae: Hen-
ricus Clito Conflantinienfis Comes in Angliam transfre¬
tavit. Et infra p. 6 8 9. Eodem tempore Confiantinicn-
fis Henricus Clito ftrenue regebat. Lib. 1 1 . p. 8 3 8*
de Guillelmo Normanno poftmodum Flandriae
Comite : Robertus ( genuit) G uille Imum Nothum ,
qui genuit Robertum patrem Guillelmi Clitonis. De eo
lib. 1 2. p. 8 5 4. Ibi G uille Imus Clito Rodberti Ducis
Normannorum filius armatus eft. Infra : Guillelmus
quoque Adelingus Guillelmo Clitoni confebrino fuopala-
fridum quem in bello perdiderat remifit. Eidem Guil¬
lelmo Clitonis epitheton tribuunt Chronica S. Ste-
phani Cadomenf. ann. 1 1 10. Fridegodus inS.‘
Wilfrido cap. 21.
Inferias c&fo dantes mcerendo Clitoni.
VideMonafticum Anglic. tom. i-pag. 17.203.
&c. Seldenum , & fupra in Adatingus.
f CLIVANUS. Vide Clibanus.
•|f CLIV ATIUS , Fornax. GlolT. vet. MS. San-Ger¬
man. n. 501. Lege Clivanus , vel potius Clibanus.
CL1VIOR , Nobilior. GlolTar. lfid. Lege Cluior a
Cluis infra in Cluere , nili mavis cum Martinio
Clivior effe tanquam Celfior a Clivo, qui eft excel-
fior terra.
CLOACA, Latrina, in Chronico Montis-Sereni an.
1183. Hi duo in Cloaca , qua erat m extrema parte
domus ( quae deciderat ) merfi funt. [ Sepulcrum,
in VitaS. Turiavito. 3. SS. Julii pag. 618. De-
699 CLO
votis precibus de morte ad vitam revocavit puellam ,
jam alienis ad Cloacam grejfbus properantem. ]
^Cloacaria & immunda loca , in V ita B. Caroli
Comitis Flandriaeto. i.SS. Martii p. 2,07.
'Cloacarius, Quj latrinarum Monafterii curam
habet , vel ut eft in Mamotredo ad Legendam S.
Hippolyti, jQui purgat cloacas. Vita Godefridi Co¬
mitis Campebergenlis c. 37. Sed minimum eft hoc
humilitatis indicium, quod aliquando etiam ad confutan¬
dam fuperbiam noftram Jilere nonpoffum, fe Cloaca¬
rium domus noftra humillima [eu extrema fervitute de¬
jectus exhibuit. Alias
Cloac a riu s, Atcr/xo<pu\at$;, inGlolfis MSS. CarCe-
ris cultos , fed praefertim carceris illius partis ,
quam Bajfefojfe , noftri dicunt.
Cloacare, MwAtimPjin GlolT. MSS. apud V o Ilium:
commaculari quippe & confpurcari dicuntur qui
in cloacas labuntrur. [ Fello Cloacare eft. inquinare.]
'U CLOAX , Kctva.\i<ntoi; , Canaliculus. Supplem. Anti¬
quarii. Forte leg. Cloaca.
CLOBQ. Anniverfarii Eccleliae Alaman. Refignavit
decimam perfolventem 7. maltra frumenti & 6.Cle-
bones lini. Globos forte. In Glofl. Graec. Lat. «Am-
Ck , eft cavea, ZufptTcv opvtQc; , quomodo «Awf/ov in¬
terpretatur Eultathius ad Dion. p. 1 3 5 . qua voce
utitur etiam Laonicus lib. 2. p. 40. edit. Genev.
praeter Oppiani Scholiallen laudatum aMeurfio.
% 1 . CLOCA , pro Cloaca , Si bene conjedo , Folia
major in agris,per quam eluuntur imbrium aquae.
Charta permutationis inter Petrum de Ferreriis ,
&c. an. 1 3 04. ex Archivo D. Marchionis de Fla-
marens : Confrontatis & adjacenti atis inter terram di -
Cii Domini Petri ex parte una & vineam Guilbermi Sa-
baterii verfus quamdam Clocam fupra feram.
2. CLOCA, Clocca, Campana: nollris Cloche.
Papias : Amplare, ris, (leg. applare) Cloca, fignum,
Campana. Capitul. Caroli M. ann. 789. cap. 7.
U t Clocca non baptizentur. S. Bonifacius Moguntin.
Epilt. 9. Et fi vobis laboriofum non fit , iit Cloccam
unam tranfmittatis. Ibidem EpiU. 89. Clocam, qua¬
lem ad manum habui , tua Paternitati mittere cura¬
vimus. Alcuinus Poem. 203.
Semper in aternum faciat hac Clocula tantum
Carmina , fed refonet nobis bona Clocca cocorum.
VitaS. Anfcharii ArchiepifcopiBremenlis num.
5 4. Infuper etiam , quod antea nefandum Paganis vi¬
debatur , ut Cloca haberetur in Ecclefia , confenfit.
Vita AldriciEpifc. Cenoman. pag. 1 2 6. Plenam
6 legalem v e (lituram per Cloccas & oftia fenioris ip-
fius monafterii. .. folemniter fecerunt. Hariulfus lib.
2. Chron. Centul.cap. 10 .Cloccaria auro parata
3. Clocca optima 1 5. cum earum circulis , fella 3.
Vita S. Remberti Archiepifc. Bremenf. n. 8. Si¬
gnumque Ecclefia unum , quod nos Cloccam vocamus.
Tabular. S. Remigii Rhemenlis : Cloccas 3. de me¬
tallo t. de ferro. AnonymusThuanus MS.
Dic Cloquam turris , fcalam , teftamque limacis.
A Saxonico Clugga deducit Somnerus; alii a Ger¬
manico Clocke , Campana. Jacobus Bourgoing lib.
de Orig. & ufu vulgar. vocum pag. 66. a Graec.
niuXtnut , vocare : vel a glocitu gallinarum , &c. An-
glo- Britannis , Clocc , elt Horologium , Cloch ,
Campana , nola , Clochdy , Campanarium. Apud
Somnerum in GlolT. Saxonico , Cloccan , ell glo¬
cire, glocitare, lingultire, bombum live fonitun*
edere : fed has fbrtean voces a Germanico Clock _
hauferant Anglo-Saxones , atque hi etiam a La¬
tino , Glocire , vel potius ab ipfo fonitu.
Cloqu em annu s , Prefbyter , cui Campanarum
Ecclefue cura, eafque pulfare incumbit: ita etiam-
CLO 700
num appellatur , in Ecclefia Ambiancnii. Tabu¬
larium Epifcopat. Ambian. an. 1 3 27. Item fuper
alia captione Thoma Cloquemandi & fex pulfatorum
dictarum Campanarum , &c. Ita didus quali horna
Campanarum. Id enim fonat vox man. Ubi obfer-
vandum praeterea dici praefedum caeteris pulfa-
toribus. [ Statuta MSS. Capituli S. Audomari :
Cloquemannus qui in Eigiliis & Commendationibus te¬
nebitur folemniter pulfare, habebit quatitor folidos Pa-
rifienfes. Item cum ad Prapofitum pertinet ponere Cu-
ftodes , f ilicet Majorem & Minorem & Campana-
rium Gallice , Cloqueman , cuftodire , vel facere cu -
ftodire periculo fuo jocalia , Reliquias , &c. ] Vide
Campana & Campanarius.
f Clocquemani, Pulfatores quilibet Campana¬
rum. Obituarium Ecclelise Morinenlis fol. 34.
Habebunt Clccquemani Ecclefia onus ipfttm accenden¬
di & extinguendi finito dido Salve. Et fol. 3 9. v°.
Clocquemanis ad onus titubandi groffam campanam
ut moris eft , 12. den. Occurrit ibid. fol. 3 6. & 42.
G l og g a, Idem quod Cloca , Campana. Antiq. Ful-
denfes lib. 1. Tradit. 4 6. Duo tintinnabula , una
Glogga, duo fcrinia. Lib. 2. Tradit. 39. Glocka 4.
& unum tintinnabulum , &c. Rhabanus in Epift. ad
Simeonenr Mitto vobis unam Gloggam, & unum tin¬
tinnabulum. Ita etiam Eigil in Vita S. Sturmii Ab-
bat. Fuld.cap. 24.
G l o c c a , in Vita S. Wnebaldi Abbatis Heidenhe-
menfis cap. 2 5 . Illa Glocca in Ecclefia fine manibus
hominum ....fe commovere coepit.
Cioccum, in VitaS. Bonifacii Archiep. to. 1 .
SS. Junii pag. 472.
% Clo c h a, in AdisS. GolvenniMSS.& apudLind-J
wodum Provinciali Cantuar. p. 1 2 3-. Clocha ban-
ni , quae pulfabatur dum Princeps viros nobiles
ad militaria munera convocabat , apud D. Brujfei
to. 2. deFeudorum ufu pag. 721.
. K l o c k u M,in Vita S. Liobae Abb. c. 6 . V ide Croce ai
Clocarium , Cloccarium , Gall. Cloch er J
Campanarium. GlolTse MSS. T oral , fedes vel Clo¬
carium, vel longa mappa. Vita Aldrici Epifcopi Ce-
nomanenlis num. 44. In profata feniore & matre
Ecclefia Civitatis duodecim figna ex metallo optime
fundere, & firmare ftuduit , quo in jam dici a Eccle¬
fia decenter in Clocariis collocavit. Ademarus Caban.
Ibidem Clocarium incoeptum eft. Gaufredus Volien-
fis lib. 1 . cap. 40. Signa Clocarii , clauftra , officina,
.... igne cremata funt. Adde cap. 66. Chron. Do-
lenfe ann. 1210. Cecidit Clocarium Dolenfe. [ Ha¬
riulfus in Vita S. Angilberti Abb. inter Ada SS.1
Benedid. fec. 4. part. 1 . pag. 1 1 6. Cloccaria au¬
ro parata tria, clocca optima quindecim , &c.] Occur¬
rit prceterea non femel apud Henricum Knygh-
ton. in Chron. & in veteri Charta apud Puricel-
lum in Ambroliana Bafilica p. 668. 671.673.
[ necnon etiam in Chron. MS. Y therii Monachi S.
Martialis Lemovic. ad ann. 1214. inter Fragm.
Hili. Stephanotii nollri to. t. & in antiquo Rege-
llo S. Martialis Lemovic. an. 1222.]
Clo c HERiUM,apud Nangiumin Chron. an.128 3 .
[.& in Charta vifitationis Monafterii Caftrenlis
an. 1 26 1 . ex Archivo S. VidorisMaflil. ]Cloque-
n«w,apud Gariell. in Epifc. Magalonenfib. p.14 3 .
Clocherii Abbas, Idem qui Cloquemannus ,
in Charta Ecclefiae Anicienf. ann. 1312. Vide
Abbas Clocherii.
f Cloquerium Ecclesiae , apudEdm. Mar->
ten. to. i.Anecd. coi. 783.
3. CLOCA, Vellis fpecies , quae equitantium &
peregre euntium propria fuit : iic nuncupata
7oi CLO
quia forte campanaj aut circuli , uti apud Grceeos
Cyclas , fpeciem referebat , quae in fuperiori par¬
te flriflior, in ima largior , circulum quodammo¬
do formabat , cujufmodi Flandrcnfes Domicellae,
utuntur. Anglictiamnum Closke pallium vocant.
Statuta Hofpitalis S. Juliani, in Additamentis ad
Mattii. Paris pag. 16 4. In equitando Cicca rotunda
competentis longitudinis , capcllo nigro , freno , calca¬
ribus , bolis , & aliis ornamentis utuntur. Statuta Syn^
odalia Guillelmi Majoris Epifcopi Andegav. ann.
1298. Inhibitum ( fuit ) ne Abbates , Monachi t
Priores , & alii Religiofi , qui fe eundum inflit ut a ma¬
jorum cappas claufas de panno nigro deferre tenentur ,
houcias & Clochias deferre praf umerent , &c. Occur¬
rit ibi rurfum.[Tcflamcntum Pauli Epifc. Maffil.
ann. 1 4 3 3 . ex Archivo cjufd. Eccl. Item legamus
Clochtam nefiram , tunicam tufiram raflacii foder at am ,
&c. J Charta fundat. Pdofpitalis S. Joannis in ci¬
vitate Cowentriae in Angi. tom. 2. Monafl.Angl.
pag- 4 3 o- Sorores velo albo utantur cum togis & man¬
tellis talaribus , vel Clochisclaufis , cum proficifcuntur ,
quibus etiam 3 ubicumque fuerint extra domum religiofe
utantur. Concilium Londinenfe ann. 1342.^11.
2. de Clericis : Epitogiis ac Clocis farratis uti .
non verentur. Concilium Andegavenfe ann. 1 3 6" 5 .
can. 2 0. de iifdem : Nec clamydes fixas fuper Imi-
rieram , fed claufas , largas , longas & honeflas , nec
Clocas , fericatas five confutas de ferico alterius colo¬
ris quam fuerint Cloca, , vel mantcllus ficu cappa , de¬
ferant. Cap. 1 9. Rotundellos appellavit :ex Gallico
forte Rondeanx. Computum Stephani de la Fon-
lainc Argentarii Regii an. 1351. Capite des Peu-
r.es & Founurespour le Duc dIOrleans. Pourfourrer 2 .
paires de rcbes de 4. garnemens cbafcune , &c. Pour
les 2. furcos de chacune robe z.fourrures de menuvair
tenant chacune 240 .ventres , manches 5 o. cbaperon
100 . & la Cloche 280. Infra : Pour feurrer fa ro¬
be de Noel , &c. Pour les deux furcos deux fourrures
de mena ver , tenant chacune 240. venires , pour man¬
ches 50. pour lechaperon 100. & pour la Cloche 306.
Alibi : Une livi e d’or de Chippre en canet pour faire
r ubans aux Cloches de Noffeigneurs. Ibidem : Pour 8 •
letices a povrfiller les Cloches dlicelles robes. Compu¬
tum incipiens 28. Aug. 1350. Pour tondre deux
marbres bruns de S aint Orner , pour faire Cloches d che-
vaucher aufdites Damoifelles. Vide Rojuntlellus.
CLOCERIUM , Dimidius denarias. Ugutioni.
1 . CLOCHA , Campana. Vide in Cloca 2.
2. CLOCHA,Clochia, Vellis genus. Vide Cloca 3.
f CLOCP1ER IUM. Vide in Cloca 3 .
f CLOCHONTI, Pulfans .Clochot. Pulfat. Vi¬
de Pulfare figna, campanas.
CLOCIRE. Alexander Iatrofophifla lib. 1. Paflion.
c. 1 o 2. de lignis Hydropifis : Afckiiem ergo fcias
cum venter repletus humoribus , quaji in utre aliquo
hucillucquc commoto Clociendo decurrit. Ubi Glolfae
MSS. Cicco , clocis , verbum factitiam : clocit caiim
venter in afehite , id cft , fanat ficut aqua in utre. Ve¬
tus Epigramma lib. 4. Epigram. veter.
Percutit & frangit vas , vinum defluit , anfi
Stritta fuit ,glut glut murmurat unda fonans.
CLOCQU EM ANI, Pulfatores Campanarum. Vi¬
de in Cloca 2 .
% CLO DE , Clam , occulte. Papias MS.
^ CLODELLUM, in Chartis Dumtenfibus efl Pra¬
tulum claufum aut etiamquilibet parvus fundus
fepibus vel muris claufus. Codex cenfualis Calo-
montis. Item unum Clodelltm prati Jitum , &c:
«j CLODIC1UM , idem quod Claufum , Ager fepi¬
bus vel muris claufus. Donatio anni 1 2 05. apud
CLO 702
Lobinellumtom. 2.Hifl. Britan. coi. 389. Dono
iterum totum Clodicitm meum dellarbaftre , & totum
Clodtcium meum de Hero infula , quod vocatur Clodi-
cium domina, Gelofe, & terras qua dicuntur les 1(1 e as
dicto Clodicio proximas.
f CLO DIS. Vide Clodus.
CLOD1T. Papias : Clodit, fabricat , excutit.
CLODUS , pro Claudus , in Edi&o Rotharis Regis
Longobardor. tit. 121. §. 1 9. ubiLexLongobard.
lib. 1 . tit. 6. §. 6. Claudus praefert. [ Murator, ex
MS. Cathedralis Mutin. legit Clodis.] Noftriolim
Cios , hac notione efferebant.
CLODW1TH. Charta Henrici I. Regis Angi. tom.
1 . Monadici pag. 133. Retineo etiam in dominio meo
meas domos villa , . . . & habeant focam , facam , &
tol & theam , & infangenetbef & gritbbrith & bam-
focne , & Clodwith , drfortall , &c.
CLOEA, Crates, Gall. Claie, alias Cloie. Vide in
Clcia.
CLOERIA. Libertates MSS. Villae S. Defiderii in
Campania an. 1228. Retinuimus autem nobis infra
leucam b annat am furnos, molendina , halas , Cloerias ,
& flaulos , & hac bannalia erunt domino , nec aliquis
pr ater quam nos infra leucam b annat am furnos , mo¬
lendina , Cloerias , halas habere poterit , exceptis Cloe-
riis qua tempore lirer arum iflarum infra leucam b an¬
nat am confetta erant. Ubi Cloeria videtur fumi pro
Clauferia , feu loco claufo.
CLOES , Pluvia , vel navigium , in GlolT. Ifid. Folles ,
vel pluvia , apud Papiam , & Ugutionem. [ Con-
flantienfis , Clues , Folles , pluvia. Monflra haec
funt , inquitGroevius , quae ego non domo.]
CLOGG1S Stanni , Mafla flanni fc didla , nifi
fallor , quod ad inflar Clogga vel clocca feu cam-
panulae fit exterius efformata. Charta Elenrici VI.
Angi. Regis pro Olivero Batirfby Armigero: Li¬
centiam dedimus prafetto Olivero , quod. . . quingentas
pecias five Clogges fiav.ni . . . abfque c efl ama . . . ducere
& c artare valeat. Vide Cloca 2.
CLOIA , Crates. Vide in Cteia.
CLOPPUS , xwAc'? in GlolT. Lat. Graec. [ ex kwa «V??,
inquit Martinius. ] Hinc noftri Cl opiner , proC/^«-
dicare. Lex Alamannorum ex Cod. Corbionenfi
apud Baluzium cap. 6 5 . §. 3 i.df quis alium inge-
nucnlo placaverit , ita ut Cloppus permaneat , &c.
Editus Claudus habet. Capitulare de Villis c. 2 3 .
Et habeant ( Judices in unaquaque villa ) quando
fervierint ad canes dandum, boves Cloppos , non lan¬
guidos , & vaccas , five caballos non fcabiofos t aut
alia pecora non languida : ubi legendum , non clcp-
pos. Philippus Mouskes in Carolo Magno :
Et h commanda que tout cel
Nc franc , ne fierf, ne bon , ne vil ,
Ne Clop , ne rous , ne blanc, ne noir ,
Oui vourroient d Ais manoir ,
De tous ufages fufem frans ,
Joannes Le Gcgue in Hifloria MS. Principum dt
Deois in Biturigibus: De fon efpee tellsmenr le frap-
pa ou pie devers le talon , que tout h temps de fa vir
en va clocher , & pour ce fufl appelle le Cloup dt
Chauvigni.
^ CLOQUA, Campana. Vide Cloca 2.
f CLOQUEARE Crystallinum, Madula cryflalli
ad inflar turriculae , Gall. Clocher, efformata. Pro-
ceiTus venerab. Mariae de Malliaco to. 3 . SS. Mar¬
tii p. 7 5 5 . Duos dentes fibi contulit & donavit una
cum Cloquearibus cryflallinu, ad faciendum unum vaf-
culum pro dentibus pradictis honorifice reponendis. .
f CLOQIJEMANNU S, Pulfator campanarum. V i-
de Cloca 2.
703 CLO
% i. CLOQUERIUM , Carnpanile. Vide in Cloca 2,
2. CLOQUERIUM, Cochlear , ut puto. Stattita
Monafterii Lirin. MSS. ann. 1453. Item tenetur
providere coquina parafidibus , pifforiis , grafeleds &
Cloqucriis tam magnis quam parvis , ollis , &c.
CLO RES , let avi/acx;. GloiT. Lat. Graec. fjapix
ventus.
^ CLOSARIUS, ab antiquo Gallico Clofier, Cuftos.
Chartam Tetbaldi Comitis Blefenfis in Chartu¬
lario Dunenfi fubfcribunt poft alios , iVtllelmus
de Coldreto , Lotberius famulus deCamartio, Albericus
Clofarius.
% CLOSELLUS, f. Agellus claufus fepibus vel mu¬
ris. Vide locum in Salorgia.
CLOSTRUM , Clauftrum , KAuSpcv, in GIolT. Graec.
Lat. Ibidem , fcXeiJWo/c? , Cloftrarius.
f CLOSTURA , Septum, Gall. Cloture. Charta Ro-
berti Rotomag. Archiep. in Hift. Harcur. to. 4.
pag. 1386. Itaque confirmamus eis in prini 0 locum &
fejjionem ipfius Coenobii. . . omnem terram circa nemus ,
Jicut Clcftura protenfa cft. Similia habes ad calcem
ejufdem tomi in Charta Nicolai d’ Eftouteville pro
AbbatiaS. Mariae de Valemont.
^1 CLOSUM, Closus , Gall. Cios . Locus fepibus vel
muris claufus. Litterae Vicarii Archiepifcopi Ro¬
tomag. in Tabulario Calenfi p. 190.au. 1206.
Recipiant de catero .... tertiam partem unius donarii
de fuo Clofo. Charta Richardi Regis Angliae pro
Abbatia de Bono-portu in Hift. Fiarcur. tom. 4.
p. 1 414. Dedimus etiam omnes vineas , quas habeba¬
mus apud Guanerem cum pertinendis fuis & totum Cio -
fum de Lere cum fuis pertinendis. Enumeratio red¬
dituum Ecclefiae Nobiliac. apud Stephanotium
Tom. 3 . Antiquit. Piftav. MSS. Clofus , ubi vinea
folebant coli , proprie cft Abbatis. Pluries occurrit in
Regefto 8 7. Chartophylacii Regii. Vide Claufum.
^ CLOTHESAKKES , Species panni feu telae ru¬
dioris, Anglis enim Sack^-clotb eft Saccus feu ci¬
licium textum. Charta Richardi II. Regis Angi,
an. 1 393 . apudRymer. to. 7<p. 745. pro Duce
Britanniae : xv. ulnas de blanketo , xv. ulnas denigro ,
"xvi. fellas , x. Clotbefakftcs , duo paria cof rarum.
CLOYPHA , Tegmen capitis. Vide Cuphia lin. Hoc
porro tegumento.
f CLOYSIO. Vide Claufio .
CLU ARIUM , Locus ubi ferrantur equi , a clavis ,
quos Galli Clous vocant. Hiltoria Fundationis
Prioratus Wellebecenfis in agro Nothingamenli
inAnglia. to. 2. Monadici A nglic. pag. 5 98.7V-
w.it duas carucatas terra de Dcmino Rege in Capite
pro tali fervido ; deferendo palefridum Domini Regis
fuper quatuor pedes de Cluario Domini Regis , quo-
tiefciimque ad maneriim futim de Alaunsfeld jacuerit:
& fi inditu det palefridum Domini Regis , dabit ei pa¬
lefridum quatuor mare arum. Ubi inclaudare> eft no-
ftrum Enclouer. Species porro Sergenteria hifce
verbis deferibitur.
CLUBUM , Graecis Recentioribus xXofec&xXssCc?,
Cavea , carcerchlatratus. AdaSS. Februarii tom.
2. pag. 772. in VitaS. Auxentii Archimandritae
exGentiano: ffufflt eis adifte are Club um extra cel-
lamfmquo edam fuit inclufus. Flenfchenius habet:
fjufftt eis adifte are parvam cellam & feram extrinfc-
cus apponi cella , in qua edam fuit inclufus. Graecum
eft : txtteuiriv uuroic xtXXlov olxod c/aria-oti /amaov , net 1
xXcvCov efjaBi v Tb xeXX<« , ev J ^ d.7rtxXei<rSn. Flinc pa¬
tet Graeco magis congruere verlionem Gentiani.
Iterum legitur vox xXcu£c? procellula in ead. V ita.
CLUEO. ANCUS. Vide poft Cluere.
4 CLUEDE , f. quoddam pondus. Codex MS. con-
CLO 704
fuetudinum Eccleftoe Colonienfis e Bibi. Cathe-
dralis Atrebat. Ad lumen dormitorii xxix. Cluede
fepi , id eft , febi.
CLUENCUS. Vide Clue clancus po ft. Cluere.
CLUERE > Pollere , excellere , vigere , protegere , Pa¬
piae. Zixylanes EpifcopUs Toletanus in Vita S.
Ildefonfi Epifeopi Tolet. Cujus fatim virtus enu¬
cleata Cluens in fede Romulea refulfit. Epitaphium
Aligcrni Abb. Calin.
Nativa bonitate Cluens fummus & inclitus orbi.
Dudo in Praefat. ad A&aNorm.
Jftuft bonitate Cluens & pietate.
Occurrit apud veteres Scriptores non femel. [Gla¬
ber Rodulphus Hillor. lib. 3. apud Duchefnium
to. 4. Hift. Franc. pag. 29. Jj)uod ( Monafterium
Cluniacum ) ex fitu ejufdem loci adclivo atque hu¬
militate f r litum eft nomen : vel etiam quod aptius illi
congruit 'a Cluendo ditium , quoniam Cluere crefcere
dicimus. ]
Cluis. Gloftkr. Arabico-Lat. Cluis, nobilis. Pane¬
gyricus Berengarii Augufti ;
Stoicus hic nofter , Cluibus quia pollet Athenis.
Vita S. Gudilae Virg. n. 21 .Ut decebat per fonam
Clueniijftma propaginis.
Cluentia. Jonas in Praefat ad V itam S. Colurn-
bani : Seu plerorumque , quos Cluenda memorabiles
reddit. Et infra : Cluant alii fi dignum imitatione
quid gejferint.
Clu vior. Nobilior , Ifidoro & Papiae.
PRjECLUis, Incljtus , valde gloriofus , eidem Ifido¬
ro. Aliae Gloflae : Praclues , pranobiles. Pracluibus ,
honeftts. Martianus Capella lib. 1.
Paret Pracluibus libens profatis .
Dudo lib. 3., de Morib. Normannor» Richardus
juvenis Prae luis. Utitur etiam Thiotfridus lib. 2.
cap.
Clveclancus, Gloriofus, famofus. Vox com-
pofita ex Cluo & Klang Germanico , fonitus ,fonust
clangor : Cujus gloria & laus per hominum ora
cum fonitu volitat. Fortunatus lib. 6.carm. 12.
Nunc cape parva cate, & pollens Clueclance Dynami
Clare decore tuo , clare favore meo.
Quae quidem vox reftituenda etiam videtur lib.
6. carm. 22.
Promptus in effectu Sigoalde benigne Cluence.
Hodie edit. Clienta: tametfi non diffiteor Clien->
ta veteres, atque adeo ipfumSidonium dixifle pro
Cliente. Vide Savaronem ad lib. 2. ejufdem Sido¬
nii Epift. 2.
CLUES. Vide Cloes .
CLUIS. Vide in Cluere.
^ CLUISELLUM , Agellus claufus in quibufdam
Inftrumentis Dumbenfibus. Vid eClodellum.
CLUNA , Simia. Feftus : Clunas, Simias a cluni¬
bus tritis dilias exiftimant. Adjeftive fumit Faber
in Thefauro, Clunas fimias}&c. at fecus alii. Vide
Clura.
CLUNABULUM , [ Clunaclum , Clunaculum. ]
Papias , ex Ifidoro : Clunabulum , ditium quod lige¬
tur ad clunem , id eft , pugio. Eft enim parvus gladius
lateri adharens , vel fpata. GlolT. ^Elfrici Saxoni-
cura: Pugio , vel Clunabulum , ptae-p li Septe , vel
hypepex. [ Feftus : Clunaclum , Cultrum fanguina-
rium dittum , vel quod clunes hoftiarum dividit , vel
quia ad clunes dependet. Gellius eadem notione
ufurpat Clunaculum. Vide Cluniculum. Graeci re-
centiores appellant 'arapajuwp/ot'. J
CLUNAGITARE. Catholicon Armoricum: Lae -
z.aff, Gall. Clunagiter , Lat. Clunagitare. [Arraori-
cis Lae7.aff eft Relinquere, dimittere. ]
«g CLUNAR,
7o 5 CLU
<J[ CLUNAR , 'KpiQw; >\i7ru(>ov. Gloir. tat. Gr. Hordei
corticula. Fefto , Clum& , Folliculi ordei.
CLUNI ACENSiS Moneta. Vide Moneta Fu¬
ronum.
CLUNICULUM, Eniis , Spatha , fplendona', quod
pendeat a clune , vel quod defendat. Et Cluniculum
etiam dicitur foramen quod fit in camijits feminarum
circa inguina , vel generaliter quod fit in pannis earum
circa latus. Ugutio , a quo haufit Joannes de Ja-
‘ nua. Clunaculum habet Fetius, [ mihi Clunaclum ,
ut in Clunabulum. Ifid. GlofT. Sica , Cluniculus ,
mach&ra , fplendona.]
CLUNIFRAGIUM. Gariopontus lib. i. cap. i z.
de Melancholia : Et fit ex veneni potu , vel canis ra¬
bidi morfu , vel ex frequenti Clunif 'ragiorum feu cali¬
dorum antidotorum acceptione.
^ CLUPEUM. Vide Clypeus.
^[CLURA, Simia qiu cum cauda efl. Vetus GlolF.
San-German.MS. n. 5 o i .Ex pa, Cauda carens
deducit Faber , apud quemGlolF. vet. Clura, l -
6 axe?. Cluria , x-y ao7r*'0»xo« . Supplem. Antiquarii : Clu¬
ra , xepximiQmios , 'srtQwioe , Simia.
1. CLUSA , Idem quod Claufura , Angutlus mon¬
tium aditus. Charta Aitlulfi Regis Longobard.
an. 75 3. apudUghellum to. z. pag. 1 o 7 .Inqui-
bufibet locis & civitatibus feu Clujis regni noflri.
Eginhart. an. 817. Omnes aditus , id efi , Clufas ,
quibus in Italiam intratur , impojitis firmavit pr&fidiis.
Luitprandus lib. 1. cap. z. JfJuibufdam namque dif¬
ficillimis feparata ( Hungaria) a nobis erat interpo-
Jitionibus , quas Clufas nominat vulgus. Eadem habet
cap. 5. ut <Sc Adelbodus Trajedenfis Epifc. de
Geltis S.Henrici Imp. p. 459. Lambertus Schaf-
nab. ann. 1077. Omnes vias , omnefque aditus , qui
ad Italiam mittunt , quos vulgato nomine Clufas vo¬
cant, appojttis cufiodibus anticipajfe , &c. Chron. Hil-
desheimenfean. 1133. Cum ad locum quendam per-
vemffet, qui propter Jitus angufiiam Cius , quaji pra-
clufus vocatur : quippe ex una parte exceljijjimo monte
adjacente , ex altera parte profundifjimo flumine cur¬
rente , via in medio 4. feu 5 . itiner antium Jimul fpa-
tio patente. Ditmarus lib. 6. Montem Clujis fuperpo -
Jitum occupabat. Superetl etiamnum cattrum Clu-
f& nomine in prseruptis & altis Rhodano immi¬
nentibus taxis potitum , de quoHitloria Epifco-
por. Autifiod. cap. 54. & Rhellicanus ad Csefaris
lib. i . de Bello-Gall. illud idem quod Ennodius
Clufuras vocat.' Utuntur praeterea hac voce Nico¬
laus I. PP. Ep. zy. Anatlatius in Stephano III.
PP. p. 84. 26. Annales Francor. an. 7 5 5 . 77 3 .
Fredegarius , Hincmar. Opufc. 9. cap. 6. Arnol-
dus Lubec. lib. 7. cap. 20. Edit. Lindenbrogii ,
Rolandinus in Chron. lib. 4. cap. 1 3 . Milo in V i-
taS. Amandi Epifc. Trajed. num. 6. Metropol.
Salitburgenfis to. z. pag. 208. Chron. Petri IV.
Reg. Arag. lib. 3 . cap. 22. &C.
Non folum angutli montium aditus olim didae
funt Clufa , fed quandoque etiam munitiones &
folTae quibus caftra circumdabantur aliaque loca
opportuna. Id conjicere eft ex Anaftalio & aliis
sevi medii Scriptoribus ; ait ille locis indicatis :
Subito aperiens Clufas fuper eos diluculo cum plurimis
exercitibus irruit . . . Ipji vero Franci introeuntes Clu¬
fas cunctum fojfatum Longobardorum . . . abfiulerunt.
Quare fubfcribimus Pithoeo Subfeciv. lib. 1. cap.
14. dicenti : Imperatores Romani habuerunt in limi¬
tibus ra qua ipji Clufuras appellant. Pofie-
r iorum temporum Scriptores , ut Luitprandus , Ado ,
Sigebertus , c at eri que fere ejus ordinis , Claufas , Clufas
& Inter pojitiones vocant. Id quidem ab Hadriano
Tom. II.
CLU 706
inftitutum videtur, de quo ^Blius Spartianus fle
feribit: Per ea tempora & alias frequnter in pluri¬
mis locis in quibus Barbari non fluminibus , fed limiti «
bus dividuntur , flipitibus magnis in modum muralis fc -
pis funditus j altis atque connexis , Barbaros feparavit.
Ha Clufa propugnaculis quibufdam munita fuerunt ,
qua Caftra & Caftella dicuntur , unde & Caftellanus
miles alicubi nuncupatur. VideMartinium in voce
Clufura.
Clausa , in Chronico Franc. edito aLambecio
lib. 2 . Commentar, de Biblioth. Caefarea p. 3 7 a .
f 2. CLUSA, Agger , quo concluduntur aquae, GalI»
Eclufe. Charta an. 1171. inter Inftrumenta to. 4.
Gall. Chrift. coi. 21. Eo quoque tenore & fub ea con¬
ditione conceffa efi f ratribus Cifterctenjibiis ipfa poffefjio>
ut .. . neque pifcationem habeant aque ; fed ipfam
aquam , Ji voluerint , per domum vel circa eam diver¬
tant ,Jine aliqua tamen elevatione alicujus Clufe , vel
quolibet aque retinaculo. Vide Exclufa.
Cluxa, Eadem notione. Chron. Mutinenfe ad
an. 1315. apud Murator, to. 1 1 . coi. 1 1 o. Mer -
los pontis de Reno , ac ipfum pontem in tribus locis
frangendo nec non Cluxam Reni qua aqua labitur ad
civitatem.
f Clusa, Pifcaria , feu locus in fluvio ubi pilees
concluduntur. Charta Girberti pro Rotardo Ab-
bat. apudStephanotium to. 3 . Antiquit. Pidav.
MSS. pag. 328. Et in fluvium Vienna cedimus tibi
unam Clufam vel pifc at oriam cum omnibus myfieriis d
fe pertinentibus.
f 3 . CLUSA , Cellula in qua degit Monachus inclu-
fus , Gall. Reclus. Georg. Chriltian. to. x . Rerum
Mogunt. pag. 1 2 3 . & 124. ex Chronico Mariani:
In Monafieno autem erat Paternus nomine , Mona¬
chus S cotus multifque annis inclufus . . . in fua Clufa
ambiens martyrium , combuftus efi . .. folutus de Clufas
in Fulda ad Moguntiam veni. Vide Clu forium poffc
Inclujt.
CLUSARES Anguli, apud Hygenum de Limi¬
tibus. Latera Cluf aria portio qnadrata Clufiris apud
eumdem. Et cardinis omnes lapides in frontibus tn-
feribamus : reliquos m lateribus Cluftribus. Omnes
enim centuria Jingulos angulos habent Cluf ires. Id efl ,
qui centurias eludunt.
% CLU S AR1U S , Exador portorii, qui ad clufam feu
ad aditum fedet ut vedigala tranfeuntibus acci¬
piat. Locum vide in Pontonarius poli Pontaticum.
CLUSELLA, Arx, caftellulum in clufis aedificatum.
Statutum Raimundi Comitis Tolofse an. 1223.
contra Albigenfes : Et omnes cabana fufpebla d com¬
muni cafirorum habitatione remota , &fpelunca infor-
ciata , &ClufelU in locis fufpettis & diffamatis de¬
fruantur , vel obturentur.
CLUSIATICUM , Tributum quod penditur a clu¬
fas tranfeuntibus. Charta Otton. III. Imp. ann.
998. in Bibi. Sebufiana : Has igitur fupr adiit as val¬
les cum CLuJiatico , quod folummodo exigitur de valle
S aturiana concedimus. Occurrit ibi non femel.
^1 CLUSINARIA, Virgo Deo facra reclufa , Gall.
Reclufe , quee fegrex ab hominibus in clufa vivit.
Ada SS. April. to. 2. p. 7 24. A. de S. Wernhero :
Catharina de EbrenTrevirenJis dtcecejis virgo & Clu -
Jinaria in clufa B. M. Virginis.
CLUSOR, J>)ui gemmas auro concludit , in G loliis
Arabico Lat. Andreas Mon. lib. 2. Vitse S. Otto-
nis Epifcop. Bamberg. cap. 4 6. Additque defio
auri quantitatem & gemmas \ (J Clu for em conducens ,
injtgne 300. argenti marcas valiturum , ad honorem
& utilitatem Ecclejlt fabricatus efi. Vide Inclujor.
ClusorStataeuus apud Sidonium 1. 8. Ep. 6,
Yy
707 CLU
ui feras caffibus includit: verbum venatorum ,
e quo Savaro ad eurndem Sidon,
f ClusoriaArs, Quae gemmas auro concludit.
Tangmarus inVita Bernwardi apud Mabijlon.
in Adis SS. Benedid. fec. 6. part. i . pag. 203.
Fabrili quoque fcientia& arte Cluforia omnique ftru-
Itura mirifice excelluit. Ibid. p. 205. Picturam vero
& fabrilem atque Cluforiam artem , & quidquid ele¬
gantius in hujufinodi arte excogitari , vel ab aliquo in-
veftigari poterat , numquam negleltum patiebatur.
CLUSO RIA , Clusuria, Idem quod Clufa. Novella
Theodofii de Ambitu ,15- Quemadmodum fe mi¬
litum numerus habet , Cafirorumque ac Cluforiarum
cura procedat. MSS. habent. Lufuriarum.fi quod re¬
tinendum eft. Sunt autem Luforia naves armatae ,
quas in Danubio, Rheno aliifque fluminibus con¬
finiorum ditionis fuce habebant Imperatores, ad
coercendas Barbarorum incurflones. Luforiarum
cum Clufis nihil eft commune. ]
1. CLUSOR1UM, Operculum , feu quod vas ali¬
quod claudit , in Vita S. Lupicini Abbat. Juren-
fis num. 2.
2. CLUSORIUM , Idem quod Inciti forium, [feu Clu¬
fa tertia notione. ] Vide in voce Incluji.
H CLUSTELLUM , Corollarium , fequela. Bonifa-
cius Mart. Ep. 74. ex Hierolexico Macri : Et bre¬
viter Clujlella cuncta concluduntur. Frufira de fide
Catholica inaniter gloriatur , qui dogma & regulam S.
Petri non tefiatur. Pontificale MS. Gemeticenfe
annorum circiter 700. in Oratione fupra Poeni-
tentes : Et pratentorum Clujlella criminum confringe.
CLUSTRUM, KXt/V»p , in GloflT. Graec. Lat.
CLUSURA , Idem quod Claufura , feptum , in Lege
Wifigoth. lib. 8. tit. 3 . §. 14. tit. 4. §. 29.
Clusura, eft etiam idem quod Claufura , angu-
ftus montis meatus. Vide in hoc verbo.
11 CLUTUS , Nobilis inclytus , praeftans. Feftus :
C lutum ,Gr aci xXvtov dicunt.Unde accepta prapofitione
fit Inclutus. Eft a Cluere : quod vide fuo loco.
11 CLUXA Vide Clufa z.
H CLYDA , Crates, Gall. Claie. Vide in Cleia .
H CLYPEARE, Quali clypeo protegere, defendere.
A&a SS. Maii to.7. p. 794. A. de S.Torpete -.Loca
ipjius B aroma ibi in procinctu exiftentia > qua fub confi¬
dentia defenfionis .... valebant Clypeari & in tuto re-
quiefeere. Abbo de obfidione Lutetiae a Normann.
Unius hinc jaculum tranfmittitur os in apertum :
Quem fubito conans aliusClypeare migrantem ,
Nempe cibum gujl at primus quem repferat ore.
CLYPEATURA ,[ Armatura clypei. ] Vid e Heere-
fichild , lin. Herefchil , ut habet Ky liantis , &c.
CLYPEOCENTRUS , apud Anonymum de rebus
bellicis , fubjecftum Notitiae Imperii , eft Parma ,
feu Modicus clypeus , fixoriis minutis ad foliditatem
fui diligenter munitus , qui in fronte tichoclifri oppoji-
tus , vel in temone fufpenfus , munit inferius latitantes ab
impetu cominus venientium. Figura ibi defcribitur.
CLYPEUS , Cly peum , Armorum infigne , quod
in eo depingi folebat. Glolf. Lat. MS. Clypeum ,
ibi imagines proponuntur. Ita porro neutro genere
vocem hanc interdum etfferre Grammaticos ob-
fervat Pollio in Claudio. Caper : Clupeum, Imago ,
Clypeus , K0777 ?. [ Vet. Gloflar. San-German. MS.
num. 501. Clipeus, Imago rotunda, in qua folum
caput pingitur. ] Olim vero in Clypeis eorum , quo¬
rum edent , vel etiam avorum, imagines effingi
folitas, colligitur paflim ex veteribus Scriptori¬
bus, Tito Livio lib. 5. Hiftor. Plinio lib. 3 5.
*;ap. 2. Silio Italico lib. 1 7. & aliis : qui quidem
•Clypei, liquidem in templis appenderentur, au-
CLY 70 8
rei ut plurimum erant, quod de Lucii & Caii
Caefaris Clypeis obfervat Xiphilinus ex Dione, Sc
autftor Panegyrici Conftantino didi, de ipfiufmet
Augufti fcuto , fub finem : Merito igitur tibi , Con-
fiantme , & nuper Senatus jignum Dei dedit , & paulo
ante Italia fcutum & coronam cunila aurea dedica¬
runt , ut confcientu debitum aliqua ex parte revela¬
rent. Debetur enim & divinitati Jimulachrum aureum j
& virtuti fcutum , & corona pietati. Atque in Cly-
peorum ejufmodi dedicationibus epulas datas ci¬
vibus docent inferiptiones aliquot veteres, 441.
7. 496.4. 6.VideSalmafium adPollionem pag.
3 2 5. 3 26.
Clypeus. Tabular. S. Germani , Parif. an. x 2. 5 3
Et 1 5 .folidos Parif. annui reditui, quos percipiebant, ut
dicebant , pro Clypeo in Ecclefia B. Germani de Pratis .
Clypeus Sepulcris Militum Appensus,
in Legibus Henrici I. Regis Angliae cap. 8 3 . BaJ-
dricus Abbas Burgulienlis in Scutum Raherii viri
fortijjimi :
A Domino viduata tuo jam Parma quiefee ,
Cui par Raherio nullus erat dominus.
Mox :
Qui te confpicient pro tanto Milite plorent l
Tuqtie diu valeas in titulo pojita.
Infcriptio Clarevallenfis , in Notis Claudii Me-
nardi ad Hift. Joannis Joinvillae pag. 366. edit,
poftremae, de Gaufredo Joinvillae domino : Et
pour ce qu ii trefpajfa en la terre ( fainte ) fans hoirs do
fon cors , pour ce que renommee ne periffe , en apourta
Iean cils de fjoinville fon e feu, apresce qu’tl demetat
au fervice doti S. Roy Lottys outremer 1’efpace de fept
ans. Li dit Sires de fjoinville mift fon efcu d S. Lo-
rent , afin que on priajl pour li. Ex quibus colligitur
fcuta virorum nobilium tumulis jam olim ap-
penfa, ac proinde eorum, quibus illa decorari
lolebant , armorum infignia : quod etiamnuro
fieri paflim novimus. Id olim pariter in ufufuifle,
ut arma mortui fepulcro imponerentur, habet
prae caeteris Quintilianus Deciam. 369. Quidam
arma de fepulcbro viri fortis, fuis confumptis fuftultt; vi¬
ctor repo fuit , reus eft violati fepulchri. Notum iftud.
Virgilii 6. iEneid.
At prius Alneas ingenti mole fepulchrum
Impofuit fuaque arma viro , &c.
Morem etiam fu i fle veteribus, cum militia fe ab¬
dicarent , armafua in Deorum templis fufpende-
re, addita inferi ptione , pridem obfervarunt Lip-
fius ad Tacitum , & Meurfius ad Lycophron,
pag. 251.
Clypeus, Praerogativa ac dignitas : Speculum Sa-
xonicumlib. i.art. 3.%. 2. Clypeus feu cingulus mi¬
litaris in feptimo terminatur : & primum habet Rex
Romanorum , fecundum Epifcopi , Abbates & Abba¬
ti ff a , qui & Superilluftres dicuntur : tertium lahi
Principes , ex quo facti funt Epifcoporum fubditi &
vaffalli , qui illuftres nuncupantur ; quartum nobiles &
Uberi Domini : quintum pr adiit orum Nobilium vaffalli,
etiam Banniti : ipforumque ulterius vajfalli tenent
fextum. Et lib. 3 . art. 7 2 , Legitima & ingenua pro¬
les Clypeum patris fui, & bareditatem fuis , matnfque
obtinet , Ji fit aqualis generationis , vel melioris. •
Clypeus, Vaflallus, qui domino cum clypeo fer¬
vidum debet , militari fervitio obnoxius. Libel¬
lus de Fundatione Monafterii Bigaugienfis pag.
255. Idem ab Adelgoto Magdeburgenfi Epifcopo pra-
fecturam mille Clypeis , & quingentis talentis pudi¬
tam in beneficium fufeepit.
Clypeus. Familia nobilis. Clypei proftrati apud Mat¬
thaeum Paris an. 1245. pag. 46 3 . i. familiae no-
1
709 CLY
biles extindre. Matthaeus Wedmonafterienfis eo¬
dem anno, de familia Pembrochienfi extinda :
Sic nubilis Clypeus ille Ad are [callorum tot & tantis
hoflibus Anglia formidabilis evanuit. Albertus Argen-
tin. de Gedis Bertoldi Epifcopi Argent. Cujus
progeniei Landgr aviorum de Bucbete nullus de m a fc li¬
lino genere remanjit , & vacat Clypeus aureus cum tu¬
bus rofis rubeis 'a fummo deorfumdc Bucbete. Ita Lffy-
ixa., feu armorum inligne , quod in clypcis effin¬
gitur , in Leonis Imperatoris Oraculis pro familia
ufurpari monuimus in Notis ad Cinnamum pag.
4 5 i . V ide Heerefcbild & Scutum.
Clypeus V ersus. Turpini Hiftoria cap. <y.Cly-
j oeo verfo , ut mos nuntiorum belli ejl , cum / 'olo milite
venit ad urbem.
Societas de Clypko S. Georgii Militaris,
de qua videChronicon Ebxogenfe an. 1440.
Clypeus, Vis armorum. Helmodus lib. i.Hid.
Slavor. cap. 8 8. In omni terraS lavorum , quam ipje
vel progenitores fui fub jugaverint tn Clypco fuo & jure
belli. Lib. 2. cap. 9. In S lavorum provinciis , quas
ipfe jure belli inClypeo fuo & gladio pojfeder at.
Clypeo impolitos , elatos , dc proclamatos Im¬
peratores, docent pallim Scriptores , Libanius in
Paneg. Juliani Imp. Ammianus lib. 20. Zozimus,
Corippus lib. 2. de Laudib. Jultini, Zonaras in
Judiniano, Acropolitacap. 53.77. Pachymeres
lib. 2. cap. 4. lib. 9. cap. 1 . Joannes Cantacuze-
jius lib. i.cap. 4i.Codinus de Offic. cap. 17.
&c. Eodem perinderitu Francicos K.eges elevatos
& inauguratos, ex Gregorio Turonenli lib. 2.
cap. 40. lib. 7. c. 9. Aimoino lib. 3 . Hili. c. 6 1 .
& aliis. Pithoeus lib. 2. Adverf. c. 6.&Hotoman.
in Francogall. c. 6. ut Gothicos Reges Caffiodo-
dorus lib. 1 o. Epid. 3 1 . prodidere.
II CMETO , apud Polonos Homo rullicus feu fer-
vilis conditionis. Ada SS. Julii tom. 5. p. 752.
in Miraculis B. Kingae Virg. Item puer cujufdam
Cmetonis de Lipniczdka patiebatur, &c. Vide Kmetones.
CNIPULUS. Vide Campulus.
51 CNISSA , Kvievu vel kvIs-cl. , Nidor. Gloffi. Vet. Gr.
Lat. K vio-trx, Nidor , feu pinguedinis incenfae fu-
inus. Arnob. lib. 7. contra Gentes : Ntji forte ho~
fiiarum Deus animas devorat , aut ex aris ardentibus
nidorem confeffatur & fumos , pafciturque de Cniffis ,
quas evomunt ardentia vifcera adhuc uda de f anguine ,
<jr prioribus humeffa de fuccis. Irridet Gentiles , qui
Deum contineri alicujus alimonii genere dolide fom-
niabant.
51 CN1US. Gloffi. Ilid. Cnios , Tortiones indecentes. In
Excerptis, Cinos. Martinius fufpicatur, a»w;,
Scabies, prurigo, Cnios didos fuiffe, vel forte a
xvU, uvidos, Urtica. Gloffi. Arab. Lat. ut jam fu-
pradidum ed, Cimus intorti oris . Cinnos effie in¬
tortos crines latet nemini. An inde Cnii corrupte
pro Cinni ? Tortiones indecentes Gloffator fortaffie
dixerit cinnos arte compolitos e crinibus adje-
ditiis.
CNODAX , apud Vitruvium, fibula ed ferrea, ve-
Jut fubcudica, in capitibus axium vel fcaporum
adfixa & adplumbata , per quam in armillis fcapi
vel axes verfantur. Kvudaxm hocfenfu mentio ed
apud Heronem. Generaliter wddaf ed acutum
quid e ferro , ut fibula ferrea , quae immittitur in
armillam. Hefychius : Kv«sfa£, Ktv\^ov,u^ovcc yvu/xuv.
51 COABBATES , apud Cluniacenfes aliquando
didi funt Abbates, qui praeerant Monaderiis Clu-
niaco totius Ordinis Capiti fu bjedis. Charta Ber-
nardi Comitis Petragoricenfis : Igitur , ut diffum
ejl , trado profatum locum Deo & Domno Oddoni Clu-
Tom. II.
COA 710
niacenji vlbbati atque Adacio Coabbati ejus. Iidem in*
terdum dicebantur Abbates Vicarii. VideMabil-
lonium de Re Diplom. lib. 6. Charta 138. in
Notatione , Aymardus, &c.
COACTILIARIUS, Qui centones conficit. Co affor,
in vet. Infcriptione : ttiXut c^cics , in Gloif. Gr.
Lat. perperam wHXw-sro/o? in Lat. Gr. Idem Gloffi.
ttiXctcv , Coaffile. Coaffilia , in 1. 25. 1 . D. de
Auro arg. &c. Marcellus Empir. c. 1 4. Lixivium
unde operantur Coactiliarii. Plinius lib. 8- cap. 48.
Lana & per fe coacta veflem faciunt, & /i addatur
acetum , etiam ferro rejijlunt , imo vero etiam ignibus.
V ide Cujacium lib. 5 . Obferv. cap, 2. Salmafium
ad Hid. Aug. & infra in Gambefo.
COACTOR , Papiae, Agitator afellt. Gloffi. Ifidori ,
Coaffores, argentarii. De hac voce hac notione con¬
fide Salmafium lib. deUfuris pag. 497.498.
51 COADAL, f. Idem quod fupra Caudelutn. Charta
ex Archivo S. Vidoris Mallii. Nec ipfum recenter
Coadal , quod injufle accipiebamus , & porcos quos tol¬
lebamus, & fervitia > quod injufle ufque hodie requi¬
rebamus , jam amplius non requiremus.
CO ADJUTOR didus quiEpifcopo etiamnum vi¬
vente , ad ejus Ecclefiam promovetur Epifcopus,
illius futurus fucccffior , ut munia Epifcopalia
obeat, propter alterius Epifcopi infirmitatem
corporis , vel aegritudinem , aut caufas alias : cu¬
jus moris antiquiffimi exempla congeffierunt Pe¬
trus Marea lib. 6. de Concord. Sacerd. & Imper.
cap. 8. num 10. 11. Altaferra lib. i.Diffiertat.
Juris Canonici cap. 2. 3. <$c feqq. 6c alii. Vide
Albertum Stadenfem an. 887. 908. <5c infra in
Epifcopi vacantes.
5ICoad. tutores Canonicorum perApoftoli-
cam Sedem approbati. . .. in funerali pompa fcpultur <e
& exequiis ,jimili cum honore & complemento atque
veri Canonici Prabendati , deducantur ad fepulturam ,
in Epitome Conditutionum Ecclefioe Valent, to.
4. Concil. Hifp. pig. 198. Occurrit etiam in
Synodo Oriolana an. 1600. ejufdemto. p. 732.
coi. 2.
51 COADJUTORIA, Dignitas ad aliquod officium
defignati , adhuc vivente illius officii poffieffiore,
Gall. C 0 adjutor erie. Bulla Pauli III. PP. an. 1 539.
inter Privilegia Ordinis S. Joannis Jerofol. p. 99.
Necnon quofeumque acceffus, ingref us & regrejfus, ac
Coadjutorias ad B allivas, Prior atus,Cafiellaniam Em-
pofle , Praceptorias , &c.
51 COADUNATIO , Congregatio , Conventus
Concil. Tolet. XVII. Statuit Coadunatio noftra ut ,
&c. Soluta AAorinenJi Coadunatione , apud Ache-
rium Spicii, to. 9. pag. 547.
51 COffiBT ANEARE, Coaetaneum feu ejufd. aetatis
effie. Tertull. de Refurredione carnis cap. 45.
Contemporant fcetu , Co&taneant natu. Quidam le¬
gunt coatant.
5JCOAGULUS, f. Cafeus , ab Ital- Coagulo, Coa¬
gulum, Gall. Prefure. Chron. Adenfe cap. 23.
apud Murator, tom. 1 1 . coi. 188. Et vidi in qua¬
dam vigilia Nativitatis Domini quod dictus Guillel-
mus miferat dicto Guidoni xx. paria boum cum carris
oneratis odorifero vino , farina tritici , Ale^enis f ala¬
tis ; & habuit farapulos & Coagulos.
5ICOALEVES, Vox Dalphinatus. Indrumentum
quo arcus tenditur in Hilloria hujus Provinciae
to. 2. pag. 3 26. ex Computo anni 1336. Item
duas Coaleves ad tendendum baliflas.
COALTERARE , vel Coalterari , Enfemble
tancer , in Gloffi Lat. Gall. id ed, jurgiis invicem
contendere, Alter quer.
Yy ij
7 1 1 COA
CO ANGELICUS. Vide Angelus.
COARE , Inclinare fe , vel injidiari. Papias MS.
f. legendum Curvare.
COARTARE, Cogere. Compofitio fa£ta inter
Albericum Comitem Domni-Martini & Ernan-
dum Abbatem an. 1185. ex Archivo Prioratus
Domni-Martini : Si quis interfector hominis in burgo
B. Murtini in manu Prioris inciderit , ipfe Prior poft
emendationem fiam, emendationem meam reddereCoar-
tabit. Paulus j.C. Ieg. 5 7. pr. de contrahent, empt.
Coartandus eft emptor venditionem adimplere.
CO A VETU S. V ide Cauanna 2 .
COBEBUS. Formulae Andegavenfes num. 6. £hiia
ante hos dies aliquos homo nomen illi litem m viapubiica
aput illo ei habuit , & Cobebus fuper eum ipji, ilhpo-
fuit , Jic taliter convenit , ipfus homo ad mediantis bonis
hominibus , ut hunc fecuritate ipfus homo de ipfus Co-
bebus , feu de ipfa lite , quem aput mihi abitit facere
debuerit , quod ita & fecit. Videtur ufurpata vox pro
Cohibus , ita ut lic legendum fit , & Cohibentia , feu
Convenientia intelligatur , vel Conviventia.
*[f COBLA, Species retis ad pifcandum. Charta
Tholliacenfis ann. 1 44 9. lignata Ponet. Pro licen¬
tia pifcandi ad mediam Coblam retium in riparia S ago¬
na Jive trahendo Jive exfavando ad terram. Confules Co-
blarum porta Ariberti & porta Natalis memorantur
in Chronico Cremonenfi apud Murator, tom. 7.
coi. 651. & 6 52. fed qua notione non liquet.
COBLETTUS , Calix, poculum , Gall. Gobelet ,
apudRymer. to. p.p. 277. coi. 2. Unum cypbum
de argento . . . cum fex parvis Cobie itis.
^ f COBOLUS , Species monetae. Bulla Nicolai IV.
PP. De cenfibus Ecclefix Rom. apud Marten. to.
2 .Amplilf. Colledt.col. 1302. Communitas Maffil.
debet Jingulis annis centum Cobolos. Et coi. 1003. De¬
bet Jingulis annis pro cenfu duos Cobolos aureos .
Ecclejia Paracleti unum Cobolum auri , Ecclejia S.
Urbani Trecenjis unum Cobolim auri.
COBR ANCI A , Acquilitio : Arvernis , Cobre , [ ex
Hifpano Cobrar , Recuperare , Gall. Recouvrer. ]
Charta Guillelmi de Caftaigners Militis an. 1 2 3 7.
apud Duchefnium in Hili, illius Familiae p. 1 8 9.
Idem volo &pracipto quod v inea de Bet.ardie , qua ad
me fpcciat ratione Ccbrancia , remaneat fucce foribus
meis in bonis ex parte patris mei. Alia apudSammar-
thanos in Abbat. Brolii-Gallandi : Item dono eis&
concedo omnes Cobr anctas, quas in terra mea facere pote¬
ram , ita ut baroniam meam non perdam , & homini a
non amittam. Alia ann. 1 300. ex Tabui. Nanto-
lienfi inPidtonib. Do & concedo pro me & meis . . .
totam meam partem ...in omnibus Cobr antiis feu con-
qtteftis omnium bonorum tam mobilium quam immobi¬
lium , ubicumque Jit , quas Cobr anctas & conqueflus
. .. fecerunt. Tabular. Ablienfe fol. 41. Scilicet in
unaquaque fexteriata terra unum denarium de tota ter¬
ra, quam jam habet Cobr at am & quam Cobraturi funt.
Vide Cuperamcntum.
1 . COCA , Species navis. Vide in Cogo.
2. COCA, Peruvienfis herba, quam fugunt In¬
di, & unde non modicum fuftentantur : ea etiam
utuntur loco pecuniae tam vendendo quam emen¬
do. Vox Hilpanis nota. Concil. Limanum ann.
1582- Porro qua de exftirpanda Coca , feu vitandis
in ea excolenda Indorum incommodis , ibidem expoji-
ta funt , Catholicam Majejlatem oramus . . . ut quid
fiiclu optimum Jit , atque ex re maxime Indorum confu¬
tuat. Hifpanis Ccca rurfum illud aromatis genus
eft , quod Gallis dicitur Coque de Levant ; fed ni¬
hil ad hunc locum haec notio.
COCAGIUM. Tabularium Savignei : Andreas
coc
7 I 7
dominus Vitreii . fj oh annes de Campellis dedit
Abbatia de Savigneio omne jus quod habebat in fo-
refta mea , videlicet berbagium , pafturam , bofcum mor¬
tuum, Cocagium ; idell. Jus eradicandi & colli¬
gendi fuccifarum arborum fripites, quos etiam-
num Choques vocant Picardi noftri. Vide Chuca-
gium & Ceppagium.
COCARIUS. Glolfar. Saxon, exaratum fub Edw.
III. poli Leges Henrici I .Cocfed , Cocarius. Saxoni-
bus Coc , idem valet ac Coquus : Cocc vero eft
Gallus.
COCATRIX. Catholicon Armoricum , Cocatrice ,
Gall. id. Bajilifcus. Occurrit familia Parilienfis
hoc cognomine in veteribus Tabui s.
1. COCCA, f. Navigium. Agnelli Liber Pontif.
apud Murator, tom. 2. pag. 103. coi. 1 . Pecitquc
endotbim fuper S. Ecclejia altarium Urjiana ex auro
puro cum flaminibus fericis , ponderofa nimis , mediam
habens Coccam; hoc eft, pofita fuperioris inter¬
pretationis veritate, mediam habens navim de-
pidlam : qua imagine Ecclefia potuit delignari.
V ide Cogo.
2. COCCA , Falifcae , Gall. Ratelier ; fed legen¬
dum fjacca , ut dicitur in hac voce.
% COCCAVA, Baccina. Papias MS. cum vet. Glof->
fario Sangerman. MS. n. 501.
COCCI A, Concha in aedificiis. Vita S. Guillel¬
mi , tom. 5. SS. Junii pag. 1 2 5. Et in fummitare
ejuflem concha, qua vulgo dicitur Coccia , erat parvif-
Jitnum f oramen , unde diurna lucis jubar ingrediendo
tugurium illuftrabat.
COCCIATURA. Vide Cociatwa poft Cociones.
^[COCCIGARE, Claudicare. Supplem. Antiqua¬
rii : Coccigat, KwXalvsi , Claudicat.
COCCINARE. Vide Cocinare.
COCCINUM. VitaB. Mathildis Reginae num. 19.
Poft obitum Regis Henrici afftdue induxit Coccinum
unius coloris , non in publico , fed fub lineo veftimento ,
pro decore ornamenti ante fe gejftt parum auri. Forte
Cottinum , a Cotte, veftis inferior. Vide Cottam.
COCCiO , Sagina , e-iklu, » <rlfhv<n;. GlofT. Lat.
Graec. Vide Cociones.
COCCIONATURA. Vide Cociatura poft Cch
ciones.
COCCO. Vide Cogo.
COCCOMELINUS. Vide Melinus.
COCCU LA , Cocula, Sagum Hybernicum vil-
lofum , ablque futura , &quod marginem infe¬
riorem planam exhibet , fuperiorem arcuatam ,
cirrifque five limbis laneis fimbriatam. Vita S.
Cadoci Cambrenfis, apudSpelman. Atque quot
juba in tuaCoccula ( quod vulgariter vocatur quodclam
genus indumenti quo Hibernenfes utuntur , de foris ple¬
num prominentibus jubis , feu villis , quainmodum cri¬
nium funt contexta ) tot homines per te a poenis perpe¬
tuis eruentur. Hincdifcere eft quid fit Cocula apud
Bonifacium Archiep.Moguntin. F.pift. 74. Cali¬
gas , & peripfemata , orarium , & Coculam , & ge¬
nua-, n brevem noftro more confutam. Et in Concilio
Cloveshovenfi ann. 747. cap. 28. de Monachis:
Nec imitentur facul ares invefitu crurum perfafciolas '
nec per Coculas in circumdatione capitis, modo pallii lai*
eorum , contra morem Ecclejia. Alias
Cocula, vel C o c u l u m , eft vas quodlibet ad of¬
ficium coquina paratum , ut ait Ugutio. Glolf. JEl-
frici: Cocula , OFpata. Glolf. Arabico-Lat. Co-
culum & Cucuma.
COCCUM. ChroniconFontancIlenfecap. 1 6. Dal¬
maticas ... 6. roccum S ubdiaconalem unum.: Coccum
unum , tunicam S acer dotalem Indici coloris , cum ve-
713 COC
ftimento integro unam. Sed legendum videtur Cot-
tum. Videfupra Cocinum.
COCCU S. V iae Cocinare , poft Cocina.
^[COCEZ, velCocER ab Anglico Coker , Opera¬
rius. Chartul. SS. Trinit. Cadom. fol. 27. Bova¬
rios vi. Cocci, iv. operantes tribus diebus , ancillas 111.
operantes tota hebdomada.
1. COCHA, Stipes, truncus arboris , noflris Cho-
que. Regeltum CafttiLidi in Andibus fol. 49. lp-
fe habet chaufagiumfuum in haiis , de nemore mortuo ,
& ad faciendum fuum herbergarnentum , cum vijione
fervientis Domini. Pofic a homines domini Adatthai ha¬
bent Cocham & le fcot , & ramum caducum tali modo ,
quod JI ferviens domini forte invenerit , & ipfe capiat :
pro ramo fide fua liberabitur. [Vide Ceoca. ]
^[2. COCHA, Viatorium navigium, Gall. Coche
d’eau. Johannis XXII. PP. Proceffus in Ludovi-
cumBavarum to. 2. Anecd. Martenii coi. 783.
Se conferens & reddetis ignomtniofe cum iifdem com¬
plicibus fugitivum , primo quamdam navem feu Co¬
ibam, & deinde galeam Jupradidam confcendit. Vi¬
de Cogo.
3. COCHA, Sus, Arvernis Coche , Gall. Truie.
Inftrum. Ecclefiae Brivatenfisann. 1365. Fuit de¬
liberata quadam Cocha de efpatgio amandica pretio
vir. fol.
i.COCHETUS, Navigium. Vide Cogo.
U 2. COCHETUS, pro Coeptus , Fluvius infernalis ,
de quo Virgilius JEneid. 6.132. Diploma Wil-
le!mi Regis Aquitaniae pro Ecclefia S. Crucis Bur-
digal. ann. 1027. inter Inftrum. tomi 2. novae
Gall. Chrift. coi. 269. Et d confortio Chrifiianorum
extraneus fica. Et nunquam in fandam refurredionem
cum jufiis appareat ,fed in Cocheti laqueis poena perpe¬
tua crucietur.
«[COCHIA, Coquina. Confultatio Philippi Can¬
cellarii Parif. ann. 1 2 1 8 . ex T abulario Audoma-
renli : Dicit Prapojitus fe ejfc in pojfejfione dandi illa
quinque beneficia . . . Decano & Capitulo inconfultis ,
Subprapojitum in Subprapofituta , Magiflrum S cola¬
rim in Scolaftria , Pijhrem in piftoria , Cellerarium
in celleraria , Cocum in Cocbia. Vide Chochia.
COCHLEA, Vasquo bibitur, informam Cochleae
confedlum. Jonas in VitaS. Eullafii Abb. Luxo-
vienfis : Nequaquam reor ejje contr anum religioni , Ji
Cochlea, quam Cbuftianus lambit , vel quodcunque
vas aut poculum , Cnicis Jigno munitur, cum perjigni
adventum dominici pellitur peftis adverfantis inimici.
Cochlea, Ifidorus lib. 15. Orig. cap. 2 . Cochlea
funt alta & rotunda turres , & chda Cochlea quafi
cyclea, quod in eis tanquam per circulum orbemque
confcendatur. [ Papias. MS. Cogi a , Alta turres , in
quibus afcenfus per circuitum. '] Willelmus Brito in
Vocabul.de audior Mamotredli 3. Reg. cap. 6.
Cochlea & Cochleare , ejl amfraduofium deambulato¬
rium, Jicut felent fieri in turribus Ecclejiarum. Unde
quidam ait :
Per Cochleam cunis fcandens ad culmin a turris.
Rurfum :
Dic Cochleam turrim , fcalam,tefiamque limacis.
Durandus lib. i.Ration. c. i.num. 37. Cochlea,
funt via muris intervolato, latenter. Angelrannus in
Miraculis S. Richarii n. 6. Venit ad introitum Co¬
chlea, qua culmina templi alta petebantur , &c. Vide
Procopiumlib. i.Perfic. cap. 24.
Cochlea, Species fortilegii. Indiculus Pagania-
rum,feu luperllitionum , iu Concilio Liptin. an.
743. De tempefiatibus , 6V cornibus, & Cochleis.
Vide Cauculatores.
COCHL.EAR , Ffidoro lib. 1 4. cap. 2 5 . Menfura-
COC 714
rum pars minima , quod e fi dimidia pars drachma , ap¬
pendens Jihquas novem. [_Vidc Salmafium ad Soli-
num pag. 591.]
Cochlear, inter vafa Ecclefiaftica reponitur
apud Flodoardum lib. 2. Hili. Rem. cap. 5 . Co¬
chlearia quoque 1 2. & falarium argenteum. Tabu-
lar. Monallerii S. Theofrediin Velaunis : Vinea¬
ria fiagne a, id cfi ampulla , vinum & aquam continen¬
tia , vafa quoque lignea, tornatili opere fada , quibus
oblata fervantur , cum Cochleari argenteo quo in pate-
na ponuntur. Necrologium Eccl. Parifienfis prid.
Id. Nov. Obiit B. M. Dom.Ranulphus quondam Pari-
JienJis Epifccpus ,qui dedit EccleJianofira& nobis unum
Calicem aureum , cum patena & Cochleari ponderis 3 .
mare arum, & 5. fterlingorumj Agnelli liber Pon-
tif. apud Murator, tom. 2. pag. 174. coi. 2 .Ab-
fiulit Reliquias quas non potuerunt fic citius occultare ,
ep auro balantias novem , vafcula aurea plurima, &
Coclearia argentea tr adoria , quaternaria una , &
diverfas alias aureas & argenteas fpecies. ] Adde In-
gulfum pag. 907.de Ughellum to. 7. p. 1 274.
Browerumlib. 8. Annal.Trevir. num. 1 14. dcc.
Graeci Corpus Domini & fanguinem firnunt de Cali¬
ce , cum Cochleari ad hoc deputato , inquit Reinerus
in Catalogo haereticor. AaC/W vocant, ut pluribus
habet Goarus ad Euchologium pag. 152. ubi dc
formam exhibet : Georgius Decapolita de Mira-
cul. S. Georgii Mart. num. 47. kA r tolXiv Alt 0 2a-
p ttxnvci; tu Tp Ira r bv iepea y.tT «cT/cTcV ai ex tv erufxAo^ 0 4
xA cii/xutIoc tu 7ra.ichiou tF? XaGcTec rotc [xtTcO\a.fj.Q a-
vaua-tv.
f COCHLEARE. Vide Cochlea.
1 . COCHLEARIUM, aitPapias,/wrE« retinet 1 . fer u-
puhm & fenus. Et mox : Cochlearium , quod pendet ,
Gr acum e fi. xs^idpiov Polluci , Cochlea) e , Martiali.
Vide Agricolam Rob. Cenalem , de alios.
COCHLEARIUS. Joan. de Janua : Cochlearius , efi
lapis marinus cochleis , & arenis , & lapillis concre¬
tus, & afperrimus. [ Papias MS. Coc lentius, Lapis cc-
chleis , lapillifque & arena compojitus. ]
Cochlearii. Vide Cauculatores .
COCHO. Vide Cogo.
COCEIONUS. Contradi. Datior. Bergom lib. 6.
cap. 46. Qui dejigillaverint aliquem Cocbonum vel
aliquam fpinam , &c. Ital. Coccon, Ccperchio della
botte , operculum.
COCIA. Vide Coffa.
f COCI ATOR. Vide Cociones.
COCIATURA, C o c 1 a t R 1 a.V ide poli Cociones.
COCINA , Culina. Gloff. Graec. Lat- MS. M uytl^iov,
hac Cocina , carnificina. Editum habet /xcLyt^uov , Cu-
cina. Itali CucinaS c Cocina etiam dicunt , pro Cc-
quina , noliri Cuiftne.
Cocinare , Coccinare,Cocinariu s. Ugu-
tio : Cocino , as , fapius coquere , & Cocinariits , i.
coquus &Cocinator. Padlus Legis Salioe tit. 67. §.
1 . Imum ( aeneum ) ubi ftrias Cocinant. Perperam
in edit. Pithoei concinunt. Chrodogangus Metenfis
Epifcop, in Regula Canonicor. c. 1 3 . Laici Cocci
ad Coccinandutn tantum ingrediantur. Sed an a Coci¬
na , effidla fit vo xCoAne , pro tumultu , conten¬
tione, rixa, vel praelio , ita ut primitus ufurpa-
ta fuerit pro Coquorum vel Cocionum mutuis in¬
ter fe rixis, nolim temere definire. Philippus
Mouskes in Hili. Franc. MS. in Chilperico :
Enjipar cete damefote
Commenca Coune & rihote.
InLudovicoPio :
Affeurer-fu de la tierre.
Kil niot Caune neguerre *
7 r 5 COC
In Ludovico VIII. idem Philippus Mouskes :
.... Puis ot anui
Entraus deux & Cotine grant.
COCIN ARI A. Vide Cociatura poft Cociones.
COCiNARIUS, Cocinator. V ide Cocinare in
C ocina.
COCINNULA, Meflianus in Vita S. Caefarii Are-
lat. pag. 252. Cum ad benedicendum oleum , annis
finguhs , competentibus diebus, in baptijlerio venijfet ,
& ingrediens Coccinnulam ad confignandos infantes ,
&c. VideCogina.
COCIO , Cocionatur a. V ide in Cociones*
COCIONES, C occioneSjCogciones. Mona¬
chus Sangallenfis lib. 2.cap. 18 . Jjhudam Coc -
cio derafus & infaniens , linea tantum & femoralibus
indutus, &c. Capit. CaroliM.lib. 1. <3c Capitu¬
lare Aquifgrancnfe ann. 789. cap. 79. Ut ifti man¬
gones & Cogciones qui fine omni lege vagabundi va¬
dunt , per iflam terram non finantur vagari. Adde
Capitul. i.Caroli M. incerti anni cap. 45. Ubi
Rhenanus lib. 2. Rer. Germ. p. 9 5. ait, ejufmodi
Mangonum adhuc nomen & res apud Germanos ma¬
nere : die Mengen. Hincmarus Opufc. 5. de Coer¬
cendis militum rapinis : Per villas in quibus non
folum homines Caballarii , fed etiam ipfiCocciones ra¬
pinas faciunt. LeRoman de Garin MS.
Truans efioit , pantoniers Coquins.
Cociones appellabant veteres , qui aliis Arilatores
dicuntur. Feftus : Arilator , qui etiam Cocio appella¬
tur , dittus videtur a voce Graea , qua ejl , «fp t,i. tolle ,
quia fequitur merces ex quibus quid cadens lucelli poffit
ullere. Ubi Jof. Scaliger Arilatores diblos vult ab
arra, atque ita nuncupari empturientes , qui data
arrapoltulant libi credi, unde a cun&ando Cun-
ttiones ,Cuttiones & Coctiones , inquit , didti. Quod
idem Feftus videtur innuere , dum ait Coitiones
dittos videri quod m emendis vendendifque mercibus
tarde perveniant ad jufii pretii finem. Glofl. Ifidori,
Arilator , Cocio. Ex quo emendandus Papias : Coc¬
eto , Arillatio: legendum enim Arillator , ut apud
Uidorum, Audor veteris GlofT. apud H.Stepha-
num pag. 3 10. Cocio , /ae\a.£o\n , ubi ieg, jueluSoXe v;,
ut & in Gloff. Graeco-Lat. /xslaGAe? , Dardanarius,
Cociator , arillator , Eft autem juilaCoM dc, Scholia-
fta e Ariftoph. 0 Kctld kctu^hv 'rzrwAwi/ , &(T7rep 01 vvv Xsyo-
fjLivoi lutmiT.oi , qui ad cotylam , feu menfuram ven¬
dunt, quos vulgo Rcgraiarios dicimus'. Atque rur-
fum emendandum Gloffarium Graeco-Lat. ku7th-
Ac? , Cauponarius , Cogo. Legendum enim Cocio.
Ulos hac voce Laberium apud Agellium lib. 16.
cap. 7. & Plautum inAfinaria pridem obferva-
runt viri dofti. Ex quibus tandem colligere eft
Cociones, prifeis, & aetatis mediae Scriptoribus,
di&os qui fora venalium & nundinales merca¬
tus fedlantur, qui dum contantur, licitantur , &
depretio cum mercatoribus contendere fimulant,
merces ipfas fubripiunt & auferunt: cujufmodi
funt qui apud nos Coquins , vulgo vocantur , quos
non pauci haftenus a Coquinis nuncupatos puta¬
runt , quod illius farmae homines tabernas & po¬
pinas circumeant, quo aut locis iplis inferviant,
aut obfonii particulas avellant. Cononi etiain-
num Italis dicuntur , quos noftri Maquignons vo¬
cant. Neque alii videntur , quos Coquinos appella¬
vit inferior aetas. Vita Clementis VII. apud Bof-
quetum : Carcajfona & Tolofa populares , quos vul¬
gariter nuncupabant Coquinos , contra Nobiles infui -
rexerunt. Aublor eft Chapeavillus, in Erardo a
Marea Epifc. Leod.cap. 26. exftare Leodii Ho-
fpitale , quod Coquinorum vocant. Coquos porro
COC 7 1 6
pro furibus habitos audior eft Plautus in Au¬
lularia :
. . . Mihi omnis angulos .
Furum implevi (li in adibus mifero: mihi
Jfijfii intromififii in ades quingentos Coquos.
Idem in Pfeud.
Forum Coquinum qui vocant , fulte vocant ,
Nam non Coquinum , verum furinum efl forum .
Donatus ad Terent. Eunuch. Manipulum furum ,
Coci difcipulos dici' putant. Vide Cafaubonum ad
Athen. lib. 14. cap. 22. A Cocionibus didla
Cociatura, Cocionatura, Ipfa cocionis
nundinatio , adlio. Glolf. Lat. Gr . Codatria , ySla-
Alibi : Cociatura legitur. Gloff. Gr. Lat.
Cocciatura. In MS. Coccionatura . Aliae
Gloffae pag. 312. Coccionatura , /aslcbrpac-fs. Ita enim,
emendandum. Caper deVerbis dubiis : Cocinaria,
non Cocionatoria.
COCISTRO , Praguftator cocina. GIolT. Ifid. Gra¬
vius a Cocina , culina , Cocifter di&um fufpicatur
pro eo, qui in Regum & Principum culinis prae-
guftat cibos, ne lint veneno infedli; fed Papias
«Sc Conftantienlis habent: Cociflro , Tabernarius ,
Gracum efl. Unus Papiae MS. praefert Concifirio.
Itali Cocaflro vel Cuocaflro Coquum appellant fuae
artis ignarum. Vide Cocafter.
IT COCITCA , Ignota mihi vox , quae fupra refer¬
tur in Campora.
CQCKA , [ Armorice Coket , Navis , cymba. ] Pe¬
trus de Dulburg in Chron, Prufliae cap. 1. Fun¬
daverunt Hojpitale in tentorio fluo facto velo cujuf-
dam navis , ditta Coha Theutonice, ubi dittos infirmos
colligentes , &c. Vide infra in Cogo.
«I COCKET. VideCo^t.
f COCLEAR. Vide Cochlear.
COCLEARIUM , pro Cochleare, in Hift. Dal-
phin. to. z. pag. 363. coi. 2. Unam duodenam fa-
leriarum vitri pro menfa , duodecim duodenas Coclea -
riorum, &c.
^1 COCLE ARIUS. Vide Cauculatores.
COCLE ATIUS. Vide Cochlearius.
COCLER1UM, Campanile, Clocher. Falco Bene¬
ventanus in Chr. initio : Arma & belli apparatus
fuper Campanili impofuerunt. . . Tunc Epifcopus ipfe
m Cocleria arma imponi afpiciens. Vide Cloca.
COCNILIA, KcXhlctc, inGloflls Lat. Graec. Le¬
gendum Cochlea.
COCODONES , Monetae Gallicae fpecies. Tho-
mas Walfinghamus inEdwardo I. fuban.1300.
Prohibita efl moneta alienigenarum furreptitia , & il¬
legitima , quam Pol ardos , & Coc odones atque Ro fa¬
no s appellabant , qui paulatim & latenter loco er ep fe¬
runt fler lingor um. Vide Croc ardus.
COCODRILLUS , pro Crocodrillus , apud Bern.
de Brejdenbach , in Itiner. Flierofol. pag. 2 1 3 . &
apud Jacobum de Vitriaco in Hift. Orient. inter
Anecd. Marten. tom. 3 . coi. 291.
COCSETI. Leges Henrici I. Regis Angi. cap. 29.
Villani vero vel Cocfett , vel Perdingi , vel qui funt
viles , vel inopes perflona , non funt inter legum judices
numerandi.
COCTA. Vide Cot.
COCTANUM, Menfurae annonariae fpecies. Oli—
verius Scholafticus de Captione Damiatae : Adeo
enim in ea fames invaluit , ut cibi defider abiles deeffent
. . . durabilis enim non eft annona Asgjpti . .. & ficut
audivimus , Coitanum unum xi. Rifantiis vendeba¬
tur in ea. At MS. Thuani Cottanum habet, ut&
Vincendus Belvac. lib. 3 1. cap. 87. [ Necnon
Bernardus Thefaurarius de Acquilitione Terrae
/
7 1 7 COG
fandae cap i 9 9.Barthius apud Ludewig. to. 3 .
Reliq. MSS. legit Coittanum ; Efl autem, inquit
genus prunorum, de quo dodi pridem fcriple-
runt. Non autem primam ficum intelligas, fed
maffam aliquam aut corbem plenam , ut nunc
etiam illi frudus vendi folent. Intelligo Cidarim
mala,G ali. Coin, German. fihntten, ut apud Bern.
de Breydenbach Itiner. Hierofol. p. i 5 i .In mari
peregrinanti Ji fubverfio & vomitus acciderit , utatur
firupo befteren vel granatorum cum menta , vel pomo¬
rum mucorum cum tamarindis , & odoret granata po¬
ma mu7~a Cottana , minuatque cibum ; & Bertrandum
Priorem Pontiniac. in Vita B. Edmundi Cantua-
rienfis Archiep. cap. 6 3. to. 3 . Anecd. Marten.
coi. 1 B 1 5 • Cui cum recolenda recordationis Abbas
S. fjacobi de Provino ad comedendum cotta porrexiffet
Cottana , vir fanttus in eum intuens , ait ita : fiam mul¬
tum tempus prateriit , quod in os meum cibus nubi de-
lettabilis non intravit. Vide Cotanum. J
COCT ARIUS, CocTUARius.Gloff.Gr.Lat. ori\a-
vap/05 , AJJator , Cottarius. Gloff. Graec. Lat. 14 >rr»V,
Cottuarius. [Bulla Innocentii II. Papae an. 1141.
in Chartulario S. Vandregifili : In Bertrivilla ter¬
ram Rainardi, hoc efl , novem hofpites & dimidium ,
& duos Cottarios. ]
COCTERIA. Guill. Brito inVocab. MS. Stigma ,
tis , dicitur punttum , Jignum , caratter , cicatrix , Co-
tteria , uftio , qua fit calido ferro : ita dicit Ugutio ,
unde verfus.
Dico genus fiema , fed materiam voco terna ,
Stigmaque Cotteriam fignat , dat fiema figuram.
Vox male compada exCauteria , vel Cottana , aut
Cottura , nam ejufmodi inufliones Carnem coquere
dicebantur. Vide Fenum candens.
COCTIA , Codio. Vide Tona.
COCTILE , quod Graecis auu7rvov , Carbo, feu li¬
gnum codum. Vide Cafaubonum ad Capitoli¬
num & Pollionem.
COCTIO. Vi de Cociones & Cattus 1.
f COCTORIUS, Cortina, ahenum quo utuntur
ad falem coquendum & conficiendum , Gall.
Ch audiere. Teftamentum Adelaidis Vicecomi-
tiffaeNarbonenfisan. 989.05. 2. Anecd. Marten.
coi. 102. Volo ut in canonica SS. fiufli & Pafioris
remaneat medietas de falinas , qui fuerat Framaldi
quondam in Scalas , cum illorum [alarios , Cottorios ,
agtilias , & omnibus fuis officinis & areis.
f COCTU ARIUS. Vide Cottarius.
COCTUM, Caro decoda , vel etiam legumen. A
Cotto & vino fufpendi , poenitentiae fpedes. Joan-
nes VIII. PP. Epifl. 302 .Et nofira Apofiolica au-
ttoritate d vino & Cotto fufpenji manete ufque ad
nofiram prafentiam. Charta Stephani PP. an. 890.
apud Hieron. Rubeum in Hifl. Ravennate lib.
5 . Laicus vero qui contradittor apparuerit , d vino &
Cocto fufpenfus exiflat , quoufque ad pradittafolutionis
gratiam pervenerit .
^COCTURA, Jus, forbitio , Gall. Bouillon. Ber-
nardi Ordo Cluniae, part. 1 . cap. 74. num. z 1 .
Novitio qui nondum eji benedittus , quandiu Jine be -
nedittione fuerit , non efi ufus aut confuetudo , ut fiant
Cottura , aut detur ei caro ad manducandum , etiamfi
in infirmaria jitmultu .1 debilis , vel fiat ulla hujufmodi
medicina pr ater f anguinis minutionem , niji forte tanta
fuerit necejfitas , pro cujus magnitudine impietas vi¬
deatur non infringere confuetudwem. Eadem legun¬
tur in S. WilhelmiConfuetudinibusHirfaug. lib.
1 . cap. 3 . Vide ejufdem libri caput 45 . & lib. z.
caput z 1 . necnon infra vocem Coctus 1.
i. COCTUS, Coquus , Gall. Cuifinier. Liber Con-
COC 7 1 8
fuetud. Fontanell. p. 2 5 8. Spicilegii MS. Cotti
eranttunc feodati. Et p. 40 3 . Efi a utem confuetudinis
antiqua , quando Cotti delinquunt , eos adducere coralii
Priore, feu coram eo qui tenet ordinem , & nudos verbe¬
rare d jejunis fecundum delttti quantitatem minutis vir¬
gis. Hii funt quaji fuffraganei coquinarii , videlicet Pa¬
rietarius , Cufios vini & Refector arius. Bernardi Ordo
Cluniae, part. i.cap. 74. n. 42. Cotti omni tem¬
pore mutant infirmitates fuas mane pofi tres orationes .
Alia notione , fi veraelletledio, Tumeretur ibi¬
dem cap. 3 o . Lavare pannos , lavatos ad funes fuf-
pendere , & alia que non lavantur tunc ad funes fuf-
pendenda afferre , fcilicet Cottos , froccos , cucullas
&c. Sed puto legendum cum MS. San-German.
cottos. Efi autem cottus fpecies veftis clericalis ,
de qua in voce Cot. Vide B abiimus.
z. COCTUS , Coctio , Coctura. Udalricus
lib. z. Confuet. Cluniae, cap. 14. Jguod Ji Cottus
efi , ( Novitius ) ut vulgariter aiunt , Coctionem ex
more non videt ; neque legat , ni/i ante Primam. Lib.
3 . cap. 2 6 . Tertius famulus ad hoc efi maxime de¬
putatus , ut lavet pannos ad Cottur as omnium , ut aiunt ,
fratrum Cottorum neceffarias.
3 . COCTUS, Exuflus, vel potius lento igni admo¬
tus , feu , ut Galli dicimus , Brufie d demi feu. La-
dantius lib. de Mortibus Perfecutor. n. 13 . Sta-
tim produttus non modo extortus ,fed etiam legitime Co¬
ttus , cum admirabili patientia pefiremo exuflus efl.
Idem num. 1 5 . Omnis fexus & atatis homines ad
exuftionem rapti. Rurfumnum. 2 1. Jjhn cum deli¬
gati fuijfent , f abdebatur primo pedibus lenis flamma ,
tamdiu donec callum filorum contractum igni ab effibus
revelleretur. Ex mox : Tunc per multum diem Deco -
tta omni cute vis ignis ad intima vifcera perveniffet.
Ada Epifcoporum Cenomanenfium in Hoello
c. 34. Utrafque genas illius ferri candentis aduflione
Coxerunt. Ennodius Carni, z 1 .
Nil lenta perdit Cottio.
Intrat latenter abdita.
Vide locum Hincmari in Aqua fervens.
COCUELUS. Obfervantiae Regni Aragon. lib. 7,
tit. de Lezdis , §. 1 . Si aliquis Nobilis teneat domos
in civitate . . .fi habeat loca in quibus teneat larem , &
familiam , folvent Copuelos : quia ex boc non dicitur
vicinus civitatis.
1. COCULA, Sagum. Vide Coccula.
z. COCULA, Ligna arida , vel vafa area. Gloff.
Ifidori : qui haec haufit a Fefto. Hunc vide & ad
eumdem annotata Scaligeri & Dacerii. Varro
apud Nonium 1 z. 5 z .Cocula, qiu coquebat panem
primum fub emere , poflea fub forno.
fCo cu L A Marina, Concha, Gall. Coquille de mer.
Murator, to. z. Scriptor. Ital. pag. 1 8,2. coi. 1 .
in Agnelli Libro Pontif. Et fecit exinde amulam au¬
ream adhibens plus aurum in fimilitudinem Cocula ma¬
rina, & efi ad utilitatem chrifma.
COCULAE, Italis Grana , baccae ; fed & variolae.
Matth. Silvaticus in Panded. Medie. Alubumcta ,
id efl , variola , qua noflro idiomate vocantur Cocula.
COCULLA. Vide Cucullus.
«j[ COCULUM. Vi de Coccula.
f COCUMULA. Vide Cima.
f COCUPENDIUM ,Olla major. Hift. Dalphin.
to. z. pag. 326. coi. z. ex Computo an. 1 3 3 6.
Item , tria Cocupendia de ferro magna & duo magna
branderia de ferro pro 111. f. mi. d.gr.
COCUS. Formula barbare feripta 14. ex Ba/uzia-
nis : Non vales uno Coco , non fimulas tuo patre , non
gaudeas de dentes , deformas tuos parentes. [Cocus
7i9 COD
idem eft ac Coquus Bernardo Mon. in Ordine
Cluniae, part. 2 . cap. 16.]
COCZUMBER, Coz imber, Cotz umber, Pre-
tiofum fuffimenti genus. Epift. 148. Bonifacii
Archiepifc. Mogunt. Direximus cin amomum uncias
4. coftum uncias 4. piper lib. 2. Coz^umbrem lib. 1 .
&c. Epiftola 14 9. Tranftnijimus .... aliquantum
Cocz-umbri, quod inc en fum Domino 0 feratis temporibus
Matutinis & Vefpertinis ,Jtve dum Mijfarum folennia
celebratis, miri odoris atque fragrantia. Baronius in
his locis habet Cotuumber ann. 742. 745-Serra-
rius putat vocem effidam a voce Cocba , quae Ara¬
bibus fuffimentum eft, & z .umbri, cortex odoratus.
Cozamber. Odo de varia fortuna Ernefti Du¬
cis Bavariaeapud Marten. to. 3 . Anecd. coi. 354.
Hic pigmentorum fpecies Arabumque labores ,
CoiLambrum r arumque lafer , &c.
<^[ COD , pro Jguod , legitur in voce Effere.
CODA, Modus agri apud Anglos. Charta Willel-
mi Comitis SulTexiae to. 2. Monaftici Anglic. pag.
275. Cum . . . una aera turbarum in martfeo de Bnftu-
gham , & 5 . Codis prati in villa de S emere.
CODDUS, Menfura annonaria , Anglis. Vetus
Charta to. 1 . Monaft. Anglic. pag. 175. De Ec-
clcfia Hamptoma 11. denarios , & 2. Coddos bladi.
cfc CODEAR1UM , f. mendum pro Coclearium. Epi¬
tome Chronie. Cafin. apud Murator, to. 2. pag.
3 66. coi. t . Item tertio tulit in coronis , bariis , an¬
nutis , coralibus & Codeariis argenti libras ccccc.
CODEX. Charta Amati Archiepifcopi Salernitani
an. 990. apudUghell. to. 7. p. 508. Nullam an¬
gariam aut fervitium pars noftn Archiepifcopi illorum
imponere queat , neque ad cruces levandum, vel Codi¬
ces , aut baptifmum faciendum , aut illos excommuni¬
care , &c. [ Papias MS Codex , lapis. ]
^fCODICALIS Simplex, Scripturae modus. Vide
Scriptura.
^[ CODICARIUS. Vide Caudica.
CODICELLA, pro Codicillus. WillelmusThorn. in
Chron. an. 1168. In qua combuftione multa Codi-
cella antiqua perierunt. Id eft , donationum tabu¬
lae , Chartae.
^[CODICELLARE, Aliquid legare codicillis. Hift.
Dalphin. to.2.p.i 76. coi. 1. in Inftrum.an.1318.
D alphinus Codicillando & codicilla faciendo poftfuum
teflamentum , &c. Et infra pag. feq. coi. 1 . Dal-
pbinus & Codicillando pracepit.Btduz. tom. 2. Hift.
Arvern. in Inftrum. anni 1366. p. 344 .Etquof-
cumque attus legitimos iniendi , t eft andi , Codicillandi.
Occurrit & alibi non femel.
CODIC1UM , Codiculus, parvus codex. Interpres
Hiftor. Apollonii Tyrii : Apertoque [crinio Codicio-
rum fuorum , inquijivit omnium qiuftiones au ftorum &
Philofophorum. Kulbaov, Graecis. Pachymeres lib.
5. Kai £t/x« /atv rc Kulmicv t»? hatXuma.^ tU irig-iv «j&go-
e^t^/C^o-VideGloft.Meurfii &Fabroti adCedren*
CODOXIA, pro Cacodoxia. Vide Amaratunta.
CODRA, Quadra. GlolT. Gr. Lat. KoJ^a, Codra,
Jfjiadra. VideMeurfium in KoeTpdvt»?.
'f C odra. Confuetud. Brageriaci art. 7 6. & 77.
Item nullus Jit attfus extra villam ditti loci & diftriclus
ejufclem dolia tonellorum vacuorum transferre, neque
mayramen, neque vimos , neque Codram ; & Ji faciat
contrarium in fexagintafolidos pro gatgio condemnetur ,
& ultra hoc dicta dolia , mayramina , vimi & Codra ,
erga didi uni Dominum remaneant confifcata. Item non
eft permifum alicui fubtus pontum Brageriaci afeenden-
do per flumen Dordonea , fal , Codram , vimos , may¬
ramen tranjire feu navigare. Interpres Gallicus Co¬
dra, reddit per Codres , vocem mihi non magis
COE 720
notam , nili forte fit idem quod Gallis CoudreveX
Coudher , Corylus.
CODURA, Sutura , Gall. Couture. Hift. Dalphin.
to. 2. pag. 333. coi. 2. ex Computo anni 1337.
Item computat deliber affe Andrea Boqueti Codurerio ,
byeme proxime praterita, pro raubis & malacotis ditio¬
rum Baft ardorum & fjaquemeti Clerici , qui eis repe¬
tit lectiones , & pro Coduris & expenjis dictarum ma¬
lae ot arum , lx./ Et infra: Item pro fex panis cali->
garum . .. & pro Coduris earumd. xxix. f.
•[[ CODURERIUS, Sarcinator, Gallice Couturier ;
Dumbenfibus rufticis etiamnum Coudurier,ixGtx\.
Coudre. Hift. Dalphin. to. 2 . pag. 308. coi. 2 . ex
Ordinatione anni 1336. Item , f/ob annes Vitoni &
Francifcus Jint Codurerii noftri , quorum , &c. & ille
qui prafens extiterit , equitet & ducat fomerium no -
ftrum portantem capellam noftram , & habeat unum
garcifcrum ad cuftodiendum eum. Clarior videtur lo¬
cus in Codura relatus. Vide Condurahus.
COELEST1NU S Color , Hyacinthinus qui eft in¬
ter albedinem & nigredinem, quafi color fu bal-
bidus, Matthaeo Silvatico : Ni-
cetae Paphlagoni in V ita S. Hyacinthi Amaftriani
Pag-3-
COELICOLA. GlolT. Gr. Lat. oJp uvocuTontcc , Coeli¬
cola. Prifcianus lib. 5. Coelicola , id eft , coelum co¬
lens. GlolT. Lat. MS. Regium Cod. 1013. Coeli¬
cola, eo quod coelum colat : Eft enim Angelus : Conti¬
nens non folum in caftitate dicitur , fed in cibo , in potu ,
mira quoque & vexatione mentis & detrahendi libidine
continens , & quod fe a multis malis abftineat. Beda
de Orthographia : Coelicola , coelum colens , ut An¬
gelus. Dudo lib. 3 . de Morib. Eiormann. Bis quinta
namque Coelicolarum ordine creato, decimoque lapfo ,
&c. Vide S. Auguftinum lib. 1 o. de Civit. Dei
cap. 1.
Coelicola’ etiam appellantur Monachi, propter
faneftum & angelicum vitae inftitutum , quomo¬
do BraulioEpifcopus Caefarauguft. in Vitafanfti
^Emiliani cap. 5 . num. 5 5 . Antonium & Marti-
num Coelicolas vocat. Vita S. Benedici Abbatis
Anianenfis n. 42. edit. Mabillonii : Nec moram
inde ponendi comam fieri paffus eft , quin . . . auro textis
depojitis veftibus , Cbrifticolarum induit habitum , fefe
Coelicolarum adfeifei numero quantocius congaudens.
Davidi Monacho dicuntur Monachi !v toic, opo-iv
xgctvoTroXtTcu. Monafteria vero l-rrlytoi sp «vci, in Vita
S. Nicolai Studitae pag. 90 4.Confule Notas no-
ftras ad Alexiadem p. 264.
Coelicola, Hcereticiqui coelum ut Deum cole¬
bant. GlolT. Gr. Lat. O o-eC&v rov £%uvov , Coelicola.
Extitit haereticorum fecta quaedam fub Honorio,
de quibus eft titulus in Cod. Theod. & Juftin.
de Judaeis, Coelicolis, & Samaritanis, Judaica&
Chriftiana religione permixta. De hac copiofe
egit Jacobus Gotofredus ad leg. 19. d. tit. de
Judaeis & Coelicol. in Cod. Theod.
COELILOQUUS, Propheta. Commodianus Inftr.
60. Cceliloquus autem Efaias dottor & audior.
COELOCLARUS , Divis adfcriptus,qui in coelum
receptus eft fandus. Charta Ludovici Comitis
Ferretenfis an. 1187. in Antiquit. Vofagenlib.
lib. 5. cap. 9. Inde eft quod ego Ludovicus Comes
Eerretenfis ac filii mei, Coeloclarorum Principum exem¬
plis provocati , &c.
COELUM, Concameratio, ex Anglico Seeling, quod
idem fonat. Itali etiam Cieto di Camera , laquea¬
rium vel lacunar vocant. Gervafius Dorobern. de
Combuftione & reparat. Dorobern. Ecclefiae :
Deinde tigni grojfiores cum ligaturis fuis . . . fuccen-
duntur *
72i COE
duntur. Coelum infertus egregie depilium , fu peritis ve¬
ro tabuit plumbea ignem interius afcenfum celaverunt.
Thomas Stub. in Pontificibus Eborac. Totamque
Ecclejtam a Prefbyteris tifque ad turrim , . . . [apertus
opere pictorio , quod Coelum vocant , auro multiformiter
intermixto mirabili arte confiruxit.
COEMETERIUM, Locus in quo humantur fide¬
lium corpora. Loca [epuleris apta, in leg. 2. Cod.
Theod. de Hoerctic. [Hinc in Coemeteria conve¬
niebant Chriftiani primis Ecclefiae faculis , ibi
myfteria Iaera celebraturi, qua de re confuli pof-
funt Arnob. lib 4. adv. Gentes ad calcem, S. Am-
brofius Epift. 39. n. 2. & 4. Conftitut. Apoft.
lib. 6. cap. 3 o. Concil. Eliberit. can. 3 5. Placuit
prohiberi , ne femina in Coemeterio pervigilent , eo quod
[ab obtentu orationis latenter [celera committunt. Ec
can. 3 4. Cereos per diem placuit in Coemeterio non in¬
cendi ; inquietandi enim [piritus [anctorum non [unt :
hoc eft, fidelium, ut quidam interpretantur, qui
dum in Ccemeteria orationis gratia conveniebant,
inquietabantur frequentia & cura immodica ce¬
reorum ardentium. Alii vero cenfent hoc cano¬
ne damnatam fuiffe quorumdam fuperftitionem,
qui ftulte credebantcereis accenfis animas defun¬
ctorum e quiete, in qua morabantur, evocari,
ac de rebus occultis & futuris confuli : qua no¬
tione fumiturvox inquietare lib. 1 . Reg. cap. 28.
ubi Samuel ad Saul : Quare inquietafit me , ut fuf-
citarer ?] Vide Coemeteria facra Spontani, & Ba-
ron.an. 226. num. 9. & feqq. Tantum addo,
monereGillebertum Lunicenlem Epilcopum lib.
de Ufu Eccleliaftico , adjacuijfe Coemeteriis San¬
ctorum alia loca , in quibus fubmerforum & occforum
fdelium corpora conderentur , quia ip forum anima Deo
commendari non prohibentur. Nani infidelium & [ce¬
leratorum corpora longe [unt a fidelium projicienda :
quibus enim vivis non communicamus , nec mortuis.
Cdkmeterium, Ecclefia , in qua fcilicet fide¬
lium corpora humantur. Innocentiusl. PP. Epift.
1. ad Decentium cap. 5. Non tonge portanda [unt
' Sacramenta , nec nos per diver[a Coemeteria confiitu-
tis Prefby teris defiinamus. [ Hic Coemeteria vocat In¬
nocentius paroecias extra Urbem fitas , ubi cor¬
pora fidelium fepulta erant, quod illa intra mu¬
ros condere Romanis edet religioni. ] Praefatio
ad Libellum Precum Marcellini & Faultini : Per
Coemeteria Aiartyrum fiationes Jine Clericis celebra¬
bat. S. Athanafius Apolog. 1 . de fugafua : tm yup
ijZJ'cfj.ctJ'1 Kptx tw ciylctv n eUmiog-yv 0 Aao? vog-emrea;
s^i/X0£ 70 Kci[af\>igicv tu^airfxi. In 1 J b. 3. Sacra-
ment. Ecclef. Roman. cap. 103. exftat Mi/a
in Cy meteriis. Infra : Omnium fidelium Catholicorum
orthodoxorum in hac Bajilica quiefeentium , &c. Vide
Gregor. Turon. lib. de Glor. Confelt. cap. 73.de
Baron. an. 22.6. num. 12. Chartam Rudefindi
Epifcopi Dumien fis serae 10x6. apud Anton.^e
Tepet, in Chronico Ordinis S. Benedidi tom. 5.
Theobegildus Abbas de Cimeterio S. Stephani, fub-
feribit. Vi de Atrium, & Confejfa in Confeffio , Ify 3-
[ucXcynrn;.
C ojem e t e r i a , feu oblationes fepulturarum , Lai-
ci olim ufurpavere. Guigo in Vita S. Hugonis
Epifcopi Gratianopolitani n. 4. Adverfius Laicos
qui Ecclejtas , decimas , ac Coemeteria [acrilegi deti-
' nebant. Adde n. 9. Vide Sepultura.
COENA. Audior Graecifmi :
[Jentamus mane , Ccenamus vc fperc facto.
Regula Magiftri cap. 28. Erubefcamus nos, qui fu¬
mus [pirituales , fugere hora nona jejunium : cum ve-
tufla confiet udo antiquitus c ognoJi.it ur prandia igna-
Tom. 11.
COE '722
rajfe , fi ed femper vejperam , hoc efl , Camam fas re¬
fectionibus ordinavit. Charta Sugerw Abbatis fandi
Dionyfii: Refedionibus quoque eorum ve[pertints,quas
dicunt Cenas , .... & in eo decem [olidorum refeltioni
ftu a Monacho Cenature recipiant.
Coena, pro quovis paftu , feu jure refedionis aut
prandii vel procurationis. Hieron. Blanca in Ara-
gon. rerum Comment. Nonnulla oppida ricis homi¬
nibus , quas vocabant Cenas , tpfurum Regum more per-
[olvebant. Charta Petri II. Regis Aragon. an.i 2 8 3 .
pro Libertatibus Catalanix : C cenas , albergas , &
acapitanon accipiamus nec exigamus in locis Baronum ,
Militum , &c. De ejufmodi Coenis Regiis praefer-
tim, audiendus Michael dei Molino in Reperto¬
rio Foror. Aragon. in v. Filius : Filii Regum Ara-
gonu , antequam hareditentur , non folum primogeni¬
tus , [ed etiam alii filii exigunt Ceenas per totum re¬
gnum. Et efi ratio , quia filu Regum debent vivere in
• regno. ‘Tamen ex quo filii [unt hereditati , er habent
de quo pojfunt vivere non exigunt Coenas. Vide in Ob-
[ervantta unica , titulo Fori editi apud Exeam, fol.
134. Etreperi [cripturnin antiquis [cripturis Fortfia-
rum , quod tria [unt , qiuin Ar agonia debentur filus
legitimis D. Regis Ar agonia. Primo debetur filio pri¬
mogenito, eo ipfo quod natus efi & juratus , debetur Jibi
gubernatio generalis. Secundo quod alit filii D. Regis
a primogenito quoufque hareditati fuerunt , poffunt ire
liberi per totum regnum comedendo. Et ntfi populi mi-
niftrent eis necefidna , pojfunt per [e recipere ab homi¬
nibus regni: licet non a vajj aliis , [eu hominibus Varo¬
num , Nobilium , Militum, Civium , & Jnfantionum.
Tertio quia filia D. Regis habent demandam , cum
contrahunt matrimonium femel , &c. Idem in verbo
Nobiles : Nobiles Aragon. non po/funt exigere Comas
aut [ervilia in locis Domini Regis. Vide inforo unico
tit. de Nobihb. lib. 9. p. 130. De coenis vero Re¬
giis , tit. de Coenis Dom. Regis lib. 4. pag. 104.
Adde lib. i.pag. 20.^ Obfervantias Regni Ara¬
gon. pag. 27. v.
f Coena Archiepiscopalis, Eodem fenfu, feu pro
archiepifcopali jure refedionis aut procurationis
in terris Valfallorum, apud. Stephanot. to. 1. An-
tiq. Bened. in Valconia MSS. p. 66 9. ex Chartul.
S. Petri Generenfis : Guillelmus Bernardi de A4a-
ceriis & G alauda ejus uxor fecerunt in Generenfi mo-
naflerio profejfionem , & dederunt S. Petro medietatem
Ecclefia de Maceriis , qua ab aubiepifcopah Coma efi
penitus exempta.
C oe n a Domini, Kop/«>coV cfuWrcv , in priore ad
Cor. 1 1. 20. olim pro Sacramento Euchariftioe
voxufurpata. S. Hieron. in verba Pauli , Domini¬
ca Coena debet omnibus ejfe communis. Coena autem di¬
citur , quia Dominus in Coena tradidit S aeramenta. S.
Auguftinus Epift. 1 18.C. 5 . Apofiolus dicit , Con¬
venientibus ergo vobis m unum, non efi Dominicam Ca¬
nam manducare , hanc ipfam acceptionem Eucharifii a
Dominicam Canam vocans. Gloff. Gr. MS. Regium
Cod. 2062. Kufia.ncv (NiTffvcv , to tS uugix , » to ty-
k \y.%ov Iv tx.zX>urlq. dfi^-ov.
QuxruntPatres atque in iisS. Cyprianus Epift.
6 3 . Cur Jilievs potius, feu Coenae , quam doig-a ,
vel prandii nomine hocce Sacramentum donave¬
rit S. Paulus, cum probabile fit Corinthios ma¬
ne Euchariftiam celebrafte, qui fuit prifeae Ec-
clefiae ritus. S, Chryfoftomus caufam affert, 7 r«-
ga.TSi/J.TTMV CIVT ilei U Tt T tCTTitjq. Kaff «V TU fj.vyyj-
p \cl 7ra.fichoyav c Xp<s , Ut remitteret illos jam mde ad
illam vejperam , qua Dominus tremenda mjftnia tra¬
didit. Dida igitur Coena in honorem primae infti-
tutidnis. Aliam rationem reddit Gregorius M. in
Zz
723 COE
Evang. Horni! 3 6. Hoc convivium Dei , non pran¬
dium , fed Cana vocatur , quia poft prandium Ccena
rejlat ; poft Ccenam vero convivium nullum reflat : &
quia aternum Dei convivium nobis in extremo prapa-
rabitur , r ellum fuit, ut hoC non prandium , fed Coena
vocaretur.
Coena D om in i , di£ta etiam quinta feria ultimae
hebdomadis Quadragefimae , qua fcilicet myfte-
rium Dominicae C cenae a Chriltofuit inllitutum.
S. EJigius ferm. 11. Vocatur hac fejlivtt as Coena Do¬
mini , eo quod hoc die Dominus coenaverit cum Difci-
pulis , eifque S atramentum Corporis & Sanguinis fui
tradiderit. Concilium Meldenfe ann. 845. can.
4 6. Nemo J' aerum Chrifna , ni fi in quinta feria ma¬
joris feptimana, id efi , in Coena, qua fpecialiter ap¬
pellatur Dominica, conficere prafumat. Vide Ifido-
rum de Offic. Eccl. lib. 1 . cap. 28 - & Honorium
Auguftod. lib. 3. cap. 84.
Coena Valdensium Haereticorum. Concilium
Narbonenfean. 12 3 5 . Aut Coena Valdenjis , ubi die
Coena, menfa pojita , & pane fuperpojito , Valdenjis
unus benedicens , & frangens , danfque aftantibus ,
credit fecundum damnabilem feclam conficere Corpus
Chrifli , &c.
C oena Lib era , dicebatur illa, inquit vir do&if-
fimus Henticus Valefius, quam coenabant in pu¬
blico, qui ad ludum , vel ad beflias damnati erant,
pridie antequam pugnarent : fic nuncupata, vel
quod apponeretur ipfis quidquid poftulaiTent ,
vel quod fumma cum libertate & licentia per¬
ageretur. Paffio SS Perpetuae & Felicitatis : Pri¬
die quoque cum illa Coena quam Liberam vocant, quan¬
tum in ipfis erat , non Ccenam Liberam , fed agapem
ccenarent, eadem conflantia ad populum verba i fla jacta¬
bant. Fragmentum Petronii : Venerat jam tertius
dies , id efi , expettatio Libera Ccena. De hac coena
intelligendus Tertullianus in Apologet. cap. 42.
Non in publico Liber alibus .difeumbo , quod befiiariis
fupremam ccenantibus mos efl. Meminit etiam ejuf-
dem coenae Scholialtes Juvenalis Sat. 1 1. ad haec
verba.
Sic veniunt ad mifcellanea ludi.
Genus , inquit , miferabile ferculi , mifcellanea , ci¬
bus gladiatorum , id efl, ultima Coena. Ideo mifcella¬
nea, quia omnia qua apponuntur eis , mifcent , & fic
manducant.
Coena Pur a. Vett. Gloffiae cap. de Fcftis p. 274.
Coena pura, Trapeta uiom. GlolF. Latino- Arabie. & Pa¬
pias : Parafceve , Cena pura ,id efl , prap aratio qua
fit pro Sabbato. Tertullianus lib. 5. in Marcion.
Dies obfervatis , & menfes , & tempora, & annos, &
fabbata , ut opinor , & Cenas puras & jejunia , &
dies magnos. Sanftus Auguftinus in Joan. Accele¬
ratam vult intelligi fepulturam , ve advefperafceret ,
quando tam propter P arafcevem , quam Ccenam pu¬
ram fjudai Latine apud nos ufitattus vocant , facere
tale aliquid non licebat. Vetus interpres Jo. Chry-
ioftomi ferm. in Natalem Joan. Bapt. Jgua die
conceptus eft Dominus , eadem dic & pajfits ejl. Ea¬
dem ipfadies Ccena pura fuit , in qua & Luna decima
quarta occurrit. *
Baronius , inquit Scaliger , negat elTe Parafce-
vem , quia coena pura apudEeftum habeat offam
fuillam. Sed non advertit puram dici , non quia
careat carnibus , fed quia religionis & dicis cau-
fa fit. Nam & Parafcevte Judaicae habuere carnes,
&. nihilominus dicuntur Coena pura , quod dicis
caufa coquebantur , coquunturque hodie pro
fabbato , quia ‘in fabbato coqui non liceat. Vide
eofdem Baron. an-no Chrifli 3 4. nura. 154. &
COE 724
Scaligerum ad Felium , & de Emendat, temp.
Pag* 5 3 3 * 569*
COENACLARIUS, Caupo. Glo ffi. Grxc.Lat. Cce-
naclarius , lTa&[A.xxct> > Tl * Ircmi <*■ t «5 c<x/a$ oovd.yu>v ,
MS. Coenaculanus habet, & po ft trvva.yuv addit, Slyav
b Aes-crcTHc. [ Ccenacularius Ulp iano , Qui coenacu-
lum conducit : Coenaculariam autem exercere eft
quaeltum facere ex locatione coenaculorum. ]
•[[ COENADICUM. Vide Ceenaticum.
COEN AG IUM. Vid e Ceenaticum.
COEN ALE, Taberna , coenaculum , Coenatio, Sido¬
nio : Interdum coena ipfa , refedtio quaevis. Char¬
ta G. Epifcop. Autifiod. ann. 1249. inTabular.
Ecclef. Autiliod. fol. 235. Super eo quod idem Bal -
duinus dicebat , quod ipfe poterat tabernam f. icere, &
aliaCcenalia qua ad nundinas pertinent. Tabularium
S. Bertini an. 1205. Minutam vero decimam abla¬
tiones tam publicas quam privatas , Cenalia , legata ,
&c. Nicolaus de Braia in Ludo vico VIII.
Per fora , per vicos celebrant certamina cunctis
Publica , nec prohibet Canalia dives egeno ,
Sed pafjim comedunt difufo nectare venis.
ff COENARIUS. Vide Ccenator.
COENATICUM , Idem quod Coena , paflus , vel re-
fe&io : fed ea sprtefertim , quam milites exige¬
bant ab hofpiribus fuis , dum in ftationes fuas
fele conferebant. Has autem fuftulit lex i2.Cod.
Theod. deErogat. militaris annonae ; ubi, Grave
atque inauditum quoddam nomen Cenaticorum intro¬
ductum dicitur. Sed apud nollros diu pollmodum
manfit. [ Privilegium Ludovicilmp. pro Mona-
Iterio Miciacenfi an. 8 1 5 . apud Baluz. Capitular.
tom. 2. coi. 1407. Nullusex eis ullum teloneum ,
aut ripaticum , aut pontaticum , aut falutaticum, aut
cefpitaticum , aut Ceenaticum . . . exigere audeat. Rur-
fum occurrit in altera ejufd. Imperatoris Charta,
apud Ludovicum Laguille inter Inllrum. Hiftor.
Alfac. ] Charta Caroli Calvi ex Tabulario S. Ger¬
mani Parilienfis , apud Bellium in Epilcopis Pi-
ftav. Aut Cefpitaticum , aut Ceenaticum , aut pa.fi to¬
nem , aut landaticum , &c. Odo Abbas Glannafol.
in Tranflat. S. Mauri cap. 6. num. 3 2, Firmajive
cenfus pifeium , toto quadragejimali tempore , quem
more provincia Ceenaticum vocantS Bollandus ex qui-
bufdam MSS. legit Ceenadicum. j Occurrit non fe-
mei in Chartis.
CoENAGiUM, Eadem notione accipitur in Tabu¬
lario S. Albini Andegav. quod in exclufis molendini
de Varenna habebat idem Monafterium. Tabular.
S. Albini Andegav. Decimam Cenagii mei infra &
fupra exclufam meam. Idem Tabular. ann. 1 146.
Cum Canonici ab antiquo fextam partem cenfuum ter -
ragii.. . nec non vendarum totius terra , vinagii , Ce¬
nagii , in lampredis & alofis , & omni genere pifeium
[ Tabular. S. Nicolai ejufd. urbis : Comes
Hoellus dedit Deo & S . Nicholao infulam Dener al¬
iam integram Jimul cum parte fua Cenagii. ] Alibi :
Coenatio appellatur.Tocum vide in Dubius.
COENATIO, Coenaculum, vel pars domus in
qua coenabant, apud Sidonium lib. 2. E.pilt, 13.
& Carm. 2 2.dlolT. Groec. Lat. Tp IkXivo; , Tricltr-
num , Coenatio. Vide Julian. Antecefl.
Coenatio V i o l e n t a , in Charta Gaufredi Co-
mitis Andegav. ann. 1061. apud Sammarthanos
in Abbatib. S. FlorentiiSalmur. idem quodCawa-
tictim , de quo diximus.
COLNATOR, Coen arius, Officium Monafli-
cum , penes quem erat cura reficiendorum Fra¬
trum aeftivis diebus vefpere. Apud S. Dionyfium
in Francia, in claultri latere quodelt fecundum
7ZJ COE
Ecclefiam, vifitur tumba cum hac infcriptione :
Cy gifi Monjieur fjcan de Montmorency , jadjs Cenir
dc ceans.\_ Epitaphium Fr. Guill. Rayer apud Fe-
'libianum in Hiit. Sandionyf. pag. 58 i.Cy git re-
ligieufe & honnefte perfonne frere Guillaume Rayer ,
Rehgieux & Cenier de ceans. Vide ibid. pag. 5 7 9*
& jDoubletuminHiftor. Sandionyf. lib. 1. pag.
4^5.861. Canarius in T abulario Foffatenfi ; [ ut
& in Litteris CapituliS. Germani Parif. an. 13 5 3 .
lib. Anniverf. B. fol. 1 o 1 . Magifier cena in Litte¬
ris Henrici Praepofiti Ecclelia: in HoHkirchen an.
1301. apud Schannatum Dioec. Fuld. p. 101.]
Ccenator Monachus , dicitur in Charta Sugerii pro¬
xime laudata. Tabularium S. Dionyfii : Ramal-
dus de Pompona pro quodam feodo , quod ad jus uxoris
ftu pertinere videbatur , Jingulis antiis d Monacho qui
Coenam fratrum difpenf are folet , 5 . modios annona ex
decima S . .Leodegarii exigebat , &c. Gloflarium ve¬
tus : Coenatores , «f timunai , Cenatorium oiun/xx , d n-
wiflripi v. Infcriptio Romae ad D. Pauli, extra mu¬
ros : Hic jacet nomine Alatrona C. F. m pace uxor
Corneli Prirmceri Cenarionm , filia Porphori Primi -
ccri monetariorum , &c.
COENENT ARIUS , Jftftuj vicium manibus qnaritat.
Ugutio. [Melius, ut videtur. Caementarius. Vide
Cernent anus. )
«!i COENIPETA , Jj)ui libenter petit alienas coenas ,
Parajitus. Laurentius in Amalthea & alii Gloffa-
riorum Scriptores.
f COENOBIALITER , More Coenobitarum. Sub
regula S. BetiedittiCanobialiter congregati , in Privi¬
legio anni 8. regni Theodorici , apud Laguille
Eliil. Alfac. pag. 1 o. Inftrum.col. 1.
f COENOBIARKA, KavcGid&H , Abbas, qui praeeft
Ccenobio,a.pud Stephanot. Antiquit.Occitan. MSS.
tom. z. p. 43 7- Anno dccxcv. x. Kal. Februarii in
domo Cambiare harum Electi, Dei gratia regnante po-
letitijjimo atque Chrifiiantjjimo Principe Car olo Ad agno
.... conflit uti fuerunt nobiles & illuftres Domini , &c.
COENOBITA. Ifidorus lib. z. deEcclef. Offic. c.
15 . Primum genus ('Monachorum) cfi Coenobitarum,
id efl , in commune viventium, &c. Caliianus Collat.
1 8 . c. 4. Canobitas elTe ait , qui in congregatione con-
Jt flent es , unius femoris judicio gubernantur. [Charta
an. 1005. pro Monafterio S. Vi&oris Mallii, inter
Schedas Peirefcianas : Sequefirantefque fc coeperunt
habitare fimul , quos Graco fermone Canobitas , id eft ,
in commune viventes caper uni vocitare. ] Florum in-
ilituta praeclare deferibit S. Hieronymus Epiffc.
z z. ut & Zachaeus lib. 3 . Confultationum c. 3 .
qui haec de iis habet: His conveniendi unus omnibus
locus , fed difpar manendi , &c. Sed haec nota. Vide
Haeftenum lib. 3 . Difquifit. Monaft. Cellotium
lib. 5 .Hierarch. cap. 5-& alios palfim.
^ICf.nobitalis , Eadem notione. Charta Kugo-
nis de Guarlardone ex Archivo Monafterii Bone-
vallis : Ego Hugo Guarlardonenjium Dominus Deo
dicatis Cenobitahbus in Bonevallenji Monafierio ....
largitus fum , &c.
f Coenob iTALxs Religio apud Baluzium to.
5. Mifcell. p. zi 7.
COENOBIUM , kcivoCiov. Vim vocis explicat Caf-
fianus Collat. 18. cap. 18. Licet d nonnullis foleant
indijferenter Monafiena pro Coenobiis appellari : ta¬
men hoc inter e fi , quod Monafierium nomen efi diver-
foni, nihil amplius quam locum, id efi , habitaculum
Jtgnificans Monachorum : Canobium vero etiam pro-
fejfonis ipfius qualitatem difciplinamque dejignat , &
Monafierium potefi etiam unius Monachi habitaculum
nominari', Canobium autem appellari non potefi, niji
Tom. II.
COE 726
ubi plurimorum cohabitantium degit unita communio .
Agellius lib. 1 . cap. 9. de Pythagoreis : Id quoque
non pr ater eundum efi , quod omnes Jimul qui d Pytha¬
gora in cohortem illam difciplinarum recepti erant
quod quifque familia pecuniaque habebat , in medium
dabant , & coibatur focietas infeparabilis , tanquam
illud fuerit antiquum confortium , quod re atque verbo
appellabatur KcivoCiov.
If[ Coenobium, Ecclefia Cathedralis. Wolferus
Canonicus Hildesheimenfis inVita S. Godehar-
di ej ufdem Eccleliae Epiicopi num. z 3 . Beatus igi¬
tur Godehardus ... ut Canobii nofiri religionem eate -
nus rationabiliter , Deo gratias , confervatam agnovit $,
condignas ilico divina, miferationi laudes perfolvens „
omni eam devotionis ftudio ampliare , & in divini cul¬
tus exercitio condecorare fategit. Et infra '.Coenobium
fuum paftor ali cura fapienter gubernavit , & Fratrum
commoda in victu & veflitu , ceterifque indigentia hu¬
mana necejfariis , fapius adauxit.
COENOBOLIUM , Concilium, Conventio , in Glodis
MSS. Reg. Cod. 101 3. Alibi: Concilium , Ceenobo-
lium , coetum , ex Graeco ucivcCvMcv.
COENOCOPERlUM , pro fepulchro , vel feretro.
Epitaphium Bartholomaei Epifcopi Ifclani , apud
Ughcllum to. 6. pag. Z7 5 . In hoc Ccenocoperio re¬
conditus fuit Bartholomaus Lornb ardus . . . Epifcopus
Ifclanus 1389.
Cf.nodorium , Eadem , ut videtur, notione in
Hymno MS. in S. lldevertum Epifcopum Mel-
denfem : Sufcitatus puer fuit ; Prece eundis emicuit ,
Gerebatur Cenodorio , Corpus means Gornaio , &c.
•H COENODOBIOLUM , pro Coenobiolum , Parvum
Coenobium. Rather.Veron. Epifc. lib. Apologet.
Incenfo ab Ungariis Coenodobiolo , ad hoc miferabiliter
eft perventum , ut ipfe qui Abbatis faifo vocabulo foliis
gcftabat cocullam , &c.
COENODOQUIUM , pro Xenodochium , quafi xoi*
vochoxciov Commune receptaculum. Charta Ferdi-
nandi Regis Hifpaniae aerae 1099. aPud Anton.
de Tepex, , in Chronico Ord. S. Benedicti tom. 5 .
pag. 31 .v. Ut ... Jit Ccenodoquium Dei in fufeeptio-
nem pauperum , &c.
COENODOXUS, Fana gloria cupidus , qui famam
captat. Papias MS. Legendum Cenodoxus a Graeco
XSYCcPcfyc.
COENOPOLIUM , Locus ubi poliuntur & ornantur
cibi , Ugutioni. Ex Graec. uoivcnrdxiov , forum re¬
rum venalium.
COENOVEHUM. Will. Brito in Vocab. Cee num >
lutum , Ccenovehum , Cccnoveclorium, inftrumentum eft
cum quo portatur coenum, vulgo noftris Civiere , Ma^
nuarium ferculum quo coenum vehitur , vel aliun¬
de egeritur ac defertur.
Coenovexia, Eadem notione. Eadmerus lib. de
S. Anfelmi limilitud. cap. z 1 8 . Sic igitur debemus
innocentia , beneficio & pralatione uti in faciendo &
recipiendo ,ficuti ufualiter portatur Coenovexia. Jfijiip-
pe qui illam fubeunt , faciem ad locum quo tendunt ;
ad locum autem unde veniunt , dorfa vertunt. Tribus
enim aliis modis potefi , fed non convenienter pertan :
videlicet ut facies Jint contra facies , vel djorfum contra
dor fum, vel facies ad locum unde procedere , terga ve¬
ro quo ire debeant , convertantur.
COENUB1UM , Pollutio fic di&a a voce Coenum.
Gildas de Poenitentia inter Canones Hibern. to.
4. Anecdot. Marten. coi. 8 • voluntate ohfcce -
no liquore maculatus fuerit dormiendo ,Ji cervifa &
carne abundat , Ccentibium eft. m. noftis horis flando
vigilet , Ji fana virtutis efi.
COEP1SCOPUS. GlolTar. Latino-Gall. Coepifcopus ,
Zz ij
Evefque Conipain. ApudS. Auguftin>. Epift. 3 ^ac¬
cipitur pro eoEpifcopo , quem Coadjutorem voca¬
mus , ut <Sc apud Paulinum Epift. 46. ad Roma-
nianum.
Coepiscopi praeterea videntur didi Chorepifco-
pi. Vide in hac voce.
•[ COEPIUM , pro Sebum , Gall. Suif. Statuta Maf-
fil. lib. 2. cap. 33 .de Macellariis. §. 6. Addentes
infuper huic capitulo , quod Coepiam non fundatur a.
modo nec debeat fundi intra muros Maffliia, nec carnes
inflentur cum ore , nec inteflina beftiarum aperiantur ,
nec laventur in portu Alajfllu.
COEPPE, Coipfe, pro JVuippe. Amalthea,
f COERCUS, pr° JjLuerctis. Sic dicitur in Charta
Domini de Luiniaco in Forefio an. 1421. Platea
quaedam in qua olim fuerat Quercus:y«xnt Coer-
cinn de Lee e.
COESSE , Simul effe, apud S. Bernardum Epift.
1 8. & Petrum Blelenf. Epift. 13 4. & Serm. 47.
Occurrit praeterea inMiracul. S.Marculfi n. 16.
Cof.ssentes, Sodales , Compagnons. Papias: Coef-
f entes f ocii. Ordericus Vitalis lib. 3 . p. 477* Tam
manu quam confilio in bellico diferimine prae Larus in¬
ter Coeffentes /iios multoxies probatus efl. Utitur paf-
fim, p. 544. 552. s86.600.664. 668.759.
861. <5tc.ut & VitaS. Fphremi apud Bolland. n.
3 . Hugo Flaviniacenfis in Chron. p. 256. &c.
Coessentia. Paffio S. Vitalis Martyris num. 6.
Gaude & Utare felix Ravenna ,.. . qua beati Vitalis
fepulchrali meruifti Coeffentia injigniri. [Occurrit prae¬
terea in Miraculis S. Marculfi n. 1 6 . ]
COETUS , pro quietus , , in Gloft. S. Benedi-
di , quomodo nos vulgo dicimus , Se tenir coi ,
id eft , quietus.
COEVANGELISTA , in Epiftola Stephani Pa-
p;e VI. inter Concilia Flifp. to. 3. p. 1 62. coi. 2.
COEXECUTOR , Ejufd. rei una cum aliis Cu¬
rator , v. g. tcftamenti. Legitur in Teftamento
Johannisde Nevill apudThomam Madox inFor-
mulari Anglic. pag. 41 o. & in Charta Sententiae
definitivae anni 1495. ex Tabulario Monafterii
B. M. de Bono Nuncio Rotomag. Cohexecutores
Teflamentarii in Venditione Caftri de Molanis an.
1281. Hift. Dalphin. to. 2 . pag. 106.
«fICOFA, ut Cofea. V ide Cupbia.
COFANUS , Avis Apuleio , quae aliis Pelicanus feu
onocrotalus. Vide Frideric. lib. 2. de Venatione
cap. 2. 4. 3 4.
COFEA , Tegmen capitis, Gall. Coejfe. Vide in
Cupbia.
COFFERUM , Coferum. , Gall. Ceffre , Cifta , arca,
ex Cambro Britannico Coffr, quod idem fonat.Sta-
tuta Will. Scotice Regis : De ferinio feti Coffero fuo.
Coprum, in Monaftico Anglic. to. 3. pag. 312.
Gervafius Dorobern. an. 118 2. ffufjtt hoc feripum
refervari .. .iri Cofris fuis & tbefauro IVmtonu. Te-
ftamentum Geraudi de Abbatis villa an. 1271.
in Fliftoria Comitum Pontivenf. p. 204. Et unum
Cofrutn ad cuflodienda fupradieta. [ Occurrit iterum
in Procelfu de B. Petro de Luxemburgo tom. r .
SS. Julii p. 5 3 7. & in Anecdotis Martenii to. 1.
coi. 15 24. | Cofri Lemovicenfes , in Charta Petri
Epifcopi Parifienf. an. 1 2 1 8. apud Sammartha-
nos , id eft , ex opere Lemovicino.
^jCoffrus. Hift. Dalph. to. 2. pag. 1 76. coi. 2.
in Inftrum. an. 1 3 1 S . Lectos & alia, Coffros , baftos
& malas.
Coe fretus , Arcula , Gall. Coffret. Tnventar.
Ecclefix' Noyiom. ann. 141 9. ex Archivis ejufd.
Item duo Coffreti pares trium pedum longitudinis -vel
COF 728
circiter ferrati. Obituar. MS. Ecclefioe Morin. fol.
42.everfo: Confervabuntur in uno Coffrcto particulari.
Cofrium. Statuta generalia Ordinis Cifterc. an.
1213. to. 4. Anecd. Marten. col.i 312 .A nullo •
Abbate portentur ferini a, qua vulgo Cofria appellantur.
Cofferarius, Coffrariu s , Arcarius f qui
coff r a , feu arcas Regias fervat, in Fleta lib. 2.
c. 1 4. §.3 . Anglis The Cofferer oftbe Kings houshold ,
Magni Oeconomi feu Difper. latoris Regis Con-
trarotulator , Vicarius , cujus munus eft aliis fa—
milioe Regiae Officiariis fua falaria , feu ftipendia
erogare. Steph. Skinnerus in Etymologico Angi.
COFFIA , Copia, Tegmen capitis. Vide Cupbia.
f COFFiNUS, ut Coflnus. Pluries occurrit.
% COFFRARIUS, Coffru s,&c. Vide Cofferum.
COF1NA , Idem quod mox Coflnus , apud Rymer.
tom. 9. pag. 36 5. coi. 1. Jjfuandam Cofinam de
cono cum diverjis jocaltbus . . . & mittere eandem Co¬
finam, &c.
f Cofinis , Eadem notione , apud eumdem tom.
2. pag. 691.
COFINUS , Cophinus , fifeina. Capitulare de Vil¬
lis cap. 6 2. JjLtid de buticis & Cofinis , id eft , feri¬
nus, &c. [ Occurrit in Statut. Maftil. lib. 6. cap.
1 . pro corbe , qua fimus in vineas defertur.]
C o f 1 n e llu s , Minor cophinus, in Regula Tem-
plariorum , cap. 44. [ & in Hift. Dalphin. tom.
2. pag. 397. coi. 2. ]
COFRA. Obfervantioe Regni Aragon. lib. 9. tit.
de Salva Infantion. §. 9 . Vcrumtamen quoad munera
perfonalia, vel Cofram praftandam , vel faciendam do¬
mino loci , talis infantio non tenetur.
fljf COFRARIA. Laudes Papiae apud Murator . tom.
1 1 . coi. 3 2. In quibufdam certis Ecclejiis diebus ali¬
quibus circa feflum Pentecoftcs fiunt pauperibus convi¬
via , qua Cof ranas vocant , ad qua multi conveniunt
pauperes , qui per Jtgna data illic invitantur.
COFRITUM , Tributi fpecies , ut videtur. Ta-
bular. Rothonenfe : Rctwobri dat villam Clegesjine
tributo & Cof r ito.
COFRIUM, Cofrum. Vide Cofferum.
•jf COGACCIO, Coaftio, Gall. Contrainte. Tabu-
lar. Calenfe in Charta Almaurici de Meulento an.
12 66. Abfque Cogaccione aliqua alienandi eafdem
poffefftones.
«[ COG ASTER Cogastr anus, Coquus fecundarius,
Ital. Cocaflro. Charta vifitatioftis Monaft. Caftren-
fis an. 1 2 6 1 . ex Archivo S. V idtoris MalTil. D/fpen-
farius procuret coquum & Cogaflnm. In altera Charta
ejufdem Archivi Armar. Hifpan. num. 41. legi¬
tur : Uno fcutifero , tribus garcij eris , clavano , coco ,
Cogaflr ano, portario , &c.
COGBELLINUS. Charta an. 1 197. apudUghel-
lum tom. 7. pag. 1274. Extra parietem , juxta
Gogbe limos ejufdem Petri.
COG CIONES. Vide Cociones.
COGECHULST , Co g schult , Navium debi¬
tum , navaticum , tributum quod ex Coggis pen¬
ditur : Germanis enim Sclntld , eft debitum. Ve¬
tus Charta apud Willelmum HedaminOdibaldo
Epilcopo Trajedt. In Almere Regalis cenfus , qui
vocatur Cogecbulfl. Alia Ottonis Imp. ann. 94 9.
apud eumdem : Infuper & tributorum, qua Hu fla¬
ta & Cogfcbult dicuntur , &c. Teloneum Coggonum
videtur nuncupari in Diplomate Waldemari Da-
niae Regis apud Pontanum lib. 7. Fliftor. Dani-
cae : Telonea Coggonum maneant prout fuerant ab an¬
tiquo. Vide Cogo.
f C OGGO. Vide Cogo.
CQGIAj Conjux. Formulae Andegav. art. 17»
729 COG
Dum cognitum eft quod homo , nomen illi , in vendi¬
tione de integrum flatum fuum ad homine , nomen il¬
lo , & Ccgfu fua illa , & 'tpfavenditione meneme ( mi¬
nime ) inveniffe non potuerunt. Vide Ccgive.
COGIATICUM , Quaevis praellatio coada. Charta
Caroli III. Imp. in Htft. Pergamenfitom. 3. pag.
399. Nec ullas publicas f unitiones , aut redhibitiones ,
vel illicitas occajiones , vel Cogiaticum , feu fparva-
rios , vel operas . .. [up er imp onere audeat.
COGINA , inter vafa & minifteria Iaera recenfetur
in Charta Ferdinandi Imperatoris Hifpaniae serte
1 1 9 x . apud Anton. de Tepe z. in Chronico Ord.
5. Benedidi tom. 7. Tresconcos , & 3 . aceres ,& 2.
orceolos , & 2. Coginas , & candelaria unam , & can¬
delabra duo , omnia hac de laton. Vide Cocinnttla.
COGITAMEN, Cogitatio apud S. Eulogium lib.
3. Memor. SS. cap. 5. & 7. [ 6c in Appendice ad
22. Maii de S. Humilitate pag. 131.] GIolT.
Lat. Graec. Cogitamentum 5 lvJvy.rfji.ot.. [Bis occurrit
in libro 4. Efdraec. 7. dr. 5 7. & cap. 1 4. 14-]
COGITARE , Exillimare, putare. Gefta Regum
Francor. cap. 3 5 . At illa Cogitans , quod Landricus
effet , &c. Id ell , putans.
<|f COGIT ATIVUS , Multum cogitans , Gall. Pen-
Jif, in Vita B. Giraldi de Salis, apud Marten. to.
6. AmplilT. Colled. coi. 1012.
•[ COGITATORIUM , Receptaculum cogitatio¬
num. Tertul. deRefurred. cap. 1 5 . Anima Cogita¬
torium. Vide eumd. de Spedacul. cap. 2. & de
Anima cap. 14.
<ffCOGlVE, Conjux. Formulae Andegav. art. 3 6.
Incipit epijiola , quem pater & mater facit in filio ....
Idcirco ego in Dei nomen illi , & Cogive mea illa dul¬
ci fthn a, & a nobtfcum integra amore diligendo filia illo.
V ide Ccgia & Cogux.
^[COGLA , pro Cochlea. Vide in hac voce.
COGNABO, Igniarium unde ignis excutitur. Papias.
COGNATIO Spiritualis. Vide Generatio.
^1 COGNATUS , Levir. Johannes de Janua : Et eft
Levir Cognatus , fcilicet frater mariti vel uxoris. Al-
. bertinus Muflatus deGeftisHenrici VII. Caefaris
lib. 4. rubr. 1 . At Regina gravifjimis affecta dolori¬
bus: bine Cognati necem multorumque procerum defie¬
bat interitus , quos tam inflans bellum , quam lethalis
aeris pernicies morbo confuinferat. Ubi Pignorius :
Cognatum appellat Goleranum noto ltalicifmo
eum qui erat viri frater. Pro quibufvis confangui-
neis affinibufve vo x Cognatus accipienda videtur
in Gellis Trevirenf. Archiepifc. apudMarten. to.
4. AmplilT. Colled. coi. 216. Contingit olim, cum
Imperator Fridericus Mediolanum civitatem magnam
obfeffam ad deditionem coegijfet , Cognatos & parentes
domini Urbani Papa inter cateros captivos teneri , &c.
Cognati Germani. Patrueles, vel fobrini ,
Coujins Germains . Charta Communia: Peronenlis
ann. 1207. Confanguinei , qui vulgo Cognati Ger¬
mani appellantur. Coufin remue degermam , in Chron.
Flandr. cap. 6 . id eft , remotus gradu a germano.
COGNID1UM , Potionis fpecies apud digyptios ,
vel laltem Alexandrinos. Papias : Cbgnidium .genus
potionis ad bibendum. Gregorius Magnus lib. 6.
Epilt. 37. ad Eulogium Epifcopum Alexandri¬
num : Sufcepi autem benedictionem S. Evangeliffa
Marci , juxta breve vefiris epifiolis infertum. Sed quia
Collatum ac fjuritheum non libenter bibo , prafumens
Cognidi.au requiro", quod m hac urbe pofl multa tempo¬
ra, vefira mmtefccre tranfaclo anno S anilitas fecit.
■ Nam nos hic d negotiatoribus nomen Cogniaii , & non
fubftantiam comparamus.
COGNIT AMENTUM, Idem quod dc ognit ati 0 ,
COG 730
Promulgatio. Capitula Caroli Calvi tit. 27. cap.
3 . S cd & illa capitula .... adeognitent , & Cognita-
mentum quod modo apud Confluentes fecimus , omnibus
innotefeant. Infra : Qui deinceps talia prafimp ferit ,
Jicut in Cognit amento illorum continetur , . .. hoc emen¬
dare cogantur . Vide Adcogv.it are.
COGNITIO , Homagiuiri , noftris Reconnoifjance.
Confuetudines Catalaniae inter dominos & vaf-
fallosMSS. c. 49. Debent facere infirumentuin prote-
ftatknis quod faciant directum Domino majori. feu Cogni¬
tionem, vel homagium, velaiiquod aliud de quo teneatur.
Cognitio Placiti , Anglis Jurifconfult. Co-
nufance de plee , ell privilegium, quo urbs vel ci¬
vitas donatur a Rege, ut intra libertatis fu 'e pro-
cindum jushabeat tenendi placita de omnibus
contradibus & praediis : cujus ea vis ed , utficjui
horum locorum incolae in jus pro quavis re vo¬
centur in Curiam Regis , Majores feu Baillivi
ejufmodi libertatum pollint petere cognitionem
placiti : id ell , ut res ante iplos pertradetur <Sc ju¬
dicetur. Radallus. Adde t owellum. In Alliliis
Hicrofolymitanis MSS. palfim occurrunt ha* for¬
mulae , Semettre en lefgard ouConnoiJfance de Court :
La Court efgarde & Connoifl , &c. Eaedem cap. 45.
A cignour ne doit faillir cCefgard , 011 de Connoiffance de
Court a horne , ne d ferae , qui la requiert en la Court.
COGNITIONES , Inlignia, arma , feu potius faga
militaria armis & infignibus depida , quibus No¬
biles afe invicem difeernuntur, & innotefeunt :
Anglis , Cognifance. Ordericus Vitalis lib. 1 3 . pag.
855. Petrus de Manlia , aliique nonnulli fugientium ,
Cognitiones fuas ne agnofecerentur , projecerunt. Mat¬
thaeus Paris ann. 1250. Cum viderent hojies Cbri-
fti Minis 3 vexillis , & Cognitionibus picturatis , quas
bene noverant , cum derijionibus feuperbire. Eilyyulu,
Graecis. Vegetius lib. 1. cap. 18. de Militibus :
Diverfis coloribus diverfa in fecutis fegna pingebant , ut
ipfi nominant y delyyula , fictu etiam nunc inoris eft
fieri. Oracula Leonis Imp. de Andronico C0111-
neno , qui -Agnetem Philippi Augulli Regis Fran¬
corum filiam in uxorem duxerat : O' tw £eYw /uy-
yLh ffvymifuyivoc Le Roman de Rou MS.
N’i a riche homine ne Paron
Jfui n ait ces lui fon gonfanon ,
0:t gonfagnon , ou autre enfeigne ,
Ou fa mefnie fe reftraingne ,
Connoijfances , ou entrefains ,
De plufieurs guifes efetis patns.
Le Roman d' A uber j MS.
Sa Connoiffance fu d’un pail mult clcr .
Guill. Guiart , ubi de praelio Bovienfi , de vexil¬
lo Ottonis Imp.
Ciis dragons foutint la banniere
Des connoiffance s C Em periere.
Idem in S. Ludovico, ubi deManfredo occifo:
En la chace eft Mainfroi tue ,
Ales onc nus homs ne pot d dire
Pour certin qui le pot ocire :
Car le joitr de celes nuifances
Porta eftranges Connoijfances.
Hoc ell ,eo in praelio , alterius, feu inulitata in¬
lignia detulit. Et infra, ubi de Henrico Confen-
tino , qui Caroli Regis arma induerat in praelio
quo Conradinum fudit :
EI premerain pour le conduire
Eft li preus Henris de Cofances ,
Cei jour porta les Connoijfances
Du Roi , par quoi plufloft peri.
Vide Gobelinum lib. 9. Gomment. Pii II. PP.
p. 2 2 3 . 6c Hemricurt. de Bellis Leod. cap. 41.
73i COG
COGNITOR, Judex, in Codice nonTemel. [Hinc
in Gloffis Ifidori : Cognitor a cognoficenda caufia di¬
citis ,vcl Executdr cunofus. Prius membrum judi¬
cem ut in Codice, pofterius fignificat Delatorem,
qui curiofus dictus eft , quod in vitam aliorum
inquireret , & ad Principem , quae cognorat , de¬
terret. Papias MS. Cognitor prafiens prxjend datur ad
litem folvendam , Procurator vero etiam abfens ad om¬
nes res. Sed id difcriminis Cognitorem inter &
'Procuratorem Latinis ipfis notum eft. Si plura
cupis, vide Gronovium 4. de pec. vet.c. 3 . & Pi-
tifcum in Lexico Antiquit Rom. ]
Co g n 1 t o r , vice facra judicat , in Codice.
Cognitores etiam dicuntur ii, quos Pontifex
retradtandis & recognofeendis Epifcop. & Conci¬
liorum fententiis pro data occalione committe¬
bat: hos i7nyvtifjiova.<; vocat Concilium Sardicenle
can. 3.DeiisMorinusl. 1 . Exercit. Ecclel.c. 20.
^Cognitores Bannorum,E Miniftri , qui
de muldis ob b annum infradum impolitis cogivo-
fcebant. Privilegia a Raymondo de Agouto fu-
periori Domino caftri de Mafalgis an. 13 48. con-
cefla Johanni de Mafalgis inferiori condomino,
ex Archivo Praefidis de AI az. angues ; Item quod B an¬
nent , Extimatores & B annorum Cognitores commu¬
nes in dicio cafilro concorditer . . . eligantur.
§ COGNOMEN Romanis erat uniufcujufque no¬
men proprium, quod nominibus gentilitiis fub-
jungebatur : Francis vero noftratibus aliifque Re-
centioribus nomen eft proprio nomini fuperad-
ditum. De cognominibus antiquorum Romano¬
rum confulere potes LcxiconPitifci ; de pofterio-
ris autem aevi cognominibus , qux nos fpedant ,
( in Inllrumentis enim hujus aetatis pallim oc¬
currunt ) placet hic exfcribere quae Mabillonius
docet lib. 2 . de Re Diplom. cap. 7. n. 3 . & feqq.
Nonnullis praem illis de nominibus adfcititiis ,
quae apud Francos Neuftrafios viris infignioribus
& litteratis aliquando accedebant, faeculo nono
maxime & odavo , fubjungit : Tandem fub fi¬
nem faeculi X. fed maxime faeculo XI. ineunte,
cognominum ufus frequentari coepit, eorumque
origo procedit variis ex caulis. Quandoque ab
arte eorum quibus imponebantur ut Petrus Pifior ,
Robertns Coquus , &c. Aliquando ab eventu quo¬
dam , quo modo longe ante id tempus nepoti
Aufonii tributum nomen Paflori
quiafifiula primum
Pajlorale melos concinuit genito .
Aufon. in Parental. Epift. 1 2.
Nonnunquam a fcommate , diderio feu faceto
dido, unde Richardus Infanus , Guillelmus Bafiar-
dns , quod cognomen ipfe Willelmus Conquaeftor
affumit in Epiftola ad Alanum Britanniae Comi¬
tem , Ego IVtllelmus , 'cognomento Baftardus. Ad
haec derivata funt cognomenta a patre vel ex-
prelfo filii nomine", ut Gradulfus filius Ifembardi ,
in Chartario Caltriduncnli , vel fuppreflo in hunc
modum , Paulus IVamefredi , qui diaconus & mo¬
nachus Cafinenfis fuit regnante Carolo M. Hinc
orta funt cognomina vernacule delinentia in fon ,
qualia IViliantfon , id eft, Villelmi filius ; J ac -
quejfion , Jacobi; Coleffon , Nicolai ; Pterfion , Pe¬
tri ; J eanfon , Joannis , & his fimilia. Ex eodem
capite prcenobiles familiae apud Anglos cenfen-
tur, Fitscjean . Ftttzgerad , Fttz.pierre , FitzJtaimon.
Quidam a matre id traxerunt , quemadmodum
in Chartario DunenlTlegitur , Paganus filius Ma¬
ria ; & in alio S. Martini a Campis, Herlutnus fi¬
lius matris fiua’, itemque in Charta pro coenobio
COG 732.
S. Remigii apud Remos , Petrus filius matris fiuat
forfan quod illi inter nothos haberentur, ignoto
patre. Denique ut alia praetermittam , cognomi¬
na non raro defumta lunt ex loco , urbe ac re¬
gione i hinc Herbertus Britto , Rainbaldtts de Cal-
niaco , Fb ornas de Maria. Sic nobiles plerique a lo¬
co dominii fui cognomentum fuum acceperunt ;
unde familiae Codiacenfis , Torinnenfis, Cheri-
fiacenfis & alite perilluftres. In Chartario Ufer-
chenli apud Lemovices legitur ejufimodi cogno¬
mentum duplex, a patre fimul & loco dominii
acceptum , ubi G er Aldus Petri de Noalas , id eft fi¬
lius Petri de Noalas , dedit Deo & fianclo Petro pro
anima patris fui ac matris fiua partem fiuam de terra
de Molnat in parrocbia S. Vincendam, & quicquid
in eam requirere poffiet jttfle aut injujle vel aliquis per
ipfium; & ab fio Ivit fiev ales fiuos ut dent fando Petro.
Hoc donum fiecit in manu domni Gaubcrd Abbatis cum
libro , fub annum m. xcix. ubi habes cognomen
duplex, unum a Petro Giraldi patre , alterum a
Noalas , qui locus eft in pago Lemovicenfi, unde
nomen traxit illuftriffima familia de Noaliis , &c.
Itaque ex his omnibus , aliifque capitibus orta
funt varia familiarum nomina , quae primo in¬
certa cum fuilfent, poftmodum fixa & propria
effe coeperunt. Scommatica feu joculatoria nobi¬
lium nomina quidam corrupta putant, deprava¬
tis praediorum vocabulis , a quibus illa originem
ducebant : At certum eft , permulta , faltem pro-
mifcui vulgi atque etiam nobilium quorumdam,
ab origine ex difteriis impolita fuilfe; qualia funfc
in optimae notae Chartario Dunenfi Majoris-
Monafterii , feripto ante annos quingentos : Odo
Alala Mufica , Rotbertus Mulctus , Ratnaldus Ba-
fiardus , Conflantinus ^Joculator , Vivianus Nimium
habens frumentum , Bernardus Malaparola , Rabe -
rius Tineofius, Guarinus Jine barba , Guarinus Rabiar -
dus , Arcbemboldus Foliolus , Guarnerius Oculus ca¬
nis , Archemb aldus Pejor lupo , Odardus de Paliardo ,
Petrus Alaliloquus , Rotbertus Flagellum , Habenas
Alinat bovem , <Scc. Sed prae his illuftres fuerunp
Fulco Rufius , Goffiridus Grifiagonella , Comites An-
degavenfes , aliique non minoris dignitatis. Qui
a praediis cognomina ducebant , aliquando varia
pro tempore & praediorum varietate cognomina
libi adferibebant ; ex quibus Drogo ex familia
Bovenfi qui fub Rotberto & Henrico Regibus
vixit , interdum Bovenfis , interdum de Papyriaco:
Ingelramnus ej us filius , promifeue Botbvenjis , Co-
dictacenjis & de Far a : Thomas denique Ingelram,-
ni filius, de Far a vel de Fcria, Codiciacenjis , de
Adama , feu de Maria cognominabantur.
£C?Haec cognomina raro imponebanturEpifcopis,
Clericis , Monachis & Feminis : forfan quod illo-*
rum dignitas & tituli elfent cognomenti loco
ad eos defignandos; neque fcommatica vocabula
decerent facri Ordinis Miniftros ; nec dignita¬
tum fsecularium nomina , quae a praediis dedu&a
erant, eis convenirent. Nam feminae conjugatae
non alio pallim quam mariti fui nomine gloria¬
bantur. Invenio tamen quofdam ex Clericis &
Monachis cognomine affedlos faeculo xi. defioen-
tein eod. Chartario Dunenfi ,Uferchenfi, & alibi.
§cr Eodem faeculo ineunte rara erant ejufmodi co¬
gnomina , ut patet ex chartis regnante Rotberto
editis : poftea vero fub Hcnrico & Philippo Re¬
gibus trita res elfe coepit ; tametfi pauca per id
tempus ad pofteros traducebantur : quod faecu-
Jo xiii. ufitatius fuit. In Charta quadam faeculi
xi. qua Herveus Qrivellus Monachis S. Martini
7 3 5 COG
quafdam res concedit, nominantur ejus fratres,'
llagiruldus abfque cognomento, & Hugo Morellus :
quod cognomen penitus a Grivello diverfum ed.
At in eodem Chartario inveniuntur plures Borelli ,
Bocherit , deCanta-merula, P agam ,Defreati , de Gal¬
landa, quae familiarum cognomina effe condat.
Porro haec cognomina in Chartis, maxime in lub-
icriptionibus, non continuo acredo ordine pod
nomen ,fed fupra inter lineas adfcribi folebant;
unde & S upr a-nomina dida volunt viri dodi,quae
vox reperitur in chartariis maxime Italicis ; trans-
iitque ad noflrum Gallicum idioma , vulgo Sur-
nom. Nili idita didum mavelis,quod fupra prima¬
rium nomen accederent, quafi fecundaria. Elade-
nus Scriptor diligentillimus. Vide S upr anometi.
^1 COGNOMENANS, Cognominans , Cogno¬
minatus , appellatus. Charta Wandemiri an. 6 9 o.
inter Indrum. Hid. S. Germani a Pratis pag. v.
coi. 1. VillaCognominante G ornat iovilla in pago Stam-
pinji. Charta Dagoberti lvegis Franc. to. 1. Annal.
Benedid. pag. 685. coi. 2. Villa Cognominante Iti-
ctnofcoam in pago Parijiaco. /
COGNOSCENTIA , Cognitio , lcientia. Re-
lponfio Marini Vidorini Rhetoris ad Candidum
Arnanum apud Mabillon. to. 4. Analed. p.i 5 8.
O altitudo divitiarum & fapientu & Cognofcentu Dei.
1 bid. pag. 266. Deam dicemus /upr a omnem e xji/l en¬
ti am, fupra omnem vitam , fupra omnem Cognofcentiam.
1. COGNOSCERE , Coire , mifceri: Stupro Cognita ,
apud Lamprid. in Heliogabalo. Vetus Pceniten-
tiale MS. j/hit injjuadragejima antePafcba Cognovit
uxorem fuam,&c. Ordericus V ital. 1. 10. Poftca fpon-
fam fuam. . . Cognovit , qua fequenti anno filium ei pc-
perit. Michael Scotusde Phylion. c. 7. Nec fe per-
•mittat Cognofcere a viro per 7. dies. Occurrit padim
in Sacris libris. Vide Appendicem ad Concilium
Lateranenfe III. part. 6. c. 1 o. a 7.
.2.COGNOSC;|T3T,Fateri,agnofcere,nodris.Tuo«Vr,
reconnoitre. 'Ordericus V italis lib. 1 1 . Etproditio-
nem , quam fecerat , palam Cognovit. Ita Cognofcens
latro , efl confitens in Legibus Edw. Confeif. cap.
2 6. fjufiiua Cognofcentu latronis fu a eft. Adde Bra-
don. 1. 3 . trad. 2 . c. 3 3 . 3 4. 35.
3 . COGNOSCERE, Approbare. Atto Vercell.de
prelfuris Eccl. apud Acherium Spicii, to. 8. pag.
8 6 . Inutiles namque Sacerdotes internus /Judex &
provehit & non Cognofcit , quia quos permittendo tole¬
rat , proflito in eis judicium probationis ignorat.
COGNUS , a Gallico Coni , Angulus. Epillola
Guillelmi MeldenfisEpifc. ad Clementem Papam
an. 1383. inter Indrum. Hili, ejufdem Ecclef.
to. 2 . p. 2 4 1 .Primo ex parte anteriori Ecclejia Mel-
denjis incipiendo a domo, qua efl in oppojito Cogni domus
noftri Epifcopi. . . .Jicut protenditur vicus ex utraque
parte ufqiie ad Cognum Ecclejia Aleldenjis exclujive.
COGO , Navigii genus , quodOgi , Angli dicunt,
Galli Coquets. Alatth. Paris an. 1-218. Praparatis
C agonibus. Galeis & aliis navibus onerariis. Thomas
Wal^ingham. in Ricardo II. p. 199. Cujus fumma
fe extenderat ad 3 7. galeias , g. Cogones , & nonnul¬
las bargias. Occurrit infra non femel, pag. 201.
318. 319. 320. 3 22. ut & apud Vincentium
Bellovacenf lib. 3 1 .Speculi Hidor. cap. 8 3 • 84.
Jacobum de Vitriaco lib. 3. Hili. Orient. pag.
1156. in Chronico Sclavico incerti audoris apud
Erpcnium Eindenbrogium ann. 1361. [ apud
Martenium to. 3. Anecdot. coi. 2 88. in Epillola
Jacobi Epifc. Accon. ad Honorium ili. Papam,
&col. 295. inaltera ejuid.adeumd. Epill. ] <Scc.
Coggo, apud Godefndum Monach. in Cliron.
COG 734
ann. 1 2 1 S.Matth. Wedmonad. ann. 1066. &
1196. pag. 221. 429. & in Diplomate Walde-
mari Danias Regis an. 1 3 26.
Kogge in Hili. Archiepifcop. Bremenfium : Po-
fuerunt magnam navim , vulgariter dictam Kogge , cum
armatis viris. VidePontanum lib. 1 . Rerum Fran-
cic. cap. 9. pag. 5 3 .
Gogga. Hili. Hierof 50. Naves , quas vulgo Cog-
gas dicunt. Matth. Paris an. 1218. 600. Naves &
2.4 • Coggas bene paratas. Ita etiam Matth. Welt-
monall. an. 1 216. p. 276.
^fCocA. Memoriale Potedatum Regienf. ad ann.
1218. Templani Milites in quadam eorum Coca in¬
trantes, fluvium tranjire volentes, &c. Pluries oc¬
currit ibi, femel vero in Statutis Maffil. I.4. cap. 1.
Cocca, apud Joannem Villaneum lib. 11. c. 1 07.
lib. 12. cap. 3 8.
f Cocka, apud Cardinum MS.an. 1379- Petrus
de Dulburg in Chronico Pruffiae cap. 1 . Cujufdam
navis dicta Cocka Teutonice.
C o qu a , apud Nangium in Philip. IJI.Rege Franc.
pag. 519. [& apudRymerum to. 8.p. 3 54.]
Cocii a, in Memoriali Pauli de Paulo apud Joan.
Lucium in Hili. Dalmatica p. 43 x . 43 7. [apud
Rymer. to. 4. p. 702. coi. 1. & 2. in Memoriali
Potedatum Regienf. ad an. 1218. & in Chronico
Adendadan. 1 322.]
Cocho, apud Ricardum de fando Germano in
Chron. an. 1217.
Cocco, apud Oliverium Schoiadicum de Expu¬
gnat. Damiatae : Jj/uatuor Cucconcs , fuper quos adi-
ficata fuerant popugnacula ad capiendam civitatem. Et
intra : Coccones propugnaculis & caftellulis, viris etiam
armati , cum galeis & aliis navibus fequentibus ....
immerjionem evaferunt. U titur etiam non femel Go-
dofridus Monach. an, 1218. ut & Matth. Wed-
monader. an. 1066.
Cocheujs. Charta Philippi Augudi an. 1216. pro
Comite Bellimontis : Si vero contineatur in baco vel
in Cocheto merrenum ad dolia facienda , &c. Cochet &
Coquet, Gallis. WiH. Gitiart. an. 1304.
Aius refait fes vejfiaus hourder,
Dont il ot Id Jjhwqttez, & barges ,
Et grans nex, profondes & largss.
Infra :
Environ les nes na batel ,
Tant foit bienferme a daquet ,
Petite barge , ne Coquet.
Eodem anno :
Aucuns d/eus baut es mas repuient ,
Pour trah e & pour lancier d plain.
Cbafiel & Coquet foti ja plain
D’ autres gens que de garconciaus , &c.
Anglis Cockjt, ed Schedula a publicanis mercato¬
ribus tradita , qua dgnificatur mercatorem debi¬
tum vedigal folyifle. Vide Stephan. Skinnerum
in Etymolog. Anglico tit. de Vocib. forenfib, [&
infra Cokct 2.]
A voce Gallica Coque , ided, concha , teda,
deducitSpelmannus, quodejufmodi navigia con¬
charum formam referant. Certe ab ejufmodi na¬
vium figura, vel ufu, currus nodros publicos vi-
minibufque contextos, appellatos admodum pro¬
babile ell : vel quod ,.non ut hodie in longum por-
redi , fed rotundi quodammodo edent : vel certe
quia ut Cogones ad transvehendos itinerantes
addidi poriilimum clfent , ita & currus illi pu¬
blici. Aha de vocis Coebe CommcntanturLudovi-
cus de laCerda , in Advcr lanis c. 125 . n. x 2. &
iEgidiusMenagius in Orig. Gall.
7.35 COGr
«I COGOCIA. Vide Cucurit poft vocem Cugus.
«j[COGOLUM,lncerta notione legetur inGuadellum.
COG-SCHULT. Vide Cogecbulft.
«j[COGUX , pro Conjux. Vett. Formulae Andegav.
art. 3 4. Incipit epiftola. Ego enim illi fateor me hac
■epifijlt facere debere , quod ita & feci , ad Conguje
mea illa propter amore dulcitudinem fuam & fervidum
circa me inpendetis , cedo tibi atque tr an fer ibo capfa de
cafa cum ipfo villare , ubi ipfa cafa refedit.
«([COHABITATOR, Stuprator, concubinarius.
Statuta Collegii Ardacenlis art. 37. apud Rai-
mund. Duellium lib. x. Mifcell. pag. 1 z6.Item
dijlritte inhibemus, ne aliquis Canonicorum vel Fica¬
riorum Jit rnanifeflus Cohabitator , taxillorum lufor, ta¬
bernarius aut pugnator.
■«E COHAERENTIA , f. Appendix , Gall. Depen -
dance. Chron. Farfenfe apud Murator, to. 2. part.
2. coi. 537- Jjtuomodo vadit in viam publicam fub
monte fupradicti Alonafierii , & pergit in fojfatum pri¬
ma Cob arentia. Ibid. coi- 655. Dederunt in boc Alo-
nafterio portionem fuam de fapraditlis caflcllis de Fo-
rano & colle de Ner a , cum Ecclejiis , placitis ,fodris ,
ujibus, pertinendis & datis de caftellams , infra fines &
Cobarentias pradittas. Vide Adb arentia 2.
<fCOHEROO, Cohertio, pro Coertio vel Coer¬
citio , Jus coercendi feu cogendi & in delinquentes
animadvertendi. Charta Pariagii Philippi Franc.
Regis cum EpifcopoMimatenli an. 1 306. in Ta¬
bulario ejufd. Epifcopi : Ad nos pertinet pleno jure
quoad majorem jurifdithonem & Cobertionetn & dif ri¬
ctum temporalem. Compromiffum Henrici III.
Angi. Regis, Scc. an. 1 240. apud Rymer. to. 1.
pag. 390. coi. i.Cohertioni & juri fdittioni Domini
Cantuanenjis Archiep. . . . fe partes pradicta fammife-
runt. Charta ejufdcm Henrici an. 1255. apud
eumd. Rymer. to. i.p. 566. coi. 2. Subjicientes
nos Cohercioni Domini Papa, ut ji contra pr adula in
aliquo , quod abjit , veniamus , ipfe per cenfuram eccle-
fiafticam , abfqite ftrepittt , nos ad plenam pramifforunt
vbfervationem compellat. Cobertionis canonica poteftas
in Commiffione Epifcopi Cantuar. ad inquiren¬
dum de damnis in Wallia Ecclefne illatis, apud
eumd. Rymerum to. 2. p. 279. Coberdo banni ,
id dt , coa&io vel compulfio delinquentis ad b an¬
num feu muldtam impolitam exfol vendam , in Pa-
<fto Regis Arragonis cum Berengario Magalonae
Epifcopo an. 1272. Cobercion , in Concordia fadta
inter Coelellinos Avenion. <3c Comitem Luxcm-
burg. apud Acher. to. 9. Spicii, p. 3 00. Etquant
a ce nous obligeons & foubmettons a la jurifdiction &
Cobercion de noflre S. P. le Pape , du Roy nofire Sire ,
& de toutes autres, & Cohercions totis les biens tempo -
reis de nfacdtte Eglife prefens & d venir. Cobertioni
fere adjungitur f/urifdittio , quoniam . ut ait Pau¬
lus 1. fin. ff. deOffi ejus cui mand. jurifdid, JJu-
rifditho fine modica Coerclione nulla eft.
COHIBERE, Coh l e enti a. Vide Conhibere.
COHIBILIS. Vide Cohibuit poft Conhibere.
«([ COHIRCINATiO, Hircina lafcivia. Apuleitisin
Apologia : £)ua tamen omnia in paucis annis ita hic
degulator jhdiofe in ventrem condidit, & omnimodis
Cobira nationibus dilapidavit.
COFIIVUM , KaAut p o^co fjct/juwM;, Calix , rofa clail-
fa. Supplem. Antiquarii.
"^[ COHOB, Cohobare vel Cooptare, eft quum
materia fape cum liquore imbibitur , ac deftillando li¬
quor iterum abftrahitur.’ Item cum herba contunduntur,
cr invafc putrefiunt, donec purum ab impuro feparari
poffit. Roch. le Baillif in Didlionario Spagyrico.
COHOPERTURA. V ide Coopertura.
COH 73 <5
COHORTALES, Cohortalini, Curta lini ,
didti primum Officiales Praefedli praetorio, ut do¬
cet lex 1 . Cod. Th. de Cohortal. & lex 4. eodem
Cod.de Diverfis offic. Gloffie veteres: Cohortali¬
nus , ©vpwgo? ts 7r^i1«pjK. Poftmodum Re&orum
provinciarum Officiales ita appellati : Apparitores
Cohortales , inl.ult. de Cohort. Cohortalis militia ,
1. 1 . hoc tit. Cohortalini , 1. 26.28. hoc tit- de qui¬
bus plene eodem titulo. Marcianus Imperat, in
Edido contra Eutychen parte 3. Concilii Cal-
ched. cap. 12. AAX’ idifaiav pcelievcci , ^^auTilaLV dvcyo-
/atfci , e/ fa t 1 cepet t >iv toov KcpTocXiVwi' , » ruv Ai/j.>ncc-
Mtonv. th xoflr? , Audori Vitse S. Georgii
Epifcopi Amaftreni num. 29. Notitia Imperii
p., 107. 182 .Ab altis , Subadjuvam , Exceptores ,
dr reliquos Cohortalinos , quibus non licet ad aliam
tranjire militiam fine annotatione clementia principalis.
Horum etiam mentio in NovellisTheodofiilmp.
PaulinusEpift. 7. ad Severum : Nos adeant & re-
vifant confervuit & compalliai noftri , non veftibus pi¬
ctis fuperbi, fed horrentibus ciliciis humiles , nec chla¬
myde Curtalini, fed fagulis palliati. Chlamys autem
propria erat militum. Sic porro appellatos videtur
innuere Paulinus , quod in Curti Prsefedlorum mi¬
litarent, hoc eft in Prtetorio, vel Palatio. His prae¬
erat Kc/jLitc th icofTH , de quo [Continuator Theo¬
phanis lib. 1 . num. 3 . 4. & J Gloffie Bahl. in V.
Jc/xfalKCt.
«([COHORS, Cohortis. Vide in Cortis.
COFiOS , eft omne quod cutis in toto corpore compre¬
hendit ac concludit. Roch. /e Baillif in Didlionario
Spagyrico.
COHUAB, vulgo Halles , Porticus nundinariae, in¬
terdum ipfa placitorum fora. Charta Aymerici
Vicecomitis Thoarcenfis an. 1250. Jjfaod ipfe
Aimericus fuccefforefque fui ,five Podii Bellicardi pof-
fejfores , pro anima pradich Thef aurarii 4. libras annui
reditus folvere teneretur de reditibus & proventibus
Coha a pr ad teli Podii Bellicardi , vel de aliis proventi¬
bus pr Aclicti Caftri ,fi dittam Cohuam' proce [fu temporn
contingeret deperire. Alia Gaufredi de Lifiniano,
an. 123 2. Platea in qua adiftcataeft Cobua mercati
Volnenti , & quidquid in ipfa Cobua adificatum eft ,
&c. [Charta Guillelmi Abbatis Nobiliacenf. an.
1262. apud Stephanotium. to. 3 . Antiquit. Pi-
dtav. MSS. pag. 869. Jfiuittamus dicto Comiti vr.
folidos annui reditus , quos percipere [olebat Prior ejuf¬
dcm loci in Cobua ditta vitia ratione decima affignat*
ditio Prioratui a Comite Marchia per ordinationem
D. Epifcopi Xantonenfis, pro eo quod, dicta Cobua fita
eft in cimiterio dittAVilla.^Cobua Niortenfis, inChartls
an. 1553. [ Cobua Rbedonenfis , Rhedonenfe Pa¬
latium Ducis Britanniae minoris, ut interpreta¬
tur Lobinellus nofter in Gloflario ad calcem Hi-
ftoriae Britan. ]
Cohtjagium, V edEgal & tributum ex Cobuis pen-
fitari folitum. Arreftum S. Michaelis in Norman.
1278. 2.Regefto Joan. de S. Jufto fol. 39. in
Camera Comput. Parif. DeTcmplariis qafdicebant
quod homines fui debebant ejje liberi d folutione Cobua-
gii per c art amip forum. Concordatum fuit , quod fi Co¬
lonam intrare velint , Cohuagium' folvent . Charta fun¬
dat. Monafterii Gucrchenfis in Britannia : Dono
etiam eis decimam molendinorum , & decimam Co-
huagii de Guercbia , ad ufum autem S acrifla dono 60 .
fol. Subfacrifa 3 c. fol. in redditu Cobua mea. Alia
fundationis Abb. Saviniaci ab Henrico IE Angi.
Rege : Jj^uieta de omni teloneo , . . . pafnagio , pontagio ,
Cobuagio, pallagio,&c. [Profeffio clientelaris Domi¬
ni de la Tremouille exhibita Comiti Andegav. ann.
M73'
737 ' COI
1 47 3 . Item fomme de beurre venantde Br et agne doit
deux deniers aentree , maille de Coutume , & un de¬
vier de Cobuage ; & Ji ellenefl toute vendue d icelui
jour , & il arrive que le Marchand !a rapporte d hui-
taine , il ne payeraque le Cobuage. Hinc liquet Co-
huagium non e Ile cum Ccjl ana confundendum. ]
In plerifque Normanniae & Pi&onum vicina¬
rumque regionum municipiis, Cobiu vocantur
judicum auditoria , quod in his porticibus ut
plurimum judicia fua exerceant judices pedanei :
unde Chopinus in Confuet. Andeg. Cohuas veteri
Normannico idiomate didlas cenlet, fubtili ma¬
gis quam veraci etymo, a Coeunte illuc litigatorum
multitudine : cum potior fit fententiaa voce Lati¬
na Cbaos dedudtum vocabulum. Eft enim Cobua ,
indifcreta & promifcua hominum multitudo.
[Hinc Menagius kConvicium vel Convocium arcef-
iit ; felicius , ut puto, ab Armorico Cotti , quod
idem fignificat] Ordinationes Scaccarii Norman¬
niae an. 138 5. Item que les Baillifs & Vicomtes foient
diligens d' 'allcr en Cohue dedans prime le premier jonr
de lettr afitditoire , & aux autresjours fubfequens , con¬
tinuet lenient dedans feptbeures du matm , & dedans
deux beares de relevee , aftnque le peuple puijfe eft re
mieux & plujlojl expedie.
COHUM , Corrigia , qua jugum ad temonem religatur.
Joan. de Janua.
COICTANUM. Vide Cottanum.
COIFA. Vi deCupbia.
COILTA, Culcita, Gall. Coite. Chartar. S. Vin-
centii Cenoman. fol. 4 1 . Hugo famulus S. Vincen-
tii dedit Maria nepti fua.. . dimidium modium Jiligi-
nis & plenam minam , cum arcba in qua annona refer-
vabatur , & unam Coiit am.
COINDIGENA, Simul indigena, qui una habi¬
tat. Innocent. IV. Papa in Epiftola de Canoniza-
tione B. Edmundi Archiepilc. Cantuar. tom. 3.
Anecd. Marten. coi. 1854. affluite gaudio & fpem
tutam affumite de Coindigena terrenorum facto compa-
triota Cceleftium.
COINQU.INARE, per fuc-iv pollui, apud
Columbanum dePcenitent. menfura. [Papias MS.
Coinquino , as , Stercorare , Jimul peccare. ]
COINT1SES. Matthaeus Paris an. 1 15 2. Mille enim
Milites & amplius ve fit i fer ico , ut vulgariter loqua¬
mur , Cointifes , in nuptiis ex parte Regis apparuerunt.
Galli Coints dicebant cultos , ornatos, elegantes,
Comptos , unde vocis origo. [Hanc potius arcef-
ferem a Celtico vel Armorico Coant : quod idem
fignificat.] Hinc Cointoier , pro ornare , in Statutis
S. Ludovici lib. i . Et fon lit & fa robe d Cointoier ,
& unfermail , &c. In libro MS. cui titulus, Le li-
vre des Moralitez. ponitur Cointife inter virtutes :
ubi ficdefcribitur : Honefte eft departie en 4. cbofes ,
en Cointife , enforcbe , en droiture , en atemprancbe.
Cointife eft une vertit qui fait connoiftre lesbonnes cbo¬
fes des mauvaifes , & enfeigne a departir les unes des
autres.
Sed aliud eft Cointife apud Matthaeum Paris.
Sunt enim vefes elegantiores , & levioris mate¬
riae , cujulinodi funt faga militaria ex ferico vel
fubtliori alio panno : & vittse tenuiores, aut lem-
nifci , quibus caffides, haftae , & equi tpfi exorna¬
bantur. Quo fenfu vocem Cointife perpetuo ufur-
pat Willelmus Guiart in Hift. Franc.MS. Sic enim
ille ad an. 1105,
La ot tante enfeigne orfrefee
Du lonc des rens en lair afftfe ,
D ant hyaume brun ., tante Cointife
De foie par fait e & tiffue.
Tom. II.
COI -738
Sub an. 1 3 04.
Cii Efcuier ot le jour mtfe
Sus fes armes une Cointife
De gueules fans etivres tremees
Fors molettes d’ argent femees.
Infra deferibens navalem Francorum exercitum
ante Ziriczeam :
Couleurs jaunes , indes , & rouges ,
Vers , vermeilles , & defguifees
Peuvent ilenc eftrc avifees
Es Cointifes qui leur apendent.
Alibi :
La nef croift , galies cbancelent ,
Jftjfen ajoignant des bonis ajftfes ,
De tuniques & de Cointifes.
Sub an. 1268.
La veiJficT- Cointifes bruire ,
Et aval le vent freteler.
Et an. 1304. de praelio in Monte Pabul. com~
milio, has Cointifas belle defcribit:
Les atours de diverfes guifes ,
Les paremens & les Cointifes
Dont li flos d'eus eft ajfene
Ne deviferoit homme ne ,
Comment que il i entendtfl,
Le pai's luift & refplendift
Aufft clerement comme efpars
De Gens armer, de toutes pars.
Car le foleil s’eft embatus ,
Es garnemens a or batus,
Jjfue cil ont fur leur armeures,
A beles entrelaceures ,
Si tres gentes que c' eft merveille ,
De foie Inde , blanche , vermeille ,
fjaune , vert , fore , ardant , &perfe ,
Netoiee de tache terfe ,
Et neft pas mife par mcnciaus ,
Jfui bien prend garde aux lionciaus ,
Aux oifelez., aux befleletes ,
Jfui d'euvres polies & netes ,
Sont Id par diverfes couleurs ,
Ne li fouvient de fes douleurs.
Or ftn, qui tant eft agreable ,
Rofe , Jinople , argent & fable ,
Vermtllon & az.ur & mine .
Que les biaus atours enlemine „
Reflamboient par eftancelles
En rubes efcus & feles ,
En paintures & en tijfus ,
Sur ceus qui font aux cbams ijfus.
i.COINUS, Arboris genus. Vetus Glolfar. Sangef-
man. MS. num. 501. Eft malus Cydonia , Gall.
Coignaffier , cujus frudtumCo/w appellamus.
i.COINUS, Typus, quo lignatur moneta, Gall.
Coin. Extrav. Comm. de dilationibus in Hiero-
lexico Macri : Fabricari faciant florenos auri fecun¬
dum formam &fignum & Coinum Florentia.
COlPHA. Vide Cupbia,
COIR.ATORIUM , Officina ubi coria praeparan¬
tur , in Charta anni nn.ex parvo Chartulario
S. Vidoris Mallii, fol. 166.
COISELLARIUM Molendinum. Vide in
Molendinum.
«IfCOlSlNUS, Coissr n u s , a Germanico Kujfen,
Pulvinus, Gall. Couffin , Ital. Coffim , Hifp. Cuxin.
Ordinar. EcclefiteLexovicnfis xm. lieculi : Para¬
tur cathedra Ji Epifcopus prafens Jit cum palliolo & Cvi-
Jino. Legitur ibidem Coiffmus. Donatio Afcelime
an. 12 9 5. ex Chartulario S. Martini Pontifar.
Tres Coijfnos plumeos. Inventar. Ecclefiae Novium,
Aaa
739 COK
an. 1419- Coiffmo antiquo qui f olebat poni fubtus
librum ad altare. Legitur alibi non femel. Vide
Cuffinus.
COIT ANUM. Vide Coti anum.
COIT ATERE , Deferere , a Gall. Jfhfitter. Hift.
Harcur • to. 4. p. 2 1 7 3 . in Charta Roberti Comi¬
tis Mellenti : Si Miles vel alius & quicumque ali¬
quando Coitatevit cajlrum , vel exitmn fori fecit , ca¬
piatur , & donec inde nobis fatisfecit , teneantur feoda ,
non it a volumus folyi eis , quia debitum fervitium inde
fecerint , ut homines Coitatere nullum inde habeant im¬
pedimentum. jfjuod Ji facere negavit ponatur in pote-
fiate Majoris & Parium , Jic ut faciant emendari.
COIT1N ERARIUS, Socius itineris , in Adis
xxxvii. Martyrum Aigypt. n. 4. apud Bolland.
18. Jan. [ Coitinerans , in Tranllatione S. Calliani
apud illull. Fontaninumad calcem Antiq. Hortas
cap. 361.]
1 . COKET , CokETA, Menfurse fpecies , forte ex
Latino Concha : nam Concha menfura aridorum
fuit, uti in hac voce docemus , apud Anglos.
Fleta lib. 2. cap. 9. §. 1. Fanis do Coket de eodem
blado & eodem bultello , &v. Infra : Panis vero integer
quadrantalis frumenti ponderabit unum Coket & dimi¬
dium. Statuta Davidis II. Regis Scotia; cap. 39.
Ordinatum efl quod Jit trona ad lanas ponderandas ....
cJ fit ibi Clericus ad tronum , qui . ; . potefl convenienter
e) fe Clericus Coketa Regis. Vide Cogo. Steph. Skin-
nerus in Etymologico Anglico , ait Cccket bread ,
videri didum panis quoddam mediuTn genus in¬
ter puridimum , feu limilagineum, & vililTimum
furfureum, [Gall. P ain de raenage :] illudquequod
Coketo , feu cymba in urbem advehitur, quemad¬
modum Parilienles Pain chalant vocant , quod
Chelandio deportatur. Vide Chelandium.
2. COKET vel Cocket, Eifdem Anglis, lignum
vel ligillum quo praefedi portorio hgnant mer¬
ces, pro quibus debitum vedigal exlolutum eft.
Charta Henrici IV. AngJ. Regis apud Rymer. to.
8. pag. 57$. Omnes homines venientes cum lanis, co¬
riis vel pellibus vendendis Jine Jigno, quod vocatur Co¬
ket , & mercandi fas illas feitiunt ad opus Epifcopi tan-
qttamforisfaffas. Vide Coquettum.
f Cokettare, Merces ligno Coket dido obligna-
re. Charta Edwardi III. Regis Anglor. an. 1 3 4 1 .
apud Rymerum tom. 5. pag. 27 4. Statuimus &
concedimus , quod omnes latu & mercandifapradicla ,
quas extra portus dicit regni noflri non cuflumatas , nec
Cokcttatas educi contigerit . . . . nobis ipfo facio foris-
facla Jint & confifcata. Ibidem pluries occurrit &
alibi.
fC0K e t t u m, apud eumd. Rymer. ibid. in Charta
Edwardi III. R egis Angi. Etji dicti Major & Con¬
fabulatu dictas lanas & mere andifas , Jic Jinecufhma
vel Coketto eduttas inveniant , habeant pro ferutmio fuo
unam , & nos aliam medietatem lanarum.
1 . COLA , Genus pigmenti , quod Graci Accidam di¬
cunt. Papias MS. Glolfar. Sangerman. MS. n. 5 o 1 .
^ 2. COLA , Cervijia. Idem Papias MS.
<j[ 3 . COLA fit , cum jam fententia fenfum proflat, fed
adhuc aliquid de fententia plenitudine fuperefl. Et me¬
diam dijlindionem vocamus , quod punctum ad mediam
litteram ponimus. Papias MS. Bituric. Cola vel po¬
tius Colum a Graeco v, pundum ad mediam
litteram appolitum eamdem apud Veteres vim
habebat , quam habent apud nos duo punda vel
etiam virgula cum pundo.
4. COLA , V afculum , &c. V ide Colum 3 .
5. COLA, pro Accola, Incola. Amalfridi traditio
de cella Hunullicurte inteiTnftrum tom. 3 . Gall.
COL 740
Chrill. coi. 27 .Una cum terris , manjis , cafiiciis . . .
adificiis , Colabus , mancipiis , campis ,Jilvis.
^1 6 . COLA , po^/oXoToo l^yuTtiov, «F<«g-»po? mdvh : Iv B. ytug-
yimv , Vindemiatoris wfir ument um, prelum. Supplem.
Antiquarii.
COLACIUM , CoLLOCIUM,CoLL ATIUM, [f.
Florreum aut aliud aedilicium itadidum, quod
frumentum vel alia in eo Collocarentur. ] Charta
Adelfonli Imp. Hifpaniae aerae 1184. apud Anton.
Tepet, in Chronico Ord. S. Benedidi to. 5 . pag.
447. Cumfuis folanbus , cum Colaciis , & cum fuis
terminis ubicunque Jint, &c. Alia Ferdinandi Regis
Calidiae aerae 1227. apud eumdem tom. 1. Cum
Collociis & folaribus , cum pratis , pafcuis , aquis , ne¬
moribus , defejis , cum montibus & fontibus , &c. Alia
Honorii III. PP. ibidem : Ecclejias cum decimis ,
Collatiis , poffeffionibus , & aliis peirtinentiis, &c. Ad¬
de Colvenaceziura in Hift. Segovienli cap. 16.
§. 1. 8. cap. i8-§. 3.
COLACRITAi , Caelio Rhodigino Ledionum
Antiq. 8. 9. Gr. KwXa^p/Tai, funtQuaeftores pecu¬
niarum ad res divinas, imo & civiles erogatarum.
U COLACTIUS , Colladaneus , fimul ladens , ab
'una matre vel nutrice educatus. Pignorius apud
Hofmannum in Lexico ad vocem Collactaneus ;
D.M.
. Kalocerus
Publicus
Elaeno
COLACTIO
B. M.
COLACUS , Colagu s, Pifcis fpecies, [Vafconice
Cola , Gall. Claufe. ] Charta Sandii Regis Navar¬
is aerae 1125. apud Sandovallium in Epifcopis
Pampilon. fol, 75. Confirmavi etiam pro remedio
peccatorum meorum , ut quicunque adduxerit pifces, ex
quacunque parte ad P ampilonam de unaquaque c area¬
ta , donet ad fanttam Mariam de lei^na , ( leg. lefda )
unum Coi acum , aut ejus pretium. [ Charta Guillelmi
Archiep. Burdigal. inter Inftrum. tomi 2. Gall.
Clirift. coi. 284. Propofuit Abbas Amalvinum de
Blancafort injufte exigere in villa de Mac au avenam
& panem ad canes , & gallinam ad accipitrem & Ca-
lacum in Jingulis retibus. ]
Colagu s. ConfuetudinesEccleliae de Regula, to.
2. Bibi. Labei : Si extraneus portaverit duodenam
lampredarum , denarium dabit , Ji 1 z. Coi agos porta¬
verit per aquam , unum dabit.
COLAiPIUS. Fragm. Petronii : De bulla faciet pi-
fcem , de lardo palumbum , de perna turturem , de Co -
lapio gallinam. [ Nodotus habete Colo fuis , alii de
Coliphio. ]
COLiERIGERATUS. VilitatioThefaurariae fan¬
di Pauli Londinenlis ann. 1195. Cafulade rubeo
fameto , qua fuit Fulconis Epifcopi , cui opponitur dor-
fale Colari^eratum interlaqueatum de fino auro &c,
f COLAFIZARI. Vide Colaphus.
COLAGUS. Vide Colaphus.
U COL ANIUM, f.Calamarium. Hift. Affligen. apud
Acherium to. 1 o. Spicii, pag. 617. Ipje religiojif
Jtmus Pr alatus cum animadvertiffet multa perperam &
contra Majorum fcita in difeiphna regulari affignari,
arripuit Colanium, & veteris obfervantia vefligiam
litteras mijit , duobufque voluminibus flatuta & obfet -
vantias defcripjit.
COLAPHISTA , Moneta. Ita Ugutio. Forte pro
Collybifta , Monetarius.
COLAPHIZARE , KoXxf&tv , Colaphis caedere,
Depalmare. U titur Interpres Vulgatse 2 . Cor. 1 2 .
7. & Tertull. non femel.
74 1 COL
COLAPHUS, Colli percuffio , Joanni de Janua, un-
dc Colaphizare , collum cadere , eidem. Vide yllapa.
Colaphus fumitur etiam pro idibus virgarum
viminearum in fervo per tormenta interrogato ,
in Lege Salica edit. Heroidi tit. 43 .Similiter fervus
in .Colaphos accipiat. Pithoeana Ittus habet. In—
fra§. 7. Ittus flagellorum. Monet Bignonius inea-
demLegeMS. tit. i9-§. 1 . prohis verbis, Et coi¬
pus ei fallierit , legi Colaphus , unde evincitur vo¬
cem Coipus , ex Colaphus dedudam.
Colaphi Judaeorum. Charta Amelii Epifcopi
Tolofani apud Catellum , lib. 3 . Rerum Occitan,
pag. 520. Leddam etiam quam a fcflivitate omnium
SS. adfeflum B. Saturnini Epifcopi in Burgo , pro Co¬
lapho fjud&erum datam injufle Canonicis auferebat ,
( EcclefiaS. Saturnini) abfolvo, reddo , dimittoCle-
ricis S. Saturnini prafentibus & futuris. Defcribit
idem Catellus p. 523. Chartam aliam Guillelmi
Epifcopi Biterrenfis an. 1160. qua remittit fju-
dais commorantibus in civitate Biterris , illum impetum
& infultum , & lapidationis bellum > quod jure vel in¬
juria more folito folebant Chrifliani adverfus fjudaos
hujus vili a facere , d prima hora diei Sabbati ante Ra¬
mos palmarum , ufque ad extremam horam fecunda fe¬
rio, pofl Pafcha , die vel nocte , idque remittit pro
ducentis folidisMelgorenfibus, quos a Judaeis ac-
cepilTe fe fatetur. Ex quibus patet Judaeos iifdein
ignominiis in urbibus paffim affedos, quibus olim
Chriftum dehoneftarant: & ut ab iis eximeren¬
tur , fubinde tributa exfolviffe. Hujusautem Ju-
daicce colaphizationis originem pluribus indicat
Vita S. T heodardi Archiepifc. Narbonenfis apud
eumdem Catellum pag. 750. & feqq.
Colaphus M ili ta r is. Vide Alapa.
C o l a f 1 s a r 1 , in Gloff. Gr. Lat. uoXet^urfai : ubi
leg. Coi afluar i.
*. COLARE , Colum, [Gall. Couloir. ] Apitius lib.
7. c. 5 .AjfXturaiu Colari e lix at ur , & infunditur in
fretali piper.
2. COLARE, Fluere, Couler. Fori Ofcenfes ann.
1 247. fol. 3 1. De molendino , quod Colat de notte
de die f molendinarius tenetur , quod amittitur ,
emendare.
% 3 .COLARE, Glutinare, Gall. Co/^,apu'dLobinel-
lum in Flill. Britan. to. 2 . p. 563. Fecit rupturas
& diflocationes pradittas bituminari feu Colari.
f COLARESUM , Species menfurae. Charta anni
1070. exChartular. Magn.S. Vidoris Mallii, fol.
5 4. v°. Pontius Gaufridi dedit Colarefum unum cum
fextario legarii de otto medualiis de oleo olive . . . pro
tenendis duobus luminaribus in altare Del Genitricis
Maria , &c.
COLAR1UM , [Collarium,] Idem quod Col¬
lare , ornamentum EcclefiadicUm , quod Sacer¬
dotis aut Diaconi collo aptatur. Hiftoria Epifco-
porum & Comitum Engolifmenlium c. 3 5 .Tres
tunicas , feptem amittus argenteos , & aureos , Cola-
rtum unum, 4. ftolas , 8. manipulos. [GeftaGuil-
lelmi Epifc. Cenoman. apud Mabill. to. 3 . Ana-
led. p. 390. Et elegantia cinctoria tria, unum pretio-
Jis margaritis ornatum , Collarium quoque rubri coloris ,
auro mirabiliter intextum , quinque paria corporalium
cum refervatorio. Vide Collare & Collaretus. ]
^[COLARUM. Vide Collarium po Collare.
«jCOLATICUS , Species lapidis cujus ufumdecla-
ratllid. lib. 16. Orig. cap. 4. Lapides quoque me¬
dicinalium , mortariorum & pigmentariorum ujibus ap¬
ti ; Edefius pracipuus & inde Colaticus ; Papias MS.
habet Colatius ; Glolfar. Sangerman. Colaticos.
COLATORIUM , Gallice Couloir. Vide Colum 3.
Tom . II.
COL 741
COLAX , Acropolis, Arx,Caftellum. Raymundus
de Agiles, de Arce Antiovh. In colle autem feptentrio-
nali Caf ellum quoddam ejl, & in medio collis caftellum
aliud , quod Graea lingua Colax vocatur. Atqui Grae¬
ca lingua , non Attica & antiqua , fed barbara ,
hic intelligitur : nam mxd. acropolim Antioche¬
nam vocant Anna Comnena lib. 1 1. Alexiad. &
Scylitzes in Nicephoro Phoca , ubi perperam *«-
Xa pro Kisxd. irreplit. Neque tamen propria fuit ar¬
cis Antiochenae appellatio , cum caeteris arcibus
quibufvis eadem adferibatur, uti jam monui¬
mus in Notis ad Alexiadcm.
Unde patet KotAain univerfum acrOpoles Grae¬
cis didas , voce fortean a Latio duda , a colle fci-
licet , quia in editioribus locis exftrui olim fole¬
bant acropoles. Joann. de Janua i Sunt colles prae-
minentiorajuga montium , quafi Colla , vel ipft afeen -
fus circa fummitates montium. Eo forte referendus
locus Saxonis Grammatici lib. 10. Hift. Danicse
pag. 167. Tokoin conjimili genere laudis fuamaufus
conferre virtutem apud Collam rupem edita profejfionis
experimentum prabere compellitur. Sed & Hebraei Co¬
ra colles vocant , ut audor ell Ifid. 1. 14. c. i 5 .
Verum probabilius videtur naXa. , vocem elfc
Saracenorum : nam & etiamnum Turei Hepta-
pyrgiumConftantinopolitanum, femiturcicovel
hybride potius Heptagulades , feu tTrldynXcUcov vo¬
cant : ubi per Gulades turres innuuntur : ex quo
etiam obiter intelligi poteft , inquit Leunclavius
in Pandede Turcico n. 139 quod Africanae Gu-
l'eta fit etymon , five notio. Thomas Smithus in
Epid. de moribus & inllitut. Turearum pag. 18-
idem Heptapyrgium fjedi Kola -hodie etiam ap¬
pellari tellatur. Gula igitur & Cula idem funt,tur-
rimque fonant. Vid z Collatum, Jugum.
^1 COLCAS , Hifpanice Granarium ruri conllru-
dum.SynodusLimenfis an. 1 5 94. to. 4. Concil.
Hilp. pag. 6 97. coi. 1 . Cum nobis innotuerit , folere
Indos degere in granariis tritici & maiz.i , vulgo Coi -
cas vel Pineas , & aliis nominibus Troxes vel Pane -
ras, &c.
«H COLCHIA, Hifp. Colcha , Culcitra, Stragulum
acu pidum , Gall. Courtepointe , Couverture piquee ,
de parade. Vita S. Tarafiae tom. 3. Junii p. 477.
Regina dedi . . . alcalas meas , acitaras & Colchias.
COLCOT AR , efl vitriolum in rubedinem redattum .
Rochus le Baillif in DidionarioloSpagyrico.
COLDA. Teftamentum Andreae Epifcopi Derto-
nenfis exaratum Hugone & Lothario in Italia re¬
gnantibus , apud Ughell. in Appendice tomi 4.
Faciftergios 2. ara miam , plagione duos, velo uno t
calices argenteos duos cum patenis, corona argentea ctim
cruce una , Coldas tres.
COLDEUS.Vide Colidei.
«[[ COLE BU S, Idem quod Coipus , Idus, Gall.
Coitp , Cobe apud Thomaflerium in Confuetud.
Bituric. pag. 1 02. Vide Procolptis.
f COLENNUS. Vide Cabillinus.
*J[ COLENTES , Qui ab idololatria tranfibant ad
Judaifmum. Sic explicat Beda Colentes advenas ,
de quibus Ad. Apoft. 13.43.
1 . CCLERA, Collare, torques , Gall. Collier, apud
Rymer. to. 12. p. 4’6o. coi. 1. in Charta Henri-
ci VII. Angi. Regis fuper Jocalibus adducendis :
Necnon unam torquem Jive Coieram femineam auream
geminis monilibus & lapidibus infertam & circumce -
ptam cum uno lapide vocato a Balys , & uno alio la¬
pide vocato a Perles eidem torqui Jive Coler a appen¬
dentibus & annexis. Apud eumd. Rymer. tom. 10.
p. 6 5 5. coi. 1. in Charta Henrici VI. Angi. Regis
Aaa ij
743 COL
pro Marchione de Mantua : Et quod pr affatus Con-
f anguineus nofler fpecialiter affedat licentium de nobis
habere conferendi liberatam noftram Coler a aut devifa-
menti diverjis fubditis & amicis pro honore noftro ac
fpeciali recordatione nofiri habenda > unde Jibi grates
intime referimus multiformes . Nos igitur affectui fuo
in hac parte favorabiliter inclinati , remque Jibi placi¬
dam agere volentes , concejjlmus & licentiam dedimus
eidem Confanguineo noftro conferendi liberatas Coler a
noftraaut devifamenti quinquaginta perfonis , dum ta¬
men ipjt nobiles ac de profapia valida & f anguine exi-
flant. Monendum non eft hic agi de torque , quo
Equites ornantur honoris ergo.
ifl 2. COLERA, Italis, Ira, Gall. Colere. Occurrit
apud Murator, to. 9. coi. 260.
COLER ATUS , cnendofe, ni fallor , pro Color a-
tus , in Statutis Ecclefiae Andegav. ann. 1423^0.
4. Anecd0t.Marten.90l. 5 28. Ae quis feu aliqua
in veftimentis caudas & cornua , Coler at as reverfas
manicas . . . deferre prafumat.
COLERES , Humores. Ita Gloffie MSS. ad Alexan¬
drum Iatrofoph. Humores bilioli , forte ex Gr.
^cA«pc«(.Paflionarius fub nomine Galeni editus lib.
1 . cap. 4. de Cephaloponia : Et tunc ex ftomacho
fit capitis dolor , tunc malefacito & naufea fit ex Cho-
lerum collettione in ftomacho. Adde cap. 5. 7. 9. &
1 o. lib. 2. c. 1 6. 32. 36. 3 8. &c. Utuntur non
femel ejufce aevi Medici hac voce, quam nuper
ex MSS. Codd. reftituerunt apud S. Auguftinum
to. 1 . eruditi Benedidini in praeclara illa fandi
Dodoris operum editione , quae fub praelo eft.
f COLERIDA. Vide Collyrida.
1. COLERIUM, Colerius, Collare , Gall.
Collier , Ornamentum colli.' Teftamentum Mi-
chaelis de Cremeio Autilfiod. Ep'ifc. ex Regefto
Capituli Autiffiod. an. 1 409. 5 . Martii : ItemCo-
lerium operatum de eodem panno. Inventar. Ecclef.
Koviom. an. 1419. Item duo Colefii novi de eodem
panno ferico. Occurrit iterum ibidem, ut St. Cole¬
fium aliquoties : femper pro Ornamento ecclefia-
ftico, de quo jam in Colarium ; fedpro Ornamen¬
to regio vel equeftri fumitur in Charta Henri-
ci IV. Anglic. Regis apud Rymer. tom. 8. pag.
569. coi. 1 .fjocale , videlicet , quoddam Colerium
aureum , tum uno monili pendente per Colerium pradi-
Ilum. Et to. 10. pag. 433. coi. 2. in Charta Hen-
xici VI. Tria Colena aurea , quorum duo funt ana-
melatacum albo ad deliberandum Domino de Mantua-.
ac tandem pro Collari equi vedarii in Charta
HenriciV. de Bigariis capiendis to. 9. p. 261.
coi. 1 . Affignavimus te . . . ad fexaginta bigarios . . .
cum Colenis , hamys , capiftribus. V ide Colerum.
^1 2. COLERIUM, pro Collyrium , Graecis, kcaAw-
p iov , Genus medicamenti. Vita S. Moduennae to.
2. SS. Julii pag. 303. Capitulum adportavi , quo
fciebam pro dolore in modum Coierit tuos oculos perun¬
gi. Apocal. 3.18. Collyrio inunge oculos , ut videas.
COLERIUS , Idem qui Colladerius , de qua vo¬
ce in Collaterii. Libertates MSS. Salvseterrae in Ru¬
thenis an. 1284. De cera de una libra unum dena¬
rium in amplius ab illo qui vendet , & Ji Coieritis por¬
taret , non daret amplius quam is qui vindit.
COLERUM , Idem quod Golerium , Collare. Char¬
ta Henrici V. Regis Angi, de Jocalibus invadia-
tis apud Rymerum tom. 9. pag. 40 5. coi. 1.
JJuoddam magnum Colerum , vocatum Pufan , de ope¬
rationibus coronarum & beftiarum , vocatarum Ante-
lopes , confettum , & de albo inamelatum , beftiis illis
fuper terragio viridi pojitis , terragio de duobus Perles
& beftia , &c. Et ultra coronas oStode aliis b aleis po*
COL 744
Jit a exiflunt Colerio praditto. Hic fermo eft de Cole- *
rio regio-. In alio autem loco ad vocem Baffe re¬
lato Colerum fumitur pro Collari equi currum tra¬
hentis. Ibi vide.
COLETRA , f. Colum, Gall. Couloir, Vas ad co¬
landos liquores. Inventarium anni 1 3 42. ex Ar¬
chivo S. VidorisMaffil. Item 1 z.fefforia ,12. pa-
raxodia, item • 1 2 .Jinebios , duo picarejfa, item duas
Coletras , unum morterium & unum pe felium, &c.
COLETTtJM, Anglis, ut audor eft Spelmannus,
eft Sigillum Regio telonio conftitutum, ipfum-
que breve eodem figillatum.
COLETUM , Collare , amidus colli, Gall. Callet.
Capitulum generale S. Vidoris Mallii. MS. ann.
1506. Nullus Religio fus portet veftes vulgariter di¬
ctas defcolatadas cum Coleto alto , quod cooperiat om¬
nia alia indumenta •„
COLETUS , Colliculus * parvus collis , Ital. Col¬
le to , Gall. Colline , in Charta anni 1278. ubi de
limitibus territorii Malfilienlis ex Archivo ejufd.
civitatis.
COLHARES de Prata , Cochlear argenteum, in
Charta Lulkan. tom. 4. Monarchiae Lufitan. pag.
304. Galli Cuilier dicunt. [ Legendum de piata ,
quae vox apud Hifpanos & Lufitanos fignificat
argentum. ]
COLIBERTUS , Coubfrtas. Vide Collibertus.
COLIBILIS , Colendus. Colibile feftum , Quod co¬
li debet vel celebrari , in Statutis Avenion. Edit.
1 6 1 2 . Ii b. 2 . rubr. 3 2 . art. 1 .
COLICA, Veftis fpecies. Lambertus Ardenfis: Ar*-
noldus eidem fcurra , qui nullo nomine dignus habetur
duas Colicas denegavit fcarlatinas.
COLIDARIA, Panis , qui vulgo dicitur Filia collida .
Ugutio. [ Vide Collyrida.']
COLIDEI ,Culdei,Keldki,Keledei, didi
apud veteres Scotos Monachi , qui , quod fedulo
praedicationi vacarent, elfentque frequentes in
oratione , ab iis ita appellati funt , quali Cultores
Dei , ut audor eft Hedor Boethius lib. 6. Hift.
Scoticae , & ex eo Buchananus. Subdit idem Boe¬
thius , invaluijfe id nomen apud vulgus in tantum, ut
Sacerdotes omnes ad fua pene tempora vulgo Culdei ,
i. Cultores Dei fine diferimine vocitaremur.
Alii, in quibus eftThomas Dempfterus in Ap¬
paratu ad Hift. Scoticam , exiftimant Colideos aon
tam fuilfe Monachos, quam Canonicos Regula¬
res, feu Prelbyteros Monachatu nondum indutos,
qui in Occidente , feculis in illis primitivis haud
ita in ufum receptus erat. Interdum Mimftri , in¬
terdum Clerici nuncupantur in Hiftoria Funda¬
tionis Hofpital. S. Leonardi infra civitatem Ebo-
racenfem to. 2.Monaftici Angi. pag. 367 . 368.
ubi agit de Colideis , qui in Ecclefia Eboracenli
munia facra obibant , quam , li non Ethelftani
Regis temporibus , faltem poftmodum a Mona¬
chis , deinde a Canonicis , ut plerafque alias in
Anglia polFclfam conftat.
Aiunt praeterea Scotici & Anglici Scriptores
penes eos jus fuilfe Epifcopum ex fuo ipforum
Collegio eligendi , qui & iplis, & Dioecefi prae-
elfet; quod jus etiam fuit omnium ferme Colle¬
giorum Canonicorum in Ecclefiis Cathedralibus.
Nolim caetera praeftare quae addit Seldenus de Co¬
lideis, nempe, non Pontificem duntaxat libi ele-
gilfe , fed ordinalfe & confecralfe fine Epifcopi
alicujus ope lingulari & necelfaria : aut Colideos
Prelbyteros fuille , qui fine titulo Epifcopali, fed
ex Prelbiterii fui jure praeeunte , neque ex Epi¬
fcopali aliunde petita confecratione, tam quae or-
745 CGL
dinis, quam quae jurifiidtionis Eplfcopalis funt,
munia peragerent , cujufmodi fuilie ait Chore-
pifcopos in Gallia <Sc Germania : nam cum haec
probatione indigeant , cenfuerim inquirendum
amplius.
Interim nefcioan fententia eorum magis arri¬
deat , qui exiftimant Coitdeos , aut Canonicos Re¬
gulares , aut Clericos fuilfe ,qui in majoribus Ec-
clefiis divina celebrabant officia. Id certe probat
quod ex JoanneMeyo Archicpifcopo Armacha-
jno , & ex bulla Nicolai V. PP. refert Spelmannus.
Colideatusofficuun in eadem Ecclefia Armach. be¬
neficium fuille Ecclefiallicum fine ulla animae,
ut aiunt , cura, Colideofquef uifie leculares Prefby-
teros.
Habuere etiam Ecclefiae Anglicanae fuos Coli-
dcos , uti mox innui : fed & Hibernicae & Gwal-
lenfes , ut teftatur Silvefter Giraldus in Topogr.
Hibern. dift. z . cap. 4. Capellam , cui pauci Calibes ,
quos Calicolas vel Colideos vocant , devote deferviunt.
Et in Itiner. Cambriae lib. z. cap. 6. exerte Mo'
nachos vocat : Infula modica quam Ilionae In inha¬
bitant religtojijfimi , quos C oelibes vel Colideos vocant.
Kelf.deorum Scoticorum , meminitDiplo-
ma Davidis Reg. Scotiae tom. z. Mon. Angi. p.
1055. de quibus etiam multa habet Jacob. Ufi-
ferius Armachanus de Britannicarum Ecclefiar.
primordiis cap. 1 5. Atquidfibi velint quae prae¬
fert Chron. Dunelmenfe MS. fub T urgoto Epifc.
S. Andrcae , qui eledtus fuit an. Chr. 1108. Totum
jus Keledeorum per totum regnum Scotia tranjlvijfe in
Epifcopatum S. Andrea , pluribus difputat idem
Seldenus in Praefat. ad Script. Anglic. quem con-
fule , fi 1 ubet.
COLIFA , Coi-if ama. Vide Colifarius.
COLIFARiUS, lfidoro inGloffis, & in Excerptis
Pith. Bos operarius. [ Ad haecGraevius ait : Inge-
niofe virfummus Thomas Reinefius emendavit:
Colifa , Cibus operarius , quia itto panis genere ath¬
letae & ymcCdivava-oi aluntur. Scribitur autem re-
6le Colyphia apud Plautum & Juvenalem. Vide
Voffii Etymologicum. Papias : Colyphia dkuntur
panes asuymi , & genus carnium , id eft , carnes ajfa &
femicocta, qui e fi cibus athletarum . Verum licet in-
geniofa fit Reinefii corrcdlio , dubito tamen an
vera , quod in vet. Gloifario Sangerman. MS. n.
501. legatur : Colifama , Boves opus facientes ; ubi,
Coli/ ama eft pro Cclifaria. Papias habet ; Colli furia,
Boves opus facientes.]
^ COLIMBUS. Vide Colymbus.
COL1MPHA , quali Colymba , 0,710 t« koXii/xCc tv , na¬
tare , Navicula urinatoria, in qua qui foret, etiam
ea aquis obruta, non indigeretlumine , quia fpe-
culi eledtrini , vel vitrei beneficio pelluceret. Ita
Voffius ad hunc locum Hieronymi : Aiunt in ipjas
Colimphas ipfurn Alexandrum introiffe , & profun¬
dum cunfcendiffe , & ufque ad imum , ut fciret Ocea¬
ni profundum , & differentiam maris & abyjji. Alias
Colimbi dicuntur tubi ppr quos currit aqua per loca
occulta , in Glolfis Ifonis.
^ COLINA , Papiae eft Coquina a colendo ditia.
f COLINDA, Subcinericius panis. Vet. Gloffi San-
Germ. MS. n. 501. Lege & vide Collyrida.
COLINELLATUS. Hiftoria Epifcopor. Autifiod.
cap. zo. Gabatam anatteam Collinellatam penfant.
hb. 3. Leg. Columel latam , ut ibi nonfemel.
4 COLINIUM. Vide poft Colonus.
COLIORIU S , e<j>/f xepavfpos , Coluber ferpens tam
tn terra quam aqua vivens. Supplem. Antiquarii.
COLIPHIA, Panis ajimus. Gloftar. MS.,faec. xm.
COL 74.6
fandti Andreae Avenionenf. Vide Colifarius.
COLI PILARIUS, Depilator , dgwTrctxn^yic. Glofifar.
Ii COLIRIA , Puftula crurum. Papias MS.
COL1SEUM, feu Colosseum: fic Amphitheatrum
Titi Romae vocant , de quo id Bcdae V aticinium
exftat in Excerptis feu Colleiftaneis ejufdem Be-
dee : fjjuandiu flabit' Colyfeus , flabit & Roma: quan¬
do cadet Colyfeus , cadet & Roma : quando cadet Ro¬
ma , cadet pr mundus. Analtafius in Stephano II.
PP. p. 9 3 . Dum ad Coliffeum advenijfent , Crc. Ugti-
tio : Colofeum , quidam locus Roma, , ubi olim erant
imagines omnium provinciarum , & in medio erat ima¬
go Roma tenentis pomum aureum , utpote domina &
regina omnium , & erant i.. . . difpojitaartc nigroman -
tu 3 quia quando aliqua Provincia volebat infurgere
Contra Romanos , ftathn imago Roma obvertebat dor -
fum imaginis illius provincia: vel ubi Dominus , ima¬
go illius provincia inftrgebat contra Roma imaginem ,
& tum Romani ex improvifo mittebant illuc exercitum ,
& provinciam illam fub jugabant. Tali arte Romani
Trojani mundum fubjugabant. Rifum tenete. [V ocis
origo non aliunde ducenda , quam a coloffea feu
immani amphitheatri ipfius excelfitate ,ut do&e
probat Alexius Symmachus Mazochius in Com¬
mentario in mutilum Campani Amphitheatri ti¬
tulum p. 13 3 . & i 3 4. An limili notione lumitur
in Chron. Epifcopor. Verdenfium apud Leibnit.
to. z. Scriptor. Brunfvic. p. z 1 z. Angufiiata inter
Colifeum & Ecclejiam S. Clementis peperit , & pcftea
mortua ibidem , ut dicitur , ejl fe pulta. ]
% COLITARE , Colere. Ethilwlfus inPraefat. Car¬
minis de Abbatibus Lindisfarn.
Corpore , mente , manu , cunilis & fenjibus una
fjam Dominum Colit ans celfum Jine fine , valeto.
COLITOR , Dominus fundi , lfidoro in Gloffis.
COLIUM, in veteri Infcript. apud T ertullianum
deSpe&aculis : Et nunc ara Confo illi in circo defoffa
eft , ad primas metas fub terra cum inferiptione ejuf-
modi: Consul Consilio , Mars Duello , Larf.s
Colio Potentes, uti legit Salmafius pro Comi¬
tio , quod vulgo habetur ; Domus eft feu Habi¬
taculum. Haec poft Hofmannum in Lexico.
^1 t*. COLLA , Collis , Gall. Colline , Ital. & Maffil.
Colle. Statuta Maffil. lib. 4. cap. 4. Nullus de cate-
ro aufus Jit mittere vel imponere fimum , vel terram ;
vel fcobillas aliquas feu lutum in viis . . . qua proten¬
dunt a portali callata ufque ad Collam de valle foga-
reffa .... ufque ad Collam S. Stephani & ufque ad
Collam S. Aiicbaelis.
•H 2. COLLA, Jutriaiiftm, Sacrificium. Suppi- Antiq.
COLL ABOR ATOR, Qui laborat cumadio. Vi¬
de locum in Libellifius.
COLLABORATUM, Quaefitum ,acquifitum. Vi¬
de poft Labor.
<|y COLLACIA, Collatio fa<fta Ecclefiis. Charta
Aldefonfi Regis T oleti pro M onafterio Cafae Dei,
aera 1216. inter Fragm. Hift. MSS. Stephanotii
to. 3 . Confirmo .... Monafterium S. fjuliani de La-
mano cum fuis Ecclejiolis & fuis Collaciis & pano-
chianis. Vide Collata.
COLLACTEUS, pro Collactaneus , Coxvus > bfxa-
yctXcailct;. Saxo Grammaticus lib. 3 . Inter quos for¬
te quidam Amlethi Collacteas erat. [ Sed & apud Ju¬
venalem 7.3 o y . fjhiid dicat Collatte a mamma. Mar-
tian. Capell. lib. 1. Sororis ejus indifereto foedere
Collaltea. Coli altius in Inferiptione apud Grute-
rum pag. 66 1 . & Sponium Mifcel.p. 28.]
COLLADERIUS. Vide Collaterti.
COLLANA , Torques , ex Ital. in Statut. Mediola-
nenfibus z . part. cap. 450.
/
747 COL
i. COLLARE, Conferre. Ita Baptifla Mantua¬
nus, ut obfervatDaumius de caufT. amifT. rad.Lat.
cap. 9. ufus efl :
Regibus hinc as grande [olent Coli ure quotannis
Annua JVuafiores , qui vectigalia curant.
«jj 2. COLLARE, E portu folvere , profici fci. Sti-
tuta Maffil. lib. 4. cap. 18. §. 2. JJyalibet navis
qtu onerabit peregrinos in Majfilia , vel domini earum
fatisfaciant marinariis de fuo loquerio in hac terra
antequam Collet de infulis Maffilia.
3 . COLLARE, Collarium, Armaturae fpecies, qua
fcilicet collum militantis tegitur. GlofT. Lat. Gr.
Collarium 'mafyuXHXicv . GlofT. Lat. Gr.
Monile , hic falarus , Collare. o-iLv pa,
apud Leonem in Tadlic. c. 5-§. 4. Gall. Colhcr.
Willel. Brito lib. 1 1. Philippid.
Jfhia ligno junilum efl feni tranfegit acumen
Per Collare triplex , & per thoraca trilicem.
Collarium. Matth. Paris an. 125 z. Carens C olla¬
rio , lethaliter vulnerabatur. Tho. Archid. in Hifl.
Salonit. c. Z 8 • Venitque ittus inter caffdem & Colla¬
rium , dejecitque caput ejus multum a corpore. [ Ry-
mer. to. 1 o. p. 43 7. coi. 1 . Tam pro uno cipho au¬
ri & uno Colario auri datis Nicholao Menthen militi
cum duce de Savoie , ac etiam pro lxi. Colariis da¬
tis diverjis militibus & armigeris. Unum Colarum de
auro , apud eumd. tom. 9. pag. 275. coi. 1. ubi
puto legendum ede Collarium : quae vox etiam Fu-
mitur pro colli tegmine , quo utuntur Clerici.
Concil. Dertuf. ann. 1429. cap. 1. Neque ( fe-
xat Clericus ) diploides aut Collaria vel manicas de
panno ferico. ] Vide Care annum , Collijlrigium. [C0/4-
rium & Collerium. ]
COLLARETUS , Ornamentum colli , quo Mini-
itri facri utuntur tempore facrificii. Statuta E e^
clefiae Aquenfis an. 1 4 5 o. MSS. Diaconds & Sub-
diaconus , qui Miffam habent celebrare , habeant Col-
laretos. Vide Colarium.
COLLARIA. Laudes Papix apud Murat, to. 11.
coi. 3 8 .Et inter alios cenfus, quos habet in urbe ,quaji
de omnibus , qua venduntur in platea Atrii recipit Epi -
fcopus collettam quotidianam , qua dicitur Collaria.
COLLARIUS, Idem qui Colladerius , infra in’Co/-
lateni. Inflrum. anni 1153. ex Archivo Majoris-
monafterii : Garjilius de Machecollo . . . omnes Cel¬
larios per eumdem pontem de porta Gafnapia quocum¬
que ierint pr&tereuntes , ab omni cofduma & paagio
abfolvit .'. . Radulfus. . » . univerfos Collarios per pra-
fatum pontem , quocumque irent , vel undecumque ve¬
nirent pr at er euntes , ab omni paagio abfolvit.
COLLAT A , Ve&igal , tributum quod ab univer-
fis fubditis Domino confertur. Capitulare Sicar-
di Principis Beneventani ann. 8 3 6. c. 2. editum
a Camillo Peregrino: Spopondijlis nobis. . . per unum¬
quemque annum dare nobis Collatam , & priflinam
quam confueti fuifiis dare. Et capitis 3 z. titulus ita
concipitur, Ut coloni tertiator es non dent in Coli at a,
nec in pattum. Charta Ludov. Imp. in Chr. Far-
fenfi : Vel quidquid ex largitate Regum .... vel ex
Collatis populi vel caterorum fidelium eidem Monafte-
rio legaliter confirmatum fuerat. Eckehardus Junior
de Cafibus S. Galli c. 1 1 . Cum paupertatulas quas
habent in medium Co liat as confumpferint , fubjifiere
non poterunt. Adde Chron. Laurisham. p. 60.
Collata , Collatio pro eleemofynis , vel Eccle-
liis. Teflamentum Fulradi Abbatis S. Dionyfii :
Jfiuidquid ibidem datum fuit de Conlata populi , &
ipfe populus mihi dedit. Infra : £)uantumiunque ad
ipfas afpicere videntur , & Conlata populi ibidem de¬
legavit f &e%
COL 748
Collata. Glodae MSS. ad Canones Conciliorum:
Collatis ,fimbolis.
COLLATERALIS , Socius, amicus , qui alterius
latus claudit : qua notione vocem hanc ufurpant
Conftitutioncs Siculae lib. 2. tit. 10. Speculum
Saxonic. lib. 1 . art. 1 7. §. 3 . Petrus Blefenfis Ep.
1 5 . SugeriUs in Ludovico VI. pag. 318. &c. Vi¬
de Duchefnium in Hifl. Drocenh pag. 3 16. [&
fuo loco Laterales. ]
Collateralis, Qui ad latus efl alterius. Sta¬
tuta Ordinis S. Gilberti de Sempnngham ^.765.
JfFua cum f ederint in clauflro , in quocumque latere
[ederint, Collaterales fedeant* non fronte oppfttaVa.g.
724. Collaterales fedeant, nec fronte oppujira ,[ed ter¬
go unius alterius vultui verfo. [ Logotheta & Protono -
tarius regni Sicilia , Collateralis Conjiliarius in Do¬
natione JoannxReginx & Comit.Provincix 25.
Maiiann. 1379. ex Schedis Prxfidis de Mai.au-
gues. Cancellarius <& Collateralis , Regis & Comitis
Provincia , in Homagio quod Honorius de Cafiel-
lane prxftitit Carolo du Matne ultimo Provincias
Comiti an. 1480. ex Schedis ejufd. Prxfidis Cla-
riffimi.] Collaterales provincia , apud Galfridum
Monemuthenfem lib. 1. cap. 21. & alibi. Adde
Suenonem in Leg. Caflrenfib. cap. 5 .
^ Collateralis, Conj ux , uxor. A<fla SS. Maii
to. i.p. 774. in Appendice de Ecclefia S. Phi¬
lippi Prefbyteri : Illuflriffimus Dom. Comes de Kat-
1. enelebogen,D.Anna Conthoralis , & filius Philippus ,
& Collateralis Anna de Wirtemberg .... dederunt
unam bonam Cafulam.
Collateraliter. Ericus Upfalienfis 1. i.Hifl.
Succorum , de Diis Suecorum Paganorum: Thor ,
Odden , & Frigga Collateraliter quidem in tricliniis
cotldti. Lib. 4 . Affumens eos fecit Collateraliter fe¬
cum afeendere. [Vid q Later aliter.
COLLATERANITAS , Agnatio. Vide Later aneus»
COLLATERARE, [Ad latus alicujus effe vel fo¬
dere.] Tabularium Vindocinenfe ch. 20 .Mafu-
ram de V alie- Manf redi ,quaCollaterata efl rivo cu-
jufdam aqua , &c. [Vita S. Godrici to. 5 . SS. Maii
pag. 8 1 . Antiquus hofiis formo [a mulieris decorem in¬
duit , & [edenti viro religiofo Collaterans , &c. Oc¬
currit rurfum in V ita S. Patricii n. 2 3 . to. 2 . SS,
Maii pag. 546. & in Vita S. Hugonis Abb- Clu¬
niae. to. 3 . April. p. 637.]
COLLATERATIO, Conla terAtio, Agrorum
termini , Pra&icis noflris, Bout&joute. Nova Gall.
Chr. tom. 3. coi. 43. ex Praecepto Ludovici Pii
an. 818. Profatas terras eidem Ecclefia fecundum
dimenjionem & Conlaterationem fuam .... fecundum
dimenjionem & Collaterationem a Miffts noflris difpo-
Jitam. Praeceptum Ludovici Imp. an. 820. to. 1.
AmplilT. Colledl. coi. 70. B. Hanc vero Jilvam fe¬
cundum dimenjionem & Conlaterationem fuperius pra-
feriptam . . . delegamus. Charta ejufd. Imp. an. 818.
apud Miraeum to. 2. Diplom. Belg. p. 1 1 2 7. coi.
2. edit. 1723. Et profatas terras fecundum dimen¬
jionem & Conlaterationem fuam prafentialiter trade¬
re libuit.
COLLATERII , Qui noflris & Anglis Cotarii, Co-
tiers , Gens de Cote : fi c forte didli , quod collatis ,
feu tributis obnoxii edent. Vitalis Epifcopus Of-
cenfis : Fuerunt etiam quandoque villam , qui Colla -
terii vocabantur , qui tam crudeli erant fubditi fervitu -
ti, ut etiam inter filios Dominorum [iorum ducerentur
gladio dividendi. Hinc forte emendandus Martinus
Didacus Daux, Juflitia Ara^on. lib. 6. Obfervan-
tiar. tit. de Privilegiis Dominae Infantionix. §. 9.
Vtllani de parada antiquitus vocabantur Collati ten-
749 COL
delit : erant fervituti fubditi , ut etiam inter filios 'Do¬
minorum ftiorum ducebantur gladio dividendi , &c. U-
bi legendum Collaterii , vel Colladerii : nam
Colladerii, Iidem videntur qui Collaterii , in
Charta libertatum villae Montifalbani an. i 1 44.
in Regello Comitatus Tolofae fol. 2 7. Colladarius
extraneus , qui attulit fal , ibi pr abeat domino unum
tneall. & Colladerius extraneus qui traxerit fal , pra-
beat. 1 . pug. ubi Catellus in Comitibus Tolofanis
pag. 323. habet Collaudantis. Vide Colenus [ &
Collarius. ]
1. COLLATIO, Idem quod Collata. Edidum Theo-
derici Regis cap. 6 9. Jgutfquis Curialem , aut Col¬
legiatum , aut fervum , per 30. annos poffederit , qui
nullam patria fua Collationem fubiijfe monflratur , eos
pradtorum dominis jubemus adquiri. Idell, qui nul¬
lam penlitationem Reipublicae aut tributum ex-
folverunt. Charta Gaufredi Comitis Mauritaniae
in Biblioth. Cluniae. Neque per teloneum, neque per
Vicariam , neque per Collationem noftrorum Militum ,
neque per aliam quamvis confuetuditiem Monachos de
fervitio Dei diflurbent. Vide Confertum.
2. COLLATIO , apud Monachos praefertim , dici¬
tur Sacrorum librorum ledio , quae liatis horis ,
maxime poli coenam , coram iis fiebat. Sic au¬
tem dida quali Collocutio vel confabulatio , inquit
Smaragdus in Regula cap. 42. quod de Scriptu¬
ris divinis aliis conferentibus interrogationes , confe¬
runt alii congruas refponfiones , & Jic qua diu latue¬
rant occulta , conferentibus patefiunt perfpicua. Ho¬
norius Augullod. lib. 2. cap. 6 3. Jjhiod Religioji
ad Collationem conveniunt , hoc a fandis Patribus ac¬
ceperunt , qui in Vefperis folebant convenire , & de
Scripturis injimul conferre , & qua ipji tunc invicem
contulerint , Collationes dicebantur , & hac his Jimi-
lia ad Collationem leguntur. Regula S. Benedidi
cap. 42. Mox ut furrexerint a cana , fedeant omnes
in unum , & legat unus Collationes , vel Vitas P atrum ,
aut certe aliud quodadificet audientes. Regula S. Ifi-
dori cap. 8. Ad audiendum in Collatione Patrum tri¬
bus tn hebdomada vicibus fratres pofl celebratam Ter¬
tiam , dato Jigno , ad collectam conveniant : audiant
fertiorem docentem , inftrueritem cunctos falutaribus pra-
ceptis. . . Ipfa quoque Collatio erit vel pro corrigendis
vitiis infiruendif que moribus , vel pro reliquis caufis ad
utilitatem coenobii pertinentibus ,. . . cunctis pariter con¬
gregatis prae e pt a Patrum regularia recenfenda funt . . .
Sedentes autem omnes in Collatione tacebunt > ni/i forte
quem autl oritas Patris praceperit ut loquatur. Liber
Ordinis S. VidorisParifienliscap. 36. Collationi
& Completorio omnes intereffe debent . .. Eodem modo
quo pulfatur Capitulum , pulfetur Collatio. De ejuf-
modi Collationibus Monachorum agunt pallim
Scriptores, Caefarius Arelat. ferm. 12. Capitula
Ludov. Imp. Addit. 1. cap. 70. Regula Canoni-
cor.in Concil. Aquifgran. cap. 123. Regula Ca-
nonicar. cap. 10 . Concil. Cabilonenfe II. cap. 5 9 .
VitaS. WulflaniEpifcopi Wigorn. n. 1 8. Chro-
nicon Trudonenfe lib. 8- pag. 438- Durandus
in Rationali lib. 5 . cap. 9.$. 1 1 . & alii quos lau¬
dat Haeftenus lib. 9. Difquit. Monallic. trad. 5 .
Ejufmodi porro Collationes fcripferuntCalfianus
& Odo Cluniacenfis.
A Collationibus Monallicis , quibus finitis , ad
bibitionem ibatur , ferotinae coenoe Collationum
appellationem fortitae funt. Nam vix ell ut pro¬
bem quod quidam volunt , vocabuli etymon hau¬
riri debere a coenarum antiqua collatione , quam
Concilium Laodicenum Ik <ru ^TrcV/a vo¬
cat. Udalricus 1. 1. Confuetud. Cluniae, c. 13 . Da
COL 750
Collatione furgunt ad charitatem, &de vino quod tunc
propinatur , nullus omnino prafumit abftinere , ut non
aliquantulum gujiet. Idem cap. 18. Pofl vefperas cat¬
ti a , pofl coenam ccena fervitorum , pofl canam fervi¬
tor um , officium pro defunctis , pofl officium Collatio , &
ita ad completorium. Vide cap. 41. Monalticum An-
glicanum to. 2. pag. 370 .Et legat unus frater tam
in prandio , quam incana & Collatione , &c. Petrus
Abaelardus : Pofl vefperas autem vel fatim c «nan¬
dum efl , vel potandum. Et inde etiam fecundum tem¬
poris confuetudinem ad Collationem eundum. Regula
Templarior. cap. 16. Audito Jigno , ut efl ejus regio¬
nis confuetudo , omnes ad completas oportet incedere
vos , ac prius generalem Collationem fumere peropta-
mus. Hanc autem Collationem in difpojitione & arbi¬
trio Magiflri ponimus, ut quando voluerit de aqua : &
quando jubebit mifericor diter , & vino temperato com¬
petenter recipiatur. Quomodo autem Collationes
fierent, vide in libro Ufuum Ordinis Cillercienlis
cap, 81. [Vide S. Willehni Conflit. Hirfaug. lib.
i.cap. ioi.Bern. Mon. Ord. Cluniae, part. 2.
cap. 8. &'Thomaffinum Tradi. Gall. de Jejuniis
part. 2 . cap. 1 1 . & feqq. ]
3 . COLLATIO dicitur Pradicis , cum exemplum
deferiptum confertur cum archetypo, <5c ad hu¬
jus rationem illius fides expenditur , Gall. Colla-
tion. Chartular. ^duenfe inProcelfu verbali fado
audoritate Apollo! ica pro invelligatione privile¬
giorum Ecclelite aLduenfis an. 1256. Extrahi fe¬
ci , nihil addito aut remoto de corpore ditiorum origi¬
nalium, fed verius debita & fideli cum ipjis criginah-
bus Collatione fatta. Legitur alibi nonfemel.
Collation are , Exfcriptum cum archetypo
comparare: Gall. Collationner. Inftrum. aEduenlis
Ecclefiae mox laudatum : Vifis , inf pectis confcriptts
& Collationatis , prafens & perfonaltter una cum Si¬
mone Perroti Clerico publico auctoritate Apoflolica No¬
tario fubfcripto interfui , eaque Jic tranferibi & propriis
originalibus Collationari fieri vidi & audivi. Occurrit
in adis Hilloriae Comitatus Ebroicenfis pag. 6 2.
in Statutis reformationis Monallerii S. Claudii an.
1448. Hili. Geneal. Arverni* to. 2. pag. 387.
ex Regillro Parlamenti an. 1450. Adis SS. Mar¬
tii to. 1. pag. 3 38. A. 3 39. C. to. 3. pag. 873.
C. April. to. 2. pag. 73 3.&C.
Collatio Reliquiarum. Vide in Reliquia.
f COLLATIUM. Vide Colacium.
COLLATIVUM , Collatio , in 1. 3. Cod. Th. de
Proxim. Comitib. Scc.
j, COLLATORES, Qui conferunt tributa , tri¬
butarii, in 1. 5. Cod. Th. deMilit. velle , apud
Julian. Antecelf.cap. 532.534. 553.55 5. &c.
Audor de Rebus bellicis fubjundus Notitiae Im¬
perii : Erit igitur cura prudentiaque tua, optime Im¬
perator , reprejfa largitate ,& Collatori profpicen, &
in pofterum nominis tui gloriam propagare . Alibi : Ac¬
cedit etiam judicum exeeranda cupiditas Collatorum ,
utilitatibus inimica. Rurfum: Et laborum defideno
potiti erunt ex milite Collatores.
%z. COLLATORES, T ranLerfo cognationis
gradu jundi. Confuetud. Brageriac. art. 47. Item
afeendentes vel defendentes venditoris infra quartum
gradum , non haredes ipjius univerfales , non in pote -
flate ipjius venditoris , poterunt retrahere & petere gra-
datim , & alias , ut fupra ditium efl de Collatoribus .
Melius legeretur Collateralibus , Gall. Collater aux ,
ut ibidem habet verlio Gallica.
1. COLLATUM, Genus potionis. Gregorius M.
lib. 6. Epilt. 3 6 . Sed quia Collatum ac juritbeum
non libenter bibo , prafumens coquidium requiro. Ubi
legendum forte Colatum , ut intelligatur Vinum
colatum. Papias : Colatum, vinum purum , vel vas pro-
priumin quo deponatur. Vinum au rem & alii liquo¬
res per colam , ut jucundiores fiant , transi un dun—
tnr , defecantur , & depurantur.
a. COLLATUM , CAUm , Jugum montis , vox
etiamnum nota in Alpibus & Pyrenaeis. Collatum
& Collum deCampaftro, in C harta Alfonii Regis
Hifpanisc aerae 1130. apud Tepete in Chronico
Ord.S. Benedibli to. 1 . [ Apud Jofephum Moret
Antiq. Navar. pag. 5 47- Collato legitur pro Col¬
ludo , Hifpanica voce, -quae Collem iignihcat ,
GaM. Coline.']
*t 1. COLLATUS. Vide Colludent poft Collaterii.
e: 2. COLLATUS , Conglutinatus , Gall .Colle. Vi¬
ta S. Caretoci to 3 • SS. Maii pag. 6 8 6. Jfti autem
convenerunt itnatim & Cotlati fuerunt unatim , ut di¬
citur ; id eft , quafi Colla feu glutine conjun&i.
f COLLAUDARE in Dominum et R^gem,
Solemni ritu ad regiam dignitatem evehere,
ele&i Regis laudes celebrando. Dithmari Chro¬
nie. Merfemburg. JEquivocus ejus junior Otto, patre
adhuc vivente , elefius & unfius , iterum Collaudatur
d eundis in Dominum & Regem. V ide Laudare.
COLLAUDARI!. Vide Collaterii.
f COLLAUDATOR , f. Praes, fponfor , Gall. Re-
pondant , Caution , Carant. Charta Burchardi Ca¬
merae. Epifc. pro Monaderio S. Salvii an. 11 20»
apud Miraeum to. 2. pag. 815- W alteras . . . per
fidem & juramentum fe amodo, pacem Ecclefiaferva—
turum promi fit : fratre f que fuos Gervajium & Alme-
ricum , fuamque fororem Agnetem , cognatofque fuos
Almannum & Conterunt nobis objicies dedit & ejus
Collaudatores.
f COLLEAGIUM Decime, CoIIe&io , exattio
decimae , Gall. Ia leve e des dimes. Inllrum. ann.
1 220. ex Archivo Majoris-Monafterii : Conten¬
tio fuper Colleagio decima Monachorum Lehonenfium.
j COLLECTA, Idem quod Collata, Collatio. Gloff.
Lat. Graec Colle fia , epxvot. OttoFrifingenf.Iib. 2.
de Geit. Friderici Imp. cap. 1 1 . Rex a toto exerci-
citu Collectam fieri jujft , &fic non modicam coaduna¬
tam pecuniam . . • dividendam Jiaiuit. Charta Ale¬
xandri Comitis Cuperfanenfis an. 1102. Data ,
vel angaria , vel adjutorum , quod ex noftra gentis
( Normannorum ) confuetudine Collecta vocatur.
Mattii. Paris an. 1 2 4 5 . jjufftt. . . quafdam Colle fias,
& t alluis tam in clero , quam in populo , fieri graviores.
Idem an. 1 2 3 9. T allia & Colle fia Clericis . . . im¬
ponuntur. Occurrit praeterea apud eumdem pag.
590. 40 5 . & apud Grcgorium M. lib. 7. Epilt.
ult. «Scc. [apudLudewig. to. 6. Reliq. MSS. pag.
6. in Charta Henrici Ducis Sileliae an. 1 3 15». &
in Statutis Monalterii S. Claudii an. 1448. pag.
89. & alibi. Presbyter liber & abfolutus a Collectis
Epifcopi & Archidiaconi , in Charta an. 11 5 7. inter
Inllrum. Hili. Eccl.Meld. tom. 2. pag. 45. J
Collectio, Eadem notione , apud Leonem III.
PP.Epift* 5. [ Leges Caroli M. apud Muratorium
to. i.part. 2 . p. 10 8. coi. 1 .Audivimus etiam quod
ff uniores Comitum . . . aliquam redhibitionem vel Col¬
le fiiones , quidam per paftum , quidam etiam fine paftuy
quafi deprecando a populo exigere foleant.j Colletage ,
apudMonftrelletum i.vol.cap. 78. In Computo
Thelaurarite Comitatus Bononienfis in Morinis
an. 1479. mentio fit du Colletaige d’ Ejiaples. In¬
ter jura Comitum Augenfium , illud habetur:
Item a lenit Setgneur au lien de S. Alartin droit de
Cullage quand on fe mane. [Gallicum Ciillage nihil
habet conjun&um cum voce Collefiio. Jusell pe-
COL 752
culiare de quo infra in voce Marcheta. ]
f Collectalis, Eadem fignificatione. Locum
vide in JJfuartarium.
Collectake, Colleftam feu tributum exigere.
Jo.Hocfemius in Adolpho aMarcaEpifc. Leod.
cap. 1 5 . Jjfuia populus fe non patitur CollefiarifiG\o&
fse Cyrilii : Colle fio , <ru\Hya>. ]
2. COLLECTA , Eleemofynarum colledlio. S. Leo
M. homil. de Colledtis : Ventura igitur Dominica
dies , Collectarum futura eft. Hortor & moneo fanfii-
tatem veftram , ut Jinguli quique pauperum memineri¬
tis , & veftri , &c. Et homil. 2 . Colle fiarum dies fi-
lubsrrime d fanetis Patribus inftitutus , hoc exigit , ut
unufquifque , prout votivum atque poJjAile eft , inufus
atque alimoniam pauperum de vefiris facultatibus con¬
feratis. Infra: Proinde , dilefiijjhni , m fecundam fe¬
riam fpontaneas Colle fias veftras follicite praparate ,
& quidquid vobis cie temporalibus fubftantiis dempfe-
ritis , id multiplicatum in aterna retributione fumatis.
Homil. 3 . Jjjjjmiam ad deftruendas antiqui hoftis in¬
fidius , in die quo impii fab idolorum fuorum nomine
diabolo ferviebant , providenti [fime in f an fia E colefia
prima eft inflituta Collectio , volumus Dilectionem ve-
ftram tertia fena per omnes regionum veftrarum Ec-
clefias cum voluntariis cblalim bus eleemofynarum con¬
venire , &c. Adde Homil. 4. 5.6. Alibi in Ser¬
mone deCoIleclis ; Providenter . . . d fanetis Patri¬
bus pisque difp ficum eft , ut in dtverfis temporibus qui¬
dam effient dies , qui devotionem fidelis populi ad Col¬
lationem publicam provocarent , ad cujus operis defide-
ratum vobis , ut credimus , f rufium dies vos vicinus
invitat , ut ad Ecclefi.ts regionum veftrarum fiabbata
proxime futuro mifencordia munera def eratis. Fi a c
cotifulto deferipfimus , ut ejufmodi Colleilarum
ritus innotefeeret.
3. COLLECTA, Conventus , Affiemblee. Concilium
Nannetenfe can. 1 5 . De Colle fiis , vel C nfr atriis ,
quas Confortia vocant. Vide Capitula Kincmari ad
Prefbyteros Parochia lua c. 14. Guillelmus Ab¬
bas S. Theodorici 1. 1. Vita S. Bernardi cap. 8.
At ubi ne hoc quidem perm fit intolerantia rei , tunc
demum C Ale fias defer er e , & feorfim fecum habitaro
compulfus eft. Vita S. Joannis Eleemofynarii , in¬
terprete Anaftafio Bibi. nura. 68. Cum Colle fia ce¬
lebraretur juxta cellulam ejus m Ecclefia Metra , con¬
venientes quadam muliercularum harum , ad alterutras
dicebant, Eamus , eamus , iterum Abbas Vitalius Col¬
le fiam habet ; & venientibus eis curabat eos. Vide Col¬
le fiio 1 .
4# COLLECTA, interdum & fapius fumitur pro
populo ad refiflenduni , aut vim faciendam coa-
ilo & armato. Capitula Ludovici imp. cap. 78.
Collecta ad male faciendum fieri omnimodis prohibean¬
tur. Capitula Caroli Calvi tit. 12. cap. 3. De
Collectis , quas Theudifca lingua Henuiph appellat.
Eadem habentur tit. 29. cap. 4. Colle fia manu re-
fiftcre , ibidem tit. 31. cap. 18. Cum Colle fia &
armis venire , in Capit. Caroli M. lib. 3. cap. 64.
&lib. 1. Legis Longob. tit. 1 z.%. 3. Cum Colle fia.
aJJUire , ibidem lib- 3 . tit. 4. §. 5 . Adde Capit, an.
779. cap. 17. Capit, an. 788. cap. 3.Capitul.
2 . an. 8 o 6 . cap. 3 . &c. Cuellee , eadem notione ia
Ufaticis Anibian. MSS. Cii amender a pour tous les
laids , & pour tous les for f ais , pour la Cuellee qui
aura e fle faite , &c. Vide Colligere 1.
Colta, Eadem notione. Charta an. 1220. apud
Georgium Pilonum in Hili. Bellunenfi pag. 1 1 O.,
v. Et quod facient Coltatn , milites , quando cumque fa¬
cient , & eodem modo : & quod facient exercitum , &c.
5. COLLECTA, Familia. Odo Cluniae, iib. 2. de
Vita
7 5 3 COL
Vita S. Gcraldi cap. 24. Cum forte quidam de no-
firis fratribus , tunc adhuc Canonicus in Collecta domi¬
ni G er aldi gradiebatur.
6. COLLECTA , , Sacrum M i lue facrifi-
cium , ad quod Chriftiani coire Sc colligi foient :
populi ad facra Ecclefiarum officia peragenda
conventus, atque adeo quodvis officium Jbccle-
fiafticum. Papias : Collcd a dicitur eo quod colligatur
populus in unum , ut ofiendat Cbrijltm in Ev angello
venturum. S. Hieronymus in Epitaph. Paulae : Pvji
Alleluya cantatur , quo Jigno vocabamur ad Collecta. n,
nulli rejidere licitum erat. Pachomius in Regula
cap. 17 .In die Dominica , in Collecta , in qua offe¬
renda efi oblatio , abfque Pr&pnjito domus & AI aj ori¬
bus Monaficrii . . . nemo pfallendi habeat potejlatem.
Et mox : De Coileda in qua offerenda efi oblatio. Ad¬
de cap. 9. 19. 28-91. 100. 181. 186. Epipha-
nius Salaminae Epifcopus Epiit. ad Joan. Epifc.
Hicrof. Cum igitur celebraretur Collecta in Ecclejia
villa. Liberatus Diae. cap. 18. Et extra Collectas
facientes , non paffi funt nomini ejus communicare.
Zacharias PP. in Ep. adPipinum : De Presbyteris
& Diaconis , qui fe 'a minifterio Ecclejiafiico fubtra-
hunt , & feorfim Collectas faciunt. Caelari! Arelat.
Scrm. x 2. Jjhn emm ad Collectam vel Ecclejiam ve¬
niens vana vel otiofa cogitare voluerit , &c. Anafta-
fius in Hiftor. Ecclefiaft. ann. 21. Copronymi:
Eejiivitate Pafcbah ingreffus efi ad fandam Collectam ,
in catholica Ecclejia. Et mox : Eduxerunt eum &
indu ferunt in carcere , & alius complevit fandam Coi¬
leda. n. Quo loco Theophanes aylacv a-vvafiv habet.
Hiftoria Tripart. lib. 1 . cap. 1 o- Cum Coileda ce¬
lebraretur. In Addis SS. Saturnini & Eoe. Mart. num.
6. 7. 9. 1 5 . Colledam celebrare , facere. In Synodo
S. Patricii Sc Auxentii can. 7. Ad Cclledas mane
& vefpere occurrere. Coileda Dominica , apud lan-
<ftum Auguftinum in Breviculo collat. diei , Sc
S. Hieronynx. Epild. 60. Grimlaicus in Reg. Soli-
tar. cap. 3 3 . Eamus ad Colledam , ubi fratres ad vi¬
gilias congregantur.
Collecta Major. Duplicem collectam Idatuit
S. Pachomius cap. 1 8 r . Colledam Ecilicet quam
domus vocat, & aliam majorem : Prapcjitus domus ,
& qui fecundus ab eo efi , hoc tantum habebit juris , ut
compellat fratres in Coileda domus ,Jive in Coileda
majore , hoc efi , omnium fr atrum , fubj acere poeniten¬
tia. Et cap. 186. Sex orationes facere vefpertinas ,
juxta exemplum majoris Coileda , in qua omnes fra¬
tres pariter congregantur , fimnu deledatioms efi. U bi
Major coileda eft cum omnes fratres fimul con¬
gregati officium divinum perfolvunt in Orato¬
rio: Minor, qua; in lingulis cladibus , feu domi¬
bus a fratribus ejufdem cladis feu domus in ipfis
domibus fiebat.
Colligere, Ad CoIIeddam pergere , Colledam fa¬
cere. Tertullianus lib. de Puga in perlecut. cap.
ult. Sed quomodo Colligemus , inquis , quomodo fiolem-
nia celebrabimus ? hoc efd quomodo in templum
congregabimur! Acta SS. Saturnini & loc. n. 6.
Chrifiiani fumus nos , nos , inquit , Colligimus , id efi ,
colleddas facimus , uti ibi non femel. Arnobius lib.
2. Locum ubi Colligerent non habebant. Adta S. Phi¬
lippi Mart. Ait E ajfus : Legem Imperatoris , jubentis
nunquam Colligere Chrifiianos ? V ide infra Colligere.
7- COLLECTA, Idem, quod Collatio Monaftica.
Regula S. lfidori c. 8. Eratres pofi celebratam Ter¬
tiam , dato Jigno ad Colledam conveniant , audiant fe-
niorem docentem , &c. Regula S. Frudtuofi cap. 20.
Ter per omnem hebdomadam Coileda facienda efi , &
regula Patrum legenda , differendum , &c. Adde Re-
• Tom.II.
COL 754*
gul. rn iandti Pachomii cap. it? . [Ardo in Vita
S. Benedici: i Anian. num. 5 3. Fecit denique librum
ex Regulis diverforum Patrum colledam , ita ut prior
B. Bene didi Regula eundis effet , quem omni tempore
ai Colledam matutinam legere jufjit . . . alium nihilo¬
minus ex S S . Dodorum homiliis , qua in exhortationem
Monachorum funt prolata , conjunxit librum , eumque
omni tempore in vefpertinis Coli edis legere juffit. Vide
Collatio 2.]
8. COLLEC EA , Oratio, quam isquiClero vel Mo¬
nachis praeeft, finito Sc expleto quolibet canoni¬
co Officio ,velut omnium aftantium vota& pre¬
ces in unum colligens , publice Sc voce altiori re¬
citat : ficdidda , inquit, Micrologus de Obfervat.
Ecclef. cap. 3. eo quod Sacerdos , qui legati me f un¬
gitur pro populo , ad Dominum omnium petitiones ea
oratione colligat atque concludat. Rupcrtus lib. 1 .
de Divin. offic. cap. 19. Coileda qua dicuntur ad
complendum , orationes fedentis in calo capitis nofhi
ffcfu Chrifxi fignant. Alcuinus lib. dc Divin. offic.
Coileda , dida ejl a colledione , eo quod ex audorhate
divinarum Scripturarum jit coileda , qua in Ecclejia
leguntur. Vide Udalricum lib. r . Confuet. Clu-
niacenf. cap. 3 r. praeterea Amal rium lib 4. cap.
7. eumdem in Eclogis pag. 136 5. Walafridum
Strab. de Ecclef. offic. cap. 2 2. innoccnt. III. lib.
2. de Myfierio MilEe cap. 2 7. Durandum lib. 4.
Ration.cap. 1 5. ubi multa habet de earum ter¬
minationibus, 6c Card. Bona lib. 2. Rer. Liturg.
cap. 5 . num. 3 .
Atque inde petenda notio vocis Coileda , in
libro Sacramentorum S.Gregorii, ad 3 . Non. Febr.
ubi inferiptio efi , ad Colledam ; efi enim oratio ,
quae dicitur ante Miffiun , ut hicdiferte innuitur ,
<5t in Ordine Romano ; nec enim placet Baronji
ad 2. Febr. explicatio, qui putat Miffiun ea di<f
dici folitam ficinfcribi, quod tunc eleemofynae
publica; colligerentur.
Ejufrnodi Colle cl as , Graecis c-wanrlets , dici ob¬
fervat Goarus ad Eucbolog. Graec. de quibus
etiam confulendus Meurfius. Coileda autem a
Gelafio & Gregorio Magno compofitae credun¬
tur , ut au&or efi Berno Augienfis lib. de Milfa
cap. 1.
Collectam Tf.nere, dicitur is qui in facris
Officiis id muneris obit , ut Colledam dicat , in
Statutis Ordinis iandli Gilberti de Setnpringham
pag. 76 3 . & alibi.
Orati, o nemCollig f. rf., pro Colledam dicere ,
dixit Caffianus lib; 2. dc Orat. nodi. cap. 7. Cum
autem is qui Orationem Collecturus efi , e terra firre-
xit , omnes pariter eriguntur , &c. Ordo celebrandi
Concilii : In reliquis diebus eundis afiantiblts Oratio
Colligenda eft. Concilium Agathenfe can. 3 o. Plebs
Coileda Oratione ad ve f peram ab Epifcopo cum bene¬
dici tone dimittatur.
Collecta Magi stra. Vitae Abbat. S. Albarii :
Infefiis vero & profeftis diebus , omnes Horas , exceptis
Prima & Completorio , per magifiram Colledam quadi
tempus hora exegerint , terminari infiitmt. In JJna-
dr age fima tamen dicatur Coileda ad Fcfperas.Uoi
Watfius Colledam magifiram interpretatur quae
diei aut fefii eft propria.
•[[Collecta , Liber continens Colledas. Necro-
log. Parthenonis S. Petri deCafisail xii. Augufli:
Obiit Falca lSarthomicve Priorffa Claufireyra Me¬
na fierii de Cajis. Dedit Conventui duos Pf tlterios , &
unum librum qui vocatur Offcier , & unum qui vota¬
tur. Coileda. Vide Colledaneum.
IT 9 . COLLECT A , Frugum frudtuumque colledio,
B b b
755 COL
>
Gall. Rccolte. Chavtul. S. Vandregcfili tom. 2.
p.1640. exlnftrumento anni 125 j. Si homines
de Capella vendunt bladum de Collecta fua , vel de
blado fuo panem ad vendendum faciant , non reddant
inde cou (tinniam Militibus fupradiltis. Hid. Mona-
derii S. Florendi Salmur. apud Marten. tom. 5.
Ampliff. Colled. coi. 1135. Vir pecuniofus & re¬
bus fltculanbus locuples , qui extremis diebus pradecef-
foris fui bona memoria Mtcbaelis ad fupplementum hu¬
jus Ecclejia & relcvamen, quapropter guerras & par¬
vas Colle dias , & multitudinem Monachorum , Conver-
forum & Condonatorum , aliquod onus debitorum ,
portabile tamen , incurrerat, Prior procreatus fuit , &
fatim per ejttf dem providentiam Ecclejia nofira ad op¬
timum flatum rediit.
COLLECTACULUM. Anonymus Gromaticus :
Cdletlaculum de carbonibus in calce mifeitato. In alio:
Colle It aculum vallium, locus ubi rivi coeunt. Col-
leltacula aqua , apud Innocentium de Calis literar.
«([ 1 . COLLECT ALIS , T ributum a fubditis domi¬
no praeditum. Vide Collecta 1.
2. COLLECT ALIS , Conl e ctal i s , Qui vel
quae eodem utitur ledo. Vide Contedalis.
COLLECTANEUM, Liber Ecclefiadicus , in quo
Collelta ad quaevis officia dicendce continemur.
Udalricus lib. 1 . Conluetud. Cluniacenf. c. 3 1 .
In privatis autem noctibus habentur in Collectaneo ha
Collelta qua dicenda flant ad N*It trnas , & Laudes ,
&c. Utitur& lib. 2. cap. 22. lib. 3. cap. 3. ut&
Ordericus Vitalis lib. 3>p. 470. & Liber Ufuum
Ordinis Ciftercienfis cap. 5 5.
f Collectaneus, Idem Bernardo Monacho in
Ordine Cluniae, part. 1 . c. 1 4. Debent etiam Ar¬
mario adeo noti efje omnes libri miniflerio Ecclejia ne¬
ce (far ii , Collectanei videlicet , Epiftjlarii , Textus, &c.
COLLECT ARE, Colledas feu tributa colligere.
Vide in Collelta 1 .
COLLECT ARIOLUM , Cribrum , inGloffis MSS.
COLLECTARIUM Idem quod ColleRaneum, liber
Collectas continens Ditmarus lib. ul t.Collectanam
cum impenjis propriis & etiam nsftris decoratum, &c.
Utuntur Ratbert.de Cafib S. Galli c. 9.10. Chri-
Itian. in Chron. Mogunt. Hugo Flaviniacenlis in
Chronico parte 2. p. 1 66. Gaufredus Volienfis
part. 1. cap. 73-Matth. Paris in Vitis Abbatum
S. Albani p. 3 2.[Guido in DifciplinaFarfenlic.
54. Inventarium librorum S. Martini Pontifar.
an. 1 2 4 1 . Gelta Guillelmi Epifc. Cenoman. to.
3 . Analed. Mabillonii p 3 9 1 .] &c.
Collectarium praeterea vocat Rodolphus in
Vita Rabam Mauri num. 5 o. quod alii Colledio-
nem : In Epiftolas quoque Pauli. . . Collectarum fe¬
cit , colligens de diverjts Opuflculis SS. Patrum fenten -
lias eorum, &c. N um. 5 1. Fecit Collelt arium unum
de flententiis divinorum librorum , &c. VitaBurchar-
di Epifcopi Wormacienfis : Eodem quoque tempore
in Collectario canonum in hac cella non modicum labo¬
ravit. Dicitur etiam
Collectarium , aut Collectarius, liber
Canonum ab llidoro compofitus,ut elt apud Ber-
naldum Prelbyter. de Reconciliatione lapforum
pag- 2.75.
COLLECTARIUS , Idem qui Coaltor , qui fcilicet
mercedecondudus ab Argentariis five menfariis
rerum, quae in audionibus publicis fubhada ven¬
debantur , praefedus , pecunias ab his quibus quid
addi dum fuerat , cogebat & colligebat. Aero
in Horat. Coaltores dicuntur argentarii in auctionibus,
qui pecunias cogunt : ipji flunt Collectarii. Suidas &
■Cluli at Balllicse : Ap , 0 Ke^fax uvti uoyvsco
COL 7 5<S
a>.A ara-ofjLivoi; , 0 T^XTri^nnc , 0 xpyvpc7rpxTt; , KcXXik-
r«p ic(. Gloflar. Lat. MS. Regium : Nummularius ,
Collectarius , menfarius. Symmachus lib. 10 Epid.
49. [ 42. Edit. Jurreti : ] Vendendis folidis , quos
plerumque ufus publicus expofeit , Collectariorum cor¬
pus obnoxium efi , quibus arca vinaria ftatutum pre¬
tium fubminiflrat. Infra : Nummularios eofdem ap¬
pellat. Vide Novellam Theod. depretio folid.
Collecta r iu s, Tributorum & vedigaiium exa-
dor , apud S. Augudinum lib. 2 2 . de Civit. Dei
cap. 8.
Collectarius. Walafridus Strabo lib. delleb.
Ecclef. cap. 3 1. Sub ipfls miniflt is Centenariorum ,
funt adhuc minores , qui Colledarii , Jjluaterniones ,
vel Duumviri poffunt appellari, quia colligunt populum,
& ipfo numero eflendunt fe Decanis efje minores.
^ Collectarius, Idem quod Colleltarium , Li¬
ber continens Collectas. Chronicon Conradi Lp.
tom. 2. Rer. Mogunt. p 104. edit. 1722. Erant
libri qui pro ornatu fuper altare ponebantur , ut Ev an¬
gellorum, Epiftola five Lectionarii , Eenediltunales,
Collectarii , quidam vefliti ebore fculpto , alii argento ,
alii auro & gemmis.
COLLECT ATA , Merces quam Miftrales Dal-
phinatus recipiebant ex talius generalibus. Hift.
Dalphin. to. 1 . p. 4 s .coi. 2. in inllrumento anni
1323. Item quod dictus Caflellanus habuit & extor-
Jit a Ahflralibas Oyfentu viginti quinque libras bona
moneta.. . quas habere debebant & con f neverunt re¬
cipere dicti Miftrales in talltis generalibus pro Colle¬
cta 'is fuis ,
COLLECTERIA, Liber complodens Collectas .
Inventar. LcclefiaeNoviom. ann. 1419. Itemqui-
dam parvus liber pro faciendo les Enndiemens , Item
una Collecleha pro choro. Vide Collectarium.
1. COLLECTIO , Conventus , Gallis Affemblee , in
Lege 3 6. Cod. Th de Haeret. & in Lege Longo-
bard. lib. 3'. tit. 1 2. Exemplar diffinitiva: lenten¬
tis in Concilio Toletano I. Ne quis communioni
depulftis , Coli e Itiones faciat per mulierum domos , &
apocrypha , qua damnata funt , legant , ne communi¬
cantes his pari focietate teneantur. [ Annal. Benedid.
to. 5-p. 479. inEpid. Ivonis Carnot. Nec tamen
Monachi qui hac ignorant aut non probant , debent
fluam Colleltionem deferere. Vide Colleltq 3.]
2 . COLLECTIO. [ Idem quod Collatio Monadica. ]
VitaS. Alberti Abbatis Gambronenfis num. 1 2.
Ciimpoft Colleltionem fratrum gratia quiefeendi adle-
Itum fuum venijfet , &c.
3 . COLLECTIO, Idem quod Collelta 8 Oratio quae
poft Antiphonas dicitur , inConcilio Agathenli
can. 3 o. [ In Miffiali Gothico p. 26 3 . ] & in Ca¬
pitulis T. heodori Cantuar.c. 80. & alibi.
% 4- COLLECTIO, Tributi fpecies. V.ide Collelta 1.
Collectio Pueri Expositi. V ide Colleltus .
COLLECTORES , Exadores , qui a lumino Pon¬
tifice ad vendicandas ex bonis Ecclefioe partas ac
male congedas opes per provincias mittebantur.
V ide Baronium an. 3 9 7. n. 6 5 .
^Collectores Consortiales, GaM.Jjflne-
teurs. Qui fpontaneas Fidelium oblationes colli¬
gunt pro Confertiorum feu Confratriarum expenfis
in luminaribus , veftibus facris , aliifque pietatis
operibus. Bulla Nicolai IV. Paps an. 1290. apud
Ry merum tom. 2.p. 478. Decima non folvetur. ..
de illis oblationibus qua colliguntur interdum per lai -
cos , qui Collellores Confortiales dicuntur , & inter¬
dum per Clericos. . . ad opus Confortii. .. ut inde lumi-
naria in Ecclejia , cruces & calices fiant & reparentur.
«fi Collectores Missarum vel Anniver-
757 COL
sariorum qui dicantur in Hifpania fatis colligi¬
tur cx Concilio Mexicano an. i 5 8 5 . in quo fic :
Collector unus Mijfarum conftituatur , Sacerdos vita
exemplo probatus . . . qui ab E pifcopo deputetur ; cujus
officium Jit eleemofynam recipere Mijfarum omnium ,
qua ex t e fi ament orum difpojitione , aut alio quovis mo¬
do celebrari jient. Colleclor habebit duos libros , in quo¬
rum uno Mijjas annotet , qua vel ex teftamentis vel ex
devotione petuntur celebrari cum officio de quo celebran¬
da funt , loco etiam , die , ttienfe , & anno. In altero
vero Mijjas ad celebrandum inter Presbyteros diftribu-
tas defcnbet cum nominibus Sacerdotum , annotetque
Mijjas jam celebratas ; ita ut hujus rei E pifcopo aut
vijitatori petenti rationem reddat. Colle ftor Ecclejia , in
Synodo Valentiae anni 15 66. Anniv er fanorum, in
Epitome Conflitutionum ejufd. Ecclefiae p. 19 3.
to. 4. Concil.Hifpaniae.
f Collector Coe narum recenfitus inter Of¬
ficiales Jacobi Regis Aragonum , in Charta anni
1 2.99. ex Archivo S. Vidoris Mallii, intelligen-
dus eft Minifter , cujus erat pecuniam vel alias res
colligere Regi debitas pro Coenaiicis & Albergis ,
feu paflibus, quos Dominia vaffallis fuis exigere
coniueverant. Vide Coenaticum ,Alberga , Gijium.
COLLECTRA, Supellediiis veftiarioc fpecies. Vide
in Acitara.
COLLECTUS , Collectio. Colligi dicuntur in¬
fantes expojin , tum ab aliquo nutriendi fufeipiun-
tur : tum enim illius funt qui eos collegit , nifi
intra 1 o. dies quaefiti , agnitique fuerint , ut eft
in Synodo Arelatenf. ll.can. 2 2. Vafenfi fub Leo¬
ne I. PP.can. 1 6. & in Capitulis Caroli M.lib. 6.
c. 142. Vide Cod. Theod. & Juftin. tit. de Expo¬
litis, & Jacobum Gotofred . ad eumdem titulum.
Collectus Infans, pro- Expofitus. Glolf. Lat.
Graec. Collettitius , trvxxturoc Canones
Hibern.lib. 41. cap. 27. Nonvenient delittamem-
brorum diaboli fuper membra Chrifti , idejl ftper Jan¬
itos , nec Monachorum fugientium , neque eorum qui
jaciuntur fuper Ecclejia, id eft, Collectorum , eW.Ubi,
jaciuntuY fuper Ecclejia , idem valet ac in Ecclejiam .
Vide ibidem cap. 22. Extremis feculis, is ritus
invaluerat, ut , qui liberos exponerent ad oltia
Ecclefiarum, quoeosfacrum baptifmum non fuf-
cepilfe innuerent, fal intra pueriles fafeias depo¬
nerent , ut eft in Regcflo Temporalitatum , ex
Camera Computor. Parifienfi fol. 134.
Collectionis Epistola, in veteribus formu¬
lis , eft Diploma quod dabatur illi qui infantem
expofitum adoftium Ecclefiae, & a matriculariis
collettum , certo pretio ab iifdem emerat fecun¬
dum legem Romanam. Vide in hanc formulam
eruditum Bignonium.
Collecti ScCollicti, Alia, fed incerta mihi
notione , non femel in Chartula plenariae fecuri-
tatis exarata Ravennae fub Jufliniano apud Brif-
fon. lib. 6.Formul. p. 646. & feq.
COLLEGANS, Socius, confoederatus. Leges Ro-
tharisapud Murator, to. 1. Scriptor. Ital. part. 2.
pag. 24. coi. 2. Si duo fuerint Collegantes , medium
pretii reputetur illi mortuo , & medium reddat parenti¬
bus Collega. ltaMS. Cathedr. Mutin. pro quo tex¬
tus edit, praefert: Si duo fuerint Collega , &c.
COLLEGANTIA , Confoederatio, focietas, ex Ita¬
lico Collegawua , in Statutis Venetor. ann. 1242.
_ lib. I. c. 3 6. lib. 3. cap. 2.3.
'COLLEGARIUS. Papias : Collega , a colligatione fo-
cietatis dicitur. Collegarius , unus ex ipjis foetis. [ iiid.
Glolf. Collegarius , unus ex collegis. ]
U COLLEGI ALIS, vel C o l l eg iata Ecclesia, in
Tom. II»
COL 758
qua Collegium eft Canonicorum , Gall. Eglife
Collegiale. Vide in Ecclejia.
f Collegialis Fib es, in Gruteri Infcriptioni-
bus antiq. id eft , quae fervanda eft a Collegis.
COLLEGIARIUS, Idem qui Collegarius. Ter-
tull. de Spedaculis cap. 1 1 .Collegiarii mini ftri.
Collegiati , iftdoro lib. 9. Orig. cap. 4. & ex
eo Papiae dicuntur > quod ex ( abeft ex apud Papiam
[ editum , legitur in MS. Ecclefiae Bituric. J eorum
Collegio cuftodtifqiie deputentur , qui facinus aliquod
commiferunt. Eft enim for didijfnnum genus hominum pa¬
tre incerto genitum. Sane inter fervos ponuntur , &
eos qui Curiae addidi funt , in edido Theodorici
Regis cap. 6 9. fftujfquis curialem , aut Collegiatum ,
aut fervum ,per 50. annos pojjederit , &c. Neque alii
videntur Collegiati iii Cod. Theod. tit. de Colle¬
giatis , ubi ita appellantur qui publico manuariam
aliquam artem , operam , & rninifterium praebe¬
bant , qui faepe plus aequo & ita praegravabantur.
Ut e civitatibus fugerent, quod iis minime lice¬
bat. Praeterea Collegiatorum filii eorum condi-*
tionem fequebantur, proindeque non modofer-
vilis & obnoxiae conditionis , fed etiam ut plu-
rtmum fervi nativitate erant, ut colligitur ex le¬
ge 1. Cod. Theod. de Collegiat. Vide Jacobum
Gotofredum ad hunc tit. Alias ,
Collegiati dicuntur Corporati , alicui collegio
addidi. P rac ferti m vero in veteri urbis Conftanti-
nop. Defcriptione ita appellantur , qui e diverlis
corporibus artificum ordinati ; incendiorum ca-
fibus fubvenire tenebantur , quos 560. fuiife tra¬
dit eadem Defcriptio , vel 5 6 3 . ut lex pen. Cod.
Juft. de Commere. & mercator.
Co ll e g i a tu s , Carpentarius , apud Papiam.
COLLEGIUM , Papiae , idem eft quod Societas col¬
legarum in uno honore pofit rum. Collegia civitatum ,
in Edido Theodorici Regis cap. 6 4. Vide Jurif-
confult. Proprie deCanonicis dicitur. Ludovicus
Pius Imp. in Ephi. ad Sicharium Archiepifc. Bur-
degalenfem: Sed & his qui in uno Collegio canonice
degunt ('Regulam flaturam inConcilio Aquifgra-
nenfi ) tenendam obfervandamque . . . conferas.
Collegium, Exercitus. Gafp. Barthii Gloffar.
apud Ludewig. tom. 3. Reliq. MSS. pag. 2 5. ex
Anonymi Hili. Palaeft.
Collegium, Familiaris confuetudo , focietas,
Gall. Compagnie. Annal. Benedid. to. 2. p. 618.
n. 29. ex Epillola Haganonis Epifc. ad Ramper-
tum Epifcop. Ejus Collegio non modice delectabamur.
f. legi poftet Colloqium pro Colloquium.
f’C ollegium Ep is c opale , Societas & univer-
fus ordo Epifcoporum ; omnes enim ex toto orbe
Epifcopi Collegae funt : & ita olim fefe mutuo
appellabant. S. Optatus lib. i.adv. Parmen. Et
quia Collegium Epifc opale nolunt nobifeum habere com¬
mune , non Jint Collega Ji nolint , tamen fratres funt .
Sidonio Apollinari lib. 6.Epift. 1 . vocatur , Tur¬
ba Collegii,
COLLEM A , yJhXn/act , Glutinamentum. Martian.
Capella lib. 3 . Nilotica fruticis Collemata.
H COLLEMENTUM, Idem ac Collata , Tributum
afubditis domina collatum. Charta Bertrandi Co¬
mitis Forcalquerii an. 1044. ex magno Chartu¬
lario S. Vidoris Mallii, fol. 148. v°. Inquietare
valeat vel audeat ullo unquam tempore , aut aliquam
vim inferre moliatur . . . neque per arbergariam, neque
per Collementum.
qf COLLERETUM, Collare , Ornamentum colli
interdum veftibus affutum , Gall.Ce//er. Litterae
Caroli VI.proReformationeCanonicorum fandae
Bbb ij
759 COL
Capellae Parifi Vefltfque fimplices ab fque Colle re fis
& fuperfluitate manicarum. Vide Colleftrum , & C al¬
ienum.
COLLERIDA. Vide Collyrida.
COLLERIUM , CoixfcRiUs, Collari, Ornamen¬
tum colli. Gail. Collet , vel Colher. Statuta S. Ca¬
pellae Parif. pag. i o. Cavendum ne fubtus fuppellicia
induantur hopelandapropter deformitatem , qua ibi mul-
toties eft apparens in Colleriis & aliis multis modis. Ixl-
ventarEcclefiaeNoviom.an. 141 y.ItemduoCollerii
de eod. panno ferico nigro. V. Collarium & Colleretum.
COLLER1US. Regellum Caftri Eidi in Andibus
fol. 3 9. Pedagium porcorum, quifque porcus ob Colle-
rius conduffus , ob Collehus fine pretio , nihil , &c. Ita
fol. 4 5 • v.
COLLESIT. Inftrum. anni 990. apudLobinel-
lum tom. 2. Hili. Britan. coi. 9 5 . Offer avit Conan
Britannorum Princeps pro Deo & pro vita aterna ac¬
quirenda anima Senioris fui , & fua atque conjugis, &
patris matrifque , & fratrum fororumve ,& caterorum
quibus velle Collejit , villas tres , &c. Laudatus Hi-
ftoricus Collejit pro Collibuerit ait efle politum :
bene quidem li fenfum fpe&es , at fi vocem ip-
fam , potius pro Collicuit credideris diclum elle
Collejit.
COLLESTRUM, Collare , Italis Colletro. Charta
Italica apudUghellum tom. 4. pag. 1289. Nunc
vero Colleftrum tollit, & Jtc expoliat eos , quod cum
aliquid volumus accipere , nequimus . Galli dicerent,
Lever le collet.
COLLET ANUM , f. Colum , Gall. Cculoir , Ital.
Colatoio. Inftrum. an. 13 29. ex Archivo S. Victo¬
ris Mallii, in quo varia tum veltium, tum fupel-
leClilium genera recenlentur : Item duas vinaierias
.... Item unum Collet anum , duos ufferejios .... Item
unum mortarium cum fuo triffono.
COLLETUS , Collare , Gall. Collet. Statuta An-
degav. an. 14 99. Pracipimus , injungimus & mone¬
mus univerjitatem Cleh de portando habitum honeftum
. . . non habentes largas manicas , Colletum non depref-
fum feu decolletatum. Vide Collerium.
% COLLEUM, '0 Tuvfiioc eiFKcc. Gloflar. Lat. Graec.
Uter taurinus.
<[j COLLI A, Fauces feu angulti aditus montium,
Gall. Coi. Charta anni 1 2 2 2 . ex Archivo Camerae
Comput. Ducis SabaudiaeCamberiaci : Humbertus
de Luiriaco accepit in feudum ab Humberto de Belli-
joco municipium quod faciet infra Colltam de Cornta-
renchi in Valromejio aut Valle-Romana.
f COLLIANUS. GlolT. Ifid. Collianortim , Publica¬
norum, vel impiorum , quibusaddunt ExcerptaPi-
thceana , Collibarionm ; fed haec vox Graevio vide¬
tur pertinere ad fequentemGlolTam , ubi: Colly¬
bum, ncL^fAUT igv , ( y.if/axTtcv. ) Reinefius in V ariis pro
Collianorum fcripfit Tocullionum , quod tokv^kIwv fit
Foenerator Ciceroni , a tomxxiov Fcenufculum.
% COLLIB ARIUS. Vide Collianus.
f COLLIBENTIA , Confenfus. Vide in Combibere.
COLLIBERTI, Co liberti , dicuntur in jure
Civili qui ab eodem domino feu patrono cujus
fervi fuerant , libertate donati funt. GlolTar. Lat.
Graec. Conlibertus , o-vvcextXtvfaacs , a-wIaXcc- Gloll.
vet. Collibertus , o-uvumtevQtgcc. GlolT. Lat. Gall. Co-
libertus, Franc , ou enfemble affrancbi.
Sed Collibertorum , feu Colibertorum condi¬
tio alia apud nos fuit ; nam nec inter omnino li¬
beros, nec inter omnino lervos accenfebantur ,
fed mediam quamdam inter utrofque conditio¬
nem tenebant, ita ut nec liberis , nec fervis an¬
numerarentur, licet ad fervorum flatum propius
COL 760
aecedefdht , cum eorum inltar e fient in commer¬
cio , dominos haberent , quibus cenfum de more
exlolvebant, &ab iis in libertatem non fecus ac
fervi afifererentur. Petrus Malleacenlis lib. I. c. 1.
In extremis infula, unde agitur ,fupra Separis alveum
quoddam genus hominum pifcando quantam victum ,
nonnulla tuguria confecerat , quod a majoribus Colli¬
bertorum vocabulum contraxerat , quod nomen quam¬
quam quadam fervorum portio fortita Jit , videtur ta¬
men quod in iftis conditione aliqua derivatum Jit. Un¬
de quoniam adefi occa fio , ipjius vocabuli perfer utetur
interpretatio. Etenim Collibertus d cultu imbrium def -
cendere putatur ab aliquibus. Progenies autem ifiorum
Collibertorum hinc forte iftud ore vulgi multa interdum
ex ufibus rerum vera dicentis contraxit vocabulum ,
quoniam ubi inundantia pluviarum Separis excrefcere
fecit fluvium , relictis quibus incolebant locis , ( hinc
■enim procul habitabant nonnulli) properabant illo cau-
fa pifeium. Sed quae de vocabuli etymo hic fub-
duntur, procul omnino abfulit a vero.
Diverfos porro llatu & conditione, a fervis
Cohbertos , docet etiam vetus Charta, quae ex-
llat in Tabulario Vindocin. num. 1 6 1 . Notum Jit
.. . quod quidam fervus S. Martini , & no fler nomine
Hildradus duxit uxorem quamdam Cohbertam Hugo-
nis ... de qua habuit 4. pueros. Pofl mortem Hugonis
filius ejus calumniatus eft nobis medietatem filiorum pro¬
pter Cohbertam patris flui, de qua re Domnus Afceli -
nus Monachus tunc Prapojitus obedientta Bmhaci iniie
placitum apud Montorium inferia S. Laurentii , ibique
judicatum eft quod nati de fervo & Colibcrto non debent
partiri , fed patrem fequuntur cujus funt filii , tdeoque
calumniam ejus effe injuftam. Et cum ille contenderet
illum fuiffe Colibertum , guadiavit ei Domnus Aficeli-
nus jurare, quod ille fervus fuerit , non Colibertus,
quod jusjurandum fecit eb fieri per unum hominem ejuf¬
dem villa , &c.
Erant igitur Coliberti potioris conditionis
quam fervi , etfi , aeque ac illi dominis fuis obno¬
xii Cenfum de capite, fervorum inllar , exfolverentJ
Liber Chartarum Ecclefiae S. Cyrici Nivernenf.
num. 83 De Colibertis S. Cyrici & fluorum Canonico¬
rum , qui unoquoque anno folvere debent de capite 3 .
den. Certe irt liberorum numero connumerari vi-
denturinLege Longob. lib. 1 . tit. 29. §. 2. lib. 2.
tit. 21. §. 16. tit. 27. §. 1 . tit. 5 5. §. 11. 13.
Verum iis in locis Conliberti accipiuntur pro ho¬
minibus ejufdem conditionis , vel ejufdem pagi i
quo ferifu forte id vocabuli ulurpaturapudGre-
gorium Magnum lib 3.Dial. cap. 24. ubi indu¬
cit B. Petrum quemdam Ecclefiae cullodem allo-
quentem : Colliberte , quare tam citius furrexifti ! Ubi
Zacharias Papa habet o-tWpo^ , id eft , fodalis.
Erant tamen in commercio non fecus ac fervi,
ita ut & venundari, & donari pofient. Tabular.
Vindocinenfe Thuanum Ch. 4 1 . HuncCohbertum
. . . S. Martino hac ratione obtulit , ut non folum ipfe ,
verum etiam omnis ex eo nafeitura progenies Abbati
hujus loci debitum reddat obfequium , & eorum fubja-
ce at fervit uti. Ch. 104. Duos quoque Cohbertos d fra¬
tre fuo duclum emptos ita nobis autori^avit , ut 10. pro
hoC folidos ab ipfis , 5 . acceptaret a Jingulis. Ch. 1 1 5 .
Gaudelinus . . . dedit S. Martino Majoris Monaftehi
Colibertum quendam nomine Guifmandumcum parvulo
ejus filio David & omni deinceps pofteritatis fuafruttu.
. . . Comes autem Gaufredus de cujus illum fevo Colibet -
tum tenebat Gaucelinus gratis huic dono pro liber alitate
folita favit. AddeLoifellum inBelvac. Hillor. pag.
253. & ^gidiumiJ^in Hili. Pertic. lib. 2. cap.
9. pag. j°.
76 1 COL
Ita etiam fervis accenfebantur, ut perinde ac
illi in libertatem attererentur: quod teltantur paf-
fim Chartae veteres. Tabularium Burgulienie :
Theobaldus cognomento Paganus de Villanova ... Not.
facio .... me quemdam meum Colibertum Lambertum
nomine libertati condonajfe. Et ut boc perpetualiter in-
convulfum permaneret , hanc Chartam in publico Con¬
ventu , aflante & tefiante omni populo in Ecclejia fan-
Ri Cbrifiopb ori die Dominico > ante Procejfionem , tam
ego quam omnes qui tunc fucceffores e(fe poterant , cru¬
cibus nofiris firmavimus. Altum tempore Philippi Regis
Erane. & tVolfridi Parijior. Epifcopi, Milonis quo¬
que ac W idonis fratris ejus , Magni Milonis de Mon -
teletherici filiis , &c. Tabuiariurri S. Albini Ande-
gav. Gauflenum Colibertum fuum ab omni jugo nativa
fervitutis , quantum in ipfis erat abfolVerunt , & libe¬
rum in perpetuum cum omnibus fttis pennifer unt. Ipfe
autem libertus faRus , pojhnodum fuperiomm femorum ,
de quorum beneficio in jus pradiRi Hamelini , ("a cuj us
liberis libertatem confecutus erat) auctoritates &
firmitatem diverjis opportunitatibus temporum , & per-
■ quirere & impetrare fiuduit. Charta Ludov. VI. Re¬
gis Franc. an. 1 1 03 . apudLoifellum : Deprecatus
fum autem eofdem Canonicos , ut pro amore noftro Lan -
dulfum Ecclejia eorum Colibertum liberum effe permitte¬
rent. ChtiTtdiGauf redi Comitis Andegav.exTabul.
Eccl.S. Laudi Andegav. fol.81. Dedi iterum modium
hordei , quem de liberandis Colibertis habebam ubicum¬
que liberabam ,Ji quidam ex Clericis Ecclejia adejfet.
Ita Colibertorum conditio obnoxia erat, quod
teftatur etiam juramentum Canonicorum Eccle-
liae Cenomanenfis in ejufdem Tabulario fub an.
I 408. Ego N.juro quod fidelis ero huic fanlta Ceno-
manenji Ecclejia , ac Decano & Capitulo ipjins obe-
dientiam & f ubjectionem exhibebo , (latutaque & con-
fuetudinem ejus J criptas & non [criptas approbatas fer-
vabo , conjiliaque Capituli celanda celabo ; quodque non
fum aferiptitius , libertus , Collibertus, libertus , nec
Collibertinus , nec fervi , aferiptitii , liberi , Colliberti ,
neque libertini aut Collibertini filius , nec alius talis
quam propter conditionem Canonica fanclionis ad facros
ordines, vel Ecclejtafiica beneficia prohibeantur pro¬
moveri. Simile juramentum Canonicorum Carno-
tenfium habetur in veteri Codice ejufdem Eccle-
liae, quod hic etiam deferibemus : Et poflea in Ca¬
pitulo juramentum fattum ad caput B.Anna talecfl:
Cantor , feu locum ejus tenens , dicit canonizando : Eos
juratis fuper facras ifias reliquias , quod vos efiis de le¬
gitimo matrimonio procreatus : item quod efiis libera
conditionis , nec efiis Colibertus , nec filius Coliberti.
Item quod ifia pr&benda , cujus invefiituram expedia¬
tis , non dedifiis , nec promijifiis , nec alius pro vobis
dedit vel promijit vobis [cientibus aurum vel argentum ,
vel pecuniam 'aliquam , vel aliud quod per pecuniam
aliquam debeat aut vale at compar atri: & Ji promijfum
fuerit per vos , non folvetur. Item juratis quod in per¬
cipiendis difirib titionibus fraudem aliquam non facietis :
Sic vos Deus adjuvet & hac fantta. Adde Jacob.
Petitum ad Poenitentiale Theodori pag. 490.
Denique EbrardusBetunienfis in Graecifmo c. 9.
fervos fuitte ait Colibertos :
Libertate carens Colibertus dicitur effe ;
De fervo faRus liber , Libertus : at ille
Libertinus erit , quem Libertus generavit.
Ex praediddis evidenter patet non multum ab¬
errare , qui Colibertos ej ufdem fuitte conditionis &
Ratus cum iis quos aetas anterior Colonos appella¬
vit , de quibus fuo loco : unde & Coloni , appel¬
lantur in Domefdei : Tempore Regis Edvoardi erant
' 9. burs , id efi , Coliberti cum 4. carneis. Apud Agar-
durrt vero Burs, Colonus , dicitur. Interdum hac
voce, Sokemanni intelliguntur : quippe apud Ed-
Ward. Cokum haec lego: Coliberti , id efi , qui te¬
nent in liberum focagium per redditum , & quandoque
appellantur Radcheneftres , id efi , liberi homines , qui
tamen arabant , herciabant ,falcabant, metebant, &c.
quae quidem erat colonorum conditio, ut infra
docemus. Colliberti igitur erant fervi in liberta¬
tem , non quidem plenariam , fed condicionalem
alferti : unde etiam Conditionales dicuntur ejuf-
modi homines alicui conditioni vclfervituti ob¬
noxii , a qua rurfum afferebantur interdum in
potiorem libertatem. Neque enim redteSouche-
tus ad Epift. 132. Ivonis Carnot. cenfuit Coli¬
bertos appellatos , qui ex fervo & libera, aut con¬
tra , nati erant , cum effent liberi ex fervis fatdi ;
fed ut dixi, potioris conditionis, licet integram
libertatem non effent adepti. Exllant complures
Chartae manumiffionum ejufmodiColibertorum*
atque in primis ea quam deferibit Tabularium
Vindocinenle fol. 1 5 1 . num. 3 3 6. Jfitficumque in
nomine S. Trinitatis quemlibet fuorum ex fervih vel
Collibet tina familia ad libertatis honorem pro Dei amo¬
re difpomt accedere , fetat Jibi veraciter ejus mifericor-
diam acquirere. Ego igitur Rodbertus de Marcilliaco te
Durandum , & tuam mulierem , atque tuos pueros , &
Eulcagium fratrem tua mulieris , quos teneo ex Hilgodo
Gifelberti filio , a vinculo fervitutis abfolvo . Ab hae
ergo die quidquid Deo & vobis in bono placito fuerit ,
liberi ,francique in reliquum tempus vitaveftra abfque
ullius donationis inquietudine, tanquam ab ingenuis pa¬
rentibus nati , licenter agatis . Peculiare vero quod
nunc habetis , vel quod deinceps ajequi potueritis, Jicut
vobis placitum fuerit , ab/que calumnia poffdeatis, &
quiete , prout volueritis, difponatis . Hac autem liber¬
tatis auRoritas ut in perpetuum firmior habeatur , pro¬
priis manibus eam firmare curavi. S. Rodberti qui hujus
tefiamenti c artam fieri pracepit. S. Gilia ejus uxoris *
S. Ernulfi & Rodberti filiorum ejus atque Radulfu
S . Richildis ejus filia, d1. Drogonis ex Lavaciaco .
S. Tetbelini nepotis ejus. Tefiimonio Ricbardum Ma¬
jorem fuum. S. Emelini. S. G ulterii filii fui. S. Gode -
fridi fratris fui. S , Viviani qui ifiam chartam fecit. T a-
bular. Majoris Monafterii Ch. 184. In nomine Re¬
gis aterni , Ego Hugo Prefes S. Aiartino & AI a j ori
Monafieno Ragtnaldum Relinam quendam meum Co¬
libertum pro redemptione animapatris mei Archemb aldi
dono : atque mulierem ejus Milefendem quam calum -
niaveram liberam effe , concedo , fruRufque eorum , &c.
Tabularium S.StephaniLemovicenffs : Alexandet
Vicarius Domino Deo & S. Stephano, & Epifcopo
Itberio, & C 'anonicis Jibi fubitis donum Jimul & gurpi-
tionem fecit de Coliberti , viris Jcilicet & mulieribus, qui
pertinent ad molendinos de fubtus muros , ita ut ab ho¬
dierna die inantea Jint liberi abfque ulla fervitute > tam
ipji quam progenies eorum ventura.
Denique haud omnino diverfos fuitte ab homi-
bus de capite docet vetus haec notitia ex T abulario
Burgulienfi fol. 135. t 3 6. Miles quidam de Bur -*
golio Alo, homo de capite fuo S. Petri Burgul.fub Bal -
drico Abbate bominium fuum denegavit . . . termino cor. -
fiituto, die definito fuper baccaufa difeeptaturi , quin-
imo duellum habituri , in Curiam Gaufridi Epifcopi
Andegavenjis convenerunt : Epifcopus judicium difiulit,
caufam non examinavit : Alo confeffus efi fe ejfe homi¬
nem de capite fuo altaris Abbatis , &faRurum ( horni-
nium ) promijit , quod & fecit. BadriCo Abbate Ar-
chiepifcopatits ( Dolenjts ) fedem adepto , fViberto in
loco illius fttbfiituto , Alojine conjtlio Dominorum fuo *
rum Abbatis & Monachorum , ingenuam & nobili
763 COL
genere uxorem duxit, danfejibi jurejurando, liberum,
& ab omni fervitutis jugo extraneum fe ejfe contefians.
. . . Monachi contradicunt , Alonemfuum ejfe Coliber¬
tum proclamant , ad difceptationem provocant . . . apud
Salmurium caftrum tractaturi veniunt in Curiam Comi¬
tis Fulconis fui apud Salmurium, cujus quamvis pra-
fentia non affuit , tamen Baronum illius S. & Arevini
Magtfin Militum auctoritas, & quod fuperejt, judicia¬
ria lex non defuit. . . . Pugna duorum virorum affirman¬
tis , & negantis approbatur. Curia requiritur , defenjio
dautcrii de Monte forelli eligitur , dies indicitur , pro
tempore ab utraque parte cum concionatoribus conveni¬
tur. E xpojito judicio, expediti pugiles veniunt ad San-
tta Santtorum , manus elevant prefio juraturi. Alodif-
f ert caufam , conjilium quarit : quid plura ? promittit fe
in Capitulum venturum , altaris Abbati & Monachis
hominem de capite profeffurum. Hoc modo Conventus
dimittitur. Alt. an. 1 1 14. Indidi. 7. &c. Tabula¬
rium S. Mauricii Andegavenfis : Notificamus igitur
prafentibus & futuris quod Odo filius BerneniBrunelli ,
Colibertus S .Mauricii dedit filiam fuam cuidam ingenuo
fub nomine ingenuitatis, Jjduodcum Canonici S. Mau¬
ricii audiffent fuper filiam marito traditam calumniam
fecerunt • maritus vero audita calumnia patri fuo eam
remifit. Odo igitur inprmis fe Celibertum S. Mauricii
denegavit i poflea vero in Capitulum vocatus , ut de hac
re cum Canonicis ageret , accepto faniori conjilio , veri¬
tatem rei recognovit , & in confpettu Raynaldi Epifcopi
junioris fe Colibertum S , Mauricii ejfe profeffur e fi , &
4. denarios infignum profeffionis in manu Epifcopi po-
fuit , videntibus ifiis Richardo Decano , &c. Tabula¬
rium S. Cyrici Nivern. Ch. 6 5 . Cum duobus Coli-
bertis & progenie illorum qua de illis in pofierum ven¬
tura efi , &c. Ibid. Ch. 8 1 . Jjfuendam Colibertum ,
nomine Tegbergum , cum omni prole , qua ex eo proce ffit
vel procejfura efi. Et Ch. 8 5. De Colibertis S. Cy¬
rici qui unoquoque anno debent folvere de capite fuo
denarios , &c.
f Comliberti, pro Colliberti, apud Mabillonium
to. 3 . Analeft. pag. 101.
fCoLIBHRTAS, Conditio Colliberti. Chartularium
5. Vincendi Cenoman. fol. 98. Et eum ab omni
Colibertatis calumpnia , quamdiu hanc concordiam te¬
nuerit, cum omnifruttu fuo abfolvimus. Si vero aut ipfe
aut fui in bis que fupr adiximus , aliquam calumpniam
mi ferit , in Colibertatem omni tempore vita fua redeat ,
&que fibi cum libertate annuimus , perdat.
COLLIBIUM, dicitur dCollibeo, es, & dicitur Colli-
bium, parvum munufculum , vel f 'rudius , ut pomum ,
nuces , cicer , frixum , uva paffa , quod & Bell artum di¬
citur & Antepomentum : & dicitur d Collibet, quia Ji-
mul placet s pofi enim carnium fercula fructus folent di¬
ligi per fe non tantum. Unde Collibifia, dicitur qui reci¬
pit Colhbia & hujufmodi munufcula pro ufura vel ali¬
quo fervitio. Dicitur etiam Collibifia, qui vendit Col-
libia. Haec Joan. de Janua, cui confona habetquae-
dam Ugutio , quae expendat cui per otium licet.
■Vide Collybifla.
51 COLLIBRARE , Comparare , quafi libra ponde¬
rando. Murator. to. z. pag. 192. coi. 2. Et qui,
inquies, fieri pote fi , ut aliquis de Sacerdotum globo
Collibretur cum Ambrojio.
COLLIBRUM , Genus certa pecunia, U gutioni. Joan.
de Janua : Collibrum genus pecunia , vel tota pecunia
Jimul collibrata. [Hinc corrigendi Papias MS. qui
habet : Collibrum, Genus poena vel pecunia ; & GlofT.
San-German. MSS. ubi Conlibrum , Genus penie. In
Supplemento Antiquarii legitur
fCoLLI bum, T tte<ry.ct , Precium per¬
mutationis.
COL 764
f COLLICTtJS. Vide Colledtus.
5f COLLIDA. Vide Cohd ana.
COLLIFANA , wpoCaTa GloflT. Lat. Graec*
Oves facra. Ad haec Martiniusait : An Colla fanil
COLLIFICIUM. Leges Aluredi Regis Wcftfax. cap.
30. apud Brompton. & 3 1. apud Lambardum :
Si eum (hominem cirlilcum , leu paganum ) red¬
dat ( leg. radat ) in contumeliam ad Collificium, 1 o.
fol. emendet. Saxonicum habet, tohomelan, quod
Lambardus vertit, morionis m morem.
COLLIFUR1A, Papiae, Boves opus facientes. [Vide
Colifarius. ]
COLLIGANTIA, Idem quod Colligatio. Ericus
Upfalenlis lib. 5. Hift. Succicae pag. 190. Princi¬
pes Colligantia fupradidla, &c. Lib. 6. Maxime pro¬
pter Colligantiam regnorum. [Liga inter Carolum IV.
Imp. & Joannem Regem Franc. an. 1355. apud
Ludewig. to. j.Reliq. MSS. pag. 452. Sic nunc
eadem promiffa & Colligantias . . . prafentibus innova¬
mus fub tenoribus infr afcriptis . Confoederationem &
Colligantiam , in Excerptis Amelgardi de Geftis
Ludoyici XI. Franc. Regis, apud Marten. tom. 4^
AmplilT Colledl. coi. 77 2. ] Vide Liga-.
COLLIGATIO , Confoederatio, Gallis, Ligue. Con¬
jurationes vel Colligationes , in Concilio Tolcfano
anni 1228. cap. 8. Charta Alexandri PP. an.
1258. in Hift. Epifc. Cadurcenf. num. 12 9. Ut
Colligationes & coadunationes hujufmodi facias omnino
diffolvi. [Colligatio & corfratria prohibetur in Sta¬
tutis Avenion.] Occurrit etiam lib. 5.Feud. in
Bulla Caroli IV. Imp. &c.
51 COLLIGATUS, Confoederatus , Gallice Alltel
apud Rymcr. to. 8. pag. 434. coi. 1 in Charta
HenricilV. Regis Angi, pro Epifc. Wintonienli
de Pace ; Pro Nobis , regnis, dominiis, fubui i> ac Col¬
ligatis & confoederatis nefiris quibufcumque. Et infra :
De , pro & fuper firma , flabili & perpetua pace ha¬
benda inter Nos, baredes , fucc effores & f.bdttos ac.
Colligatos & confoeder atos nofiros quofcumque.
1. COLLIGERE, Abfolute , Coire, coetus cele¬
brare, Iwtkwtd&M , cwctyiiv , Collettas facere, in 1. 4.
Cod. Theod. de Fide C athol .L21.de Haeret. 1. 1 .
de His qui fuper religione. Congregationes Colligere ,
1. 1 4. de Haered. eod. Cod. Collettiones interdttta,
1. 3 6. eodem tit. Leges Luitprandi Regis tit. 110.
§. 10. & Lex Longob. lib. 1 . tit. 1 7. §. 3 .Si pro
quacunque caufa homines rufticani fe Collegerint , ii
efi, conjilium & feditionem facere prafumpferint , &c.
Anaftafius Bibliothecarius in Praefat. ad o&avam
Synodum : Favebat autem his quidam Senator fiecu-
laris adminifir ationis fungens officio , A fecretis , nomine
Photius, qui ad Patriarchale confcendere faftigium af-
feftans , cum eis feorfum Colligebat , &c. [ V ide Coi -
letta 4. Sc 6. ] -
2. COLLIGERE , Sufcipere , defendere , tutari, in
1. un. Cod. Th. qui plebem audent contra publi¬
cam difciplinam colligere.
3. COLLIGARE, Affociare , in partem dominii
quempiam adfcifcere, Gall. Apparier. ItaColligere
alium w lefto fuo, in Concil. Turon. II. cap. 14.
efi adfcifcere. Charta Ludo vici VII. Regis an.
1 1 77. in Regefto Philippi Augufti Regis Herou-
valliano fol. 96. Notum facimus . . . quod Hugo Ni¬
ger de Merreolis nos Collegit & recepit in territo¬
rium de Flagiaco quod efi de feodo Gilonis de Mo¬
reto ad hofpitandum ad confuetudinem Lorriaci, . ..
eo quidem patto quod nos & Hugo cum baredibus
nofiris & fuis dimidiabimus per omnia reditus , &
omnes exitus & juftitias de Flagiaco : & Jimiliter nos
& Hugo ... dimidiabimus per omnia redditus & exi-
7 6$ CCL
tus ; & juftitias de Becherollo , &c. Alia Ludovid
Regis an. i x 5 5. in Hift. Vaftinenfi lib. 3 . c. 2.
extremo : Abbas ejufdem loci Gilbci tus ajjenja Capi¬
tuli fui Collegit nos ad medietatem totius villa in qui-
bttfcunqae reditibus, &c. Alia Philippi Aug. ann.
1196. pro Monailerio S. Mellonis Pontifarenfis :
Henncus Abbas B. Aiellonis & ejufdem Ecclejia Ca¬
pitulum Colligunt nos in bofcts Ecclejia fua ad Henon-
civilla ad villam ibi confiruendam , .. . ajfociant autem
ibidem nos tam in bofco quam in plano & in aquis , ut
medietatem per omnia exinde percipiamus omnium pro¬
ventuum , &c. [ Vide Accolligere. ]
4. COLLIGERE, Excipere, domi detinere. Joannes
VIII.PP. Epift. 303. Illas mulieres quas nunc in fu a
manjione Colle fias detinet. Vide Collecta 3 .
Colligere se ad Aliquem, Adire. Charta Caroli
Ctafli Imp. an. 8 8 7. ex Tabui. Lingonenli: Hu¬
jus itaque rei caufa ad noflram fe Colligens Maje fla¬
tem , humiliter pojlulavit , &c. Vide Recolligere. Ea¬
dem formula habetur in Charta Caroli C. an. 3 4.
in Tabulario S. Stephani Divionenfis.
Colligere Diem. Concilium Remenfis Pro¬
vinciae an. 1235. MS. Confenjit Concilium , quod
Dom. Remenfis non tenetur ref pondere fuper homici¬
dio. . . nec fuper alia , nift fuerit in defectu fi non Col¬
ligit diem coram Dom. Rege, &c. Alibi : Cum non
fuerit in defettu , nec reputet eum Dom. Rex , fi non
Colligit diem coram ipfo contra eos , &c. Rurlum :
Si recejferunt in partem , & habito confUio , in hoc
convenerunt, quod diem illam Colligerent , &c. [hoc
eft, eligerent vel defignarent. ]
f COLLIMITARE, Limites eofdem habere, Con¬
finem & vicinum elfe. Ammian. Marccl. lib. 3 1.
cap. 5 . Gelonis Agatbjrfi Collimitant. Solinus ha¬
bet : Gelonis Agathyrji Collimitantur. Siricius Papa
Epift. adHimerium : JjAfit vicinis tibi Collimitant
provinciis. Collimitans, Confinis , in Miraculis S.
Maximini Epifc. to. 7. SS. Maiipag 28.
f COLLIMITIUM , Confinium , Limitum con-
jundlio. Pluries occurrit in Legibus municipal.
Mechlin. tit. xiv. art. vm. x. & x*. Sed de hac
voce utuntur Solinus & Ammianus.
COLLINA , Colliculus , Gallis Colline. Innocentius
Gromaticus deCafis literarum : Habet & fuper fe
duos montes , . . • fuper Je vero Collinam exteujam.
Infra : Per Collinam autem via excurrit.
Colli n u m dixit Columella lib. 2. cap. 2. ut &
OttoMorena in Hift. Rerum Laudenf. p. 7 1.
«flCOLURIDA. Vide Collyrida.
COLLISA Porta, Cataradla, Gallis , Porte cou-
lice. Chronicon Senonienfe cap. 1 3 . JjAfidam vero
Columbaricnfium timens ne pluresin adjutorium illo¬
rum fubintr arent , afeendit portam & portam Colli -
fam ab alto ad ima demifit. Le Roman du Renat d.
Et mangontaus de pltifieurs guifes ,
Et bonnes portes Couleices.
Le Roman de U prife deHierufalem MS.
De ciment mult durable furent fait li crinel ,
Les portes Colaues , fort & roit h flael.
^[COLLISEUM. Vid eCohfeum.
COLLISTK1GIUM , Collistrtdlum , Idem quod
. pilorium , Gallis le Carcan , & le Ptlori : Palus fcili-
cet, cui affixus eft circulus ferreus , quo damna¬
torum colla conftringuntur. Nonius Marcellus:
Collare, e (i vinculi genus quo collum adftrtngittir . V ide
]. 8. D.adLeg. J ul. de vi pubi. Fleta 1. 2.c. 1 o.
Pilorium Jive Colliftrigium. Leges Burgorum Scoti-
cor. cap. 2i. f/uftitia de eo vel de ea fiet .-videlicet pi-
llor ponatur fuper Colliftridium ( al. Colliftrigium ) quod
dicitur Pillorie. Ita cap. 121. §. z.Waliinghamus
CQL 7 66
in Ricardo II. pag. 273. Afiftimant fc infortunatos ,
... quod caput Adlhtis. . . au terrorem ubique terrarum ,
judicum , &f 'al forum juftitiariorum , viriliter ampntaf-
fent , & fuper Colliftrigium collocajfent. Matth. Paris
an. 1201. Eodem anno Rex fecit generaliter procla¬
mari , ut legalis ajfifa panis inviolabiliter fub poena Ccl-
Iftngiali obfervarctur.
In Legib. Kanuti Saxonicis cap. 42. Healp-
'panje dicitur ejufmodi pcena, voce ab heulp,
quod collum , & pan 3 , captum , fonat , compo-
lita : atque ita healryanje ad verbum , eft col¬
lum obltri.dlum. Concilium JEnhamenfe ann.
1 009. c. 31. Pcena feu animadv er Jio Colli obftricli.
Vide Cujae. 1. i6,Obfervat. c. i.dc quae obfer-
vant Critici ad illudSuetonii in Nerone cap. 49.
Legitque fe hojlem a Senatu judicatum , & quari ut pu¬
niatur more majorum. Interrogavit que quale id genus
efet pcena: & eunt comperijfet nudi hominis cervicem in¬
feri furca , corpus virgis ad necem Cadi , &c.
COLLISUM Argentum. Glotf. Gr. Lat. MS. <rum-
QxiycyUvcv. »7fi o-uveryty ytvcv etp yupiov , Collifum argen¬
tum. Editum : o-uvTt^Xiy/joivos , Uret trvvt7rTUyy.it/0s ap-
yupos. Conlifum argentum.
COLLO B IUM. Vide Colobium.
COLLOCARE , Culcare, Cubare. Julius Africa¬
nus lib. 9. Llift. Apolt. pag. 116. Extwbhs igitur
lucernis , Collocaverunt fc cujtodes. Liber Ordinis S.
Vi&oris Parilienfis cap. 5. de Priore majore: Fa¬
ciet . . . orationem in Dormitorie ad Collocandum. Cap.
4 1 . Nolle fimiluer pofiquam omnes tam officiales quam
alit fuerint Collocati. Infra: Si infirmi fc Collocaverint.
Udalricus 1. 1 . Confuetud. Cluniae, cap. 41. St
aliquando contingit nobis invitis . . . ut Lix diei adhuc
clare non appateat , quando dormitum Collocamus,
Lib. 3. c. 3 . Pofiquam nox fuerit , portatur ante il¬
lum ( holpitem ) per omnia laterna , tam in conventu,
quam extra ,uf que ad lectum: ubi qui portat obfequi-
tur illi ad Collocandum & ad levandum. Adde cap.
8. & 9. Liber Ufuum Ordinis Ciftercienfis cap.
8 4. Collocet fe in dormitorio Jicut & alti. Concil. Co-
priniacenfe c. 3 1 . Prohibeant Sacerdotes mulieribus
ne Collocent puerus parvulos in Liti, f.is fub pcena ex¬
communicationis. Iifdem verbis Concilia alia non
femel. Ita etiam Bernardus Monachus in Confue¬
tud. Cluniacenf. MSS. cap. 2. 4. & alibi paffim.
Eft igitur Collocare , quodnoftri Coucher , dicunt,
undede vocis etymon , feu nofmetipfiin ledot y/-
locemus , feu ab aliis collocemur: vox pronubis
propria. Terentius in Eunuch. Deinde miccio il¬
lam Collocant. Catullus in Epithalamio:
Vos unis fenibus
Cognita bene femina
Collocate puellulam.
Hinc etiam difeere eft quid fit Solem Collocare ,
in Lege Salica , feu , ut aliae editiones habent ,
Culcare , quod idem valet : ubi enim vendicabat
quis rem aliquam , pofleflorem in jus vocabat ,
eique Solem feu diem occafum,vel Cule anni, prae¬
figebat, intra quem juri liare ad refpondendum
deberet : quo elapfo certum numerum nodliurn,
feu inducias in jure refpondendi , rurlum reo in¬
terdum concedebat. Nam perno&es.non per dies,
Franci noftri ejufmodi terminos dinumerabant.
Proinde adlor reo 1'olem culcabatqd eft, folem oc-
cafum praefigebat feu diem integrum, quo elapfo,
reus, fi juri non ftetilfet. caufa excidebat : utadfor,
perinde li defeci flet , nulla fcilicet initia excula-
tione. Quod dilerte indicat Gregorius Turon.
1. 7. cap. 23. Injurio fus tamen ad placitum in con-
fpectu Regis Childeberti advenit ,& per triduum uf -
767 CGL
que occafum (olis obfervavit. Sed cumbi non venijfent ,
neque de caufa hac ab ullo interpellatus fuiffict , ad
propria rediit. Haec porro formula , Solem Culeare ,
crebro occurrit in eadem Lege Salica tit. 39.
Nec folem fecundam legem Calcaverit. Tit. 42. §. 9.
Continuo ipfe qui repetit, domino fervi folem Collocet,
& ad feptem noctes placitum concedat. §. feq. Si infra
feptem nottes fervunt ad fupplicia difiulerh tradere , fo¬
lem ei iterato is qui repetit Collocet , & Jic ad alias
feptem noctes tribuat , id eft , tit 1 4. noctes a prima ad¬
monitione compleantur. Atque ita haec verba , So¬
lem culeare , vel collocare , ufurpari certum eft in
eadem lege tit 5 i.§. 2. tit. 54. tit. 59. Hinc
etiam Calcatus fol , pro unaquaque admonitione,
tit. 5 2. §. 2. & tit- 60. %. 2. 3 . Etiamnum Occi-
tani Conica , Concha , pro Conchee : <3c Soulel Coale ,
folem occafum dicunt. Ameto :
Incomincio & il fole a Colcarfi.
Neleio an eo referenda fit vo xSceute , pro fub-
monitione juridica , quae cum adjornamento jun¬
gitur , in Confuetudine Infulenfi tit. 1 . art. 4 5 .
Et apres les faijines deffenfes , adjournemens & S ceni¬
tes faitesenla manicre accouftiimec,&c. Infra: Sceute.
Ita ut Sarita , vel potius S culea, fuerit Sci collo¬
catus, feu occafus , atque adeo denuntiatio in ju¬
re. Certe in eodem art. &feq. ejufmodi Sub mo¬
nitionum juridicarum inducias ad folem occafum ,
feu a hem es d’efioiles , id eft , cum ftcllae apparere
incipiunt , terminatas diferte indicatur : adeo ut
Solis culcati formulam videantur retinuifle Infu-
Jenles. Sed haec funt merae conjedlurse , donec
melior occurrat. Vide Solfatire & Stella. Atque
ek his haud aegre conjici datur unde dicti
Exculcatores, apud Vegetium lib. 2. c. 1 5.
<5c in Notitia Imperii, ubi mentio occurrit Ex¬
culcatorum juniorum & f t morum , Sc Proculcatores ,
apud Ammianum h 27. pag. 351. qui non alii
funta caftrorum excubitoribus. In Etymologico
Suid<£,fi Meurfio fides eft frapaMcpeaVaesTa/,
i. Sub au fc nitar e , quod faciunt Excubitores. Ita
Graecis recentioribus e-tashzaTc^ , iidem funt qui
Exculcatores : fic enim legendum apud Mauri-
ciuml. 2.Strateg. cap. 3>& Leonem in Tadicis ,
pro a-KcoXzd.ro^ii; ubi dicuntur KUTa.c-y.o7rol 8c fiiyXcl-
7-cpsc- Re&ius apud eumdem Leonem cap. 1 2. §.
5 6 . ifydhitdcTogic, , nyttv fiiyhevovTee , Ut & cap. 1 J. §.
i oo.Quienim excubias agunt, Excubant, i. haud
cubant , hoioirSiriv , feu ex cubili furgunt , vel ut
cum Scriptoribus aevi inferioris loquar , haud
Cule aut , i. Iis dccouchent , iis ne fe coucbent pas, vi¬
gilant. Vetus interpres Catalanicus MS. Vegetii
1. 3 . cap. 5 . ubi ligna ait vocalia quotidie mutari
debere, ne ex ufu ca hoftes agnofeant , oc Ex¬
ploratores inter noftros verfentur impune , fic ille
haec reddidit : Es a faber que cflas palfbras de fena-
les fe deven mudar , que non feantoda via unas, por-
que non eniiendan los enemigos lo fenal por ufo , &por
que los Efcalcas que andan entrellos non efcapen fyn
pena. Inde
'SciuciE , pro Exculca , Excubiae, vocabulo trun¬
cato , ut Cubis, pro Excubu, apud Gregorium M.
lib. 12. Epift.' 23. Hoftem collectum habet , . .. & fi
huccarfum Deo Jibi irato mittere voluerit , vos loca ip-
Jius ■ . • depr edamini , aut certe Sculcas quos mittitis ,
follicite requirant , ne delens factum ad nos recurrat.
Ita enim prorfus reponendum pro S cultas , ut eft
etiam in lege Longobard. 1. i.tit. 14.*$. 6. Siquis
in exercitu ambulare c ontetnp ferit , aut in S cvlcam.
Ubi Sciricam , Cavale ad am interpretatur Papias :
nam & fic tzvKku v ufurpant paftim Graeci Scripto-
u CGL- 7 68
tes sevi inferioris , Theophyla&us Simoccatta L’
6. cap. 9. Chronicon Alexandrinum pag. 904.
LeoinTadic. cap. 6.§. 1 3 . cap. 1 7. §..9 8. 1 o 1.
& Mauricius inStrateg. laudatus aRigaltio , qui
perperam , aasx xalegit ut originem vocis a Latina
Aufailt are accerfat. Neque felicius Meurfius Scul¬
cas , quafi Exculcas didas putavit, quod xcv'axo. ,
Graecis recentioribus culcita fit , ut & T urnebus
I. 24. Adv. cap. 1 2. qui' Exculcatores appellatos
vult, quod glandes exculcarent & ejicerem : faten¬
dum tamen Scultatores , habere Vegetium 1. 2.
c. 1 5 . & 1 7. Vide Voffium,& Ferrarium in Scolta:
Hifpanis Efcuchar , eft Aufcultare , diligenter
attendere , & E fcucha , quod vulgo Centtnclam di¬
cimus. Leges partitae feu Alfonfinae , parte 2. tit.
26.I. 10. Atalaxas fon llamados aquellos ornes , que
fon puefios par a guardar las huejhes de dia , veiendo los
enemigos de lixos , fi venter en de guifa que pitedart
apercebira los fuyos , que fe guarden demaner a que no
pere^can, e por ende fon llamados Efcufados , e eftoes
demaner a de guerra que tienegran pro , ca por ynfaben
mojlrar quantos fon los enemigos que van 0 vienen ,y en
que maner a. Efo twfmo de las Efcuchas, que fonguar-
das para denoche , &c. Vide Excubite.
f COLLOCIUM. Vid eColacium.
^[COLLOCUTOR, Qui colloquitur. Utuntur
Tertull. adv. Praxeam c. 5. &S. Aug. ConfefT.
lib. 9. c. 6.
COLLOCUTOR IUM, Cella in qua virgines Deo
Sacrae excipiunt externos ad colloquendum, Gall.
Parloir , Hilp. Locutorio. Legitur in Concilio Li-
mano ann. 1 5 8 2.tom. 4. Concil. Hifp. p. 249.
<|Collocutorii Officium, Idem , puto ,
quod Janitoris munus in Monafteriis , quod is ad¬
venas excipiat ad colloquendum , apudTh. JWa-
dox Forrnulare Anglic. pag. 79. Et pro hac datione
& traditione , dicti Abbas & Arion ac In dederunt &
concejferunt dicto Fulconiin vita fua, Officium Co. locu¬
tor 11 cum hm qtuad officium pertinent ; fciltcet per duos
dies unum panem Arionachi & duos panes S quierit , &
quolibet die duas ciffatas cervijut , & unum ferculum
de Elemojtnario & patagium, quod ad officium pertinet;
& dimidiam m arcam per annum & unam veftern pelli¬
ceam. ... Dictus vero Fulco tactis fatrof antiis Ev an¬
gellis juravit, quod fideliter &honefie ferviet.
®j COLLOGIUM , Colloquium. Guidonis Difci-
plina Farfenfis cap. 58 . In claufiro juvenes qui fub
cufiodiafunt vel novitii Fratres nullum Collogium ha¬
bere debent cum illo.
COLLOMELLINUS. Charta Donationis Ecclefiae
Cornutianaeedita a Suarefio : Vela linea paragau¬
das a , Perfica elavatur a Collomellina prajina 2 . [ Le¬
gendum Coccomelina. Vide Arietinus .]
n COLLONGIA. Vide po 0. Colonus.
COLLO QIJ IUM , Conventus, coetus. Refcri-
ptum Provincialis Praemonftratenfis ad Abbates
fui Ordinis apud Ludewig. Reliq. MSS. tom. 2.
pag. 41 6. N. D. G. Pr&monflratcnfis Eccleju hu¬
milis Abbas cum univerfitate Coabbatum annui Col¬
loquii , D. V. Ariagdeburgenfi Pr&poflto , &c. Hoc
fenfu Galli dicimus: Le Colloque de Poiffii. Haud
fatis fcio an eadem notione in Chronico Mau-
riniacenfi apud Duchefnium Hift. Franc. tom»
4. pag. 377. Luce tertia domnus Papacum fuo comi¬
tatu latus difcejfit , ac maximas gratias pro hofpit ali¬
tate reddens , ad fuum Colloqutum , quod apud Leo--
diam fuit , profectus e fi.
% Collo qu iumGlori/e , Elogium , arbitror,
gloriae bello & armis comparandae. Chronicon
Siciliae to. 3. Anecdot. Marten. coi. 8 2. Dominus
Rex
7 69
COL 770
Rex Fredericus pr&fentibus dictis fuis filiis . » 7 . . . &
prafentibus etiam omnibus Syndicis omnium locorum
Sicilia fecit Glori* Colloquium in major i Panormitana
Eccltjla , in quo propofmt hoc problema : Caritas non
agit perperam , nec quaerit quae fua funt. Et po(l
pr aambula , dicti Colloquii finis fuit , quod idem Domi¬
nus Rex dixit , fe velle in dicto anno armare tempefiive
ex ftolium galearum ottoginta .
f COLLOSUS,a Collis , Clivofus, collibus frequens.
Jacobus Cardinalis inVita S. Petri Caeleltmi:
Jpfe tamen vafiam Collofo cefpite terram
Jngrediens Aquilam , non plenam civibus urbem.
f COLLUBENTIA, Confenfus, benevolentia, a
Collubere , Beneplacere. Formula manumiiiionis
ad Clericatum tom. 2. Annal. Benedid. p. 74 2.
coi. 2. Igitur ego in Dei nomine Ugo . . . Abbas Ec-
clejidt gloriojijfimi Chrifii Confejfioris Aniani ...... te
Clericum nomine Raginaldum , ex familia ejufdemS.
Aniani progeniem ducentem . . . ante fandum altare
& prafentiam Fratrum S. Aniani , unum cum Collu-
lentia eorumdem Fratrum & deprecatione Adalardi
Archiepifcopi . . . ab vinculo fervitutis , ob amorem D.
N. <J. C. ad cujus militiam eligeris , publice abfolvo ,
civemque Romanum infiituo : ut abhinc , Chnfio fa¬
vente , in tuo jure & potefiate conjifiens , ita vivas in¬
genuus civifque Romanus , tanquam Ji a libens ortus
effes parentibus , & neque nohij, neque fucceffonbus no-
firis quidquam noxialis debeas fervitutis ,fed &c. Vi¬
de Collibentia poRConhibere.
«[[ COLLU B1UM , <rvyxw,s > Confujio , Supplem. An¬
tiquarii.
COLLUCIANISTiE , Ariani didi : quippe Arius
S. Lucianum Prefbyterum Antiochenum Marty¬
rem haerefisfuseaudorem jaditabat , ac proinde
iedarios fuos Collucianifias dicere confueverat.
Lucianuse nim ,-dum inSabellium concitus nimis
fertur , lineam quodammodo vifus elt tranfifle
redae lentendae , materiamque Ario haerefis fuae
praeparafle.Vide MariumVidorem adverfus Aria-
nos lib. 1. Epiph. haereli^^. & Theodoret. 1. 1.
cap. 5.
COLLUDIUM, Collufio. Vid eContudium.
COLLU M , Collo fuo ufque ad mercatum malefactorem,
quem quis occuluerit , deportare , in Capitulari
de Minilterialibus Palatinis edit. Baluzianaec. 3.
Colli Poena , Idem quod Pilarium, quo Col¬
lum conftringitur. Diarium Belli Hufiitici apud
Ludewig. tom. 6. Reliq. MSS. pag. 144. In ar¬
mis fuis in pratorio fe repr&fentare evocantur , fttb P ce¬
na Colli , aut alias d civitate bannitione. >
^ Collum Pedis, Gall. Cou de pied , Pedis pars
fuperior & convexa. AdaSS. Junii tom. 1. pag.
1 5 5 . de S. Pilingotto : Pedes contradas & ad invi¬
cem retortos habuerat ; itaque ambulando non pedis
plantam , fed quod vulgariter Collum dicitur , fuper
terram ponebat.
f Ad Collum E xple ct ar e , Tantum e ramis
arborum amputare & fuccidere, quantum collo
vel fcapulis potell afportari, apudStephanotium
in Antiquit. Pidav.MSS. tom. 2. pag. 4^9. Ha¬
bebit etiam hominem qui expledabit ad Collum nemus
de Rroeis ad omnia necefiaria domus fua.
f Ad Collum Fu rari , in Confuetudin. Mar-
chiae Dumbarum fimili modo dicitur de eo , qui
lignafuratur in Ulvis , quanfum collo vclfcapulis
afportare potell , non amplius.
1 . COLLUS , Colli ornamentum vel procollum. Pa¬
pias MS. Vide Collerium.
2. COLLUS, Urceus bibendi , vel napus. Matth. Sil¬
vaticus.
3 . COLLUS, ex Italico Collo , Onus navis , in Statu¬
tis V enetis 1. 6. c. 76. Colli ,Jive balla, Jtve pondera.
4. COLLUS ,mendole pro C alius , Eccardo Cal¬
culus, filex. Vi de Halius.
COLLU T IO, Gargarizatus, Gall. Gargarifne ,
Oris ablutio. Medicina Salernit. pag. 166. Edit.
1622. fifyod ji vero Jitis veh ementior fuerit , quam
ut frigidi amis infpirata aut oris Collutione fedartpof-
Jit , aqua frigida potu refiinguenda e fi. Caelius Aure-
lian. Acut. 2.6. 28. dixit -.Uremur oris Collutione.
f COLLYBISTA, Collybi stes, Graecis Kcaau-
£'S"»'s ; Latinis, Menfarius, Nummularius, Gal¬
lis , Banquier , Changeur. Ufurpantnon femcl hac
notione jurifconfuki, a quibus nonnihil difere-
pansS. Hieronymus haec habet in Commentario
ad 2 1 . cap, Matthaei : Excogitaverunt & aliam te¬
chnam , nt pro Nummulariis Collybifias facerent , cu¬
jus verbi proprietatem Latina lingua non exprimit. Coi -
Ijba dicuntur apud illos , qua' nos appellamus Trage¬
mata vel Vilia ALunufcula : verbi gratia fricti ciceris,
uvarumque p affar um , & poma diverji genens. Igitur
quiaufuras accipere non poterant Collybi fi a, qui pecu¬
niam feenerati eram , pro u furis accipiebant varias
fpecies : ut quod in nummis non licebat , in his rebus ex¬
ciperent , qua nummis coemuntur.
COLLYRIDA. Joan. de Janua: Collyrida, dicitur a
collum , & efi panis tenuis , & quaji fubcinericius : vel
Collyrida e(l panis modicus & triangulus codtts , & fi¬
dus deterfus. [ Papias MS. Collirida , Subcinericius
panis , modicus panis triangulus. Mox fubdit tColliri-
da , panes quadrati de Junii a cum oleo far tagine frixi. J
Lib. 2. Regum cap. 6. Collyrida panis. Gr. koMv§i-
eTte ccfTu. Eline KoXXuffiiv cap. 1 3. Opus pifiorium fa¬
cere. Adde Leviticum c. 7. & 8. Eadmerusde Si¬
militudinibus S. Anfelmi cap. 16. Cum nimis avi¬
de Collyrida eduntur , quaquafimx candida videntur ,
fponteque manibus vel dentibus Jic atteruntur , ut rtjb -
nare audiantur. HugoParilienlis delnllitut. Novi-
tiorum : Alii femicorrofas crufias , & prantor fas Col¬
lyridas , cibariis iterando infigunt , d* reliquias dentium
fuorum offas facturi in poculis dimergunt. Alexander
Poeta :
Collyridam panis quoddam genus effe memento.
[ Collyridarum etiam meminere Tertull. de Cul¬
tu foem. 2. 7. & S. Augullinus de Gerveli adiit. 8 .
5. Tranladio inter Abbatem & Monachos Craf-
fenlcs ann. 1 3 5 1 . ex Libro viridi fol. 5 3 . Item
debet dare dictus Dominus Abbas dido Conventui in
Jingulis feflivicatibus . . . Pentecofies . . . triginta libras
panis frumenti .... r.ecnon nedar & Colleridas fujfi-
cienter & femel dumtaxat quolibet anno , & non in
quolibet didor um fefiorum. Et in Statutis S. Vi&oris
ann. 1531. Item tenetur dare Pitantiarius in dif
Natalis Domini . . . tres Colendas Jivemenf as pro qua¬
cumque pitantia. ] Nefcio an huc pertineant Col-
lenda in Itinerario Gregorii XI. PP. Hilariter Coi -
leridas fpargebant , velut rof 'arum flores. VideHe-
fych. in «sA/uipa.
COLLYRIDI ANI, Haeretici fic didi quod in Sa*
criticio uterentur Collyridis. B. Mariae Virgini tan¬
quam Deae linaofferebantfaerriinae , qux' iis erant
loco Sacerdotum. Vide Epiphanium Haar. 78. <5c
79. & Joann. Forbefium Inllrudion. Hikorico-
Theologic. lib. 4. c. 8 . §. 4.
COLMENA Apum, in Charta ann. 1271. tom,
5. Monarchiae Lufitan. pag. 30 6. Vas apum , ex
Hifpano Cohnena.
«j| COLMIA , Calamus cum [pica fua. Vet. Gloflar.
San-German. MS. num. 501. Vid eColoma.
COLNA. Charta Stephani Regis Angi. ann. 1038.
. Cc c
Tom. II.
7 7 1 COL
inMonaft. Anglic. tom. 3. pag. 8 . Et Colnam S.
Andrea , & duos rathenicbtes , 6" Ecclejiam
cum una hida terra , &c.
•ff COLO. Vide Colones poli Colonus.
COLOBARIUM. Glolf. Iftd. Levitonarium , Co-
lobarium lineum Jine manicis. Lege & vide Colobium.
^j" COLOBIA funt apud Habreos , quod vocamus 'Tra¬
gemata vel vilia munufcnla , ut cicer frixum , uva
pa(fa,poma ;
<If ColobistjE vero dicuntur qui ea vendunt. Papias
MS. Excerpta funt , licet minus accurata , ex
Hieronymi loco in voce Collybifia fuperius relato.
Ibi vide.
COLOBIUM, Tunica abfque manicis, vel certe
cum manicis , fed brevioribus, &qu® ad cubi¬
tum vix pertinerent : ex GrscoxoXeCJs, Curtus.
GlolT. Graeco-Lat. uoXcGicv , Colobium , fubucula.
Servius ad haec Virgiiii lib. 9.
Et tunica manicas , & habent redimicula mitra.
Nam Colobiis utebantur antiqui. Ilidorus libro de¬
cimo nono, capite 3 z. Colobium dictum, quia lon¬
gum ejt , & Jine manicis. Antiqui enim magis hoc ute¬
bantur. doliarium Cambronenfe : Colobium vefiis
cuculli Jimilis , niji quod cucullo caret. Pectoralis tuni¬
cula Jine manicis dicitur Ammiano 1. iq.Ugutio :
Colobium , pallium virginale , ut quod ad talos defeen-
dens Jine manicis , & dicitur Colobium , quoji colubium ,
a collo depenjum , vel quod Jit longum. [ Eadem ha¬
bet Johan. dc Janua in Catholico & fubjungit :
Nota quod non fotum virgines , fed etiam Diaconi ute¬
bantur Collobio , loco cujus pojlea uji funt dalmatica .]
S. Ambrofius Ep. 5 3 . Duos juvenes ephebos vefti-
bus candidiffimis , id efl, Colobio & pallio indutos ,
&c. Ordericus Vitalis 1. z.Veflitur Colobio albo cla¬
vato purpura , induitur pallio albo , &c. Vellis I10-
neftioris genus efte notavit Pithceus lib. 1 . Ad-
verf. cap. 1 6. ex Cod. Theod. Pauperibus tamen
Colobia erogari providet Pelagius PP. in Epift. ad
Sapaudum ArelatenlemEpifcopum , apud Baron.
an. 556. n. zi.
Colobium, poltmodum propria fuit vellis Mo¬
nachorum. Calfianus de Habitu Monachi cap. 5.
Colobiis quoque lineis induti , qua vix ad cubitorum ima
pertingunt, nudas de reliquo circumferunt manus. Quae¬
rit B. DorotheusDodr. 1. quare Monachi defer¬
rent > toXcClOV pj tx° *' ,at’ 7U>V *-X\W 5 yjvrcov ts-clv-
rw xjifiLtet, cum esetera Colobia manicata elfent:
aitque manicas elfe figna manuum, manus autem
ad pradicen pertinere , Monachos vero habere
non debere manus ad operandum quidpiam pri-
flini hominis. Mox ait Colobium Monallicum
habere r i enipslcv To^cpcpvpcD!', lignum purpureum,
cujus fignificationem pariter exequitur. Palla¬
dius inHift. Lauf. cap. 47. Ts tvdvua. »v uvrf
c teCnw , cv7ria tiv»? voXoCiov Trpco-uyo^iuno-i. Tabular.
Prioratus S. Vincentii Laudun. ann. 1281. dhu-
libet Monachus habeat Jingulis annis z. frocos , feu
2. Colobia cum cucula.
Colobium etiam fuit Epifcoporum vellis pro¬
pria. Honorius Auguftod. lib. 1 . cap. 21 1. de Ve-
ftibus Pontilicis: Colobium erat cucullata veftisjine
manicis ,Jicut adhuc videmus in Monachorum cucullis ,
vel nautarum tunicis , quod Colobium a S. Silvef.ro
in Dalmaticam e f verfum,& additis manicis infra fa-
crificium portari inftituta , qua ideo ad Mi Jam d Pon¬
tifice portatur, &c. Adde Alcuinum de Oific. di-
vin. Author Vitse S.Silvellri PP. editee aCom-
behlio, de Euphrofyno Pamphyli® Epifcopolcri-
bens,ait Euphrofynum Romam venientem Co¬
lobium S. Jacobi fratris Domini fecum attu-
COL 772
JiiTe , eoque indutum facra peregilfe, xqmai a«-
ym tov ifpujuwcv , stj piXXovla. to-ixv tw ©ew tcicivtuy
'srpomopi^eiv , pn pbvcv tw <rvv tw trupxTt kx-
^■apat' ixuv , aAA« yd.% »crfi»T« AstttwV GrepiCe€xv<r9xi, in-
deque fadum ut Romani hadenus Sacerdotes co¬
lobiis ufl lint : «AA* iTruSn t 0 tw figxyicyui' yvpvbv
Iftyiro , LaX parma pavluXua paAXcv trvvtCn bvepa-
c-Qwat , e/Vep koXcGix. Id etiam altruit Anfelmus De¬
cretorum Colledor , cx Eufebio : A fanclo Silve-
ftro & Presbyteris ejus Colobiorum ufts fumpjit initium ,
& Marcus ac fjulius & Liberius ex ordine funt v(i.
Pofi bos autem Colobia in Dalmaticas commutata funt.
[JAna , inquit Johan. de Janua , nuditas brachio¬
rum culpabatur. ] Colobium Epifcopis praeterea
tribuunt Gregor. Turon. de Vitis Patrum cap. 8.
Pius I. PP. in Epift. apud Joan. a Bofco in Vien¬
na pag. 24. Ademarus Caban. an. 1 o 1 o. 6c alii.
Colobium dicitur etiam cucullus ille, live fu-
perhumerale , quo induuntur Servientes ad le¬
gem in Anglia. Fortefcut. inEncomio legumAn-
gl ice cap. 5 1. Nani Serviens ad legem ipfe exijiens
toga longa inftar Sacerdotis cum caputio penulato cir¬
ca humeros ejus , & defuper Colobio cum duobus la-
bellulis , qualiter uti folent D obdor es legum inUniver-
Jitatibus quibufdam , cum fupra deferipto birretoveftic -
batur . Sed fjuftn lanus faclus loco Colobii , chlamide
utebatur.
Colobium Danicum , apud Ingulfum p. $66.
Exuebat eum' de cuculla fua, & dato Danico Collobio,
ju/fit eum ubique veftigia fua imitari.
f Colobiis Longis df. Scarleto Fode¬
ratis, in quadam folemni procellione ufos
fuifte Duces & nobiles narrat Cornelius Zantfliet
in Chronico , apud Marten. to. 5. Colled. A111-
plilT. coi. 356.
Colobium, infignibus & veftimentis Regum
Aragonenfium accenfetur , in Geftis Innocentii
III. PP. pag. 1 3 5. & Epillola Martini IV. PP.
to. 5 . Hili. Franc. pag. 878.
1 . COLOBUS, Gr. zoXcCci; , Mutilus. Tranflatio
S. Philafterii to. 4. SS. Julii pag. 591. Nam inter
languentium j acentes cuneos deductus efl d genitore fm
ita Colobus puer , ut Jine vectore fuo nequiret conjifiere
aut ambulare.
^1 2. COLOBUS, pro Coipus , Idus , in LegeSalica
tit. 1 7. ex manuferipto apud Eccardum pag,
123. Vid e Coipus.
COLOCOCCUM. Eleulius Prelbyter in VitaS.
Theodori Siceotaetom. 3 . SS. April. pag.48. Et
morbi caufam aperiens & injidiatores patefaciens , e
manu fua tria illi Colococca dedit : Hac inquiens co¬
mede & nihil tibi erit mali. Continuator Bollandi :
KoAoc Magnus , zokkoc Granum eft. Et forte hic
iutelliguntur grana mali punici , v.o Aa? ftepius cur¬
tum feu mancum fignificat quam magnum ;
quare Colococca erunt forte parva grana.
COLOMA, Calamus cum fpica fua , & dicitur d cul¬
mus. Jo. de Janua. Noftris [Vide Colmiai]
COLOMELLI. Vide Columelli.
COLOMERARIUM , f. pro Columbarium , Gall.
Colombier vel Coulombier. Codex MS. reddituum
Epifcopatus Autilfiod. ex Archivo ejufd. Epifc.
Domus Thefaurarii Alexandri cum Colomerario.
^1 COLOMI F AS , S alus. Papias MS. Lege Columitas
pro Incolumitas , ut Plautus dixit , Columis pro In¬
columis.
5F COLONA , Colonantia , Colonarius, &c. Vide
poli Colonus.
^ COLONECU S , pro Colonus. Mabill. Liturg. Gall.
pag. 464. Item pro remedium anema mea vel ex de-
773 COL
mundatione bona recordationis filii mei Deorov alii vil¬
lam cui vocabulum efiLatiniaco Jita in terrutorio Mel-
dinfe cum campis , Colonecis ad eadem pertinentes ,
cum pratis Bafelice S. Sinfuriani, &c.
*[ COLONELLA , Italis , Parva columna. Legitur
in Chronico Parmenli ad an. 1299. & 1307.
Locos retulimus in B apti (mus dc Capitellum.
<J[ 1. COLONELLUS , Chiliarchus vel Tribunus ,
Gall. dc Angi. Colonei , apud Rymer. tom. 1 6.
pag. 14. coi. 1. Omnes & Jingulos Capit aneos, Co-
lonellos , Ficecapitaneos , locum renentes & alios Offi-
ciarios , &c.
<j[ 2. COLONELLUS, Minor columna, parva pila,
Gall. Betit pilier. Cenfualis codex Calomontis :
Banchia mercerii continens duos Coloncllos in ingrejfu
ala Calomontis .
^[COLONETA, Colonia , dcc. Vide poli Colonus.
>5 COLONEUM , mendofe pro Teloneum, ^ide Cu¬
ratura.
COLONUS, Vici incola, Wp omc,. Ifidorus lib. 9.
cap. 4. dc ex eo Papias : Coloni funt cultores advena,
dicti d cultura agri ; funt enim aliunde venientes atque
alienum agrum locatum tenentes , ac debentes conditio¬
nem genitali folo propter agriculturam jub dominio pof-
fe (foris , pro eo quod iis locatus efi fundus. Quas qui¬
dem haufit Ifidorus a fando Auguflino lib. 1 o.
de Civitate Dei , cui Coloni dicuntur, qui condi¬
tionem debebant genitali folo propter agriculturam fub
dominio pojfejforum. De his praeclare Salvianus lib.
5 . de Gubernat. Dei : Nonnulli eorum de quibus lo¬
quimur , qui aut confultiores funt , aut quos confultos
ne ce [fit as fecit , cum domicilia atque agellos fuos per-
vajionibus perdunt , aut fugati ab exattoribus defe¬
runt , quia tenere non pojjunt , fundos majorum expe¬
tunt ,& Coloni divitum funt. Aut Jicut folent hi qui
hoftium terrore compuljl , ad cafiella fe conferunt, aut
qui perdito ingenua incolumitatis fatu ad afylum ali¬
quod defperatione confugiunt : ita & ifii qui habere
amplius vel fedem , vel dignitatem fuorum natalium
non queunt Jugo fe inquilina abjettionis addicunt : in
hanc neceffitatem redatti , ut exattores non facultatis
tantum , fed etiam conditionis fua , atque exulantes
non d rebus tantum fuis , fed etiam d feipjis , ac per¬
dentes fecum omnia fua , & rerum proprietate c areant,
&jus Ubertatis amittant . . . Illud gravius & acerbius ,
quod additur huic malo fervilius malum. Nam ftifci-
piuntur advena , fiunt prajudicio habitationis indigena,
& quos fufeipiunt ut extraneos & alienos , incipiunt
habere quaji proprios : quos ejfe confiat ingenuos , ver¬
tunt infervos.
Hinc patet ejufmodi Colonos prorfus fuilfe
adferiptitios , & conditionis fervilis ac obnoxiae ,
licet non omnino effient fervi , fed culturas agro¬
rum ad certa loca addidi. Unde in Gloffar. Bafi-
lic. Colonus definitur <P uXmcLyomot , dc juto-Moe.
Vide Glolfar. med. Graecit. Formula vetus apud
Bignonium pag. 197. 1. edit. Eo quod genitor
fuus nomine ille Colonus functi illius de villa illafuijfet.
Proflant aliae formulae apud eumdem , de evindi-
catis Colonis , pag. 196. 201. 202. ubi diferte
opponuntur/rawcfi dc ingenuis, ut dc in Conflit.
JufHniani de Afcriptitiis & Colonis; dc perinde
ac fervi , fi de Coloniis fuis fe fubflraxerint , ju¬
dicio evindicationis ad Colonatum reducuntur :
quod etiam praecipitur in Conflit. Juli. Imp.de
Filiis liberarum in Africam direda , in Pragmati¬
co Tiberii Imp. de Filiis Colonor. dc in Edido
Theoderici Regis cap. 84. cujufmodi evindi-
cation is exemplum profert Flodoardus 1. 2. Hili.
JLemenf. c. 19. initio. Denique non modo cum
Tom. II.
COL 774
fervis junguntur pafiim , ut in Capitulis Caroli
C. tit. 28. fed dc fervi appellantur. Donationes
fadae EcclefiaeSalifburg. c. 8. Ad ChiemgovoTru-
charium fervum cum Colonia fua & alia pojfejfione.
Cap. 10 . Aianentes ferv os cum Coloniis fuis. Cap. 1.
Servi manentes in Coloniis , &c. Quin etiam iifdem,
quibus illi , poenis coercebantur, fufluario nem¬
pe dc flagellis, ut colligitur ex Lege Burgund.itit.
39. <5. 3. iifdem Capitulis Caroli C. tit. 9. part.
2. cap. 9. tit. 1 2. cap. 5. tit. 28. cap. x . tit. 5 1.
cap. 15. 16. 20.22. tit. 5 8- cap. 2. dc Capit.
Carlomanni tit. 2. c. 4. Sed dc S. Remigius Re-
menfis Epifcopus in Teflamento fuo, apudFlo-
doardum lib. i.Hifl. Rem. cap. 1 8. alios Eccle-
fise Colonos libertate donat , alios in fervitute
permanere decernit. /
Verum licet Coloni fervis accenferentur , quod
certis conditionibus ac fervidis obnoxii elient ,
inter liberos plerumque habebantur. Gregorius
M. 1. 3 . Ep. 21. Hi vero qui in pojjejfionibus eorum
f Judaeorum ) funt , licet & ipji ex legum difirittione
Jint liberi , tamen quia colendis eorum terris diutius ad-
haferunt ,utpote conditionem loci debentes , ad colenda
qua confueverant rura permaneant , penjionefque pra-
dittis viris pr abeant: & cunttaqiu de Colonis vel ori¬
ginariis jura pracipiunt, peragant , extra quod nihil
eis amplius oneris indicatur ,&c. Atque inde perci¬
pitur cur liberi dicantur in Lege Aleman. tit. 9.
Jfiuicumque liberum Ecclejia , quem Colonum vocant ,
occiderit , &c. Et tit. 2 3 . §. 1 . Liberi Ecclejiafiici ,
quosColonos vocant , Jicut & Coloni Regis reddant ad
Ecclejiam. Charta Caroli C. an. 2 2. in Tabui. S.
Dionyfii n. 38. Proclamarunt fe & dixerunt , eo
quod ipji & nafcendi liberi Coloni ejfe debent Jicut
alii Coloni S. Dionyfii , & pradittus Deodatus Mo¬
nachus eis per vim in inferiorem fervitium inclinare
vel affligere velit injufie.
Erant igitur Coloni mediae conditionis inter
ingenuos feu liberos , dc fervos : proindeque ii-
dem ferme qui Condiiionales etiam appellati , ac
Originarii ScTributales /de quibus fuis locis agetur.
Sed de Colonorum variis conditionibus copiofe
egit Jacobus Gotofredus in Paratit. tit. de Fu¬
gitivis Colonis lib. 5 . Cod. Th. dc ad leg. 3 . de
Cenfu.
Coloni Ecclesiarum, Qui Ecclefiarum ac
sedium facraruin proprii erant , dc earum agros
colebant : Liberi Ecclejiafiici , vel Ecclejia , quos
Colonos vocant , in Lege Aleman. tit. 9. tit. 2 3.
§. 1 . tit. 5 7. Coloni vel fervi Ecclejia, in Lege Ba-
jwar. tit. 1 . c. 14. §. 1. Coloni Ecclejiafiici dc de
cajis Dei, in Capitulis Caroli C. tit. 36. cap. 29.
30. Rhenanus lib. 2. Rerum Germ. pag. 97.
Jjhadam etiam in illo recenti Chrifiianifno res fuas
Ecclejia donabant, & rurfum agros aut domum in be¬
neficii modum recipiebant ad vita fua tempus, non cir¬
ca tamen penjitationem : nec filius pofi mortem patris ,
aut hares , vendicare Jic donata poterat ; ii Coloni Ec¬
clejiafiici dicebantur. Horum autem ea erat praero¬
gativa, ut ab omni feculari jurifdidtione dc fervi¬
do foluti , Ecclefiae foli obnoxii effient. [ Prae¬
ceptum Carlomanni Franc. Regis pro Monaflerio
S. Caeciliae in Dioecefi Urgell. ann. 880. Mareae
Hifp. coi. 812. Concedimus etiam pro remedio anima
nofira, vel parentum nofirorum, ut nullus judex publicus
audeat d famulis tam liberis quam Colonis ipjius loci'
hofpitaticum , montaticum , rotaticum ,Jilvaticum , aut
inferenda aliqua exigere prafumat. ] Charta Ottonis
lmp. ann. 96 5. pro Eccl. Hamburgenfi : Ser¬
vos vero & Colonos^ m (ifdem proprietatibus habitantes ,
Ccc ij
775 COL
nulli niji eifdcm Epif copis fervituros, ab omni etiam no -
firi juris fervitio abfolvimus , & fub nullius banno vel
difciplina illos niji fub illarum Ecclejlarum Advocatis
ejfe volumus, V ide Chartam Agapeti PP. apud San-
julianum in Antiquitat. Matifconenf. pag. 277.,
& aliam Caroli Calvi apud eumdem in Antiquit.
Tornutiipag. 510.
Coloni Fiscales, Qui Fifci praedia excolebant,
qui in Coloniis fifcalibus manebant , in Edidto Pi-
ftenli c. 2 6. Coloni Regis , in Lege Alemann. tit.
2 3 . Coloni , & fifalini , in Capitulis Caroli M. lib-
3 .c. 3 6. & in Lege Longob. 1 i b . 2. tit. 32.C. 6.
Adde Flodoardum lib. 1 . Hift. Rem. cap. 20.
In Regno Cyprio , regnantibus Luzinianis,
plebs divifa erat in Tra^clxug , & s’asu0« pa; weg-srupta-
Paroeci erant conditione fervi : Liberi vero,
fervi libertate donati , obnoxii tamen Dominis
ratione tributi. Thomafo Porcacchi nella Defcrit. dei
ifole dei mondo : I E anci erano una condition di buo -
mini fc hiavi , obligati fin della vita a lor patroni. I Lef-
teri erano quei Parier , cire, 0 con danari , 0 per carit a,
0 per altro erano fervi della borfa , obligati a pagare
egni anno a Principe xv. Perpiri , 0 piu. Eadem ha¬
bet Leunclavius in Pand. T urc.
Colones, pro Coloni , in vet. Charta apud Heme-
raeum de Acad. Par. cap. 4. Nec de liberis homini¬
bus , Albam [que , ac Colonibus in fupradicta comma¬
nentibus , &c.
Colona , Femina colonariae conditionis. Formula
vetus apudBignonium p. 582. Feminam illam in¬
terpellabat , . . . . eo qtiod Colona e/Jet [aucti illius de
curte fua , qua dicitur illa, c 'rc. Chronicon Befuenfe
р. 523. Dedit profato ccenobio ancillam unam ... ut
ibidem defervirct cum omni femine fuo ex ea progeni¬
to ut c ater a, Colona fervitium omne facerent. Vide
Teftamentum S. Remigii Epifc. Remenf. c. 18.
Colonariu s Ordo, Colonorum' conditio. Do¬
natio Flaganonis ad S. MartinumTuron. impe¬
rante Ludovico: Fridegifo Abbati trado m an funi no-
ftrum jndominicdtum . . . cum hominibus ibidem commo¬
rantibus , quos Colonario Ordine vivere conftituimtts. Id
eft , ut coloni vivere folent. [ Hagano Adjutor
Canonicorum S. Martini Turon. an. 8 1 9. in fuo
Teftamento apudlVlarten. tom. 1 . Anecdot. coi.
20. Colonario Ordine vivere conftituit plurimos ,
de quibus haec tandem habet coi. 3 1 . Etconfiitui-
mus illos homines in omnibus pradictis locis commanen¬
tes illam terram & vineas & omnia ad medietatem
collaborare ; & nihil aliud eis requiratur , nec poft nos
nihil inquietudinis patiantur. ] Colonaria conditio , in
Concilio Arauficano I. c. 7. Arelatenfi II. c. 3 3 .
fjus Colonarium , apud Greg. M: lib. 3 . Epift:. 2 1 .
Colona a u s, Eadem notione, in Charta Ludovici
Reg. Fr. an. 1 1 79. in Tabui. S. Genovefae Parif.
[ Colonatus qiuftioncm movere , inCod. Theod. ]
ColonaticUm, Servitium quod colonus domi¬
no debet , vel proeliat , quod Colonorum tributum
dicitur in Epill.S. Remigii adFalconem Epifcop.
T ungrenfem. Formulae veteres Lindenbrogianoe
с. 163. Repetebat ei , quod genitor fuus aut genitrix
fua ili. coloni fui fuijfent , & ipfe ili. colonus ejfe de¬
bebat , & malo ordine de ipfo Colcnatico fc abfirabebat
& negligens erat . Et infra : Et in prafente pro Colono
ipjius ill. f e recredidit & recognovit.
Colonitium, Idem quod Colonatuum, apud Lin-
denbrog. in form. 163. 164. 166. 167. apuef
Bignon. pag. 197. 201. 203. 204. 247. 382.
1 . Edit. Cujufmodi vero erant ea Colonorum fer-
vitia , operae , ac tributa , pluribus habetur in Le-
ge Bajwariorum tit. 1. c. 14. & in Capitulis Ca-
COL 776
roli Calvitit. 2 3. cap. 1 4. REdificent villas vefiras
moderatis caftitiis ,. ... laborent & excolant terras &
vineas in tempore , cum debita folicitudine ; falvent &
difpenfent laborata cum fideli diferetione , faciant nu¬
trimenta congrua & neceffaria : cufiodiant Jilvas unde
habeant paftiones: defendant & excolant prata , unde
habeant pabula. Adde tit. 3 i.§. 29.
CoLiNiuM,in Codice Legum Norman. cap. 9.
apudLudewig. to. 7. Reliq. MSS.pag. 169. Ut
addam puificanonem pratorum , herbagiorum & alio¬
rum fructuum , vel coftume , vel pagii , vel Celinii vel
almum httjufmodi, qua debent emendari vel perfolvi ,
prout requirunt ufus temporum , & confuetudines villa¬
rum , mercatorum , nundinarum & pajfagiorum.
Colonicatus, Coloniciatus, Qui ad Co¬
lonum fpe&at. Cafe Coloniciata , res Coloniciata ,
nonfemelinTabular. Cafaurienli i.part. c. 94.
ch. 3 . ann. 902. Una cum cajis & rebus manualibus ,
& rebus Coloniciatis , & rebus cenfuitis , cum terris ,
vineis , &c. Charta Leonardi Epifc. Caefenatis an.
1175. apudUghellum tom. 2. p. 460. Concedi¬
mus quoque vobis fundum unum integrum . . . quem vos
dominicatum habeatis , & ex parte Colonicatum. Char¬
ta Conradilmper. an. 1028. ibid. pag. 707. Sive
curtibus , f alariis , Jive in donecatis , vel Colonecatis ,
&c. Alia Friderici II. Imp. ann. 1220. ibidem
p. 7 1 2. Cum hominibus , cajlris , tam de donicatis ,
quam locatis.
Colonaria Mancipia, Quoe Colonis addi&a
erant. Teftamentum S. Aredii : Addimus etiam
mancipia qua Colonaria appellantur & nobis tributaria
ejfe perhibentur.
f Colonaria Persona. Sidon, lib. 5. Ep. 19.
Plebeiam potius incipiat habere perfonam , quam Co¬
lonariam.
Colonia, efl Villa, feu villula, cum modo agri
quantum colonus unus colere potell. Aliis, ( quod
probabilius ) eft habitaculum rulticum cum fuf-
ficienti praedio ad alendum colonum , vel, fami¬
liam rufticam. Brevius, Coloni aedes , praedium.
Gregorius T uron. lib. de Gloria Confeff. cap. 15.
Ad hoc levitas ejus , i nimie oingrajf ante , convaluit , ut
Colonias Bajitica concupifceret , qua agro ejus erant pro¬
xima, pervadere non timeret. Odo Cluniae, lib. 1. de
VitaS. Geraldi c. 24. Non paucos ex ruricolis obvios
habuit, qui derelictis Coloni is fuis in aliam provinciam
tranfmigrabant. Mox : Suadebant ut eos verber ari ju¬
beret , & ad domunculas unde difcejferant redire com¬
pelleret. Donationes fadae Eccldiae Salilburg. c. 1 .
Et comparavit ad eum villam , qua dicitur Pindinga ,
cum fervis ibi manentibus in Coloniis fuis. Cap. 3 .Com¬
paravit ad Milonem Coloniam unam. Adde cap. 8-
Tradit. Fuld. lib. 2. c. 25, In pradiclo loco novem
trado Colonias ( hoc funt Hobunna ) integras , cum om¬
nibus adjacentiis & finibus fuis , in arialis , in terris
ar duriis , in fylvis , in campis, &c. Guillelmus lib.
2. Vitae S. Bernardi c. 5. Adduntque . . . locum ejfe
fpatiofum ad omnes Monajlerii neceffitates , ad prata ,
ad Colonias , ad virgulta , & vineas , &c. Et lib. 2.
e. 7. Ecclejia ruinas refiaurat , colligit exules, Eccle-
Jiis antiqua fervitia , depopulatas Colonias expuljis re-
fiituit. Chron. Befuenfe pag. 56 9. Tradidimus S.
Petro 4. Colonias in vico quiAltriaJiacus dicitur: Oc¬
currit paffim apud Scriptor. Hincmarum Opufc.
60. p. 8 3 2. Flodoardum 1. 2. Hift. Remenf. c. 5.
6. 7. 1 1. 1 7. 1 8. 1 9. Hariulfum lib. 3. cap. 7.
Baldricum lib. 2. Chron. Camerae, cap. 5 . Ger-
bertum Epift. 159. Baldric. Dolenfem in T ranf-
lat. capitis S. Valentini num. 2. in Vita S. Barbati
Epifcopi Benevent. cap. 2. in Conventu Piftenfi
777 CGL
ann. 8 6 4. to. 2. Spicii, pag. 589- in Iib. 2. Mi-
racul. B. Bertinicap. 1 o. 1 5. apudUghellum ro.
i . Ital. facr. p. 10 7. 10 9. 1 1 9. Perardum in Bur-
gand. p. 70. Sammarthanos in Abbatibus Vallis
S.Stephani p. 8 89. in Spicilegio Acheriano tom.
7. p. 185. &c.
Colongia, Idem quod Colonia. Charta Henrici
Theobaldi Comitis Campaniae filii an. 1149. pro
Abbatia Jurenll : Grangiam S. Eufebii cum homini¬
bus fuis, & Co longus & alus pojfcjfiombus , &c. In¬
fra : Cum hominibus fuis , & terris , & aquis , & ne¬
moribus & undecim Collongiis ad eandem ( villam )
fpeftantibus.
Obfervandum vero Colonias illas ad ipfos co¬
lonos jure proprietatis ac haereditatis fpedtaffe ,
fub onere & conditione tributi , penfitationis , &
operarum , de quibus agitur in Lege Bajwar. &
aliis locis mox indicandis : quod colligitur ex Ca¬
pitulis Caroli Calvi tit. 36. cap. 30 .Et quoniam
in quibufdam locis coloni tam fifiales , quam & de ca¬
jis Dei , fu as h are ditat es , id efi , manfa qua tenent ,
non folum fuis paribus , fed & quibufcumque homini¬
bus vendunt , & tantummodo feliam ( id elt aedem )
retinent , & hac occajione Jic defracta funt villa , ut
non folum cenfus debitus inde non pojfit exigi , fed etiam
qua terra de Jingulis manjis fuerunt , jam non pojfint
agnofei , &c. Manfum enim idem cfle cum colo¬
nia mox docemus.
D imiuia Colonia, in Chronico Befuenfi pag.
5 7 5 . Sc in Charta Caroli Calvi in Antiq. Augu-
Itodun. part. 2. p. 2 5.
Colonia, dEgidius Monachus Aureae vallis c. 118.
Patronus Legia , quem fuis volebat is fpoliare alodiis ,
in nofiram Coloniam vos redegit. Albertinus Mu fla¬
tus lib. 3 . cap. 1 1 . / n Colonia Patavii , quam Curte
vocant , natura adeo in animante vagata efi , ut equa
pullulam novipedem enixa fit.
Colonica, Idem quod Colonia , Coloni habitatio
Sc praedium. LexBurgundion. tit. 3 8.§. 7 .Si quis
in agro regio , vel Colonica voluerit adplicare , & non
permiffus fuerit , colonus fuftigetur. Tit. 6 7 . Jj) utcun¬
que agrum aut Colonicas tenent , &c. [Praeceptum
Childeberti I. Regis Franc. pro S. Carilepho an.
5 2 8 . to. 1 . Ampiifl'. Collebl. coi. 3 . Et Jic per ip -
ftun terminum venitur ad villam Lefcito nomine , qua
efi de noflra donatione , deinde defeendit per terminos
6 lapidis fixis ad Colonicam , qua appellatur Curtleu-
tachario , & tpfa Colonica determinat per lapidis fixis
contra montem & fulis occafum. J Gregorius Turon.
in VitaS. Aridii : Dum Noniaco Colonica fua in ho¬
nore B. ffuliani Martyris oratorium conderet, &c. V e-
tus Charta apud Doubletum lib. 3. cap. 2. Villa
qua vocatur Matrius . . . cum termino vel Colonica fua
ad fe pertinente. Praeceptum Caroli Calvi pro Ec-
clefia inMagniaco in pagoNivernenfi : jfiu as quin¬
decim manjis & Colonicis quatuor , quafolvunt in cen-
fum denarios duodecim. Vetus Charta in Chronico
Befuenfi pag. 585. Dedit S. Petro unum manfum
cum Colonica fua , & c at er os manfos adipfum perti¬
nentes, cum Colonicis fuis. U bi Colonica differt a man-
fo , atqui in Concilio Valen tino an. 85 3. videtur
fumi pro manfo : Sed & ipji feculares & fideles Lai-
ci , Ji condere voluerint Bajilicas in praeliis f 'uis , unam
Colonicam vefiitam cum tribus mancipiis donationis gra¬
tia cis conferant. Agitur enim hoc loco de manfo
Ecclejiaftico. Charta Caroli Regis in Hilloria Au-
gullodun. part. 2. pag. 48. Conceffit etiam Ecclc-
jiam S. Dionyjii cum Colonicis quinque. Chronicon
S. Benigni pag. 412. In Lariaco Colonicas 10. Ali¬
bi : Sunt in Die ruto Colonia 1 5 . curtilli zo. & terra
COL 778
abf jue aftimatione. Occurrit praeterea apud Marcul-
i um lib. 1 . form. 3 o. in Praecepto Barnoini Ar-
chiepifc. Viennenfis an. 881. tom. 10. Spicilegii
Acheriani pag. 141. in Tellamento Widradi Ab¬
batis Flaviniacenfis, in Synodo Ravennenli ann.
904. cap. 8. [in Charta Caroli Crafli , qua con¬
firmat Praeceptum Lotharii lmp. pro Monaftcno
Grandis- vallis an. 834. ejufdem Spicilegii fio. jl
pag. 185.] in Hift. Epilcopor. Autifiod. c. 20.
in variis Chartis apudSanjulianum in Matifcone
pag. 285. Perardum in Burgundicis pag. 40.67.
149. 1 50. &c. Vita S. Aldrici Epifc. Cenoman.
num. 6.30. &c.
Colonica Dimidia, apud eumdern Perardum
pag. 1 5 o.
Calonica, Idem quod Colonica in Chartis aliquot
Provincialibus, quas habent Joann. Columbus
in Epifcopis Vivarienfibus 1. 1 . num. 25.28.29.
& Sammarthani in iifdem Epifc. num. 34. pag.
1 1 79. & 1 1 80.
Colonicula. Conventus Piftenfis an. 864. Vul-
tumniacus cum Coloniculis , in Aliaco manfa tria cum
farinariis, &c.
^Colonita, apud Mabill. to. 3. Analedt. pag.
1 o 3 . in Gellis Epifcoporum Cenom. Ego Dorn-
nolus in Chrifii nomine Epifc opus .. . dono igitur Bajihc a
S d’ . Vincentii & Laurentii . . . Colonitam cognomina¬
tam , &c.
^Colonicum, apud eumd. Mabill. ibid. p. 1 2 3 .
Simili modo medietatem de Colonico Vatilonno , quem
de Berone in nomine ipjius S. Ecclejia comparavi.
Colonitia. Concilium Ravennenfe ann. 904.
can. 8. Ut patrimonia feu fuburbana , atque majfa &
Colonitia.. . reddantur. [Addit, ad Chron. Cafaur.
an. 9 5 7. apud Murator, to. 2. part. 2. coi. 953.
Cum cajis , terris , cafalibus , Colonitiis , aldiariciis ,
faleetts , pratis, pafcuisfj
f Colonitia Casa, in Chronico Farfenfi apud
eumd. Murator, coi. 395.
fCOLONANTIA. Bulla Innocentii II. Papae ann.
1 1 3 ji pro Priori fla & Monallerio de Fontanis ex
Archivo ipfiusMonafterii : Poffejfiones de prope Fon¬
tanis lum appenditiis earum , prata , Colonantias , cum
omnibus ad eas pertinentiis.
Colonatus, Idem quod Colonia. Synodus Roma¬
na fubLeone IV. PP. can. 40 . apud Holflenium
in Collefit. Roman. Hi autem ( Prelhyteri ) qui Co¬
lonatus poffejfiones retinent , nihilominus volumus ad
Epifc opi indifferenter venire concilium. Nam Ji quoji
per contumaciam fe , quoji in alterius pote flat e fubtra-
xerint, & proprio non fubjiciuntur Epifc opo , Canonicis
correptionibus fubjaceant.
Colon et A , Simili notione, in Charta Eygili Ab-
bat. Flaviniae, apud Mabill. to. 6. Vitar. SS. Or-
din. S. Benedidli pag. 241 . femel ac iterum. Sed
forte legendum Coloneca.
Coloni ensis, Colonus , apud Mabill. Annal.
Benedidt. to. 2 . pag. 756. coi. 1 . in E pift. D. Fa-
roaldi Ducis Spoletani Domino Pontifici Johanni
pro Monallerio Farfenfi : Monafierium ... per ali¬
quas donationes ncftras m cefpitibus & fervis & Colo-
nienfibus . . . r efi auraverimus.
COLOPHIA. Glolf. Ifid. Pulpidinem,Colopbia. Le¬
ge cum Pithaeo in Excerptis Colyphia, & vide fu-
pra Colifarius.
COLOPHIZARE , pro Colaphizare , legitur apud
Ratherium Vcron. in Apologet, tom. 2. Spicileg.
Acheriani pag. 232.
COLOPHON , KoA<>4«V , Faftigium, apex ; hinc-
que proverbium', Colophonem rei alicui addere , pro
779 COL
Summam manum ei imponere: quod ortum pu¬
tant a Colophone Ioni® urbe celeberrima : cujus
Equites in praeliis adeo excellebant, ut certam
libi vidoriam pollicerentur, quibus Colophonius
acceffiflet equitatus. Pietatis Colophonem affiequi , in
Libro de Puritate Tabernaculi feu Religionis
Chriftian®.
fCoLOPHONiA, Simili notione. Locum vide in
Rocha.
«i[ COLOPHUS, xovJW? , Articulus. Supplem. An¬
tiquarii.
COLOR, pro Pr&textus ,[ Gallis etiam , Couleur. ]
Colorare , pro Pratexere , nonfemelin Cod.Th. <3c
Juftin.
Color , apud Leguleios Anglos, eft fida materia,
qua reus vel tenens utitur in fuis exceptionibus.
Vide Raftallum inExpofit. vocum Leg. Anglic.
Colore Officii, apud eofdem : qu® verba, ait
idem Raftallus, femper accipiuntur in malam
partem , denotantque rem aliquam perperam a
judice perpetratam fub officii fui prcctextu, &c.
Color Grjecus. V ide Lauir.
HC olor Indicus, C®ruleus purpureo mixtus,
Indicus didus , quod veniat ex India. V ita S. An-
fegifi Abb. to. 5. SS. Julii pag. 95. Cafulas item
ex cindato Indici Coloris tres , item rubei Jive f anguinei
coloris ex cindqto unum. Vide Ifid. Orig. lib. 19.
cap. 1 7-& Didion. Univerfale Trevoltiieditum
advocem Indigo , Planta ex qua elicitur & confi¬
citur Color Indicus.
Colorariu s, E^pw/xwi’ , in Gloffi Gr®c. Lat.
Colorator. Gloffi Lat. Gr xc. Colorator,
Colorator , IvIlKOTrMv^w;. Leg. Ivhxo7rhelg->i<;. [ Id eft ,
Pidor parietum, qui colores tedoriis inducebat.
Inter hos colores praecipuus erat Indicus ; hinc
didi Graecis ivc/Wj-A«s-a; , Latinis recentioribus
Coloratores. V ide Hofmannum in Lexico , & Sal-
mafium in Notis ad Flav.V opificum in Firmo c. 3 .]
Coloratus, s-/x6ec? , in Glolfi. Lat. Gr. Eft etiam
pudore fuffufus, pudibundus. Rathbertus de Ca-
lib. S. Galli cap. 1 i-pag. 8 9. At juvenis voce ma-
giflri Color atus , &c. [Titulus patrimonialis fucceffio-
nis Coloratus , in Geftis Manfredi & Contadi Re¬
gum, apud Murator, to. 8. coi. 6 07. Gall. Titre
Colore , Apparens nec fiatis conftans. ]
Colorati Solidi. V ide Pratextati.
Coloratura, yy oiFfxoq , inGlofl. Graec. Lat.
f Colorate, S ervicntijjime. Papias MS.
f Colorista, Infedor, tindor, Gall. Teinturier,
Germanice Farber , Polonice Falhiers. Miracula
B.Staniflai Canonici Regul. to. 1. SS. Maii p.78 7.
Doretbea uxcr Nicolai Colonfia , alias Falbiers , de
Cracovia , &c.
f Colora, Macula. Onomafticon ad calcem to¬
mi 1 . SS. Aprilis.
Colores, pro ipfis Fadionibus Circenfibus, quae
fuis Coloribus diftinguebantur , Veneta, Prafina,
Rulfiea, & Alba, apud Senatorem , lib. i.Epift.
20. 3 x. lib. 3. Epift. 5 1. Vide Bulengerum lib.
de Circo Rom. cap. 48 .
Coloreus, Colorea vejles , Vario colore tind® .
modo hoc , modo illo, apud Vopificum [in Au¬
reliano cap. 4 6. Idem conceffit , ut blatteas matrona
tunicas haberent , cum antea Coloreas habuijjent , &
ut multum cxypaderetinas. In quem locum Elof-
mannus rcde : Non fiunt vario colore tindce mo¬
do hoc, modo illo, fied quae variorum fiunt colo¬
rum , & plures colores intextos habent.] Nos di¬
cimus, de couleur. [Secundum Flofmanni corre-
dionbm diceremus , de plujieurs couleurs .]
COL 780
Colorus, Coloratus. Gerardus Abb. Sylvae Ma¬
jor. in Vita S. Adalardi cap. 8 . Erat tamen decoris
gratia venujlus , difcreta macie , fatis Colorus.
f COLOSEUM. Vide Colifeum.
COLOSSUS , Colosus, Colusus, Gall. Co-
lojfe , Statua vulgo ingentis magnitudinis , hic
quodlibet monumentum in memoriam defundi.
Lerbeccius in Chronico Epifcoporum Mindenf.
apud Leibnitium Scriptor. Brunfvic. to. 2. pag.
178. Et fuper bajin lapideam leonis effigiem , quaji
Coloffum fuum , cum ipfe Leo vocaretur , in Brunfuick^
erexit. Efi autem Colojfus Jive Colufus aliqua res in
memoriam alicujus mortui , ut tumuli , ymagines apud
Antiquos : vel dicitur ftatua marmorea & alta , & di¬
citur Colofus quaji Colens offia. Ridiculum hoc ety¬
mon ex eo dudum videtur , quod audor legerit,
KcXoo-troi; dici^apaxo ko}.'<suvtu cora. , quod minuat &
retundat oculos , vocemque oc-a-a, quae fignificat Ocu¬
los, pro Offibus accepiffe. Caetcrum Coloffi dicun-.
tur oculorum aciem retundere, quia prae magni¬
tudine uno intuitu nequeunt comprehendi.
COLOTADUM , T7Xag-sV. Gloffi Lat. Gr. Fidum,
COLOTHIS, Hoftianon confecrata. VitaS. Eu-
tychii Patriarchae Conftantinopol. to. i.SS. April.
pag. 56 1 . Ecce , inquit , Colotim (Jic enim illius re¬
gionis pueri oblatam , id eft , panem nondum fandifica-
tum appellant ) deinceps percipiam.
COLP1NDACFI, Vox Elybernica, prifcis Scotis
ufitata, hodie corrupte Jguyacb , fignificat juven¬
cam quae vitula effie defiit, & nondum apta tauro,
in j ullam magnitudinem non excrevit : in Legi¬
bus Malcolmi Regis Scoti® cap. y.%. 3. cap. 8.
§. 1. & 2. Vide Steph. Skinnerum in Etymol.
Anglic. cap. deVocib. forenfibus.
COLPO , onis , Fruftum , noftris Copon , quali par¬
ticula abfciffione avulfia : nam noftri Couper & Co-
per abficindere dicunt , ex Gr®co xoW m , unde
Kmauov & xomov in Gloffis , pro frujlo rei cujuflibet
& fragmento. Proprie autem ufurpaturde cereis
candelis minutioribus, Copondecire. RogeriusHo-
vcdenus an. 1194. Cum autem Rex Scotia ad Cu¬
riam Regis Anglia venerit , quamdiu ipfe in Curia mo¬
ram fecerit , habebat quotidie de liberatione 30 . fol.
& 12. vaflellos dominicos ... . & yo.groffios longos
Colpones de dominica candela Regis , &%o .Colpones
de alia candela.
COLPUS , Idus, Gallis Coup , Italis Coipo , diminu-
tivum ex Colaphus , ut rede cenfet Wendelinus.
Occurrit paflim in Lege Salicatit. 19. §. 1.7.
Aleman. tit. 9 5. Ripuar. tit. 1 9. §.'1 .in Formulis
vet. apud Bignon. in Legibus Athelftani cap. 6.
apud Bromptonum, & Henrici I. Regis Angli®
cap. 80. &c. Vide Procolpus , Colaphus.
COLTA, Idem quod Colleda , Tributum, vox ea
notione ufurpata in Tabulis Dalmaticis apud Jo.
Lucium de Regno Dalmat. pag. 275. 2 77. [Me¬
moriale Poteftatum Regienf. ad an. 1285. De.
Colta quam inter fe pofuerunt Clerici civitatis Regina
in fubjidio dando Communi Reginorum pro (irata ingla-
randa, qua itur Parmam. Chron. Parmenfe ad an.
1246. Imperator . . . percipiebat omnes redditus Epi-
fcopi & magnas Coit as imponebat Ecclejiis. Et ad an.
1303. Ordinatum fuit , quod deinceps folverent Coi -
tas fuas & mutua per afiimum. Vox etiamnum ab
Italis ufurpata. Occurriteadem notione in Chro¬
nico Mutin. apud Murat, to. 1 1 . coi. 1 1 5. 118.
1 19. & 120. alia vero notione in Colleda 4. ]
f COLTAX, Claudicans a Coxa. Papias MS. Vet.
Gloffiar. Sangerman. MS. n. 501. Coltax , Clodut
a Coxa , vel claudicans.
78 1 COL
CGLTELLUS, pro Cultellus. Vide Cofi alarius.
<jj COLTIS, f. pro Cortis , apud Baluz. Hift. Arvern.
tom. 2. pag. 8. ex Chartulario Brivatenfi: Dedit
praterea manfum unum cum curte . . . vineam unam ha¬
bentem fines de uno latere viam publicam , de alio la¬
tere Coltem antiquam , & de fronte fuperiore terram
S. Sebafliani.
^[COLTORIUM. Vide poft Colum 3.
COLUBER CULUS , Patvus coluber , Joanni de
Janua.
f COLUBRIMODUS , Colubrinus. Corippus in
Praefatione :
Illa Colubrimo dis Avarum gens dura capillis.
COLUBRINA, Tormentum bellicum, a colubro
ditium , Gail. Coulevrine. Epift. Magiftri Hofpi-
talitatis Jerofol. ad Papam de Rhodo a Tureis ob-
feifa an. 1 48 o. apud Ludewig. Reliq. MSS. tom.
5 . pag. 295. Colubrinis & ferpentinis deturbant fati-
gantque. Breydenbach Itiner. Jerofol. pag. 268.de
ead. Oblidi one : Colubrinis & ferpentinis noftros de¬
turbant. Peges municip. Mechlin. tit. 1 1 . art. xx.
Nemini fas efl intra moenia bombatdas manuarias aut
Colubiinas fecum ferre , nji , &c. Ariolt. in fuo Or-
lando lib. 9.
E qual bombarda , e qual nomina fcoppio ,
JPual Jimplite cannon , qualcar.non doppio.
JOual fagra , qual falcon , qual Colubrina
Sento nomar , come al fuo aubtor piu aggrada.
<jl COLU BRISSARII, Faftioli homines in pago Leo-
dienfi annis 1466. & feqq. de quibus haeeferibit
Adrianus de Veteri-Bufco apudMarten. tom. 4.
Amplifl. Colleft. coi. 1288. Colubrijfarii domina¬
bantur , nec permittebantur duo boni cives loqui pari¬
ter , quin vellent fcire de quibus effet fermo. Et fi aliquis
contr adixijfet ipfis , de mane invenit domum combufiam
vel horreum incenfum. Vide ibi coi. 1291. & 1548.
<5[ COLUBROSUS, Curvus, detortus ad inllar co¬
lubri. Hocfenfu Tertul. adv. Valent, c. 4. dixit,
A cius Colubrofus.
<|iCOLUCULA, Colus, Gallice Jjfuenouille. GlolT.
Lat. Gr. Colucula, rihcix.d,Tn.
COLVEKERLIA , Colv lk erli. Chronicon Ab¬
batiae S. Bertini , de Rodulfo G uinarum Comite :
£hii in terra fua fervitutem induxit , qua Colvekerlia
vocatur , per quem populares aftrinxit , ut arma nullus
niji clavas deferret, & inde Colvekerli dicit funt , quafi
rufiici cum clava. Nam e orum vulgare, Colve elavant ,
6 Kerli rufticum fonat. [ Martenius nofter, qui hoc
Chronicon edidit tom. 3. Anecd. coi. 564. le¬
git , Colvokerlia & Colvoherlid] Lambertus Ardenf.
in Hift. Comit. Guin. In diebus illis fuerunt homi¬
nes quidam clavati , Jive clavigeri , quos vulgo Colve-
kerlos nominatos audivimus , in terra Ghifncnfium ha¬
bitantes : qui clavati Jive clavigeri , d clava diceban¬
tur agnominati, &c. Eadem ferme habet quae fupra
Chron. S. Bertini. [Ludewig. to. 8. Reliq. MSS.
pag. 420. in ead. Lamberti Hiftoria conftanter
feribit Colvelrerlia , Colvelrerli : quibus vocibus
ignominiofum omnino, praefertim mulieribus re¬
cens nuptis, fervitutis genus videtur indicari. Ip-
lum locum , li vis, confule.] Vide Colum 4.
1 . COLUM , Faftigium templi , Papiae : pro Tholus ,
ni fallor. [Vetus Glolfar. San-German.MS. num.
501. habet : Colum , Eafiigium templi rotundum. ]
2 . COLUM , pro Colon , Graec. vm\ov , Inteftinum
cratium, medium inter ccecum & retium. Vide
locum in Longao.
3. COLUM , Glollar. vetus cap. de Vafis argenteis :
Colum , »0^05. Accenfetur vulgo facris minifteriis ,
eftque vafculum quoddam fubtiliffimis forami-
COL 782
nibusabimofundo perforatum, per quod vinum
ex amulis in calicem refundebatur. Vetus Char¬
ta Cornutian. edit, a Suarelio : Hamulam cblato-
riatn , Colum , thymiamaterium , &c. Ordo Roma¬
nus : Archiadiaconus fumit amulam Pontificis cum vi¬
no de Subdiacono , & refundit fuper Colum in calicem.
Infra : Archidiaconus . . . accipiens Calicem ab Acoly¬
to Archidiacono apportet vinum per Colum , quod Jini-
fira manu Romanus Ordo Archidiaconum auriculari di¬
gito ferre jubet purgandum. Jj>uod utique vas in id opus
ex aliquo metallo formatum , in medio fui plurima qua,-
Ji acus foramina ad excolandum vinum oflendit , & il¬
lud Archidiaconus per totum Miffa officium injiniflra
manu , illo quo pr&diximus digito , annulo fufpenfum
portaturus efl.
Cola. Chriltianus Arch. Moguntin. in Chron. pag.
384. Erant Cola argentea novem , per quas vinum
poterat colari ,Ji neceffe fuiffiet , prater eam qua attine¬
bat calici aureo , & hac aurea erant. Chron. Lauris-
ham. Baccina , thuribulum. Cola, & ampulla pondo
8. marcarum. [ S. Wilhelmi Conflit. Hirfaug. lib.
2. cap. 34. Adhuc autem ab Armario Diaconus ali¬
quis illuc dirigitur , & accepta Cola de manu ejufdem
Sacerdotis , Jient & ille de Subdiacono accepit ,&c. ]
C o la torium , Idem quod Colum. Papias: Cola¬
torium , liquatorium. Idem : Colum, Colatorum : d co¬
lando mufium. Ordo Roman. Archiadiaconus fumit
amulam Pontificis de Subdiacono Ublationario , Gr re¬
fundit in calicem fuper Colatonum. Alibi : Gemelhones
argenteos cum Colatorio argenteo & aureo. Hift. Epi-
fcop. Autifiod. c. zo .Colatoriumpenf. unc. a.Ana-
ftafius in Sergio II. Colatorium de argento , quod in
facro utitur efficio , deauratum unum. In Benedi&o
III. Patenam unam , Colatorium unum. In Leone III.
VafaColatoria argentea deaurata. Latini Colare , di¬
cunt per Colum rranfmittere. Manilius :
Et Colare vagos indubiis retibus amnes.
Vide Chartam Philippi Epifcopi Bellovacenlis
an. 1 2 1 7. in Hift. Drocenli p. 244. & Cardinal.
Bona lib. 1 .RerumLiturgic. c. 25. n. 5.
f Coltorium , apud Bernardum Monachum in
Ordine Cluniae, part. 1 . cap. 5 o. Ab uno Sacerdo¬
te cappa induto exhibetur aqua etiam cum argenteo Col-
torio , &c.
4. COLUM, Clava, ex Flandrico Kolve. Chronicon
Andernenfe an. 1231. Plebea multitudini utriufque
fexus relinquentes expo fuerunt, Gr vix de rafiris & fla¬
gellis , de furcis, Colis , & baculis fefe fubtrahentes ,
Grc. Vide Colvekerlia.
1. COLUMBA, Vas in Columbae fpeciem effidlum,
fupra altare appenfum , in quo pyxis ubi Domi¬
nicum corpus ad infirmorum viaticum aflervari
folet , includitur. Teftamentum Perpetui Epi¬
fcopi T uron. tom. 5. Spicilegii Acheriani : Ama-
lario Presbytero capfulam unam communem de ferico :
item Perifterium & Columbam argenteam ad repojito-
rium. ..do, lego. Anaftafius in Hilario PP. Colum¬
bam argenteam penf antes libras duas. BernardusMo-
nac. in Confuetud. Cluniacenf. MSS. c. 3 7. & ex
eo Udalricus lib. 2. Pradtitam autem pyxidem ....
Diaconus de Columba jugiter pendente fuper altare ...
abfirahit: Breve de vafis Ecclefiafticis in Tabula¬
rio S. Thcofredi in Velavis : Columba defuper alta¬
re aurea , ubi Dominicum reponitur Corpus in linteo
mundo fervandum. Adde lib. 1. cap. 9. Amphilo¬
chium in VitaS. BafiliiCaefar. c. 6. Lib. i . Mira-
culor. S. Dionyfii cap: 2. Hermannum lib. 3. de
Mirae. S. Mariae Laudun.cap. 28- &c. Vide Du¬
randum de Ritibus Ecclef. c. 16. & quae hac de
re adnotamus in Defcript. S.Sophiaenum. 64. &
7 8 5 COL
Diurnum Romanum cap quarto titulo fecundo.
a. COLUMBA, Alia notione. Charta ann. i 247.
in Idillor. Monalterii S. Maris Sueilio n. Et ferent
ires Clerici cruce, n , buculum S. Vodoali , & Colum¬
bum , aquam benedictam , & tb rabula , &c.
Columbas de more ante Reginas praeferre , apud
Galfridum Monemuthenfem lib. 7. c. 4.
Per Columbam Electi Episcopi, id eft ,
er Spiritum findum , qui per columbam adum-
ratur. Concil. Ravenn. ann. 1 5 1 1. cap. 1 o. Et
quod defefto B. Apollinaris , & de omnibus functis Pr&-
fulibus Ravennatibus per Columbam electis fiant fefia
per totam Ecclejiam Ravennatem fuis diebus. Vide Vi¬
tam S. Euvertii Epifcopi Aurelian. & fandum
Honoratum Mallilienfem inVita fandi Hilarii
Arelatenfis.
Columbas V en der e. Concilium Aquifgranen-
fe ann. 816. can. 3 8. Columbas quippe vendere , e fi
impojitionem manus , qua Spiritus [anctus accipitur ,
non ad vita meritum , fed ad pr antium dare. Leo IV.
PP. in Epift. adEpifcopos Britannis : Requiritis
de bis q.ii turpiffimo lucro Columbas in templo Domini
vendere non pertimefiunt , &c. Vide Joannem VIII.
PP. Epift. 94.
*[ 3. COLUMBA, Ordo militaris a Johanne I. Ca-
ftells Rege inftitutus ann. 1 3 7^9. Segovis. Alii
hanc infticutionem tribuunt Henrico III. ejus fi¬
lio an. 1399- Haud diu duravit ille Ordo , cujus
infigne erat Columba. Vide Favin. 1. 6. p. 1229.
COLUMBAR, Genus vinculi, proprieque ipfum
vinculi foramen. Toan. de Janua : Columbar , ge¬
nus vinculi , a collo , quod Jit aptum collo. VitaS. Ge-
nulfi Epi'cop. num. 1 1 .Ut felis catenarum compe¬
dibus, durifque lacertorum Columbaribus arcerentur
ab hominum morjibus , &c. [ Radulfus Cadomenfis
in Geftis Tancredi apud Marten. to. 3 . Anecdot.
coi. 138. Re fervatur tamen ftiperfies unus Tureorum
non minus f celer um quam [celeratorum princeps : is Co¬
lumbari graviffimo vinctus compede , in tormentis tor¬
menta , in temporalibus prxftolatur aterna. ] Utitur
Plautus in Rudent.
Sj[ COLUMBARE, pto Columbarium, Ga\\. Colombier*
Legitur apudThomam Madox in Formulari An-
glic. pag. i 2 1 .
COLUMBARIUM, Pars navis, Italis Columba , li¬
gnum fupra carenam extenfum a prora ufque ad
puppim. [Ifid. lib. 1 9.0rig. cap. 2. Columbaria in
[mimis lateribus navium loca concava , per qua emi¬
nent remi , dicta , credo , quod Jint Jimilia latibulis co¬
lumbarum , in quibus itidificant. Papias MS. habet ,
per qua remi immittuntur , &c. ]Gaufredus Grofius
in VitaB.Bernardi Abb. Tiron. num. 3 1 . Remi¬
ges autem fulminum juxta cadentium faetoribus affecti ,
mortuis fimiles in tranfiris profler nantur , firampifque
rumpentibus , remis ferientibus undas a Columbariis ex¬
trahuntur. Vide Columna.
COLUMBETA, pro Columba, qua Spiritus S. de-
fignatur. Laudes Papis apud Murator, tom. 1 r.
coi. 3 o. Ibi funt Fratres de Spiritu S. qui alicubi de
Columbeta vocantur , eo quod ante pedtus portant Co¬
lumbam albam in vefte , de regula S. Auguftini. Vide
Fratres de Spiritu Sancto.
$[ COLUMBINA. Vita S.Francifci de Paula n. 24.
tom. 1. April. pag. 1 1 2. D. A [otiis apud patrem
accufatus e fi , novellas ficus , quas Columbinas nomi¬
nant , ligurivi fj e.
'«j[ COLUMBINUS , Lapis } colore avis dictus. Papias
MS. Ifid. 1. 1 9. c. 10. addit : Natura vicinus gjp fi
& mollitie Jimillimus.
COLU MERUS. Charta aiin. 1281. apud Ughel-
COL 784
lum to. 7. Ital. facr. pag. 30I. Deferrent arbores
cum floribus & magnis Columbus rofarum. Infra: Cum
arbore & Columbro rofarum.
f COLUMBUM, Cloaca, Eluvies Gall. Egout.
Annal. Benedid. to. 2. p. 41 o.ex Chartario Far-
fenfi : In decimo ( loco ) coquina , id eft , domus ubi
pulmenta & cibaria coquuntur. In undecimo Colum¬
bum , id eft , ubi aqua influunt. V i de Colymbus.
COLUMBUS. Memoriale Poteftatum Regienf.
ad ann. 1 2 1 8. de Obfidione Damiats : In node
Ajfumptionis [ancta Maria de Augufto olto Saraceni
fuerunt capti , qui veniebant natando ab exercitu Sol-
dani , deferentes ignem , Columbos & c artas , & vo¬
lebant intrare civitatem.
COLUMELLA , Pellicula in hominis ore inflamma¬
ta. Medie. Salem. Edit. 16 2 2. pag. 290. Laurent.
in Amalth. addit , oblonga-, fi rotunda , Una dicitur.
COLUMELL1. Ugutio, ubi de dentibus: Horum
primi Praei for es dicuntur , quia omne quod accipitur ip-
fi prius incidunt : Canini dicuntur , quorum duo in dex¬
tra maxilla , & duo in finiftra funt ; dicuntur quod ai
fintilitudineni caninorum dentium exi fiunt, ... bos vul¬
gus pro longitudine & rotunditate Columellos vocant.
[ Vetus Gloflar. Sangerman. MS.num. 501. Colo-
mellos Dentes pro longitudine & rotunditate vuigus vo¬
cat : 'udem dicuntur Canini. Vide Columnelli. ]
COLUMGER1US. Charta Gerardi C omitis Matif-
con. an. 1 1 80. in Biblioth. Cluniacenf. p. 1443.
In nemore de Domenge , habet Comes 4. Columgertos,
in quibus Monachi nihil accipiunt.
COLUMNA , Navium reda pars, inGlofiisGrrco-
Barbar. Rabani Mauri , qua notione occurrit in
Glolfis ^Elfrici pag. 7 1 . V ide Columbarium.
f Columna Bladi, Cumulus frumenti , meta
frumentaria , Gall. Meule , Meulon, Gerbier. Con-
fuetud. Brageriaci art. 9 3 . Item fi quis furatus fue¬
rit munimenta aratorum m campis , aut perforatus fue¬
rit modula Jive Columnas bladorum de campis , & de
dicio blado furatus fuerit ; &c. Gallica verfio legit :
Tout homme qui aura der ole des tnftr umens aratoires
aux champs , ou per ce les Gerbiers ou plongeons de bleit
des champs , &c.
COLUMNAE Alt ar is , Quibus altare fuftenta-
tur , & quas prehenfare folebant qui confugie¬
bant ad Ecclefiam.Epiftola Clericorum Italis to.
1. Concil. Gall. pag. 2 96. £)uo vifo fandus Papa
Columnas altaris complexus eft. Aimoin. 1. 2. Hift.
Franc. cap. 5 2. In Bafilicam S. Euphemia confugit ,
tenuitque Columnam altaris. Eadmerus in Vita fan¬
di Wilfridi c. 1 6. Strato autem in parte Orientali ex
quadris lapidibus pavimento , altare fubnixum Colum¬
nis loco congruo collocavit. Theophanes an. 20. Ju-
fliniani : O Ft cpoCn&ift twV ooyilv rS IZcttriXtais , tS Jv-
eria^Dpiw m «ap-rupe? /xovHi tw Op /xio-Fis Tpctrequ-
ytv , yfiieTfev eXxojuepog , Kcnstr^iv rfi j0»g-a£ci'Ts:; to fu-
c/xg-fiicv alcva; , &c. Adde Pachymer. lib. y.c. 17.
pag. 3 1 . Erant autem hs columns numero qua-
tuor; nam, ut ait Honorius Augullod. lib. 3. cap.
106. Menfa in tabernaculo Dei erat 4. pedibus fultae
Interdum quinque. Vita S. Theodardi Archiep.
Narbonenfis apud Catellum p. 761. Fecit autem
idem B. Pontifex Audardus eidem Ecclefia ex magno
& candidijfmo marmore aram miro opere fiulptura ca¬
latam , quinque nihilominus marmoreis ftipitibus , qui¬
bus erant bafes , & epiftjlia marmorea locis opportunis
ac congruis finitam. Vide Codicem Carolinum Ep.
92. & qus notamus in Defcriptione fands So¬
phis cap. 55. •
COLUMNATIO , mfl^vXcv. Gloflar. Grsco-Latin.
Ordo Columnarum , locus Columnis exornatus.
[ Apuleius
785 COL
[ Apuleius Iib. 4. Florid. Profcenii contabulatio >
fcena Columnatio. ]
COLUMNELLI , feu ut habet Papias , Colomelli ,
dentes qui Canini dicuntur , quia funt longi & rotundi
admodum columna. Ugutio , Joaii. de Janua. Vide
fupra Columelli.
COLUMPNA Paschalis, Cereus Pafchalis, Gal.
Cierge Pafcbal. Tabular. S. Bartholomsei Bethum
fol.xLii. Columpna Pafchalis debet ab ipfo Cujiode ce¬
ra tegi fluis fumptibus fufficienter <y honefle.
COL V OKERLI A ,ColvoKerli. Vide Kolve-
kerlia.
COLURNUS, ex Corylo arbore. Gloflfse Grxco-
Lat. Kp ctvta. , efevcTpov , Colurnum , Cornus : Xt7ricx.ce.fi/cv ,
Avellanam , corylum. At7r\ox<tfi>ivov , » ugdvivcv , Colur-
num. Papias : Colurnus de corylo, Jicut JjJuercus de
quercu. Vox Latinis nota. Colurna vafa , apud Me¬
tellum in Quirinalibus pag. 153- Colurna virga ,
apud Hericum Monach. de Miraculis S. Germa¬
ni Autifiodor. cap. 7. Fridegodus in Vita fandi
Wilfridi cap. 1 5.
Theofopho fpirans animo cognata fynergus
Oppida dijfufo H Ripis amplificare Colurno.
Ebrardus Betunienfis in Graecifmo cap. 2 5 .
Populnus , quernus , ficulnus , tolle Colurnus , &c.
% COLUS , Color. Papias MS.
COLU SUS. Vide Collofus.
COL YMBUS , ex Graeco KoXvy.(lc<; , Natatio. GlofTae
Ifid. Colymbus , locus ubi vefles mundantur. U gutioni,
Ejt herba crefcens in aqua ,vel tirftts virens , vel aqua
duitas ,fcilicet locus per quem difcurrit aqua. Papias :
Colimbus , ubi mundantur veftiment a , vel aquarum in¬
fluens locus. Pallio B. T homse apud Ordericum V i-
tal. Iib. 2 . Fecit Colimbos & lacus aquarum influentes.
Prudentius de fonte :
Nunc pretiofa venit per marmora , lubric atque clivum
Donec virenti flulius Colymbo.
Lampridius in Heliogabalo: Marina aqua Colymbos
exhibuit.
f COLYPHIA. Vide Colifarius.
f COL Y SEU S. Vide Colifeum.
COMA, Comam D ep o nere. Vide Capilli.
Qoma Equi, pro Juba, in Lege Wiflgoth. Iib.
8. tit. 4. §• 3. Si quis alieni caballi Comam turpave¬
rit ,aut caudam curtaverit.
*[| Comas Mittere , Capillos nutrire. Capitula
General. MSS. S. Vidoris Mallii. Comas non mit¬
tant , fed flatim coronas radant.
Coma, tis. Vide Comma.
COM ACINUS , & Magifler Comacinus , vel Comma-
cinus , in Lege Longobard. Iib. 1. tit. 9. §. 9. &
1 o. videtur appellari qui vulgo Macio, Gallis Ma-
fon , unde forte vocabuli origo. Hoc loco Coma-
cini vocem a locoeffldam traditGIoflarium apud
Lindenbrogium , a Comacinaforte inlula in Ro-
nianula, ubi Longobardorum sevo periti archite-
di fuerint.
<11 COMANDA, Comandi a. Vide in Commenda.
<11 COMANDISIA. Vide Commendifia.
<U COMANS, a Comare , Coma vellire : quo fenfu
hoc verbum ufurpavit Tacitus Germ. 1. 1 8. cap.
3. Munera quibus nova nupta Comatur. Vita S. Vi-
ventii tom. i.SS. Januar. pag. 806. n. 1 1. Ini¬
mici etenim ut viderunt eos jie aufugijfe , Cymbalia Co¬
mantes aplujh ia , findendo Neptunia ~, extentis circum¬
quaque lacertis , provolare lembum citiffime remis je¬
cere. Comans vox Poetis frequens , fed pro Capil-
lofo dumtaxat vel Crillato , <Sc metaphorice pro
V irenti d florenti,
COMARCHUS, Comarcha. Vide Commaroim.
Tom. II.
COM 786
<lf COMARIUM , vel Coma mus, Quoddam ar¬
genti pondus. Albert. Crantz. Metropol. Iib. 1.
cap. 16. pag. 204. Ric ardus Rex cum pecuniam ac-
cepijfet , ut fertur , a filiis Saladim , duodecim , ut fer¬
tur , Coni anorum ( ita tum pondus Jignific ab ant) ut de-
fereret cateros Chriflianifmi Principes , conculcavit
tentoria Regis Francia & Ducis Auftria , &c.
COMATA, pro S omat a , Onus equi fagmaria.
Praeceptum Borelli Comitis de fecuritate caltri
Cardonaeann. 986. apud Marten. tom. 1. Ara-
pliflf Colled. col. 338. Perdonamus ad omnes habi¬
tatores loci iflius . . . illam quartam partem de illo te¬
loneo donare facimus ad domum S. Fincentii, Jicut fe¬
cerunt gentes noftra ex toto, & in hebdomada duas Co¬
matas falis & necejfaria ligna.
COMATI. Vide Comitus pofl Comes 2.
COMATIO. Leges Henrici I. Regis AngHce. Si quis
Dominum fuum occidat , Ji capiatur , nullo modo fe re¬
dimat , fed de ejus Comatione , vel ejus cautione , vel
ita primo fever a genuum animadverjtone damnetur, &c.
Id oft, ni fallor , comae abfcillione , feu decalva¬
tione.
COMATORES , dicuntur argenti ton fores , qui de for -
dida majfa lucidum comant argentum. Ugutio.
COMBA , Locus declivis. Vide Cumba.
COMBARO , Dominatus particeps , Par , Compar,
vel Baro , seque ac alii, Gallis Confeignem. W.
Thorn. in Cbron. ann. 1270. Dominus Abbas efl
Combaro de Sandvoico , & Par eorum,
H COM BELLI. Vide Combri.
11 COMBENNIRE, Benna , feu vehiculo compor¬
tare , Gloff. Lat. Gr . Combennit , c-vfaCa^-Pflti. Vi¬
de Benna.
HCombennones, in eadem benna fedentes , apui
Felium in Benna.
H COMBERE, fi bene conjedo , pro C ambire ,
Permutare, mutuum reddere. Padum Gregorii
Ducis Neapolis, &c. cum PP. Beneventi Lan-
dulfo I. &c. apud Muratorium Scriptornnl Ita-
lic. tom. 2 . pag. 341. col. 2 . Ftjt pars noflrtt ter¬
ras illas poffederit per ipfa cur , & auttores non parue¬
rit , & aliquid nos a parte veflra exinde quajierint ,
Comberemus parti veflra cS.r ipfa , cum fex hominibus
noflris , quales vos nobis qmjteritis ; & tpfas terras ha¬
beamus ab [que omni intentione.
COMB1BIOSUS, Jfliu frequenter bibit ,Ugutioni.
COMBINiE , Csi7rXa.i , Duplomata , Tradcjiae quoe
dabantur curfu publico utentibu-s, [ad combi¬
nanda publica animalia & curfum ufur pandum.
GlolT. Balilicse : Tp«»fl wfia , xlxtvtnt , nai
KcfxClva. , rirol G-uvfi\*a. 7rtfl twV cTp o/ainHv ^uuv. JVlde
Cafaubonum & Salmafium ad Hili. Augullam ,
Meurfii GlofE in xo/^Civa, & Philippum Priorium
inDiflertat. de Litteris num. 10. [
Combinae lcriptor apud Continuatorem Theo¬
phanis lib.4.11. 36. Vide GloiTar. mediae Grscci-
tatis. ]
COMB1NALE. Habetur liber olim edituls hoc ti¬
tulo : Incipit partionale Grammatica juvenum , vir¬
tutes Donati junioris Jtmul & regularum breviter com¬
plectens. In hne haec leguntur : Fxplicit Partionale
Grammatica , & dicitur Partionale , quafi de parti¬
bus orationum juvenes primordialiter agens. Sequitur
Combinale ejufdem. In fine : Explicit Combinate
Grammatica juvenum , & dicitur Combinale , quafi
de combinatime dictionum ftib forma congruitatit.
COMBINARE, Conjungere , innedere , copula¬
re , cvs&vdfm. Glofl' Lat. Grsec. Combinat, Zwyvvu ,
cuvFttu. Gloffar. Grxc. Lat. , Combino .
xuTcierbc,Combiuatio. S. Eulogius lib. 1. Me-
Ddd
V
\
787 COM
morial. SS.cap. 8. Ego ille peccator , ego dives ini¬
quitatum , 7«! a principio martyrii fui ejus amicitia
fruitus fum. Combinatus manibus meis cicatrices re—
verentijjimi & delicati illius verticis attretlavi , &c.
Item lib. 3 . cap. 1 o . Ipfum denuo arbitrum , quare
fetalibus facrilegtis Combinaret , blandis admodum ver¬
bis Philippus Eyftetenfis inVita S. Wil-
Jibaldi cap. 21. Etjic Deus necejftatem ac bonam
voluntatem pro varietate negotiorum Combinans , &c.
Combinata dilettio , apud Petrum BlefenfemEpift.
50. Occurrit apud S. Hilarium inPfalm. 140.
Paulinum Nolanum Epift. 5* & inConftitut. Si-
cul. lib. 1. tit. 5 9. §. 2. [ in Proceflu de virtuti¬
bus & miraculis venerab. Marise de Malliaco to.
3 . SS. Martii pag. 7 5 1 .] Vide Conternare , & GloiT.
Meurfii in KcjuCi yivtiv, [ necnon GlofTar. mediae
Graecit. ]
Combinari , Matrimonio jungi. Hugo Archie-
pifcopus Rotomag. lib. 3. de Hseretic. cap. 4.
Proinde Ji fuerit accu fatum , & ordine judiciario com¬
probatum, quod in linea confangumitatis feptimo gra¬
du vel infra fuerint Combinati , oportet eos auctoritate
Apoftolica fedis ab invicem feparari.
Combinatio , Conjunctio ,• compago. JanflTonius
in Audario Gloffarum Ifid. In Capitulo Generali
Ordinis Praedicatorum ann. 1289. apud Mar-
ten. tom. 4. Anecdot. coi. 1 8 5 1 • Combinatio fra¬
trum ea dicitur , qua Frater cum alio jungitur ad
egrediendum e Conventu , ibique diltride pro¬
hibetur , ne fe feparent Fratres Combinati.
f COMB1TUMINARE , Bitumine conjungere.
Gaufberti Abb. Praefatio ad Vitam SS. Cypriani
& Sabini Martyrum tom. 1. Anecdot. Marten.
coi. 1 5 1. Ecclejiaflica [cientia dottrivis ad purum eli¬
matis , mibique caritatis glutine Ccrnbituminatis Bofoni
carijfmo , necne FrrdericoplacidiJJimo G au fberttis Ab¬
batum omnium flolidijfimus gaudium Domini Jine fine
manfurum.
f COMBLESGATUS, Cumulatus, Gall. Comble.
Charta Radulfi LeBoucbier ex Parvo Chartulario
Gemeticenfi : Debet ditio Eleemofynario octo boef-
fellos avena Comble fgata , dempto ultimo boejfello raef-
gata.
f COMBLUS, Cumulus, Gall. Comble. Litterae Of¬
ficialis Remenfis ann. 1238. ex Tabulario Com-
pendicnfi: Pro ducentis fextanis bladi perfolvendis ,
fcilicet blado adrafum & avena ad Comblum. Adje-
dive fum itu r in Chartulario Camalarienfis Mo-
nalterii Dioec. Anic. Rodavus Bellomontis dedit unam
menfuram Jiligmis Comblam & Calcatam ; Gall. Com¬
ble e crfoulee.
COMBONA, Terminus, limes. Charta Ordonii
Regis Navarrae serae 950. apud Antonium de Te¬
pet. tom. 4. Chronie. Ord. S. Benedidi pag. 435.
Cum omnibus fuis bonis , & cum fio flario integro , &
cum fuqs Combonas integras , qua funt inter ambas ip-
fas Ecclejias , &c. Vide Bonna 2.
% COMBRA , Agger in fluviis ad pifces capiendos
exltrudus. Locus eft in Braca. Vide Combri.
COMBRI , Cumbri. Gella Regum Francor. cap.
25 . <Sc Chronicon Ademari Caban. pag. 15 2. In
fylvam confugit in Arelauno , fecit que Combros , to¬
tam fpem fuam in Dei pietate transfundens. [Hinc
emendandum Chronicon Turonenfe apud Mar¬
ten. tom. 5 • Ampliff. Colled. coi. 934. In fyl¬
vam fugit in Aureliano , fecitque Combros, fpem po¬
nens in Domino ; Legendum enim Arei ano. ] Gre-
gorius T uronenf. lib. 3 . Hiffc. cap. 2 8 . rem eam-
dem narrans -.Et concides magnas in Jilvis illis fecit ,
totamque fpem fuam in Dei pietatem transfundens.
COM 788
Unde conficitur, Combros his locis ufurpari pro
lignis & arboribus excifis , quibus vise impediun¬
tur , unde vox nofonsnota. Encombrer , pro impe¬
dire, viam obcludere. Sed-& pro quibufvis ar¬
boribus excifis , atque iis quae ad exclufas in aquis
defiguntur, ad vivaria in iis conficienda, ufur-
pat Tabularium Vindocinenfe Ch. 231. Apud
Curcellos una mafura habetur cum plexitio , &C um¬
bris , qua funt in flumine Ledi. Charta Guillelmi de
Rupibus Senefcalli Andegav. ann. 1219. apud
Sammarthanos in Abbat. Boni loci : Item duo mo¬
lendina in Eido apud Pontem de Cuna Hamonis , cum
pifcariis & Combris , &c. [ Tabular. Dunenfe Ch.
3 5 . Jjduatuor arpennium pratorum & Combrerum in
aqua Ledo conjiftentium. Charta Thoffiacenfis ann.'
1 404. Tenet quinque Combros feu plateam in quapof-
funt fieri quinque boniCombriin riparia Calarona jux¬
ta Combros feu aquas pifcarias Petri Pelifjon. Altera
Charta Thofliac. ann. 1520. Jjduoddam Combrum
vel plateam unius Combri Jitum in riparia Calarona. ]
Vide Concifa. 'Alia Ricardi Regis Angi, in Rege-
fbo Philippi Aug. Herouvalliano fol. 89. In aquis
qua funt infra pontem babet Comes Combros & non Ar-
ebiepifeopus. Vide Ramata.
Combelli , Parvse conesedes, Eladriano Vale¬
fio in fua Galbarum Notitia pag. 41 5. ubi con-
j edat vicum, Combellos vulgo Combeaux , aut Com-
baux , in Briegio non procul Matrona pofitum,
abhujufmodi Combellis , feu concaedibus nomen
accepifle.
Incumbrare, Impedire , quafi Combros oppone¬
re. Inc umbr amentum , impedimentum , voces pra-
dicorum, apud Bradonum lib. 4. tr. 2. cap. 6.
lib. 5 . tr. 4. c. 9 . §. 14. & in Fleta lib. 5 . cap. 1 9.
Vide Rallallum verbo , Jjfiyare Incumbravit .
Ingombrare Itali , Encombrer noftri dicunt. Ingom-
berare , in Vita S. Zitae Virg. Lucenfis num. 35.
Le Roman de Roncevaux MS.
Etli traitres le vait contreratendanti
Par quoi le f ait , c’efl fes EncomCr emens.
Charta Libertatum Pontallerii ann. 1157. apud
Perardum : Et fe aucuns de mes homs de cels leus , 011
ces chofes eftoient prif 'es, ne E ncombrees , pour ma det e,
cognate, ge lou dois par mon fer ement delivrer.V iri do-
di a Germanico Kommer, feu IComber, quod inquie¬
tudinem , aerumnam , afflidionem fignificat, vo*
cem deducunt. Sed potius videtur a Combris ety¬
mon arceflendum ; \_Combrus autem pro Cumulus
didum probabiliter conjiciunt viri quidam eru>*,
diti. Vide Menagium in voce Encombrer. ] Ita De -
combrer , efl: impedimentum auferre. Le Roman
du Chevalier au Barifcl MS.
Et Diex tout maint enant i euvre ,
fjluifon cuer Defcombre & defcuevre.
Sgombrare , Difgombrare , Itali hac notione dicunt.1
f Incumbrare, Oppignerare,Gall. Hypothequer,
Engager , Incumbres, Hypothecae, res oppignera¬
tae , Gall. Hypotbeques , Engagemens. Charta Ray-
mundb Vicecomitis Biterr. ann. 1070. Marcse
Elifpan. coi. 1157. Conveniunt namque eispradictis
jam dicti Vicecomes & Vicecomitiffa ,ut ipfas Abba¬
tias .... cum illarum pertinentiis .... non vendant
neque alienent , nec Incombrent , neque donent alicui
homini . . . exceptis ipjis Incombres , vel donationibus ,
qua erant f alta in pradiliis Abbatiis , & excepto ipfo
feguio , qui per pradiclos Incombres , vel donationes ,
advenerit per dire Itum adipfos fuccejfores de tpfos te¬
nentes jam ditias donationes ; fed it a maneant ipfa Ab¬
batia , exceptis praditlis Incombres & eotum feguiQ
praferipto ,Jicut conjifiebant ipfa die , quando , &c.
789 COM
•jf Incombrium, Eadem notione. Donatio Pe¬
tri Comitis Biterr. ann. 1054. Neque Epifcopus ,
neque Canonicus , nec ullus Clericus non audeat ali¬
quid difrumpere vel tollere de omni prafcripto bonorc
de ipfa canonica vel communia S. Naz^arii neque per
fevum , neque per alodem , neque per pignora , neque
pervicariam , neque per ullum Incombrium.
EncombratUm Maritagium , cum bcrha
uxoris a marito [oppignerantur , ] diftrahuntur ,
aut alienantur. Primum Regeftum Joannis de S.
Jufto in Camera Computor. Parif. Inter Scacaria
Norman. De maritagio Encombrato baredes mariti qui
Encombravit maritagium uxoris fu& , reevitta d pojfi-
dente , tenetur ei reddere pretium. Infra : Mulier qua
pojl mortem maritagium Encombravit , agit contra pof-
Jidentem , pofieafacit pacem , itaque dat ei 10. libras :
confanguinei mulieris volunt retrahere veniam ifiam :
quatitur an poffint ; Refpondetur quod non. [ Scaca-
rium S. Michaelis apud Falefiam an. 1 2 x i . apud
D. Brujfel de Feudorum ufu tom. 2. pag. 9 3 2.
judicatum ejl quod pueri infra atatem non refponde-
iunt de maritagio Enconbrato per venditionem patris
fui.] Vetus ConfuetudoNormanniae MS. 2.part.
cap. 4 3 . Lien di que li horne Encombre le mariage fa
femme , quand il fet en quelque muniere que ce foit ,
que ele en foit defaifie. Ubi editio Latina habet ma¬
ritagium Imp e ditum. Vide novam Confuetud. art.
3 . Ita etiam in Charta an. 129 4. in Regefto Phi¬
lippi Pulcri incipiente ann. 1299. fol. 2. Non
veniet , nec ventre aliquatenus attentabit , ratione do¬
tis , donationis propter nuptias > maritagii Impediti ,
aut ali aratione quacumque , &c.
% COMBURGENSIS, Qui ex eodem Burgo , feu
villa eft , Concivis , Gall. Concitoien. Occurrit in
Confuetud* Brageriaci art. 1. n. 2. in Codicillo
' Frederici Imp. ann. 1156. apud Ludewig. tom.
■2. Reliq.MSS. pag. 194. & apud Rymerum to.
3 . pag. 7 66. coi. 1 . V ide Burgenjis.
COM BURIUM, Combuftio , Gall. Brulure .
Conventus Epifc. apud Gerundam ann. 1197.
tom. 3.Concil. Hifpan. pag. 401. coi. 1. Idque
fub poena confifcationis bonorum & Comburii corporum.
f 1. COMBUSTIO, Turbae, diffenfio, Gallis
etiam Combufiion. Sebaftian* Perufinus in Vita S.
Columbae Reatinae tom. 5.Maiipag. 369. Fue¬
rat quondam populus ipfe in magna Combufiione , eo
quod ( multi urbe ) pulji & exules. Leander timo¬
rem & formidinem interpretatur , minus rede , ut
arbitror.
i. COMBUSTIO , Stigma, cum rei facies ferro
calido notatur. Burchardus Epifcopus Vorma-
cienfis in Lege Familiae : Confiitaimus ut ei tollan¬
tur corium & capilli , & in utraque maxilla ferro ad
hoc fallo Comburatur , & Weregeldum reddat , &c.
Corium & capillos amittant fine Combufiione. Rurfum:
Corium & capillos amittant , & fupradidamCombu-
fiionem patiantur. Occurrit ibi praeterea femel ac
iterum. Vide Arfura.
COMBUSTURA, Uftura, Gallis Brufiure. Apitius
l. 5 . de Re culin. c. 5 .In alterum cacabum tranfferes
ne fundum contingat , ad evitandam Combufiuram.
COMDATUM. Itinerar. Willebrandi ab Olden-
borg. de monte cui inftitit olim caftrum Mar-
gath in Syria : £Fti in pede latijfimus , & paulatim
in alium confcendens , annuatim large quingenta plau-
ftra Comdati novem fuis dominis minifirat ►
COMDORII , Iidem qui infra Comitor es. Te-
ftam. Jacobi Regis Aragon. tom. 9 . Spicii. Acher.
p. 200. Et cum Comitibus , Vice-comitibus , Comdo-
tfis , Vafvejforibus & aliis Militibus , civibus , &c.
Tom. II.
COM 79d
^[COMEA, Vetus Formula cefiionis apud Baluz.
tom. 6. Mifcell. pag. 551. Pro benevolentia vel
fervitia tua , qua circa nos impendis ,fed inComea fa¬
cere non definis , propter e a cedimus tibi, &C. Ubi aliae
formulae habent, quotidie.
f COMECIA , Comitatus. Vide Comitia'.
4 COMEDENT ARIUS, fic a Comedere dicitur Com¬
mendat arius ab Audore Hieratii Juris Pontificii
pag. 3 4. Conceffa funt Commenda militibus , qui de
Religione Cbrifiiana bene meriti erant : & fic per abii -
fumveterlquodXm errore novi prodierunt Comedenta-
rii , qui videntur in fpirituahbus sXi«<rbr£7rXc; luxu-
rientevefie , ut facilius in Ecclcfia reditibus f aginentur*
*![C omedatarius. Eadem notione. Menotus
Serm. Quadragefimal. fol. 1 00. verfocol. 2. Se¬
cundo erit Prior , Abbas Commendat anus , & potius
Comedat arius * quia omnia comedit.
COMEDUM. Conftitutio Leduini Abb. S. Ve-
dafti de Placitogenerali ann. 1020. tom. i.Am-
plifl. Colled. coi. 3 8 2. B. C. Siuxoremex lege fu a
acceperit , quinque folidos de Comedo , id efl licentia ,
vir & femina dabit, . . . homo fi mortuus fuerit , quin¬
que folidos de manu mortua dabit , quia prolem fuam in
hereditatem dimittit. De his quoque quinque folidos
tam de Comedo , quam de mortua manu , decimum de¬
narium Major Placiti habebit. Vid^ Connatus'.
COMENDA. Vide Commenda.
COMEN DATETIS Consuetudines. Vir
de Commendatitia , &c.
% COMEN TARIEN SIS , pro Commentarienfis , Cu-
ftios carceris , in Conftitutione Ludovici Regis
Jerufalem & Siciliae an. 1352.6 MS. D. Brunet
fol. 9 8 • Carcerarii feu Coment arienfes , &c.
1. COMES , Liber Comitis. Papias : Comes vo¬
catur ab Ecclefiafiicis congregatio edefimm lectionum,.
Quibus verbis innuitur Leltionarius , quem a fan¬
do Hieronymo ferunt compofitum , qui Comitem
eum infcripferit , ut obfervavit Pamelius in Epifl.
adMicrologum. Verum fi quem nuper edidit vir
dodilfimus D. Lucas Acherius to. 1 3 .Spicilegii
pag. 2 5 3. Prologus ad Conflantium in eumdemt
librum , revera efl Hieronymi , longe ante eum idi
nominis obtinuerat, quod ex illius initio colli¬
gere efl , unde quae de eo habet Papias excerple-
rat : Jjhiamquam licenter adfumatur in opere congre¬
gatio edefiium lettionum , & ipfum opufculum ab Ec-
clefiafticis viris Comes quidem foleat appellari , &c.
U tcumque fit de Prologi audore , conflat eam Le-
dionario inditam ac receptam nomenclaturam
an. .47 1 . ex Charta Donationis Ecclefiae Cornu-
tianaehoc anno feripta , & edita a Suarefio : Itent
Codices , Evangelia 4. Apofiolum , Pf ulterium & Co¬
mitem. Unde liquet nomenclaturam iftam peran¬
tiquam efle. [Gregorius Monachus in Chronico
Farfenfi, apud Murator, to. 2.part. 2. coi. 468»
Item : pro uno libro , qui appellatur Comes , valente fo¬
lidos xxx. ] Liber Comitis dicitur apud Bernonemt
Augienfem cap. 4. & in Vita S. Felicis Archiep.
Trevir. n. 8. Quidam fic appellatum voluntquod
Ecclefiaftici eum ut Comitem femper habere de¬
beant, ut loquitur Phocas Grammaticus:
Te longinqua petens Comitem fibt ferre viator
Ne dubitet ; parvo pendere multa vehis.
ItaPaulus^gineta in Prsefat. twIo/ouh k, <ruv-
ejufmodi libros vocat. Alii quod ad Co¬
mitem feriptus dicatur in antiquioribus MSS. iri
aliis liber Comiti inferibatur. In Chartis aliquot
Hifpanicis fere femper Comicus & Commicus , pro
Comitus appellatur, apud Anton. de Tepet, in Chro¬
nico Ord. S. Renedidi. Charta Ordonii Regis Na-
Dddij
79 1 COM
varrae «rae9 36.to. 2. pag. io. Appendic. Libros
Ecclejiafticos , Pfalterium , Comicum , Antipbonarium ,
Manualium , Orationum , Pafftonum , Sermonum ,
Precum , & Horarum , drc. Ita in alia ejnfdem Re¬
gis to. 3. pag. 20. Appendicis , in Charta Gen-
nadii Epifcopi Aftorienfis aerae 95 3 . to. 4. [ unde
corrigendum eft mendum , quod irrepfit to. 3 .
Concil. Hifp. pag. 173. coi. 2. ubi perperam le¬
gitur > Liber C ominis, ] in Rudefindi Epifcopi Du-
mienfis aeras 930. tom. 4. in alia aerae 1060. to.
5 . pag. 435.
Servatur in Bibliotheca Ecclefiae Bellovacen-
fis Codex Evangeliorum MS. noni laeculi, qui¬
bus fubditus legitur Comes , hocce titulo : In
Cbrifti nomine anni circuli liber Comitis incipit auctus
a Theotincbo indigno Presbytero , rogatu Miri venera -
bilis Hecbiardi Comitis Ambiancnjis : Ita tamen ut
fanet a Ev angeli ft arum dicta , necnon & Apoftolorum
& Prophetarum immota atque inconcujfa ferv arentur ,
C '?c. Quj quidem Hecbiardus forte is fuit qui
Ecbardus appellatur in Proclamatione Caroli Cal¬
vi adverfus Wenilonem Archiepifcopum Seno-
nenfem in Synodo apud Saponarias an. 8 5 5 .Mif-
fufque ejufdem Regis fuilfe dicitur in Append.
Capitul. Reg. Francorum. Occurrit etiam nelcio
quis Eccardus Comes , in veteri Charta an. 840.
apud Perardum pag. 2 2 . quem eumdem eife cum
Hechiardo exiflimat vir dodilfimus , a quo edi¬
tus nuper hic liber Comitis: verum is potius fue¬
rit Eckeardus qui in eo praelio, quod adum eft an.
844. in pago Inculifmenfi inter Pipinum filium
Pipini quondam Regis, & exercitum Caroli,cum
filiis duobus vitam amifit, uti narrant Annales
Francorum Bertiniani. Ledionarium porro longe
antea Caroli Magni cura & mandato emendarat
Paulus Diaconus Aquileienfis, ut in v. Letiio &
Legionarius attigimus. Sed & Alcuinus , eodem
Augufto praecipiente , ut obfervatum a viro do-
diffimo Jo. Mabillonio to. 5. Vitar. SS. Ordinis
fandi Benedidi p. 767. Vide Cardin. Bona 1. 2,
Rerum Liturgic. c. 6. & infra in Legionarius.
a. COMES. Comites, a comitando primum didi
aulae Romanae ac Imperatorii Palatii Proceres,
quod ii Principem Pedarentur , ejufque lateri ad¬
haererent , feu domi maneret, feu in expeditio¬
nem proficifceretur.Spartianus in Hadriano :Cum
judicaret , in conjilio habuit non amicos fuos & Comites
folum , fed fifureconfultos , &c. Hinc Comites Impe¬
ratorum , vel Auguftorum , in veteribus Infcriptioni-
bus paffim Romae : Necejfarius Augg. & Comes per
omnes expeditiones eorum. Alia : Comes Divi Theodo -
Jti Aug. in omnibus bellis atque victoriis. Ita in Infcri-
ptione Graeca quae Ravennae exftat , ia-aaW? t«V
fiunXiav b o-v/oc/jix^oi; dicitur. GIofiT. Lat. Grasc.
Comes , <rws-faTj«T»?. S. Ambrofius in Concione
in obitu Valentiniani : Coepit ita frequentare jeju¬
nium , ut plerumque ipfe impranfus convivium folenne
fuis Comitibus exhiberet. Infra : Ecce referiptum ac¬
cipio , ut Jine mora pergendum putarem , eo quod va¬
dem fidei tua habere me apud Comitem tuum velles.
Idem Serm. 2 6. Sapiens vir & religiofus Comes , qui
quantum in bello Imperatori militat , . . .fapiens , in¬
quam , qui Jicut Comes Imperatoris eft , ita & Comes
Cbrifti effe dejiderat. Adde Epift. 1 5. & lib. 14.
Cod. Theod. deAccufat.
Tillemontius horumce Conaitum originem re¬
fert ad ultima Augufti tempora , quibus hic Im¬
perator Senatores aliquot elegit, ut domefticum
quemdam Senatum haberet , cujus confiliis ute¬
retur. Hi Senatores Cafaris Comites appellati. CI.
COM 792
Scriptorem confule to. 1. Imperat, pag. 98. &
7 6 2. tom. 3. pag. 3 89. & to. 4. pag. 285.
Poftea cum ex eorum numero adfumerentur
qui ad provincias regendas mittebantur , Comites
illi , non amplius Principis a quo aberant , fed
Provinciae dicebantur , quam ipfi cum Comitiva
dignitate gubernabant. Ita etiam qui lacri Pala¬
tii minifteriis ac officiis praeficiebantur , eorum-
dem minifteriorum ac officiorum Comites didi
ut ex infra obfervandis conftat. Papias : Comes t
focius d comitando ditius vel d commeando , feu d co-
ineotis , quod in ufu non eft: undeConftles Romani Co¬
mites ditii funt , quia femper duo erant. Inde etiam
ex ea confuetudine unius cujufque Comitatus provifor
adhuc Comes vocatur, quamvis nonniji unus Jit. Vide
Salmafium ad Spartianum pag. 47. 48.
Comes, Judex civitatis, ac pagi circumjacentis.
Ita appellabant noftri Praefedos majorum civi¬
tatum : quam vocem a Romanis haufiffe exifti*
mant plerique, alii a Comitibus Germanicis ,de
quibus Caefar&Tacitus,utCluverius 1. 1. Ger¬
maniae antiq. cap. 48. Chriftoph. Befoldus in
Diffiertat. de Comitibus, & Rulandus in Trad.
de Commiflar. part. 2.1. 5 . cap. 4. n. 2 6 . Lex Ri-
puar. tit. 5 <). Si quis judicem fifcalem , quem Comi¬
tem vocant , interfecerit. Fortunatus 1. 4. de Vita
S. Martini, de Avitiano Comite Turonenfi:
fjudicis inde feri conjux agra Avitiani :
Infra *.
Territus hinc fjudex , &c.
Supra : ,
Moribus ut tumidus Comes Avitianus agebat.
Idem 1. io.Poem. 2 5 . ad Galadorium Comitem:
fjudicio Regis valuifii crefcere fjudex.
Aufpicius Epifcopus Tullenfis ad Arbogaften*
Comitem Trevirorum : Tu autem vir eximie , fju-
dex multorum providus. [ Vide Gregorium M.lib.
4. Dialog. cap. 27. lib. 7. Epift. 3. novas Edit.
Concil. Narbon. an» 589. can. 4. &c. ]
Comites Provinciales, Qui in provincia^
ad eas regendas delegantur , in Capit. 1 . Caroli
Magni an. 802. cap. 1 . Ita ufurpant paffim Scri¬
ptores, Senator lib. 6. Epift. 22. & feq. Gregor.
T uron. lib. 6. Hift. cap. 8.22. 1. 7. 1. 1 o . c. 1 5.
& 42. idem de Vitis Patr. c. 8. Lex Ripuar. tit.
5 3 . Chronicon Moiffiacenfe an. 81 5 . Concilium
Cabilonenfe II. can. 2 1 . Atferus de ^Elfridi rebus
geft. pag. 2 1 . &c. Exftat formula inftitutionis
ejufmodi Comitis in Charta Caroli Magni apud
Meibomium ad Witikindi lib. 2. Quapropter m
illa parte Saxonia Trutmannum virum illuftrem ibi¬
dem Comitem ordinavimus , ut rejideat in curte ai
campos , in mallo publico , ad univer forum c au fas au¬
diendas , vel retia judicia terminanda : iifque advoca¬
tum omnium Presbyterorum in tota Saxonia fideliter
agat , fuperque Vicarios & Scabinos quos fubfe habet ,
diligenter inquirat , & animadvertat ut officia fua fe-
dulo peragant : tandem idem Comes omnia fua JibiJin-
gulariter d nobis praferipta toto conatu ac viribus perfi¬
ciat , &c. Adde Alcuinum Epift. 35. Ut autem
illi mallis , feu judiciis publicis praefederint , do¬
cent Judicata & Notitiae veteres , in Chronico
fandi Benigni & Befuenfi non femel, & apud
Perardum in Burgundicis p. 34.35.147. 149.
praeterea Vita S. Walarici Abbat. Baudemundus
in VitaS. Amandi n. 1 3 .Charta Ludovici Pii pro
Hifpanis to. 2. Hift. Franc. pag. 3 2 iw &c.
Neque Comites Judicum duntaxatoniere offi¬
cium, fed & populares fuos in praelia, ^ccaftra
eduxerunt ; ac demuaa , qui a Principe pro libi to
793 COM
creabantur, inclinante Caroli Magni principatu ,
ad haeredes dignitates fuas tranftulerunt, Regum
ipforum nutu , vel potius impotentia , cum eo
ufque poft Normannorum incurfus, imminuta
Principum poteftate , Comitum creviflet atufiori-
tas , ut aegre ab iis quibus praefuerant praefe&u-
ris amoveri poflent filii ac haeredes. Quod tum
primum fub Carolo C. obtinuiffe oftendunt il¬
lius Capitularia tit. 4$ . fub finem c. 3 .St Comes
de ijio regno obierit , cujus filius nobifcum Jit , filius no-
fter cum cateris fidelibus nofiris ordinet de his qui eidem
Comiti plus familiares & propinquiores fuerint, qui cum
minifterialibus ipjius Comitatus , & cum Epifcopo in
cujus parochia fuerit ipfe Comitatus , ipfurh Comitatum
pr avide at , ufque dum nobis x enuntietur , ut filium illius
qui nobifcum erit , de honoribus illius honoremus. Si au¬
tem filium parvulum habuerit, cum minifterialibus ipjius
Comitatus & Epifcopo in cujus parochia conjiftit , eum-
dem Comitatum pr avide at , donec ad noflram notitiam
perveniat. Si vero filium non habuerit * filius nofiercum
cateris fidelibus nofiris ordinet , qui cum minifterialibus
ipjius Comitatus & Epifcopo proprio ipfum Comitatum
pr avide at donec juffto noftra inde fiat. Et pro hoc ille
non irafcatur qui illum Comitatum praviderit , Ji eun¬
dem Comitatum alteri cui nobis placuerit dederimus ,
quam illi qui eum hattenus pravidit. Et cap. io.^i
aliquis fex fidelibus nofiris poft obitum noftrum Dei &
noftro amore compunftus , faculo renuntiare voluerit , &
filium vel talem propinquum habuerit qui reipublica
prodejfe voluerit , fuos honores , prout melius voluerit ,
ei valeat placitare. Similia habentur c. 9. Ex qui¬
bus patet ncn temere ademptas dignitates libe¬
ris ac propinquioribus Comitum haeredibus; ad
quos , interveniente tamen Regum conceflu, ple¬
rumque tranfmittebantur. Atque inde primam
haereditariorum in Francia principatuum fluxilfe
confiat originem , qtri fub fecundae Regum ftir-
pis exitum , proftratafere ac dilapfa Regia au&o-
ritate , agnofci coepere.
Comes, apud Burgundos, nullus vocabatur, ni/i is
qui Ducis honorem poffidebat , inquit Ditmarus 1. 7.
p. 9 2. Eadem habentur in Chronico Magdebur-
genfi MS. ex Bibi. S. Germani Parif. an 1 o t 4.
Comites promifcue ac Duces fefe infcripfiife Ar-
moricae Principes palam eft , ut & interdum Nor-
mannise Dynafias. [De primis confule D. Brujfel
jtom. 1 . de Feudorum ufu pag. 138. & 159.]
de poftremis vero vide Hugonem Flaviniacenfem
in Chronico pag. 184. 186. 191. Ordericum
Vitalem & Ademarum non uno loco ; Glabrum
Rodulfum lib. 2. cap. 8* Gaufredum Malater-
ram lib. 1 . cap. 40. Chronicon Fontanellenfe in
Appendice cap. 3. Anonymum de Miracul. S. Fi¬
dis cap. 1 4. Adamum Bremenfem c. 91. Guiber-
tum 1. 1. dePignerib. Santftor. c. 4. <5. 1 . Tranf-
lat. S. Sulpitii apud Bollandum tom. 2. p. 788.
Mirseum 1. i.Diplomat. Belgic. c. 29. 1. 2. cap.
29. Chron. Rotomag. an. 1025.1033. Heme-
raeum in Augufta Viromand. an. 101 5. Spicile¬
gium Acherian. tom. 2. pag. 671. 673. Hift.
Monmorenciacam pag. 13. [Anecdota Marten.
tom. 1 . coi. 1 54.] &c.
Comitum etiam .nomen interdum attributum le¬
gitur Advocatis Ecclefiarum Cathedralium, quod
potifiimum eruitur ex Charta Udonis Epifcopi
Tullenfisan. 1069. apud Hieronymum Vigne-
rium in Familia Alfatica p. 1 27. ex qua omnino
docemur hofce Comites vaftallos fuifie Epifco-
porum , ab iis inftitutos & depofitos, & Advoca¬
torum ofticio fundos. Ejulmodi fuere Comites
COM 794
Camcracenfes ; & Virdunenfes, quarum civita¬
tum Epifcopisab Imperatoribus data eft facultas
eligendi Comitem , abfque hareditario jure , ut eft in
Charta Virdunenfi , feu eligendi Comitem nude , ut
in Charta Henrici Imp. pro Ertwino Epifc. Ca¬
merae. an. 1007. apud Colvenerium in Notis
ad Baldricum. Neque, opinor, alii fuere Comites
qui ratione Comitatuum fuorum Ecclefiarum
& Epifcoporum erant vaflalli , de quibus alias.
Comites, Centuriones qui centuriis & turmis
militaribus praeerant in exercitu ; didi apud Grte-
cos recentiores. Conftantinus Porphyrogenit. 1. 1.
de‘Them. cap. 1 . Ktym-as , tsJ; w ^amiyv^. Leo iri.
Tad. cap. 3 • §• 10 . K Ifav; eTs t$-iv 0 m eve? ruyjxct-
tc<; , rnoi Cdvc^a iquiyth/xivci;. Idem : Ol ko[m m? , liyour
ci twV teyc/jL*mv fictvfw «p yevlsc Idem Conftantinus
in Tadic. p. 9. O tpih.ei sWg-ov r aiy/jia. tchiov {ZdviPot
iXiiv KofxtiTa iyav qfivifacv d.v<Ppuov , tPuva.jA.ivov 9 ro-
juutcI r 0; ichiu? Xiific,.
Comes, Comitus, Italis Comito , jjfuel cke nelle
gallee commanda alia ciurma , Gallis Comite , Qui
turmis ac copiis militaribus in navigiis prteeft. Le¬
ges Alfonfinae part. 2. tit. 34. lege 4. Comitres
fon llamados otra maner a , que fon cabdellos de maf',
fo el Almirante , e affi cadauno dellos , ha poder de
acabdellar bien los de funavio. Otroji piteden fjudgar
las contiendas que nafeteren entre ellos , &c. Ada
Alexandri III. PP. Comites Galearum cum pecunia
quam ferebant, ad veftigia Prafulis accefferunt. Padum
initum inter Michaelem Palaeologum Imperat.
CP. & Genuenfes an. 1261. in Probationibus
Hiftoriae noftrae Gallobyzant. pag. 1 2. Comites
uniufcujufque Galea Perpera 6. & dimidium. Infra :
Teneantur Admiratus , Comites & Naucleri didi arum
Galearum, &c. Eadem notione apud Grae¬
cos occurrit non femel. Nicetas in Ifaacio lib. 1 .
cap. 6. ol PamyiKti 5-oAs «e//» t*5. Vide Leonem
in Naumachicis , Annam Comnenam pag. 336.
& alios a Rigaltio & Meurfio citatos. Aet/repec v.o-
apud eamdem Annam p. 290. qui poli Pro-
tocomitem erat : ?rp ulouejcmc vero Amiralio fuberat.
Co m it u s, Eadem notione. Sanutus 1.2. part. 4.
c. 19. Comiti & Naucleri in magno numero jieceffarii
funt habendi. Cap. 20. Indiget qualibet Galearum uno
Comito. Hinc emendandus Petrus de V ineis lib. 5 .
Epift.78. Comati quarumdam galearum. Legendum
enim Comiti galearum , ut in Charta Caroli Regis
Sicil. an. 12,74. apudjoan. Lucium lib. 4. de
Regno Dalmat. pag. 1 8 o . [ Comitorum memine¬
runt Ogerius Panis lib. 4. Annal. Genuenf. ad an.
1219. Bartholom. Scriba lib. 6. an ann. 1 247.
1.263. &c.J
Comites, in Anglia, appellantur Ducum, utVi-
cecomites, Comitum filii. Vide Thomam Smitfi
de Republ. Anglor. cap. 17.
Comes Orarii. Comites facri ac privati ararii , in
1. un. Cod. Th. Qui a praebit. tiron. & eq. id eft ,
Comites ( aerarum & privatarum largitionum , de qui¬
bus infra : qui Comites utriufque ararii , in 1. 2 . C.
Th. de Quaeftor. Dicuntur etiam Comites ararii
nude. Comites largitionum per dicecefes , in 1. 28 ■ Sq
3 9 . eodem Cod. de Appellat.
Comites Alani, Una e Vexillationibus, qaae
erant intra Italiam , in Notitia Imper.J. 2.c. 27.
Erant autem ejufmodi Comites qui fub Magi-
ftris militum militabant , diverfis cognominibus
appellati : alii enim Comites Juniores , alii Senio¬
res, alii Sagittarii, alii aliter dicebantur. VideHen-
ricum Valefium ad lib. 1 5 . Ammiani.
Comes Annonae, Cui cura incumbebat ann«-
795 COM
nam in urbem tranfportandi : in Chronico Ale-
xandr. pag. 894. K e/xwc t*
Comes Aquarum & Aquaticus, appella¬
tur Robertus Frifius a Galberto in Vita S. Caroli
Comitis Flandr. num. 1 10. quod Citeriorem Fri-
fiam , quam expugnarat fub an. 1070. Zelan-
diam , Sc vicinas regiones , quas aquae undique
alluunt, obtineret. Ita Aquaticos Frifoncs , vocat
BaldricusNoviomenfis 1. 3. c. 2 2. . Eigil Fulden-
fis in VitaS. Sturmii Abbat. Aquofa Frefonum arva.
Verhficator hujufce aevi , apud Henricum Reb-
dorff. an. 1 247. deFrifia :
Frijia , fenttna mundi , cui munda bovina
E f focus , urina laxiva , ferumque vina.
Vide Jacobum Eyndium 1. 1. Chron. Zeland.
Comites Archiatrorum facti Palatii , dc
quibus efl titulus in Cod. Theod. 5c Juftinianeo.
Ita appellabantur ex Archiatris Palatinis ii qui¬
bus Imperatores Comitiva, dignitatem , interdum
primi ordinis , interdum fecundi pro merito conce¬
debant, ut liquet ex lege un. hoc tit. Apud Go¬
thos ea erat illius dignitatis praerogativa, ut il¬
lius fententia obortae de re medicaquaefliones di¬
rimerentur. Senator lib. 6. Epifl. 19. in formula
ejufdem dignitatis : E fio arbiter artis egregia , eorum-
que difiingue conflittus , quos judicare foliis foleb at af¬
fectus. Arcadii iurrfi ^ meminit Himerius
Sophiftapag. 7 1 .Vide Archiatri.
Comes Capellae. Chartam Ludovici Regis Flun-
gariae an. 1 3 5 S.inHifloria Cortufiorum lib. 11.
c. 1 2.itafubfcribit : Ladiflaus Prapojitus Calmenjis
Comes Capella noftra. Apud Bohemos Epifc. Olo-
mucenfes, Comites Capella regia inferibuntur : de
qua dignitate diflertationem inflituit Bohuflaus
Balbinus 1. 5.Epitom. Rer. Bohemicar. p. $46.
Comes Castrensis, Qui caflrum a Principe
feudi titulo poffidet, ut ejus Guardiam, feu Ca-
fialdiam gerere debeat, Alemannis Burggr avius. Pe¬
trus deAndlol.2.de Imperio German. cap. 1 2.
Comes Castri, in Geflis Innocentii III. PP.
p. 66. Vide Caftrenjis , pofl Caftrum.
Comites Cataphractarii , Una e decem
Vexillationibus Comitatenfibus , quae erant fub
difpofitione V. I. Magiflri Militum perOrientem.
Notit.Imp.l. i.c. 46.
Comes C 1 vi tatis, Qui in civitate judicis mu¬
nus implet , eique praeeft: cujus dignitatis for¬
mulam exhibent Senator lib. 6. cap. 22. 2 3. &
Marculfus lib. i.Form. 8- Sidonius 1. 7. Epiffc. 1.
Summatibus deinceps & tunc Comiti civitatis non mi¬
nus opportunis quam frequentibus excubiis agnofei , &c.
GregoriusTuron. de Vitis Patrum : Armentarius
Comes , qui Lugdunenfem urbem his diebus poteftate
judiciaria gubernabat. In Concilio Toletano XIII.
fubfcribit Valdericus Comes civitatis Toletana.
Comes Civitatis. In Dalmatia Sc Croatia lin¬
gulae civitates Praetores extraneos fub titulo Prio¬
rum eligebant , quos faeculis labentibus Comites
paflim vocarent. Hi a Regibus confirmabantur ,
Sc cum judice, qui ex ejufdem civitatis Nobili¬
bus eligebatur , jus reddebant , cum fas non effiet
Comitibus folis fine judicibus fententiam ferre,
nec ipforum ullo modo praevaleret opinio. Ho- -*
rum munus ut plurimum annuum erat , in Italia
Pote fati dicebantur. Vide Jo. Lucium 1. 3. de
Regno Dalmat. c. 1 2.1. 4. c. 5.9. 1. 6. c. 2.
Comites Clibanarii, Vexillatio Palatina, fic
dida , fub difpofitione V. I. Magiflri Militum
Praefentalis , in Notit. Imp. 1. 1 . c. 3 1 .
Comes Comitum. Hunc titulum habuere Comi-
COM 796
tes Loretelli in Regno Neapolitano fub Norman-
nicis Regibus ■, qui interdum etiam Palatini Co¬
mites Loretelli inferipti leguntur, in variis tabulis
laudatis in Notis ad Cinnamum pag. 455. ubi de
eorum familia fule fatis egimus. Hanc autem di¬
gnitatem in Regno Siculo videntur obtinuilFe,
qualem apud Francos noflros Comites Campa¬
niae, apud Anglos Comites aliquot Palatini, apud
Germanos Comites Palatini Rheni : Sc apud Re¬
ges Italiae Comites Lomelli : quam quidem in Si¬
cilia Comitis Palatini dignitatem habuit etiam,
ni fallor , Henricus de Claramonte , qui in Charta
anni 1412. apud Ughellum to. 1 . p. 268. Admi-
r alius Regni Sicilia & Comes Palatinus infcribitur.
Vide infra Comes Palatinus , Sc Ughellum tom. 6.
р. 868. 873. to. 8. p. 3 57. 3 59. 364,
Comites Commerciorum, Quorum munus
erat, ne ultra civitates deflinatas commercium
cum Barbaris effet , neve privati illicitas fpecies
emerent , lege fecunda Cod. Quae res venire nori
poff. Sc leg. ult. Cod. de Commere. At ne illici¬
tae fpecies ad Barbaros transferrentur, Curioforum
munus erat , qui per littora & portus ad hoc dif-
pofiti erant. Comites Commerciorum , in Imperio
Orientali fub difpofitione Comitis facrarum lar¬
gitionum plures recenfet Notitia Imp. l.i.c.73*
Per Orientem & ALgjptum , per A/afiam , Scythiam
& Pontum : in Occidente unicum per Illyricum.
Comites Sacri Consistorii vel Consistoriani,
Qui facro Auguflorum Confiftorio intererant,
quorum dignitas magna primum fuit : adeoutad
eam admilfi tantum Praefedi Praetorio,Quaeflores,
Magiflri officiorum 3 Comites facrarum largitio¬
num, &c.Poftmodum ita appellati etiam C omnes
ordinis primi, de quibus mox. T« xe-Flu xl^Tt
ruftlti ervve^fa, in Concilio Calchedonenfi Ador.
1. Vide Epiflol. Anaflafii Imp. ad Hormifdam
PP. pofl Epifl. 6. ejufdem Pontificis , Gruteri
Infcript. pag.43 8. 1. 10 5 3. 1 o. Ambrof. lib. 2.
Epifl. 13. Jacobum Gotofredum ad Codicem
Th. dido tit. &ad 1. 2. eod. Cod. ad Legem Cor¬
nei. de Sicar. pag. 100. Salmafium ad Spartianum
pag. 47. ubi plura de Confiflorianis Sc Comiti¬
bus facri Confiflorii.
ComTes Contar iorum, feu Praepofitus militi¬
bus qui Contis utebantur , quae Mvr^ta. Graeci nu¬
peri appellant. Hos «evlaparfc; vocat Leo in Tad.
с. i2.n. 4i.PaffioS. Baiilii Prefbyteri n. 1 5 . k«/
tX-iXtUGiV KOfJWTct. . . KcYTClfav EtOOTOfXitV CC’j]cV.
Comes Cortis. Vide Gloff. med. Graec. inKoflr.
Comes Cubiculariorum, Dignitas in Palatio
Regum Gothicorum Hifpaniae , cujus mentio in
Concil. Toletano IX. & in Charta Cindefuinti
Regis aerae 684. apud Anton .de Tepet, in Chro¬
nico Ord. S. Benedidi to. 2. Comes Cubiculi , in
Concil. Toletano XIII.
Comes C u ri , in Decretis Andreae Hungariae
Regis an. 1 2 2 2. §. 6. qui Comes Curialis, ut Char¬
ta Colomani Regis Hung. an. 1 1 1 1 . apud Joan.
Lucium lib. 3 . de Regno Dalmat. cap. 4. Sc in
HifloriaSalonitanaThomae Archid. cap. 3 9. ubi
inter Proceres Curiae Hungariae recenfetur. Hau-
ferant , ut probabile efl , Principes Hungari hanc
dignitatem a Regibus Croatiae* in quorumPafa-
tiis praecipuum locum obtinebat, ut conflat ex
Crefcimiri Reg. Diplomate an. 1 o 6 7. apudeum-
dem Lucium lib. 2.c.8.in quoLubkribkBoleflaus
Curialis Comes. Horum forte eadem fuit fundio,
quae apudGermanos & Gallos Comitis Palatii.
Comes Curtis. Vide Cohortales.
797 COM
Comes Dispositionum , Qui Difpojitionibus
Principis praeerat, in Cod. Theod. & Juftin. tit.
de Proximis : Comitibus difpojltionum , caterifque qui'
infueris feriniis militant : de qua dignitate copiofe
egerunt Pancirolus ad Notit. Imp. J. i . cap. 97.
<3c Jac. Gotofredus add. titul. Cod. Theod. Vide
Difpojitio.
Q O M E S D omfsti corum, Qui equitibus vel pe¬
ditibus Praetorianis , ita nuncupatis , de quibus
fuo loco , praeerat. In Concilio Ephelino part.
1 . c. 3 5 . Candidianus dicitur religio forum domefli-
corum Comes , Kc/x»; uotiomM fxtvtov Ita
in Concilio Calchedonenfi Adi. 1 . Hac dignitate
fundti Diocletianus, ut audior eil Zonaras , & Au¬
relius Vidlor , Juflinianus & Michaei Balbus , an¬
tequam imperarent. Vide Tpill. 37. Hormifdae
PP. Hujus mentionem agunt praeterea Infer i ptio-
nes apud Grut. 1 9 2. 1. 4 1 2. 4. & apud JEgid.
Gelenium in Sacrario Colonienfi pag. 408. No¬
titia Imp. 1. 1 . c. 8 9. 1. 2. c. 42.43. Senator qui
formulam exhibet 1. 8. Epid. 1 2. S. Auguflinus
Ep. 79. Ammianus 1. 1 4. 20. 26. 27. 3 1 . Gre-
goriusTuron.l. 2 . Hili. cap. 8 . 9 . EginhartiAn-
nal. ann. 821. Anonymus in Geftis Conitantini
M. pag. 479.
Comes Domesticus Ordinis Primi , in
veteri Infcript. apud Grut. 406. 1.
Comes 'Do morum, dignitas cujus non femel
mentio inCodice Theodofiano, & in Notitia Im¬
perii. Hic autem praeerat pofleffionibus feu prae¬
diis ad Principem fpedtantibus. Vide Jacobum
Gotofredumad 1. 2. C. Th. de Palatin. facr. larg.
& Scholiallem Juliani Antecelfor. c. 8 2.
Comes et Dux. Teilamentum feu Charta Ru-
defindi Epifcopi Dumienfis aerae 930. apud Ant.
de Tcpez. in Chron. Ord. S. Benedidti torn. 5 . fub-
feribunt Veremundus Princeps , deinde Epifcopi ali¬
quot & Abbates , quos fubfequuntur alii , finguli
cum hoc titulo , Comes & dux , quorum polire¬
mus elt Meneonus Gavini nunc Comes nunc Dux ,
pollmodum nudi Comites , de alii.
Comes Ecquorum Regiorum, twV /3 unXtxm
fa' tzkv Ko/j.y,g , apud Pachymer. lib. 1 . cap. 1 1 . V ide
Comes fabuli.
Comes Excubitorum , Qui Excubitoribus
Principis praeerat, apud Vigilium PP.Epiil. 1 5.
G rego riujn ivi. 1. 1 . Epill. 31.I. 2. Ind. ii.Ep.
6 2 . Joannem Biclarienfem an. 4. Jullini, Theo¬
phanem p. 2 29. in Chronico Alexandr. p. 879.
dcc. in fexta Synodo Adi. 1 . fit mentio Anaflafii
ra kojuhtcs th (la.<ri}\Uix ifymCiTU. Vide Excubitus &
Excubitores.
Comes Foederatorum, apud Analtafium in
Hifl. Eccl. p. 66. qui Theophani , Cedreno pag.
3 4 1 . (St aliis, «.ipns tSv (poicPipciTUV. Tap t cLy/xcL-
tc? rwt' cjjcicTeparwi' , Zonarae pag. 104. bytfxicv rS tw
qioi^ctTuv rd.y/j.aroi;,Scy\izix p. 48 7. qui praeterea
meminit rdy^arce rm <£ci<fepcfTWi/ p. 7 5 5 . pollmo-
dum ETcti£sicfqx>y; didlus. De Foederatorum cohor¬
te in Palatio Principis militante dixi ad Annam
Comnenam p. 227. Vide Infra in Foederati.
«j[ Comes Forensis. Statuta Ecclefiae Lugdun.
ann. 1251. apud Acherium to. 9. Spicii, pag. 71.
Statutum ef , ut omnes Canonici in fua infiit titione ju¬
rent , quod fervent Statuta & Confuetudines Ecclejia ,
& permutationem Comitis forenjis. Ubi Comitem fo-
renfem nonalium puto, quam Advocatum Ec-
clefiee Lugdunenfis. Advocatos Ecclefiarum Ca-
thedraliunifawnfM appellatos fuiffe , paulo fupe-
rius didlum elt. #■
. COM 798
Comes Formarum, Qui aquae dudlibus publi¬
cis inflaurandis velextruendis proefedlus erat, in.
urbe Roma potillimum. Sub difpofitione Praefe-
dli urbis recenfetur in Notitia Imp. lib. 2. cap. 7.
JEdihs formarum , in lapide Neapolitano apud Ca¬
pacium lib. 1. cap. ult. Curator formarum. Senatori
1. 7. Epifl. 6. ubi hujus dignitatis formulam ex¬
hibet. Illius Magiflratus meminit etiam Grego-
rius M. 1. 1 o ■ Epifl. 2 2 . V ide Forma.
Comes Francis. Vide Comes Palatinus Fr ancta.
Comes Galene, Galese proefedlus. Marchifius
lib. 5 . Annal. Genuenfium ad an. 122 o. ip -
fam & homines ejus a prafato Comite jam dici a galea.
. . . reddere nullatenus voluerunt. V ide fupra Comes ,
Comitus.
Comes Gallia. Vita S. Lupicini Abbat. Juren-
fis n. 8. Vir quondam illuflris Agrippinus fagacitate
pr aditus fingul ari , atque ob dignitatem militia facula-
ris Comes G, allia a Principe conflitutus. In Charta Ca-
roli C. apud Joannem a Bofco in Vienna : Odtilf
Comitis Galliarum fit menrio.
Comes Gildoniaci P atri mon 11, fub dif¬
pofitione Comitis rerum privatarum, in Notit,
Imp. 1. 2. c. 41. quod GildoComes in Africa pof-
federat , qui cum eflet utriufque militiae Magi-
Jler in eadem provincia, poli Theodofii Magni
decelfum arrepta Tyrannide , a Fratre Mefcelzere
julfu Honorii profligatus dc necatus efl , ejufque
bona publicata , qux Gildonis patrimonium di-
dla funt. Vide Pancirolum.
Comes Hirsutus, apud Anonymum de Fundat.
Monafler iorum Germaniae poli Chronicum Mon¬
tis Sereni pag. 277.1. in Vita Balduini Lutzem-
burg. Epifcop.Trevir. lib. 3 . c. 5 . Idem qui Comes
Silvefer , de quo infra. Georgtus Hir fi itus Comes an¬
no 1 3 2 3 . Henricus , Georgius , Conradus , Rupertus
Hir futi Comites, Fridencus S ilveflris Kir chp erga, Jo an¬
nes Silveflris Dttna Comites , apud Browerum lib.
17. Annal. Trevir. pag. 978- 986. 1. Edit. Le
Comte peltt , in Chronico Flandrise vernaculo pag.
3 5 . s • Gloff. Gr. Lat. dWt)? , hirfutus , pilofus.
Comes Horreorum, ini. un. Cod. dePili. lib.
1 1 . Piflrini Principis Curator.
Comites Italiciani et Galliciani , in
1. un. Cod. Th. de Confularib. funt Comites Lar¬
gitionalium titulorum , reique tributariae & the¬
faurorum perPraefedluram Praetorianam Italiae dc
Galliarum , qui alias Comites dicecefeon , vel Cornis
tes largitionum per dicecefes dicuntur.
Comes Largitionum Comitatensium , b
t «V Ko/uiTcihurluiv XocpyiTiovdv kc/jwc , in Epiflola Petri
Alexandrini apud Theodoritum lib. 14. cap. 22.
id efl, thefaurorum , qui in Comitatu Principis
una cum ipfo Comite ver fabantur. Erant enim dc
alii Imperatorum thefauri , in provinciis fcilicet
dc urbibus lingulis , de quibus in 1. 3 . Cod. Th-
dePrivileg. eor. qui in facro palat. milit.quiCo-
mites largitionum per dicecefes d icuntur in N.ot.Imp.
lib. 1 . c. 7 3 . & in lib. 3 . Cod. Fin. regund, Hinc
Largitionales Comitat enfes , in lib. 6. Cod. Th. de
Diverf. offic. dicuntur Officiales Comitis largi¬
tionum Comitatenfium.
Comes Sacrarum Largitionum. Magno de
Notis Juridicis : scl. cm. S aerarum largitionum Co¬
mes , Qm thefauris facris ac publicis praeerat &
largitionibus Principis , quas ille Magiflratibus ,
militibus dc fubditis erogubat. Mamertinus in
Gratiarum adlione : Pri num thefaurorum omnium
mandata cufodia & difpenfatio largiendi. AErarii pu¬
blici curator , eidem Mamertino, fed maxime illius
799 COM
pecunia quoe ex Imperatoriis thefauris advela
erat , !<p’ co apjg-susVTfit? Iv Tcd? fxd,p(etic t« irpocaxoi'-
Ta MfjLifyc-bct.i ytp* , ut loquitur Agathias lib. $ . un¬
de & Comes [aerarum remuneraiiomm interdum ap¬
pellatus Claudianus in Conful. Manlii Theodori:
Hinc [aera mandantur opes , orbifque tributa.
Sed de hac dignitate paffim Notitia Imperii, Co¬
dex Theod. & Tullin. Senator lib. 6. Epill. 7. &
alii Scriptores. Vide Largitiones.
Comes Sacrarum interdum nude didus legi¬
tur, ut apud Senatorem lib. 5 - Epift. 40. lib. 8.
■Ep. 1 6. Ada Conciliabuli Ephefini : Iw am? xo/juu;
rmtraxfv ,ubi perperam vetus Interpres Comitem
facrenfem vertit. Alibi : Ko/x»? tw a-axfv Xctpymovw
appellatur. Ita etiam in 1. 120. Cod. Th. de De-
curion. in lnfcript. apud Gruter. 1 o 5 6 . 8 . & in
Hifloria S. Clementis I. PP.
Comes Largitionum, nude. Magno de Notis:
c. largn. Comes Largitionum. Ita porro faepe-etiam
appellatur Comes largitionum per dioecefim , id ell ,
fpecialis, qui titulo Perfediflimi gaudebat, cum
Comes facrarum largitionum inter illuftres mili¬
taret. Vide Gothofr. ad 1. un. Cod.Th.de Con»
fularibus.
"Comites Largitionum per omnes diatcefes , in
Notitia Imperii , qui in lingulis Prsefediiris Pa¬
latii , facras largitiones adminillrabant, fub dif-
politione Comitis facrarum largitionum, cui re-
ipondebant. Ejufmodi fuit Comes largitionum per
Illyricum, in eadem Notitia, &c.
Comes a Latere. Vide Comes Palatinus.
Com e s Legum , feu ProfelTor in Jure. Epitaphium
Rebuffi J. C. Magalonse: Orate pro Domino fjaco -
bo Rebuffi legum Comite Alonfpelii , cujus anima in
domino requiefeat , qui obiit anno ab Incarnat. Dom.
1 4 2 8 . die 21. menjis Martii.
Comes Liber, ut Fragipanl , Urfini , &c. hoc eft
Zlunii , Blagai , &e. Ita Sambucus in GlolT. adle*
ges Hungaricas, & Audor de Statu Hungariae.
Comites Limitum, vel Limitanei , Qui limi¬
tibus Imperii Romani praeerant , & caftris vel ca-
llellis in iis extrudis. De his copiofe egit Panci-
rolus in Notit.Imper. Orient. c. 139. Sidonius
Carm. 2.
.... Comiti fed jure recepto ,
Danubii ripas , & trabium Limitis ampli
Circuit, hortatur, difponit , difeutit , armat.
Annales Eginharti an. 8 2 6. Ad Baldericum & Ger-
hoftum Comites & Avarici Limitis cujlodes. Infra: Cum
fuis Optimatibus & Hifpanici Limitis cuftodibus.
Comes Littoris Saxonici per Britanniam , in No¬
titia Imp. Occident, c. 7 2 . cujus munus erat lit¬
tus per opportuna loca praefidiis ad Barbarorum
latrocinia communire. Cum autem Romani e Bri¬
tannia celfiffent, Vortigernus , qui maximae Bri¬
tanniae parti cum imperio praefuit , Cantio Guo-
rongum praefecit, id ell,Proregem: quo nefeiente,
hanc regionem ( ut habent Nennius & Malme-
Iburienfis , ) llatim Elengilto Saxoni , in gratiam
Rowennxejus filiae, quammifere deperibat, gra¬
tis concelfit. Hinc primum Saxonum in Britannia
regnum conllitutum , illis Cantuaria-nc didum ,
quod poli annos 320. Baldredo ultimo Rege de¬
fundo , in Occiduorum Saxonum potellatem de¬
venit , quibus ad Normannorum ufque imperium
paruit. Igitur contra hos Saxones Romani limi¬
tem Britannicum , quifupererat, fervavere , qui¬
bus Comitem praefecerunt. Vide Cod. Th. & Ju-
flin. tit. de Littorum & itinerum cufiodia , Camde-
•num in Cantio , Pancirolum in Notit. Occident.
COM 800
‘c. 72. IfaacumPontanum in Difquifit. Hili. & c»
Comes Man suariorum. Nithardus lib. 3. pag.
372. Mandaverant etiam huc avunculus ejus , necnon
& Gijlebertus Comes Manfuariorum , &c. Idem for¬
te qui Manfonarius in Regum Francorum aula ^
de qua dignitate , fuo loco : &
Comes Mansionarii , in Annalibus Francor*
Metenf. an. 895. Cum in regnum reverteretur , Fol-
conem Epifcopum , & Adalongum Comitem fui Man-
fonarii ad Arnulfum cum exeniis d Carolo mijfis , ve¬
nientes in media via offenderunt.
Comites M arcarum, lidem cum Marchioni-'
bus. Comites mare a Hifpanica , apud Eginhartum
in Annalib. ann. 822. Aureolus Comes qui in confinio
Hifpanu atque Gallia trans Pireneum .... refdebat ,
apud eumdeman. 809. Annales Franc. Bertinia-
ni an. 799. IVtdo Comes qui in marca Britannia pra-
fidebat. V ide fub ann. 821. Hinc ejufmodi mar-
carum Prsefedi promilcue Comites & Marchtonei
dicuntur.
Comes M arescallus , in Anglia didus exCo-
mitibus qui Marefcalli dignitate donabatur, cum
non nili Comitibus conferretur. Ita porro potifli-
mum didi Comites Penbrochiae , quos & Strigu-,
liae vocant, quod quali ex haereditaria fu cce Ilio¬
ne hac dignitate donati fuerint. Tradit Matth.
Paris ann. 1241. Comitem Marefcallum , Gilber-
tum nempe Penbrochiae Comitem, in haftiludio
occubuilfe. Et an. 1245. Comes Marefcallus IV al¬
ter us viam univerfa carnis ingreffus eft. Adde p. 4 3 2.
Extinda vero prima Comitum Penbrochienlium
flirpe , aliis Comitibus eadem dignitas collata.
Ricardus II. Rex Angliae Thomam de Mowbray
Comitem Notinghamiae per Chartam fuam dat.
I 2. Jan.an. 9. Comitem Marefcallum Angliae de¬
nuntiavit. Liber feodalis feriptus anno 20. Edw.
III. Prior de Maffingh am tenet in magna Majfingham
quartam partem feodi Militis de Comite Mare fc alio.
Vide Thomam Walfing.p. 327.
Comes Maritimi Tractus, in Britannia, apud
Ammianum lib. 37. Cuftodes littorum , in Chron.
Normann. to. 2. Hili. Franc. pag. 524. Chronb-
ton Moiliacenfean. 814. Difpofuit& marchas fuas
undique: nam & prafdia pofuit in littore maris , ubi
neceffe fuit. Vide Annales Franc. Bertin. an. 820,.
Comites Maritimae, Qui ad cuftodiendam ma¬
ritimam deputati erant , ut ell in Capitul. Caroli M.
lib. 4. c. 5 . Elariulfus lib. 2. Chron. Centul. cap.
6 . Cui etiam ad augmentum Palatini honoris totius ma¬
ritima terra Ducatus commiffus eft. Lib. 3 . c. 9. Ejuf-
dem Regis Caroli . . . dono & prece Cornuatum mariti¬
ma provincia fufeepit. Adde cap. 1 o . V idecurtidem
in Vita Angilberti cap. 1 . §. 3. Cufiodia maritima
apud Eginhardum Ep. 22.de in Capitul. Caroli
Cal. tit. 1 3 . c. 2 . Annales Francor. Bertiniaqi an.
860. Littus Oceani Gallici perluftravit , & in ipfo
mari , quod piratis infeftum erat , claffem inftituit, pra¬
fdia difpofuit , Pafcha in Centulo apud S. Richarium
celebravit. Yih(\ihexa.mi Vhecomites , qui Maritima,
pariter appellabantur : ut & in veteribus Chartis
ii quos hodie Vicontes de Marennes, in Santonibus^
dicimus.
Comes Metallorum per Illyricum , fub difpo-
fitione Comitis facrarum largitionum , in Noti¬
tia Imperii cap. 73 . qui ex auro in metallis inven¬
to portionem Principum debitam exigebat , in
fluminibus etiam, vel fodinis aurum legentes. Vi¬
de 1. 1 . C. de Metallar. & lib. 7. & 8 . Cod. Th.
eod. tit •
% Comes de Militia, Dux, Tribunus militum,
tom.
801 COM
tom. 3.nov3eGall. Chr. coi. 490 . Ad al ardus filius
Hernici Comitis de militia Caroli Magni , &c.
Comes et Magi ster utriusque Militia , in
veteri Infcriptione.
Comes Notariorum, Dignitas in aulaRegum
Gothicorum Hifpanioe , cujus mentio in Conci¬
lio Toletano VIII. IX. & XIII. & in Charta Cin-
dafuinthi Regis aerae 684. apud Anton. de Tepet.
in Chronico Ordin. S. Benedidi to. 2. Praecipuus
forte inter Notarios , & idem qui Primicerius No¬
tariorum.
Comes Novellus didus Bertrandus de Balcio
Comes Montifcaveofi & Andriae , ll Conte novello ,
apud Joann. Villaneum lib. 9. c. 72. &c. Alber-
tus Argentin. an. 1 3 4 5 . Socer autem praditti Hum-
berti , quem uxor ejus clam receperat , Comes Novellus
a novitate ejl dictus.
Comes Numeri, feu cohortis , eidem praefectus.
Simeon Metaphraftes in Martyrio S. Georgii n. 2 .
Jv ejcswwflei? t«' 'ssoXifj.ia. , Kc/ah<; vu Nxfajx tuv
Avixolpwv e7ri<pam 7rgc%ei(>i£t7co. Vide Anonymum in
Miraculis ejufdem fandi Georgii exBibliot. Am-
brofiana num. 9.
Comes Obsequii , Qui Obfequio & comitatui
Imperatoris praeerat. Epiftola 1 . Gregorii II. PP.
feptimae Synodo praefixa : Net.euxias , qui tum Co¬
mes cbfequii ejus erat , ...in peccato fuo interiit. Ubi
Interpres Graecus , xo/2»? t»? «ut«. Et Epift.
2. Si quis a te purpuram .... ab finierit & regii obfe-
quii ordines : t <*? ts^s/c wv 'tto/airm. Meminit prae¬
terea eadem feptimal Synodus Petronae Kc/jutrct; T*
JecxpuXauTu flcttriXniS ofiv.lts. In fexta Synodo , Ad. r-.
fit mentio Nicetae Kc/jlutcc t« jS utiMuS cfutix , ^ v^o-
^■ooilnyv Habetur in Diurno Romano c. 1 .
num. 4. formula Epiftolae feu fuperfcriptionis ad
Comitem Imperialis obfequii & Exarchum : ubi non
intelligitur quivis Palatii Comes , ut cenfuit Edi¬
tor. Vide Obfequium.
ComesOfficiorum, cqqniwv K o/Mt; , in Clemen-
tina Epitome de Geftis fandi Petri cap. 16 4. qui
Koju»( tuv fuMvccpqiziuv, in Martyrio fandi Clemen¬
tis cap. 1 5. apud eruditiffimum & amicilfimum
Joannem Bapt. Cotelerium : nefcio an alius a
Magiftro officiorum : de qua dignitate fuo loco. Lex
2. Cod. Th. de Metallis infcribitur ad Rufinum Co¬
mitem officiorum: fed Jacob. Gotofredus Comitem
Orientis fcribendum cenfet.
Comes Ordinis Primi. Cujaeius & alii ob-
fervant Comitum gradus in Palatio primum di-
ftinxiffe Conftantinum M. quod ex Eufebio in
Vita ejufdem Conftantini lib. 4. & lib. 1 8. col¬
ligunt, quod ante Conftantinum nulla Comitum
ejufmodi mentio occurrat. At longe ante Con¬
ftantinum Comitivam hanc obtinuifle contendit
Henricus Valefius ad Eufebium. In tres autem
gradus divifi ifti Palatini Comites, quorum pri¬
mus Comitum ordinis primi didus eft. Magno de
Notis : C. O. P. Comites ordinis primi. Porro Co¬
mitis ordinis primi praerogativa gaudebant prae¬
cipui exMagiftratibus Palatinis, de quibus in Co¬
dice Theod. lib. 6. tit. 1 3. 14. 1 5. 16. 17. 18.
20. 21.& in antiquis Infcripc. apud Gruterum
347. 8. 406. 1. «ScapudSirmondum in Notis ad
Sidon. Carm. 9. Horum alii Comites ordinis primi
intra Palatium dicebantur , qui fcilicet in Pala¬
tio militabant, ut in aliis infcript. apudeumdem
Gruter. 36 1 . 1. 3 6 3 . 2. 40 7. 8 . 49 3 . 5 • 1094.
6 . vel Comites ordinis primi in Conjtfiorio , apud eum-
dem 43 8. 1. 46 5. 8. Ea enim Comitum ordinis
primi fuit praerogativa , ut iis Confiftorium Prin-
Tom. II.,
COM 8oi
cipis ingredi fas eflet, fi vocarentur , ut eft apud
Senatorem in formula Comitiva primi ovdinis , lib.
6. Epift. 1 2. Videeumdem lib. 2. Epift. 28. lib.
6. Epift. 1 3 . & Salmafium ad Pollion. pag. 307.
Comitum Ordinis Secundi mentio eft in
1» 2,- Cod. Th.de Comitibus rei milit. 1. 27. 18.
deProxim.Com. dilpof. 1. 8. de Agent, in reb. &
apud Gruterum 361.1.363. 2. & 438. 1. Ex
quibus colligitur Comitivam ordinis fecundi gra¬
dum. fuifle ad Comitivam primi. Vide Senato¬
rem 1. 7. Ep. 26.
Comitum denique Ordinis Tertii mentio eft in
lib. 127. Cod. Th. de Decur. lib. 9. & 20. de
Suariis , & 1. 1 7. deProxim. Comit, difpof. lidem
videntur qui Comites minores & inferiores, in quo¬
rum numero erant Tribuni , dicuntur in 1. 2.
Cod. Th. NeComitib. dcTribun. lav. proeften-
tur. Glolf.Graec. Lat. ko/juic , «re/ t giCxvoe.
Comes ofap/a , feu obfoniorum , qui eorum curam
gerebat, in Chronico Alex. pag. 894. VideCo-
mes Annona. [ Alias Graecis recentioribus
Pifcem fonat. ]
CoMEsPAGi,ideft provinciae , vel civitatis , apud
Lupum Frrrarienfem Epift. 24. Ratpertum Mo¬
nachum de Calib. S. Galli cap. 1. & in Capitulis
Caroli Mag. lib. 6. cap. 1 00. in Fragment. Ca-
pitular. edit, a Stephano Baluzio cap. 8. &c.
Additio 4. Ludovici Imp. ad Capitula Caroli M.
cap. 79. Comites autem reddant rationem de eorum
pagenfibus , &c. Vide Marculfum lib. 1. Form. 8.
[ & Grotig. de Antiquitate Reipublicae Bavaricoe
pag. xxxi. ]
Comites Palatini, generatim didi , Qui in
Palatiis Regum militabant , feu qui in eorum
erant obfequio , quos vulgo nude Palatinos alii
nuncupant. Comites d latere appellantur a Jona in
Vita S. Columbani cap. 28. Is Virum Dei fummo
gaudio excepit , feque curaturum ait , ut ad Theode-
berti aulam perveniat , nec opus effie aliis d Regis la¬
tere Comitibus . Chronicon Moriniacenfe lib. 2.
pag. 366. In cuna Amauricide Monte forti , pofi Pa¬
latinos Comites in Provincia ijla viri excellentiffimi .
Vide Palatinus. Sed prae caeteris
Comites Palatini appellati , qui in Regum
Palatiis fjuris auttoritate judicum officio funge¬
bantur, ut eft apud Joannem Sariffier. Ep. 263.
Illud autem fic defcribitur ab Hincmaro Opufc.
de ordine & offic. Palatii cap. 2 1 . Comitis Palatii
inter catera pene innumerabilia , in hoc maxime folli-
citudoerat ,ut omnes legales qua alibi orta propter aqm -
tatis judicium Palatium aggrediebantur ,jufte ac ratio¬
nabiliter determinaret , feu perverje judicata ad aqui-
tatis tramitem reduceret , &c. Cognofcebant igitur
Comites Palatini de Caulis omnibus quae nullo
medio ad Palatium devolvebantur, quae quidem
Palatina inde appellantur in Capitulis Caroli M.
an. 797- c. 4. & alibi pallim. Walafridus Strabo
lib. de Reb. Eccl. cap. 31. JjVigmadmodum funt in
Palatus Praceptores vd Comites Palatu, qui facul a -
rium caufas ventilant : ita funt & illi quos Capellanos
Franci appellant, Clericorum caujis prdlati. Ut porro
caufas ad Palatium pleno jure cuivis licitum fue¬
rit adducere , fatis colligitur ex Lege Longob.
lib. 2. tit. 5 3-§. 2 3 . tit. 5 5. §. 20. Cap. Caroli
M. 1- 3. cap. 59. &c. Vide praeterea Capitulare
2 . Ludov. Pii an. 8 1 9. cap. 4.
Cognofcebant praeterea de Caujis reipttbltca ,
feu publicis , id eft, quae Regem fpedabant, aut
Regiam dignitatem , vel publicam utilitatem,
uti pluribus probatum in Diifertat. 14. ad Join-
Eee
B03 COM
villam , ubi de Comitibus Palatii fufe fatis dif-
feruimus.
Erant denique certae caufae , quae ex Princi-
pum privilegiis folum Comitem Palatinum fpe-
dabant. Charta Pipini Regis Aquitaniae proEc-
clefia S. Juliani Brivatenlis ann. 835. Lice At eis
qualemcunque fibi fua [ponte elegerint advocatum ha¬
bere , ipfumque advocatum nemo prafumat temerario
aufu diftringere , vel in tortum mittere : fed noftro co¬
ram Comite Palatii E cclefiam pr Albati Martyris vi¬
delicet S. [Juliani abjque alicujus inquietudine vel mo¬
rarum dilatione liceat inquirere. Capitulare Ludo-
vici Pii Imp. de Monatlerio S. Cru is Pidavienfi.
cap. 3 .[Ut res Monafterii quas modo habent , non
prius ab ullo auferatur , quam aut ante Domnum Pi-
pinum , aut ante Comitem Palatii illius , praf ata ra¬
tio reddatur.
Sedebant autem Comites Palatini in Palatio
cum Afleflbribus , quos Scabmos Palatii vocat
Chronicon S. Vincendi de Vulturno. Hinc le¬
gimus apud Monachum Sangallenfein , Comitem
Palatii in medio Procerum fuorum condonantem. Vita
S. Praeje&i : Ad Palatium properat, & ut mos eft ,
apud Pegis aulam , in loco ubi caufa ventilantur , in¬
troiit. VitaS. Pharonis cap. 79. Dum leges publice,
qua quotidie difcutieb antur ipfo in palatio , multos con¬
fringerent ad facularia judicia.
Interdum &faepe Reges ipfi Palatinis iftis pla¬
citis intererant , cum ipfo Comite Palatii , ac cau-
fas dijudicabant. Cujus moris exempla aliquot in
eadem Diflertatione indicavimus , aliudque ex-
flat apud Ughellum to. 1. part. 2. p 337. qui¬
bus addere hoc loco lubet identidem Reges ipfos
ac Principes Jfubditis luis jus dixiffe. Fortunatus
lib. 6.Poem. 4. deChariberto Rege :
Si veniant aliqua variato murmure caufa *
Pondera mox legum Regis ab ore fluunt.
JjPuamvis cenfufas referant certamina voces ,
Nodofa litis [civere fila potes , &c. \
Capitulare 3. LudoviciPii cap. 3 . Sciaris ob hanc
caufam nos velle per fingulas hebdomadas uno die in
Palatio nofiro ad cati fas audiendas [edere : ut per hunc
aut illum Comitem & providentia Mijforum, & obe-
dientia populi manifeflius appareat. Adde cap. 14.
Capitul. Wormatienfe an. 8 2 9. cap. 1 4. Addit.
IV. Capit, cap. 83. al. 1 1 5 . & Concilium Pari-
lienfe VI. lib. i. cap. 3. &c. Ut porro inter ter¬
tiae t irpis Reges fandius Ludovicus populis libi
fubditis ad portam Palatii jura dixerit , fufe
oftendimus in Differt, 2. ad Joinviliam. His au¬
tem addam quas in hanc lentendam habentur in
fecunda Curia Generali Catalaniae fub Jacobo
Rege Arag. M. Febr. ann. 1299. Item quod nos
& juccejfores noftri in quacumque civitate vel villa ter¬
ra noflra erimus , qualibet hebdomada in die Veneris
teneamus perfonaliter audientiam gentibus noflris pro
tenendo jure ip forum de eo quod coram nobis expo fue¬
rint. Et fi in die Veneris non pojfemus intendere , quod
in pradictis intendamus & faciamus die craflina. Adde
Foros Aragonenfes pag. 1 5 . Edit. 1624.
Neque tantum in Palatio jus dixere Comites
Palatini , fed etiam in provinciis. Audlis enim &
longius produdlis Regni ac Imperii finibus, quo
fubdi torum levaretur labor, ac eorum impenfis
parceretur, mittebantur fubinde Comites Pala¬
tii , qui fupremo jure fjuflitias , ut tunc loqueban¬
tur [facerent , & mufas , quas ab iis dirimi ac ju¬
dicari neceffe erat , terminarent. Nullis quippe,
ait T heodoricus apud Senatorem lib. 4. Ep. 40 .
-ssiecefiitatem longinquitatis imponebant Reges
COM 804
noftri, nifi qui fuis hoc commodis expedire co*
gnofcebant. Hinc faepe legimus milfos in Ita¬
liam Comites Palatinos, ad juftitias faciendas . V ide
Ughellum to. l.part. 2. pag. 3 3 7* Nequetamen
iis fas erat Potentiarum caufas fine Regia jujfione fi-
, nue , [ed tantum pauperum , & minus potentum , ut
eft in Lege Longob. lib. 2 . tit. 4 5 . §. t . in Capi¬
tul. 3. n. 812. cap. 2. & lib. 3 . Capitul. cap. 7.
Ejufmodi autem Comites Palatini pollmodunx
infingulis majoribus provinciis conftituti ab Im¬
peratoribus , qui vice Regia fupremo jure caufas
dirimerent, praefertim apud Alemannos. Specu¬
lum Saxonicum 1. 3. art. 3 5. JfLydibet provincia
terra Theutonica habet fuum P alanfgr avionatum , ( i.
Comitatum Palatinum ) Saxonia , B avari a , &
Franconia.
Comitum Palatinorum in Bajoaria mentio
eft apudConradum Ufpergenf. an 1102. inVita
& Trlnflatione S. Domitiani Ducis Carinthiae
n. 3 . in Speculo Saxon, lib. 3 . art. 5 3 . §. I . Vide
Dilfert. ad Joinvill. pag. 231.
Comites Palatini in Saxonia non femel etiam,
occurrunt, quorum Genealogiam contexuit Rhi-
neccius in Appendice ad Witikindum de quibus
etiam copiofe liber de Fundatione Monafterii
Gozecenfis.
Comites Palatini ad Rhenum in Francon ia no¬
tiores funt , quam ut de iis dici quidquam de¬
beat. [ De his inter alios plura T olnerus in Hift.
Palatinat.]
Comites Palatini in Lufatia , habentur apud
Lambertum Schaffnaburg. an. 1057.
Comitem Palatinum Ottonem filium in Btir-
gundiae Comitatu inftituiffe Fridericum I. audof
eft Golutus lib. 2. Rerum Sequan. cap. 3 7. Ita
in Anglia hanc dignitatem aliquot Comitibus at¬
tributam infra docemus.
Jam vero Comitum Palatinorum fumma erat
audoritas , ut qui vice facra judicarent , & fu¬
premo jure. Chronicon Mauriniacenfe pag. 365.
deTheobaldo Comite Campaniae : fiftui Comes
Palatinus , & infra Fr anctam fecundus a Rege , &c.
Charta Caroli M. apud Ughellum tom. 2. Italiae
facrae pag. 187. 188. Hujus noflra confirmationis
pagina concedimus ejufdem Epifcopi Adijfo vel Vicedo-
mino , ut fit nofter Mijfus , & habeat poteftatem deli¬
berandi atque adjudicandi tdnquam noftri Comes Pa¬
latii. Adde p. 200. 2 o 3 . & to. 4. p. 9 o o . Or-
dericus Vitalis 1. 4»p. 522. J^uid loquar de Odone
Bajocafino Prafule , qui Conful Palatinus erat , &
ubique cunilis Anglia habitatoribus formidabilis erat ,
ac veluti fecundus Rex paffim jura dabat ? principa¬
tum fuper omnes Comites & regni optimates habuit
&cum thefauris Cantiam poffedit, &c. Regalem ha¬
bere poteftatem in omnibus dicuntur , apud Brado-
num lib. 3 . trad. 2 . cap. 8 . §. 4. & in veteri Con,-
ftitutione . quam edidit Goldaftus , Comes Pala-
latinus refertur adeo amplam poteftatem , jurif dictio¬
ne m & auctoritatem habere , ut dempta Regia dignita¬
te , nullus omnino juftitiariorum ampliorem , fed neque
parem habeat. Ex eo etiam forte Comitis Palatini
dignitas Monarchia Palatii appellatur. Liber de
Fundatione Gozecenfis Monafterii an. 1 1 5 3. de
Dedone Comite Palatino Saxoniae : Unde in ex¬
peditione Hungarica per Regem Hernicum in anno In¬
carnationis Domini 1040. fatta , quia cunilis vir¬
tute militari fe pratuht , primus ftiipis fua Monar¬
chiam Palatii a Rege promeruit. Mox : Eo defunlto ,
quia filium legitimum non habuit , Monarchiam Pa¬
latii Dominus Fridericus Germanus ejus a Rege fufeepit •
805 COM
Comites Palatinos habuit Francia noftra , ut
pluribus docuimus in eadem DiiTertat. 14. ad
joinvillam , ab ipfis Regum noftrorum incuna¬
bulis , qui in eorum Palatiis , caufis publicis prae¬
erant, eafque dijudicabant. Idque probavimus
potiffimum ex eorum ferie , quam hoc loco ite¬
rum deferibi haud gravate, ni fallor, feret eru¬
ditus ledor , cum rem praefertim haud adeo tri¬
tam Scriptorum audoritate firmari interfit.Hacce
itaque dignitate infigniti occurrunt Gucilio ,fub
.Sigiberto Rege Auftrafiae, apudGregor. Turon.
1. 5 . cap. 1 9. Trudtilfus <Sc Bomulfus , fub Childe-
berto , apud eumdem 1. 9. cap. ii. 30. Tacilo ,
fubDagoberto I. in Geft. Dagob. Regis cap. 3 7.
S. W andregtfilus , fub eodem Dagob. Comes Pa¬
latii ,1 n Vita MS. S.Godonis Monachi , Comes Pa¬
latinus indigitatur in illius V ita , in Chronico Mal-
leacenfi <Sc apud Molanum , ut & Badefridus , pater
fandae Auftrebertae , inVita ejufdemSandoe cap.
1 . num. 4. Aigulfus , fub Clodoveo II. in ejufdem
Regis Diplomate pro Monaflerio Sandionyfiano.
Ber chorius } fub eodem Clodoveo , in Chron. Fre-
deg. cap. 90. Rtgobertus S. Bertae parens , inVita
ejufdem Sandae. Andobaldtis , fub Chlotario III.
in Tabulis Mon. S. Benigni. Marfo , fub Clodo¬
veo III. in Placito quod habetur to. 2. faeculi 3 .
SS.Ord. S. Bened. pag. 617. IV amo, fub eodem
Clodoveo & Chilperico ibid. pag. 618. 6 22.
Andramnus fub eodem Clodoveo , ibid. pag. 619.
Cbrodebertus , fub Theodorico II. in VitaS. Leo-
degarii cap. 14. qui idem videtur qui Cbunrode-
baldus nominatur apud Doubletum & Miramon-
tium. Denique Temulfus , fub Chfldeberto II.
apudGregor. Turon. 1. 4. de Mirae, fandi Mar¬
tini cap. 6. Alios praeterea Comites Palatii Fran-
cicffub prima Regum ffcirpe memorant veteres
chartae , apud eruditum Mabillonium in libris de
ReDiplomatica, Drucloaldum fci licet fubTheo-
derico , pag. 47 o . Hociobertum , Ghijlemarum , Ber-
thoaldum , Sigofndum [ Peronem ] & Grimbercbttm
fub Childeberto , p. 478. 480. 482. 48 3 . Tva-
ningum fub Chlodoveo Jun. p. 3 78. Anfoaldum ,
Arnonem , Marfonem , & Audramnum fub Chlodo¬
veo III. p.ii7- [ubi etiam probat adverfus Con-
ringium duosplurefvefubprimadc fccundaFran-
cicaftirpe nonnumquam fuifife Comites Palatii .]
Sub fecunda Regum ftirpe recenfentur hocce
titulo donati complures , atque iniis ,lVichertus,
fub Pipino , apud Doubletum p. 69 3 . Anfelmus ,
qui fubfcribit teftamcntum Fulradi Abbat. S.
Dionyfii ann. 778. Voradus , feu Voradinus , &
Treautus , fub Carolo Mag. apud Eginhardum.
Ragonfredus fubLudovico Pio an. 81 7. in ejuf¬
dem Charta apud Stephan. Baluzium in Appen¬
dice ad Capitul. n. 34. nefeio an idem qui Re-
ginerus dicitur in Vita ejufdem Imp. eodem ann.
817. qui etiam Ragenanus vocatur in Vita Al-
driciEpifc. Cenom. cum quo eamd. dignitatem
obtinebat Fulco , ut eft in pag. 125. 130. 172.
Bernardus , fub eodem Ludovico, in veteri Charta,
an. 819. Ranulfus fub eod. Imp. in eadem Charta,
dcin eadem VitaAldrici pag. I71. Adhal ardus ,
Eubeodein Principe, apud Eginhardum an. 822.
823. 824. cui fucceflere fub eodem Imp. Ber-
tricus , de quo idem Scriptor, Morhardus , cujus
meminit Theganus cap. 45 .Gebuinus & Ruodber-
tus , apud eumdem Eginhard. Epift. 9 . Ansfridus ,
fub Lothario , in Notit. Eccl. Belg. cap. 3 2 . Huc-
boldus, fub Lothario & Ludovico, apud Ughell.
to. 3 . pag. 3 5 • 4 3 • [ Heribaldus Ludovico II. im-
Tom . //.
peranfe in optimae notx* Chartario Cafaurienfi
MS.] Rudolfus ,fub Ludovico IV. in Annal. Franc.
Fuld. an. 857. Adhal ardus , fub Carolo Calvo ,
in Capitul. Caroli C. tit. 43 . Bodradus , ibidem :
Hilmeradus , in Chron. Fontanell. apud Catellum,
in Hili. Occitan. pag. 5 5 9. & Steph. Baluzium in
Append. adCapit.n. 59.50/0, apud Camufat. in
Antiq. Trecenf. pag. 8 5 . & in Tabui. Dervenfi.
Iuleo, apud Elodoard. 1. 3, Hili. Rem. cap. 26.
eamdem dignitatem obtinuere fub eodem Caro¬
lo : qui quidem Fulco in Tabulario faridi Dio¬
nyfii dicitur obiififeiftud munus Kl. April. anno
22. regni Caroli : fuit poftmodum Archiepifco-
pus Rotomagenfis : Elduinus , fub Odone , Guido t
iub Carolo Simplice, in Tabulario Aremarcnfi ,
Robertus, fub Rodulfo , in Chron. S. Benigni pag.
42 6 . Ragenarius , fubLudovico IV. inPancharta!
nigra S. Martini Turon. denique Heribertns III.
Viromandenfis & Trecenfis Comes, fub Lotha¬
rio, apud Camufatum pag. 8 6.
Habuere etiam tertiae ftirpis Reges Francici
fuos Comites Palatinos. Nam
HugoBellovacenJis , hac dignitate donatus legi¬
tur fub Roberto apud Glabrum Rodulf. lib. 3 .
cap. 2. quam etiam Ubi alferuere ComitesToIo-
fani aliquot, atque in iis P oncius, IVillelmus , &
Rajmundus S anttegidianus , ut ex eorum Diploma¬
tibus & monetis probavimus. Sed hanc prae fert im
retinuere , ab Heriberto , ut probabile eft fibi de¬
latam , & jurequodam haereditario devolutam ,
caeteri Comites Campaniae & Blefenfes. Nam [in
Charta Rodulfi Regis Franciaeann. 924. inPro-
bat. Hift. Blefenfis idem Rex Theobaldum indi¬
tum Comitem Palatii vocat.] In Tabulis Abbatum
Vallis Secretae , Odo Francorum Comes , apud Sam-
marthanos in Gallia Chrift. Idem inChartafun-
dationis Ecclefiae S. Martini Sparnacenfis ann.
1032. Odo Comes Palatinus Francorum Regis , torri.
1 3 . Spicileg. Acheriani pag. 282. Tbeobaldus III.
in Charta originali ex Tabulario Ecclefiae Carno-
tenfis ann. 1083. inferibitur : Ego T etbaldus
Palacii Comes , &c. Tbeobaldus IV. Stephani Co¬
mitis filius in Diplomate an. 1 1 47. Gloriofus Fran¬
corum regni Comes Palatinus, & Henricus I. in Ne-
crologio S. Martini Trecenfis , ut prodit Camu-
fatus, Comes Palatinus Gallia inferibuntur. Idem
Tbeobaldus IV. in Chronico Mauriniacenfi lib.
2. Comes Palatinus , & intra Fr anctam fecundus a
Rege indigitatur. Interdum fupprelFo & o mi fio
Palatini vocabulo , Comites fe Francia, aut Fran¬
corum dixerunt. Ita Heribertns Viromandenfis &
Trecenfis Comes, quem Lotharius R cx Comitem
Palatii fui appellat in Charta quee eft in Tabulario
DervenfisMonaft. in alia ann. 27. ejufdem Re¬
gis in eodem Tabulario Francorum Comes inclytus ,
& inTabulisann. 969. ab eodem Camufato de-
feriptis, Gloriofus Francorum Comes vocatur. Eu-
do apud Wipponem in Vita Conradi Salici ann.
1036. Odo de Francia , apud W ibertiun in Vita
Leonis IX. PP.cap. 1 4. Vicina Comitur chia Fr anco¬
rum Comes, inTabularioAganonis Carnot. Comes
Palatii denique in Diplomate pro Abbatia S. Ger¬
mani Parif. Comes quarumdam provinciarum Gallia
fcilicet & Francia inferibitur. Tbeobaldus III. Cam¬
panice & Stephan us Meldenfium Comites, fra¬
tres , Gratia Dei Francorum Comites fefe appellant
in Tabulario Ecclefiae Ambianenfis. Idem Tbeo¬
baldus Comes Palatii, in Charta Henrici Reg. inTa-
bul. Carnot. Comes Blefenfis , & Regni Francorum
Procurator , apud Rogerujp Hovedcnum p. 5 24;
Eee ij
8o7 COM
& in Charta an. i o 76. apud virum dodiflimufii
joann.Mabillonium to. 5 . Vitar. SS. Ord. S. Be-
ncdidi pag. 761. Comes Franci# Palatinus , in Di¬
plomate quod habetur tom. 6. Spicilegii Ache-
riani pag. 449. & in Tabulario Burgulienii fol.
3 7. Francorum Comes , & Comes Franci# vocatur ,
quo podremo titulo donatur Stephanus Comes
Blefenfis & Carnotenfis, cuitanquam primoge¬
nito Palatina dignitas competebat , apud Hugo-
dem Flaviniae, in Chron. ann. 1095. Notkerum
inTranflat. S. Bafoli pag. 1 5 5. & apud Annam
Comnenam lib. 1 1 . Alexiad. pag. 524. cui Ko-
Qpa.yx.lctt; dicitur. Denique Henricus Comes
Campaniae in Charta data in Hierufalem ann.
1 179. pro EcclefiaEbronenfi , Franci# Comes Pa¬
latinus pariter indigitatur. Legitur illa in Adver-
fariis Duchefnianis. Obfervandum etiam ex Me-
iero ann. 863. Comites Flandriae interdum fefe
Comites Franporum Sc Franci# infcripfiffe. Comitis
Palatini titulum Balduino Comiti tribuit Wii-
Jelmus Brito in Philipp.
. Et Balduinus honoris
fjure Palatini clarus, pravifquefuperbns.
Et in Miraculis S. Agililib. 1. cap. 17. apud eru¬
ditum Mabillonium , eadem Palatini Comitis di¬
gnitas Comiti Flandrise adferibitur. Sed vereor
ne his locis Comites Palatini appellentur , quod Pa¬
res Franci# fuerint , quemadmodum Matthaeus
Paris ann. 1 249. ait Epifcopum Noviomenfem
fuiffe Comitem Palatinum , & unum de duodecim Pa¬
ribus Franci# ; vel certe quivis Comites Regum
vaflalli. Chronie. MS.S. Stephani Lemovic. Ann.
1 1 3 7. 5 .Id. Apri!. . . . obiit JVtllelmus Palatinus
Comes Pittavienjts ultimus Dux Aquitanorum. Habe¬
tur in Tabulario S.Florentii veteris Andegavenf.
Charta Gaufridi Comitis Andegav. an. 1 o 6 2 . cu-
jus initium ita concipitur : In nomine Domini, notum
facere volumus. Ego Gaufridus ipjtus gratia non pauci
populi fui Princeps , & Francorum Regis Comes , &c.
Comites Palatinos habuere pariter Reges
Aquitaniae ex Familia Francica , ut colligitur ex
CapitulariLudovici Pii pro Monaderio S. Crucis
Pidavenfis cap. 3 . ut & Burgundiae Reges. Habe¬
tur enim in Tabulario Cluniacenli Charta Chun-
jradi Regis ann. 6. ubi pr #fens fuijfe dicitur Odolri-
cus Comes Palatii.
C omttesPalatini in Anglia quatuor recenfentur
a Cowello lib. 2. tit. 2. §. 7. Lancadrenfis, Du-
nelmenlis , Cedrenfis , & Elienfis. Primus autem
hanc dignitatem obtinuit Cedrenfis , quam W il-
lelmusNothus Hugoni ex forore nepoti conceflit.
Comitatum enim Cedriae ei dedit adeo liberum ad
gladium fuum,Jicutipfe Rex totam tenebat Angliam ad
coronam fuam. Quibus verbis dignitas Palatinatus
innuitur , cujus autoritas Regiae aequiparatur , ut
fupra annotavimus. Cefirenjis Palatini Comitis me¬
minit praeterea Matthaeus Paris an. 1 2 3 6. ubi il-
liusinfignem adeo fuiffe dignitatem fcribit, ut
Regem Ji oberret , de jure potejlatem habeat cohibendi.
VideMatth. Wedmonad. p.3 94. 2. Edit. Sc Mo¬
nadicum Anglic. tom. 2. p. 187. Eamdem pod-
modum dignitatem Lancadrenfi Comitatui ad¬
junxit EdwardusIII. V ide Sarilber. in Policrati-
colib. 6. cap. 16. & Willelmum Stanfford. lib.
2. de Placitis Coronae cap. 27. Ordericus Vitalis
lib. 8. pag. 666. Odonem Bajocenfem Epifco¬
pum, GuillelmiNothi fratrem uterinum , Pala¬
tinum Canti# Confulem fuiffe ait. Praeterea in Sta¬
tuto ann. 3 3. Henrici VIII. cap. 10. mentio oc¬
currit Co\nitatus Palatini de Hexbam , qui fub co
COM 8 o 8
faeculo ad ArchiepifcopumEboracenfem pertine¬
bat. Sed labente jam prius re Ecclefiae , inquit
Spelmannus , Palatinatuum jurifdidio infigniter
diminuta ed ann. 27. Henrici VIII. cap. 24. eo-
rumque jurifdidio fub nomine Regis condituta.
Comitatus vero de Hexbam Statuto ann. 1 4. Eli-
zab. cap. 1 5 . omni Palatinatus privilegio exutus
ed , & in portionem Comitatus F*1 ordium briae
redadus. Palatinatus etiam dignitatem habuere
Epifcopi Dunelmenfis Sc Eliends. De Dunel-
rnenfi Paiatinatu vide Monadicum Anglic. tom.
1. P.47.& Guil. Prynneum m Libertatib. £c-
clefiae Anglic. tom. 3 -pag. 562. 563.
Comes Palatinus Lcretelli. Vide fupra Comet
Comitum.
Comes Palatine s, in Sicilia. Videut fupra.
Comes P alati i Ticinenjts. Hujus mentio fit apud
Joann. VIII. PP. Epid. 140. Sc Petrum Diaco¬
num lib. 4. Chron. Cafm. cap. 1 8.' cujus haec
funt : jfhi# Berta filia Compalans Ticinenjts obtulit
B. Benedicto. Quae vo xCompalatii , eadem ed ac
Cottfpalatii , de quafuo loco, id ed. Comitis Pala -
tii Ticinenjts , feu Regiae Regum Longobardorum,
atque etiam Italiae i qua quidem dignitate fundi
videntur Comites Palatini Lumelli, quod ed cadrum
indidriduPapienfi , ut obfervatum a nobis in
Differt. 1 4. ad Joinvillam. Papias : Lomellum , ca -
Jlrum maximum in Liguria. Laumellum vocat Am¬
mianus lib. 1 5 . Itiner. 1 . Anton. T abula Peutin-
geri, Scc. Manfredus Comitivam Palatii in Italia
fub Widone Imper. ann. 892. obtinebat, ut ex
Diplomate colligitur , quodhabetur apudUghel-
lum tom. 2. pag. 120. Horum Comitum dir-
pem arceffit vetus Chronicon laudatum ab eodem
Ughello tom. 5. pag. 1555. a Cadoto Comite
deLomello , qui uxorem duxerat Alaxiam filiam
Pipini Regis , fororem Caroli Magni ; fed haec
admodum incerta funt. Memoratur Sigefridus fa-
cri Palatii Comes , in Chartis aliquot Ludovici
Imp. ann. 9 o 1 . & Berengarii Regis ann. 9 o 3 . in
Hid. Pergamenfi tom. 3. pag. 404. 406. 409.
Vide Chronicon Novalicenfe pag. 639. & Ughel-
lum tom. 4. pag. 602.604. tom. 5 . pag. 1 i 7 5 .
Comes Palatinus in T 'ufeia. Vide U gheilum
tom. 3 . Ital. facr. pag. 818.821. 824. •
Comites Palatii habuere etiam Beneventani ,
in Italia Principes , ut colligitur ex Diplomate
Pandolphi Sc Landulphi Principum quod exdas
in Chronico S. Sophiae Benevent. pag, 661.
Comitem Palatii nefeio quem Hamedeum
Adalberonis I. Epifcopi Metenfis Diplomatibus
anni 942. fubfcripfiffe inter Comites alios ac
proceres , obfervoapudMeuriffium pag. 307 . &
309. qui quidem in Lotharingia hac dignitate
donatus fortean fuit ab Ottone Imp. podquam
hanc fubjugavit , uti narrat Hermannus Contra-
dus ad ann. 939.
Comites Palatii habuere denique Gothici
Hifpaniae Reges , quos inter in Ranimiro I. Rege,
aera 880. recenfetSebadianusSalmaticenfis Epi-
fcop. vetus Scriptor, Nepotianum , Aldretum , &
Piniolum , qui fubinde in ipfum Regem infurgen-
tes Regiam dignitatem ufurpare annixi funt :
unde magnam ejufmodi Comitum in Hifpania
audoritatem fuiffe , licet conjicere.
Comites Palatii Lateranensis, quiolim
fuerint , quaeve eorum dignitas Sc praerogativa ,
docemur ex Formula concedionis idius dignita¬
tis Cadrucio Duci Lucano ab Imp. Luaovico
IV . fadse ann* X328. quam defcripfit Goldadus
8op COM
tom. i. Conflit. Ilnp. pag. 3 29. qua ex affenfu
procerum eidem Caflrucio, &fuccefforibusma-
fculis Comitatum facri Palatii Lateranenfis,quem
ftdfifcum & facrum Romanum Imperium j ullis
& legitimis caufis devolutum & applicatum pro¬
nuntiat, concedit, cum omnibus honoribus & pri¬
vilegiis eidem dignitati adnexis. Quorum quidem
privilegiorum praerogativam hifce verbis exequi-
tur : Declar antes (fi nunc per hoc nofira Serenitatis
indultum tibi & pradittis fuccefforibus tuis expraditta
Comitatus dignitate competere jus affi flendi perpetuo be-
ncdittioni, facra unttioni , (fi coronationi fuccefforum
nofirorum Principum Romanorum , (fi omnibus , (fi fin-
gulis ipfius coronationis folennitatibus : (fi pracipue fo¬
dandi & deducendi ipfos Romanos Principes tempore
Coronationis facienda de eis , ad f aeram unttionem de
ipfis faciendam , & eofdem Romanos Imperatores fuc-
cejfores nofiros tenendi & juvandi in ipfa facra unitione
& actu ipfius , & eadem unitione perfeila , eos redu¬
cendi & fodandi ad altare (fi thalamum , prout (fi quo¬
ties Principes expediunt redire. Item jus levandi & te¬
nendi imperiale diadema , de tiojlro & fuccefforum no¬
firorum Romanorum Principum capite , tempore quo
Imperialis coronationis folennia celebrantur , & etiam
quocumque alio tempore , quoties publice ipfum diadema
expedierit elevare dc capite nofiro,& fuccefforum nofiro¬
rum Romanorum Principum reponi. Aliae iflius digni¬
tatis praerogativae <5c jura pluribus recenfenturin
Charta MS. Caroli IV. Imp. pro Amizino de Bo-
zullis , legum dodore & Milite , & Joanne de Bo-
zullis,Cataneis, Papienfibus civibus, quam ex ve¬
teri Regeflo Camerae Comput. Parif. eruimus :
De certa noftra fcientia & Imperialis plenitudine po-
tefiatis facri Later anenfis Palatii Comites facimus ,
erigimus , nobilitamus , attollimus , & gratiofius infi-
gnimus , decernentes & hoc Imperiali ftatuentes edilto ,
quod vos (fi liberi ac defeendentes vefiri profati ac ve -
ffirum quilibet ex nunc in antea omnibus privilegiis , ju¬
ribus , immunitatibus , honoribus , confuetudinibiis &
libertatibus frui debeatis & gaudere , quibus c at eri La¬
ter anenfis Palatii , feu cujufque gradus hactenus Co¬
mites fruiti funt , feu quomodolibet poterunt. Jfihiodque
vos & liberi defeendentes vefiri & vefirum quilibet
poffitis (fi valeatis per totum Romanum Imperium fa¬
cere & creare Notarios publicos , feu Tabelliones &
fjudices ordinarios ... de prodictis per pennam (fi ca¬
lamarium inveftire. . . . Concedimus & ancloritate pro-
fentium plenam damus & omnimodam poteflatem (fi om¬
nes & fingulos (fi fingulas fpurios & fpurias, bafiar-
dos & bafiardas , manderes (fi nothos (fi nothas ....
feu defeftum natalium patientes , illufirium Princi¬
pum, fpettabilium Comitum (fi nobilium Baronum na¬
tis duntax at exceptis , auttoritateveflra . . . legitimare
valeatis, ...ad honorem (fi a5lus legitimos , atque ju¬
va ac fucceffiones paternarum hareditatum & aliorum
bonorum ,fine prajudicio tamen legitimorum filiorum ,
ita tamen ut ipfi ficut alii legitmi aqualem hujufmodi
•hareditatum obtineant & bonorum portionem , &c. an.
1730. Comites Later anenfss memorat Leo Ofl.
lib. 2 . c. 1 o 1 . At unde Palatio Romano Laterani
nomen inditum , pluribus obfervat Baronius an.
3 iz« n.8 3. 8 4. Vide Falconem Benevent.p.3 03 .
Habuiffe fummos Pontifices fuos Comites Pa¬
latinos videtur erui ex Bulla Johannis XIX. PP.
quam defcripfit Ughellus tom. 1 . pag. 115* cu¬
jus frater Albericus Comes Palatii interefl Judicato
quod ipfemet Pontifex protulit in Ecclefia S.
Silveftri infra Palatium Lateranenfe.
Comes Palatii. GlofTae MSS. Nomenculator ,Co»
mes Palatii. Vide Nomenculator.
COM 810
Comitis Palatini &Palatii titulus tribui¬
tur Ebroino Majori-domus , inVita S. Draufit
Epifcopi Sueflion. num. 14. & apud Philippum
Mouskes , loco laudato in Differt. 14. ad Joinvil-
lam. V ide Major domus.
Comites Palatinos, Franciae Pares Epifcopos
Noviomenfem , & Belvacenfem , Matthaeus Paris
an. 12 57. p. 6 3 4. vocat, uti lupra obfervatum.
Conspalatius, Comes Palatii , in Charta He-
riberti Comitis Viromanduorum & Tricalfiuni
apud Camufatum pag. 8 5 ; Fulco , qui Palatii
Comitem Carolo Calvd imperante egerat , ut au¬
dior efl Flodoardus lib. 3 . Hifl. Rem. cap. 2 6. di¬
citur fuiff e ejufdem Imperatoris Confpalaiius. Noti¬
tia anni 896. quae exflat in Tabulario Arrema-
renfiapud Duchefnium in Probat. Hifl. Vergiac.
fubfcribitur ab Elduino Comite (fi Confpalatio •
Apud Petrum Diacon, lib. 4. Chron. Cafin. cap.
18. fit mentio Berta filia Compalatii Ticinenfis , ubi
malim Confpalatii : efl autem; ni fallor, Comes
ifie Palatii Ticinenfis , Comes Lomelli , de quo plu¬
ribus egimus ad Joinvillam. Scriptor MS. de IA
Mappemonde cap. 14.
Si manda fon fi l Loeys ,
Et les Baron de lor pays ,
Evefques , Dus , (fi fifuens Palais i
Le Roman de Garin :
Et dit li mes , Merveilles ai 01 ,
JOuant Cuens Pales Roy de France aatifi
De tornoier , & il lifaut einfi.
AliusPoeta MS.
Gadifer Vengendrali Gentil Cuens Palais.
Theobaldus NavarraeRex in Tabui. Campaniae
Thuano , de Champagne & de Brie Cuens Palais
inferibitur.
Comes P arochialis, apud Hungaros dicitur
proprius regionis cujufque Praefedus, qui a Rege
cum confilio Praelatorum & Baronum ex illis de
eodem Comitatu eligitur. Illius Vicarius efl Vice -
comes , qui eligitur a Comite ex potioribusNobi-
libus , & fjudex Nobilium dicitur : qui ambo judi¬
care & promulgare fedes feu aflifias in fuo Comi¬
tatu poffunt. Vide Decretum Andreae Regis an«
1 2 2 2. §. 6.
Comites Patrimonii, qvodprivatum Impera¬
torum dicitur in leg. 8. Cod. Th. de Jure fifei. Iri
Codice Juflin. efl titulus de Comite facri Patrimo¬
nii. Habuerunt etiam Gothi Comites Patrimonii
feu Patrimoniorum , qui patrimonium Regis &
menfam procurabant. Epitaphium Senarii , qui
hoc munere fundus efl fub Theoderico Rege,
apudPithoeum 1. 4. Poem. veterum :
Aulica quippe Comes rexi Patrimonia clarus.
Hujus dignitatis apud Gothos non femel mentio
efl apud Senatorem 1. 1. Epifl. 16. 1. f.Epift. 7.
18. 19. 20. & lib. 6. Epifl. 9. ubi formulam Co¬
mitiva Patrimonii exhibet; inConcilio Caefaraug.
II. aerae 630. Toletano IX. XIII. & XVI. apud
Ennodium 1. 4. Ep.7. inLegeWifigoth. 1. i2.tit,
1 .§« 2. & in Charta Cindafuinthi Regis aerae 684.
apud Anton. deTepe zain Chr. Ord. S.Bened. to.2.
Comes per utramque Germani am , apud
Ammianum lib. 27.
Comes Perpetuus, apud Hungaros dicitur ,
cum dignitate natus , qui folius Regis judicio ni¬
titur. Sambucus.
Comes Pilosus, apud Alemannos , idem qui
Silvefter , de quo infra. GlofT. Grsec. Lat. ,
Hirfutus, pilofus. Willel. Brito 1. 10. Philipp. ubi
de praelio Bovinenfiv. 407;
B 1 1 COM COM 812
Et Comitem , quem Theutonici dixere Filofunu
Chronicon Flandriae cap. 1 5 • de eodem Comite i
Et un Comte d' Alem digne qtPcn appelloit le Comte
Pelu. Quo loco Sau vagius contra MSS. fidem re-
ftituit ex Meiero , Le Comte Palatin du Rbin , ut &
cap. z 1 . ubi inter Ele&ores leculares Imperato¬
rum primus poilEcclehafticos Le Pelii da Rhin re-
cenfetur , quem Comitem Palatinum Rheni effe
-confiat. Gafpar Barthius ad hunc locum Will.
Britonis : Raugr ajfen , non Rauchgr ajfen intelligimus ,
afperarum regionum Dominum , non ipfuni hirfutum ,
aut pilis objitum.
Comes Portus Rom£, Qui navibus onerariis,
feu vitfium & annonam in U rbem ex mari per T i-
beris alveos invehentibus praefectus erat , ne quid
iis & mercatoribus detrimenti accideret. Exftat
apud Senatorem 1. 7. Epift. 9. formula illius di¬
gnitatis, quae erat fub difpofitione Praefedli Ur¬
bis , ut efi in Notit. Imp. c. 4. & 9. Vide cum-
dem Senator. 1. z. Epift. iz.
Comes Praesenti, Ko/hoc tt^uio-sv t« , apudTheo-
phanem p. 141. Qui militibus in Prafenti praeerat.
Vide Prafens.
Comes ProvxncijEj Idemaue Rector Provincia,
Qui provinciae. Comitiva primi ordinis decora¬
tus , praeefi. Hujus dignitatis formula exfiat apud
Senatorem Iib. 7. Epift. 1. ex qua colligitur di¬
gnitatem fuiffie etiam militarem : Tua tamen digni¬
tas d terroribus ornatur , quagladio bellico rebus etiam
pacatis accingitur ; praeterea j us habuiffie vitae &
necis, fundtumque officio Judicis. Habetur ti¬
tulus in Cod. Theod. & Juftin. de Comitibus qui
Provincias regunt. Provinciarum Comites, in Lege
Wifigothi 1. g.tit. i.§. 9. Plures ejufmodi pro¬
vinciarum Comites recenfet Notitia Imperii 1. z.
cap. 70. & feq. Comitem Africae, Tingitanae,
Britanniae , Italiae , Argentoratenfem , Hiipania-
rum , &c. quos Comitiva rei militaris etiam fun-
£tos confiat. Joannes Sarilber. Epift. 2 6 3 . de Co¬
mitibus : Et quidem qui hoc officii gerunt in Palatio
juris auftoritate , Palatini funt : qui in provinciis ,
Provinciales.
Comes Provincialis, Qui & Lanclgr ajfen Ger-
manis , Landgr avius , Judex feu Comes territorii
mediterranei , ad difcrimenMarchionum. Domi¬
nus Provincialis , in Speculo Saxon. 1. 1 » art. 58.
2. Praefertim vero & per excellentiam ita nun¬
cupatur apud Scriptores Landgravius Thuringiae.
ArnoldusLubec. n. 2. cap. 3 5. Cui occurrit Ludo¬
vicus Comes Provincialis , &c. Ita & lib. 3. cap. 9.
In Privilegiis Ecclefiae Hamburg. Diplomata Fri-
derici Imp. fubfcribit idem Ludovicus Comes, non
femel , pag. 182. 184. 185. Quin & ipfi Heffi ,
Provinciales dicuntur in Libro Miracul. S. Ludgeri
Epifc. Mimigard. n. 3.apudBollandum : Provin¬
ciales , qui Hafft dicuntur. Anonymus in Fragm.
Hift. poft Albertum Argentin. an. 1 2 3 8. Herni¬
cus Comes provincialis AI fatim, &c. qui Landgravius
Alfatia. Landgravius de Wincenbourg , apud Alber¬
tum Stadenfem an. 1 1 1 z. Landgravius de Kircb-
berg, apud continuatorem Lamberti SchafFnab.
an. 1 3 04. &c. Ludovicus Comes provincialis de Ife-
nac , apud Joan. Mauritium Gudenum 1. 1 . Hift.
Erfurtenfis n. 1 o.
Memorantur autem in Germania varii Landgra-
vii qui Principum titulo gaudent: Alfatia, Tbu-
ringia , Haffia, Leuchenbergia, & Lranconia: alii qui
non funt Principes , fed in Comitum dignitate :
fcilicet Barenjis , in der Baar , Brifgovia ; B urgendi#
feu Burgundii, Helvetie# , rn B urgendum ; IOetgovia ,
feu Klccbovu ; Nellenburgi; Sifgovia ; Stefnmgcnjis ;
Suntgcvia ; Sufenberga , Tullingia , vel St ne lingi & ;
Turgovia; & JValgovia . Vide Metropolim Salilbur-
genfem to. z. pag. 5 ; 5 • .
Comes Orientis, lub cujus diipoiitione erant
Orientis provinciae , quas Marcellinus 1. 14. <Sc
Notitia Imperii 1. 1. cap. 1 . recenfent , utau&or
efi Zozimuslib. 5. unde hanc dignitatem (XilloVA
«P^jV vocat Libanius. Magno de Notis : COM.
OR. Comes Orientis. Hujus dignitatis non femel
meminit idem Ammianus, N otitia Imperii lib. 1 .
cap. 1 o 5 . S. Ambrofius Epift. 1 7. &c.
Comes et Rationalis Summarum .#}gypti,.
fub difpofitione Comitis facrarum largitionum x
in Notitia Imperii 1. 1. cap. 74. Vid z Summa.
Comes Regalis. Odo Foffatenfis in Vita Bur-
chardi Corbclienfis Comitis : Dedit Hitgo Rex fibi
fideli Militi cafirum Milidunum , . . . Comitatumque
Parijiaca urbis , taliter que Comes regalis efficitur , id
efi , Comes clientelae jure Regi obnoxius.
Comes Rei Castrensis, apud Ammianum
1. 3 o. Poft dignitatem Protectoris atque Tribum , Co¬
mes pr afuit Rei Caftrenji per Africam : unde furtorum
fufpicione contactus , digreffufqiie , multo pofte a pari
peteftate Britannicum rexit exercitum.
Comites Rei Militaris, Qui ad provincias
defendendas milite credito deftinabantur, ut eft in i. 3 .
Cod. Theod. de Comitib. rei milit. Comes Mili¬
taris , in Notit. Imperii 1. i.cap. 141. Videja-
cobuui Gotofred. ad C. Th. d. tit.
Comes Rerum N i tenti um. Magno deNotis:
c. 9. C.R. N. Comes Rerum Nitentium. Vide Tri¬
bunus Rerum Nitentium .
Comes Riparum et Alvei, fub difpofitione
Praefedli urbis Romae, in Notitia Imperii lib. 2.
cap. 4. cui cura incumbebat aquarum & alvei
Tiberis , <Sc ut illius navigatio non impediretur.
Is primum didlus Curator Alvei & RtparumTiberis
& cloacarum urbis , ut eft in veteri Infcriptione :
quam dignitatem Auguftum adinveniffe audlot
eft Suetonius cap. 43.
Comes Rerum Privatarum, Qui praeerat
aerario, quod privatis Principis ufibus erat dica¬
tum , cum aliud effiet aerarium , quod Largitio¬
num appellatione donabant , quod nempe publi¬
cis neceffitatibus addidtum erat , cui qui praeerat ,
Comes facrarum largitionum didlus eft. Illius digni¬
tatis formulam habet Senator , 1. 6. Epift. 8. Va¬
rie autem indigitatur , nam etiam interdum
Comes Rei Privatze nuncupatur, ut apud
Magnonem de Notis, Ammianum 1. 22. & in
leg. 2 7. Cod.Th. dePetitionib. Vetus Infcriptio;
Privata Comes atque rei provectus in altum ,
S aerarum meruit fumer e jura Comes.
Comes Privatarum, ablolute in 1. i 10. eod.
Cod. deDecurion. apud Senatorem loco laudato,
& Gregorium Magnum 1. 1 1 . Epift. 2 6 . ubi per¬
peram Comes Privatorum editum eft. Comes Priva¬
tarum largitionum , in 1. ult. eodem Cod. de In- •
corpor. & in Notitia Imp. 1. 2. cap. 4. Paulinus
in Eucharift. ,
.... Privata Comitivam largitionis
Dans mihi.
De hac dignitate paffim Codex Th. Notitia Im¬
perii , & Scriptores , praeter neotericos , Cuja-
cium , Pancirolum, Jacobum Gotofredum , Hen-
ricum Valefium, &c.
Comes Sacrarum Remunerationum, in veteri In¬
fcriptione, 449. 7. Petronius Maximus Sacrarum
Rcmuner at ionumper trienmumComfs fuiffe dicitur fid
8 1 3 COM
eft , facrarum largitionum : itaenitn appellatur in
1. 2o. Cod Theod. de Palat &1. 2. de Commeatu.
Vide Senatorem lib. 5. Epift. 27. Idem nude Co¬
mes Surarum dicitur in Gcftis Conftantini Mag*
unde emendandus videtur Ordericus Vitalis lib.
2. pag. 43 7. Publius Torque anus Sacrorum Comes
multitudini Cbriftianorum invidit : legendum enim
facrarum : tametfi nefcio an fub Trajano id nomi¬
nis fteterit.
Comites Sagittarii Armeni, Una e 6. Ve¬
xillationibus Palatinis , quae erant fub difpofitio-
neV. I. Magillri militum Praefentalis , in Notitia
Imperii 1. 1. c. 40. Comitum S agittar iorum memi¬
nit Marcellinus 1. 1 8 .
Comites Sagittarii Minores, Una e 5.
Vexillationibus Palatinis, quae erant fub difpo-
litioneV. I. Magillri Militum Praefentalis, inNo-
tit. Imp. 1. 1 . c. 3 1 .
Comes Scanciarum, quo titulo fubfcribunt
nonnulli Proceres in Concilio Toletano VIII. &
XIII. intersim illuftres officii Palatini, & in Char¬
ta Cindafuinthi Regis apud Anton. de Tepez. in
Chronico Ord. S. Benedidti tom. 2. Eofdem elfe
par eft credere cum iis, quos alii Scancioncs ap¬
pellarunt, noftri Efchanpons, qui a poculis Re¬
gum funt: hodie enim vulgari Hifpanorum lin¬
gua Efcanciar , eft poculum porrigere.
Comes Scholarum, Qui Scholis Palatinis , puta
Scholis Scutariorum , Gentilium , &c. de quibus
Notitia Imperii , praeerant. De his Comitibus eft
titulus in Cod. Theod. & Juftin. de Comitibus &
Tribunis Scholarum , ubi multa luo more congefiit
Jacobus Gotofredus. Licinius Comes SchoU, in
Suggeftione Germani Epifcopi to. 1 . Epift. Rom.
Pont, in Hormifda. «r^oXwi' apud Theo ¬
phanem pag. 1 1 8.
Comites Seniores, Una ex 6. Vexillationibus
Palatinis fub difpofitione Magillri militum in
Praefenti. Notitia Imp. 1. 1. c. 40.I. 2. c. 27.
Comes Siliquaticorum, apud Senatorem
1. 2. Epift. 12. Qui ponderibus & menfuris prae¬
erat, & ne in iis fraus admitteretur, invigilabat.
Vide Siliquaticum.
Comes Silvester, in Chronico Auguftenfi an.
1247. & in Chronico Moguntino ann. 1251.
qui vulgo le Comte Sauvage du Rhin. Chartam
Emichonis Comitis Seynenfis ann. 1273. fub-
jfcribit Emicho Comes Silvefter , apud Freherum
in Orig. Palat, part. 2. pag. 28. apud Serrarium
in Rebus Moguntinis pag. 850. Hugo Comes Sil-
veftris & Rheni, an. 1 3 1 1 . [Comes Silvefter de Duna ,
inVita Balduini Lutzenburg. Arch. Trevir. lib.
3. cap. 8. ] Comes Tranjftlveftris , apud Albertum
Argentin. pag. 1 1 2. Vide Comes Hirfutus , Comes
Pilofus.
Comes Solenniorum, apud Ammianum l.i 5.
pag. 3 5 . ubi vir do&us Somnorum reftituit.
Comes Spart hariorum, Dignitas Palatina in
aulaRegum Gothicorum Hifpaniae , cujus men¬
tio in fubfcriptionibus Concilii Toletani VIII.
in Charta Cindafuinthi Regis aerae 6 8 4. apud An¬
ton. de Tepet, in Chron. Ord. S. Benedicli to. 2.
& apud Rodericum T oletanum 1. 3 . de Reb. Hi-
fpan. cap. 19. Comes Spartharius , in Concilio To-
let. XIII. qui fcilicet militibus circa Principem
excubantibus praeerat. Vide Spartharius.
Comes Stabuli, Comestabilis , Cone-
st ab ilis, &c. Qui Regii ftabuli , <Sc equorum
Principis curam gerebat: Tribunus ftabuli , in lege
un. Cod. Th. de Comitib. & Trib. &apud Am-
COM 8 1 4
mfantim 1. 14. 23. 3 o . Tribunus C&farU Stahill
1. 20. Comes Stabuli, in leg. 3 . Cod. Theod. de
Equor. conlat. & 1. 2 9. de Annona & tribut. Pro-
COp. 1. 1 . Gothicorum cap. 7* KcvyavT/aveV juSv , ci;
twv tZxmXiKW i7r7rox.cfj.uv Hpxiv , elg IXXvp/y? In
veteri Infcript. Stilicho Comes Domefticorum &
Staouli facri dicitur. Vita S. LuciniiEpifc. Ande-
gavenf. n. 7. Comitem fui Stabuli , & omnium equo¬
rum , eorumque cuftodem conftituit. Aimoinus 1. 3.
Hift. Franc. cap. 7 1 . Regalium Pr&pofitus equorum ,
quem vulgo Comiftabilem vocant. Dignitatem ipfam
Comitatum Stabulorum appellat Gregor. Turoncnf.
1. 5. Hift. cap. 48. Regino an. 807. Rurchardum
Comitem Stabuli fui , quem corrupte Conftabuluni ap¬
pellamus. Videeumdem Gregorium Turon. lib.
5 . cap. 40. lib. 9. cap. 3 8 - 1. 10. cap. 6. Gefta
Regum Francorum cap. 26. <5c Hincmarum de
Ordine Palatii cap. 22. tS o-rdC as apud
Anonymum Combcfifianum in Porphyrogenito
num. 1 . 1 6. ]
Habuerunt Gothorum in Hifpania Reges fuos
Stabuli Comites, utliquct ex Concilio Tolet. XIII.
in quo fubfcribit Guifclamandus Comes Stabuli.
Petrus Pantinus oblervat apudCaftellae Reges
Comitum Stabuli dignitatem efle perinfignem ,
fine adminiftratione tamen, ac titulo tenus. V ide
Blancam in Comment. Rerum Aragon. p. 785.
At quae primum in Equorum curaverfabatur
dignitas, militaris poftmodum fada eft : ita ut
Comites Stabuli copiarum Duces praecipui fuerint.
Marbodus in VitaS. Licinii Epifcopi Andegaven-
fis num. 5 . Fabium eft ut 'a Rege flagitantibus cunftis
Tribunus militum crearetur, qui nunc more noftro Comes
Stabuli nuncupatur. Bene ille, more noftro ; nam lon¬
ge fecus dignitatis iftius munus deferibitur, qua
donatum S. Licinium aiunt, in vetuftiori Vita
ejufdem Sandli : locum fupra defcripfimus. Certe
Comitibus Stabuli apudnoftroscopiarum & exer¬
cituum ducatum commiftum interdum fuifle do¬
cent Fredegarius c. 2. Poeta Saxonicus an. 782.
& Annales Francor. ann. 807. Leges Edwardi
Confelf. leu Additamenta ad eafdem cap. 3 5 . de
Heterochiis Anglicis : Latine vero dicebantur ducto¬
res exercitus , apud Gallos Capit ui ares Conftabularii
vel Marefcalli exercitus. Comftabilem Boemundi
Principis Antiocheni copiarum non modo du¬
cem , fed & figniferum facit Petrus T udebodus
lib. 3 . Hift. Hierofol. ftatim initio. In Monaftico
Anglicano tom. 1 . refertur Hugonem Comitem
Ceftrise , Nigellum quemdam fecifle AJarefcallum
& Conftabularium fuum , ita ut quando cumque dittus
Hugo Comes exercitum moveret verfus IValham, dittus
Nigellus & haredes fui in eundo pracederent , & in re¬
deundo cum exercitu, ultimi remanerent. Matthaeus
Weftmonaft. ann. 1254. Coram Comite Herefot-
dienji, qui fecundum antiquum jus , Conflabularius ejfe
dignofettur regii exercitus.
Ex quibus Scriptoribus colligiturnon omnino
verum, fub Philippo Augufto demum datum Co¬
mitibus Stabuli copiarum ducatum , poftextin-
£lam Senefc aliorum dignitatem, quod polt Stepha-
num Pafchafium vult Duchefnius lib. 3. Hift.
Monmorenciacae cap. 1. pag. 112. tametfi non
diffitear Senefcallos non modo apud Reges no-
ftros, fed etiam apud alios exercitus duxifle, ac
vexilla praetulHTe.
Jura vero , privilegia , ac praerogativae iftius di¬
gnitatis habentur in veteri Rotulo Camerae Com¬
putor. Parif. quae hoc loco inferere haud abfur-
dum forte fuerit, etfi Chartae iftius meminerit
8 1 5 COM
Tillius : Le Conneftable de France a tel droit pour le
fait des G turres- Premier ement , le Conneftable eft par
de (Jus tous autres , qui font en iOft , excepte la perf onne
le Roy , feily eft, foient Dux , Barons , Comtes , C/>e-
valicrs , Efcuyers , fodoier stant de cheval , comme de
pie, de quelque eft at qii iis foient & doivent obeir a luy.
2. Item , les Marefchaux de lOft font dejfous luy , &
ont leur office diftintte de recevoir les Gens d’’ armes ,
Dux , Comtes , Barons , Cbevaliers , Efcuyers , &
Icurs compagnons ; & ne paeent, ne ne doivent chevau-
cher , ne crdonner bataille , fe neft par le Conneftable ,
ne faire bans , ne proclamations en COft fans 1’ajfen-
tement du Royou du Conneftable. 3 . Itemle Connefta¬
ble doit ordonner toutes les batailles, les chevauchees ,
& toutes les cftablies. 4. Item , toutesfois que iOft fe
remue de place en autre , le Conneftable prent & livre
toutes les places de fon droit au Roy , & aux autres de
VOft ,felon leur eftat. 5 . Itemle Conneftable doit aller
en l’Oft devant les batailles , tantoft aprez. le Maiftre
des Arbaleftriers , & doivent eftre les Marefchaux en
fa bataille. 6. Item le Roy s’il eft en l’Oft ne doit che-
vauther , ne les autres batailles ne doivent chevau-
cher, fors par lordonnance & le confeil du Conneftable.
7. Item , le Conneftable a la cure de envoier meffages
& efpies pour le fait de fOft , par tout ou il voit qu ii
appartient a faire , & defcouvreurs , & autres chevau-
thies , quant il voit que meftier en eft. 8. Item le Con¬
neftable a de tousccux qui font retenus d gages le Roy
une journee pour fon droit , desque iis font retenus , &
desque iis prennent le premier paiement , puetle Con¬
neftable recevoir fon droit fe il li plaift. 9. Item , de
ceux qui ne prennent gages du Roy , mes ont aucunjer-
tain falaire , ou reftitution d’ argent , ou d' autre chofe ,
puifque I en cbevaucbe d Banniere defploiee, le Conne¬
ftable doit avoir fon droit pour le fervice dejfus dit ,fur
ceuls qui prennent gaiges , defpens , falaires , ou refti¬
tution , Ji comme dejfus eft dit. 1 o. Item , le Connefta¬
ble prant devers les Treforiers de la guerre fes droitu-
res de tous ceuls qui comptent pardevers luy. C’eft ajfa-
voir une journee autant comme il comptent par jour ,
quelle fomme que ce foit. 1 1. Irem , le Conneftable
prant une journee de fodoiers de cheval & de pie qui
font devers la retenue du Meftre & du Clere des Ar¬
baleftriers , & le Meftre & le Clere des Arbaleftriers
en prennent un autre. Et ainfi il eft accouftume des tous-
jours du temps pafje. Ifta jura Conftabularii Fr ancta
fuerunt extratta de quodam Regiftro antiquo Camera
Computorum D. Regis cooperto corio viridi , in quo funt
1 1 ic. xxxvi . folia virtute Litterarum Regis deman¬
dato in ditto Regiftro futarumfol. ix.n. m. & de
pracepto Dominorum die xxvi 1 l.Nov.ccc. m 1".
michi facto. Signat. Radulphi.
Praeallatis haec etiam lubet addere ex MSS. Pei-
refeianis deferiptai Philippe par laGrace de D. Roy
de France , S^avoir f ai fons a tous prefens & d venir.
Jftue fur ce que notre tres-cher & feal Coufin Raoul
Comte de Eu, Conneftable de France , difoit &main-
tenoit que ceux de noftre lignage , & les Princes &
Prelats , & Barons dehors de notre Royaume, & tou¬
tes manieres degens de cheval & de pie de quelque con-
dition quils foient , qui prengnent gages ou argent fur
Nous , luy doibventtelles droitures , comme fes prede-
cejeurs oudit Office ont auccouftume , d prendre fur les
foldoiers qui prengnent gages , ou argent fur Nous, &
que de ce nui ne prengne gage ou argent fur Nous , ne
s en puet , ou doit exempter : aucun de noftre lignage &
autres maintenant le contraire , Nous voulons fur ce fa-
Voir la verite , nous en fommes informez, par cetix qui
miex en pevent & doibvent ( avoir la verite. Et aucuns
-ir ouvtnt que noftre dit Coufin & fes predecejfeurs oudit
COM 8 1 6
Office , doivent prendre & avoir droit ure de toute ma¬
nter e degens d’ armes & de pie qui pr enotent gages fur
Nous , ou fomme d’ argent , pour nous fervir d certain
nombre de gens d? armes foient avec ceux de noftre li¬
gnage , ou autre de noftre Royaume , & de hors , de
quelconque eftat & condition quils foient , qui fervent
es hofts de Nous , ou de nos gens pour Nous , excepter,
toutevoies les perfonnes de noftre lignage , ceux de leurs
boftieux , lefquiex il maintiennent de eous & de fr ais ,
& qui ne prennent nus gages , ou fommes d' argent ,
comme dit eft, & tous ceux qui nous fervent au leur fans
prendre gages fur Nous , ou fomme d’ argent en la ma¬
riter e dejfufdite , & excepter, les foudoiers de la Mer f
efquiez. noftredit Coufin na nui droit. Et ce declarons
nous par ces Prefentes au proffit de noftredit Coufin &
de fes Succejfeurs , & voulons quii puijfe demander ,
prendre, lever , & avoir dorefnavant leurfdites droitu¬
res a la manter e dejfus clite fans nui empefehement , le-
quel empefehement Nous pour le temps d venir mettons
du toutd neant , faouf toutefois noftre droit en autres
chofes , & en toutes Vautruy. Et donnons en mande -
tnent par ces mefmes Lettres d tous ceux d qui il puet i
& pourra appartenir , que des droitures devant dites d,
tousjoursmais laijfent jouir paifiblement noftredit Cou¬
fin & fes fuccejjeurs oudit Office , & les baillent & de-
livrent d noftredit Coufin & d fes fuccejjeurs Connefta-
bles de France fans nulle difficulte , & fans autre man -
dement attendre de Nous , ou de nos fuccejjeurs Roys
de France. Et pour ce que les chofes deffuflues f jient
fermes & ftables d tousjours , nous avons fait mettre
noftre fcel d ces prefentes Lettres. Donne d fainte Le*
vine , l' an degrace 1 340.0« mois de Febvrier.
(pT Plura his videre potes apud R. Patrem Anfel-
mum inHiltoria Genealogica Comitum Stabuli
Franciae ; ex qua placet hic contexere feriem ho-
rumce illud. Officiariorum, qui floruerunt impe-#
rantibus tertiae flirpis Regibus.
Albericus an. 1060.
Baldricus an. 1067.
Adelelmus an. 1071. Sc 1072.
Adamus an. 1079.
Theobaldus Monmorenciacus an. 1 o 8 3 •
1084. & 1086.
Gascius vel Gasto de Calvo - monte ann.
1107.
Hugode Calvo-m onte an. mi. ad an. 1138-
MatthjEUs MoNMORENciACUsab ann.
1139. ad an. 1169.
Simon NealphjE Castelli Dominus
renuntiatur Stabuli Comes in fuo Epitaphio,
quod legitur in Ecclefla V allium Sernaii; fed nul¬
lam novimus chartam ab eo fubfcriptam. Flore¬
bat an. 1150.
Radulfus Comes Claromontenfis in agro
Bellovacenfi obiit an. 1 1 9 1 .
Drogo de Mello ad an. 1218.
Matth^us Monmorenciacus, fecun¬
dus nomine & cognomento Magnus, vita fundus
ed ann. 1230.
Amalricus Montis-fortis Comes Babylone,
quo captivus abdudus fuerat 3 rediens morte prae¬
ventus edan. 1241.
Humbertus Bellijoci Dominus, occidit an¬
te ann. 1251.
Ifi gidius cognomento Fufcus , ( Le Brun )
vixit faltem ad an. 1272.
Humbertus de Bellojoco mortem op¬
petiit ann. 1285.
Radufu s IL Comes Claromontenfij necatus
ed in proelio Corteriaco an. 1 3 o 2.
Galcherius.
I
8 1 7 COM
' G alch erius Caflellionis ad Matronam Do¬
minus de vita migravit an. 1329.
Raduleus Brienn ensis Augae Comes
interiit an. 1 3 44.
Raduleus alter Brienn en s i s Sc Augae
Comes perfidiae infimulatus capite plexus efl
an. 1350.
Carolus de Castei.la cognomento FFi-
fpanus , Comes Engolifinenlis trucidatus efl ann.
1354. Q
J acobus Borbonius Marchiae Comes Con-
neftabularii dignitatem depofuit an. 13 5<5.obiit-
que mortem an. 1361.
Galth erius Brienn ens is Comes &
Dux Athenicnfis creatus eod. an. interiit in prae¬
lio Pi&avienfi.
Robertus Fif.nnensis Dominus , cogno¬
mento Morcan , Conneflabulatu abdicavit poli
annum 1368.
Bertrandus GuESCUNDsab an. 13 70.
ad annum 1380. quo neci occubuit.
Oliverius Clissoniensis Dominus ab¬
dicare coadus efl an. 1392. Vixit ad an. i 40 7.
Philippus Artesiu s Augae Comes mor¬
tuus efl an. 1397.
Ludovicus S ancerren s 1 s naturae fatis-
fccit an. 1402.
Carolus Lebreti-vici Dominus atque ab eo
vicodidus Lclretus , ann. 1415. interemtus in
proelio Azencurtienfi.
Valerannus Luxemburgensis fadio-
ne Ducis Burgundice, Carolo Albretenfi depofito,
C-onneflabulus declaratus efl ann. 141 1. Supre¬
mum diem obiit an. 1 41 3 .
Bernardus VII. Armeniacenfis Comes oc-
cifus efl an. 1418.
Carolus I. Dux Lotharingioe ann. 14x8.
inflitutus,haud diu libi concedam dignitatem te¬
nuit , obiitque an. 1430.
Joannes Stwart an. 1424. quo interem¬
tus efl in praelio Vernolienfi.
Artus de Britannia extremum edidit
fpi ritum an. 1458.
Ludovicus Luxemburgensis ab ann.
1 46 5 . ad 1 47 5 . quo capite damnatus efl.
Joannes Dux Borbonius ab an. 1485.
ad an. 1488-
Carolus Dux Borb o ni us creatus ann.
1515. interfedus efl an. 1527.
Anna Dux Vi o nm or en ci a c u s ab ann.
1 5 3 8. ad 1 567.
Hf.nricus I. Du x Monmorenci ACUS
ab an. 1597. ad an. 16 1 4.
Carolus d’ALBERT an. 1 621.
Franciscus de Bonne ab anno i6zz.
ad annum 1 6 26. quo febri confumtus efl. An¬
no fequenti Ludovicus XIII. Conneflabuli digni¬
tatem abolevit menfe Januario.
Addam juramentum a Conneflabulis Regi pro¬
flitum, quod exhibet idem P. Anfelmus loco cita¬
to -.Vous juret. Dieule Createur,par lafoy & la loy que
vous tenet. delui , & fur vofire bomieur , £)ue en l’ Of¬
fice de Connefiable de France , duquel le Roy vous a
prefejitement pourveu , & dont vous luy futes bomma-
gc pour ce deu , vous ferviret, iceluy Sieur envers &
conixe tons , qui penvent vivre & mourir , fins perfon-
r,e quelccnque en excepter, en tcutes cbofesluy obei-
rez. comme a vofire Roy & fouverain Seigneur , fans
aveir iv.telligence ne particulxrite a quelque perfonne
que ce foit , au prejiidice de luy & de fn Roy amne :
Tom. II.
COM 818
& que s il y avoit pour le temps prefent ou a venirt
fur communaute ou perfonne quelconque , foit dedans
ou debors le Royaume de France, qms’ejlevafl ou voul-
JiJl faire & entreprendre quelqtie cbofe contre ou au pre -
judice ddiceluy findit Royaume , & des droits de la
Couronne de France , vous fi en avertiret. c ry rejlflercz.
de tout votre pouvoir , & vous y employerez. . comme
Conneftable de France , fans rien epargner , jufques a
la mort inclujivement ; & juret. . & promettez. de gar-
der & obferver le contenu es Cbapitres & forme defi-
delite vieux & nouveaux.
Cons tabularius Castri, feu Tribunus mi¬
litum, qui caflri aut oppidi cudodke adhibetur.
Concilium Turon. ann. 1163. can. 10 .In villis
vero vel urbibus vel cajlellis , qua Regis fubfunt domi¬
nio , in quibus Conflabularii ad tempus ftatuuntur , &c.
Willelmus Blito 1. 3 .Philippidos :
Septuaginta viros equites peditefque trecentos
Gafcolides fecum Gilbertus habebat in arce ,
praf cetus erat & Con/labularius illis.
Hugo de Cleeriis : Gojfridus autem veniens pramijit
Conjtabularios fuos , rogans ut oftenderet ei qua parte
federet. Occurrunt ejufmodi Conflabularii apud
Richardum de S. Germano ann. 1193. Matth.
Weftmonafl. pag. 3 69.Rogerum Hovedenum p.
534. Robertum de Monte ann. 1173. Walfin-
ghamum p. 118. 2 z6. &c. Vide Ducam c. 144.
Fletam 1. 1. c. 1 5. §. 3. c. 20. §. 78. 1. 2.c. 3 1.
ubi eorum officium deferibitur , &c. & Edvear-
dum Cokum adLittleton. feft. 3 79. Apud no-
flros etiam , vox efl frequens. Connefiable de Saint
Malo , apud Froiffartem 1 . vol. c. 1 7. Connefiable
de Bourdeaux , apudBerrium in Hifl. CaroliVII.
de qua ultima dignitate , ac illius fun&ione ha¬
betur Statutum Edw. Regis Anglite in Regeflo
ConflabulariiE Burdegal. Camerat Comput. Pa-
rif. fol. 78. & 145 .Conefiabiles Portarum , in Sta¬
tutis Mediolan. part. 2. cap. 163. [ Connejlabilis
Porta S. Andre a Vercellenjis , in Adis S. Amedei ,
tom. 5. Martii pag. 88 1 .] In Computo Bartho-
lomxiduDrach ThefaurariiGuerrarum an. 13 3 8.
paffim fit mentio des Conneftables des Communes ,
des Portes des Ville s , des Sergeants , &c. In Regeflo
Camerae Comput. Parif. fignato C. D. fol. 231.
deferibitur Statutum Joannis Regis Franc. quo
flatuitur, ut in pofterum, tous pietons f ient mis
parConncflablies ou Compagnies de 25. ou 30. bom-
mes , & que cbaque Connefiable prenne doubles gages ,
& que les Alarefchaux pour les Gcnfdarmes & les
Maifires des Arbalefiriers pour les pietons ajffieront
aux monfires deux fois le mois. Hinc Confiabularius
Turris Londinenjis non femel occurrit apud, Scri¬
ptores Anglicos, decujus Jurifdi&ione videndus
Bra&onus 1. 5 . de Effoniis cap. 1 3 . §. 4. Thom.
Walfinghamus pag. 147. &c. Hinc Corfiabulatio
Cafiri , apud Continuatorem Florentii Wigorn.
an. 1126. Confiabularia , pro Centuria militari ,
apud Anonymum de Geflis Friderici II. Imp. p.
797. Ita vocem Connefiablie pro turma militari ,
cui praeefl Confiabularius , ufurpat le Roman de
Gann MS.
J2'aint,e mille furent en la Connefiablie ,
A cieres armes , as defiriers de Nubie.
Willehnus Guiart fub ann. 1304.
Cii trouvent les autres mi voie ,
Dont cbafcune Connefiablie
Leur venoit au pont en aie .
Infra :
Ajfemble fes Conneflablies. *
Rurfum :
Fff
8 ip COM
0 eus une Conneftablie
Ve foudoycrs de Pigtmdie.
Adde Chron. Flandr. cap. 115. & vide Meurfium
[ & Gloffar. medite Grsecit. ] inKoprog-uCxlct.
Con stabularii Parochiarum, feu villarum,
Coneflables des Paroiffis apud Froiffartem 2. vol. c.
96. i» [ublevamenConftabulariorum Hundredtyxvo,
ut dicitur, Ed\rardi III. introdu&i funt, talem
in villis poteftatem habentes, qualem in Hundre-
dis Condabularii Hundredorum. Sunt vero apud
Anglos duo plerumque in quovis Hundredo Con-
ftabularii , totidem in quavis Villa feu Parochia:
dc hi quidem Inferiores dc Subconftabularii appel¬
lantur , illi autem Superiores & Capitales. Deejuf-
modi Conllabulariis egit ThomasSmith. 1. 2. de
Republ. Angi. c. 2 5 . [ Fragm. vet. de rebus Lu-
dovici VII. apud Duchefnium tom. 4. p. 430.
Hugo de Lafci& Ungo de Belle campo , qm inde Con-
fiabuUrii erant villam Vernolii viriliter & conflanti
animo defenderent , contra Ludovicum Reg. Fran¬
corum , qui illudoppidum obfidebattum Angli-
cte ditionis. ]
Condabulariorum apudltalos quod fuerit mu¬
nus , ita docet Marfilius Patavinus in Defenfore’
pacis part. 1. cap. 9. Unus quidem cum Monarcha
ftatuitur ad aliquod unum opus determinatum circa re*
ghnen Communitatis : tamen ut ducatum exercitus ,Ji-
ve cum generis fucceffione ,Jive pro filius unica perfi-
na periodo , quomodo inflituebatur dux exercitus Aga¬
memnon d G racis. Vocatur autem officium hoc in com¬
munitatibus modernis Capit ane at us , aut Conteftabilia-
ria. Hic vero exercitus dux de nullo fi intromittebat
judicio tempore pacis : exercitu tamen militante , do¬
minus erat occidendi aut aliter puniendi tr an fgr effores.
[ RegiminaPaduse ad ann. 1320. Inter quos fuit
quidam probus & flrenuus vir dominus Simon Philip¬
pus Pote flas Caftri pontis Baxanelli , & etiam Conte-
ftabilis & Reflor ccc. militum Ultramontanorum &
Theotonicorum. Continuatio Chronici Andr.Dan-
duli , apud Murator, tom. 1 2. coi. 448. Interjc-
flo tempore Hungari cum Paduanis Caflrum Romani
infuit ant, obfident , pugnant fid in pugnis deficiunt.
‘Tamdemfiibterraneisinjidiis& unius Come flabilis in¬
terioris infidelitate . . .Caflrum obtinent falvis per finis
& rebus. ]
Constabularios, feu Kovo^auxai; habuere etiam
Byzantini Imperatores inter officia Palatina. Hi
praeerant Francis ad Palatii cuftodiam addidis ,
uti exerte docet Pachymeres 1. 1 . c. 7. & nos plu¬
ribus odendimus in Notis ad Willhard. n. 210.
j5c ad Alexiad. p. 395. Francos vero a primaeva
fui origine Imperatorum cudodias adhibitos , vi¬
detur innuere Ammianus 1. 1 /5 . Malarichus ....
adbibitis Francis quorum ea tempeflate in Palatio mul¬
titudo florebat , exaflius jam loquebatur. Erat autem
is Reflor Gentilium , adeo ut incertum fit an Gen¬
tiles appellati fuerint Franci ad Palatii cudodium
adhibiti.
Conistae ulus, Officium Monadicum , de quo
ita Bernardus'Mon. in Confuetud. Cluniacenfi-
bus MSS. c. 1 3 . E fi frater cui eft commijfa obedientia ,
ut de equis curam habeat & mulis , quem nos vulgari¬
ter Coneflabulum votamus ; ipfi habet aga finem fuum ,
qui capit curam de equis , qui ad ejus obfirvantiam per¬
tinent .. habet autem incuftodia fua totam avenam
& hordeum Monaflerii .... fellas , calcaria , frena
ferra habet in cuftodia fua , &c. Stabularium vocat
Uldaricusl. 3. Confuetud. ejufd. Monad. c. 2 3 .
Varie porro Comitis Stabuli dignitatis appella¬
tionem efferunt Scriptores..
COM 820
Comes Stabulariorum, apud Ordericum Vi-
tal.l. j.p. 5 o 1.
Constabulus, habet Regino, an. 807. Robertus
de Monte an. 1 1 7 3 . <Sc c.
%C onstabu lis, in Chartulario Gemeticenfi to.
1 . pag. 168.
poNsTAEULARiu s. Ugutio : Stabularius , Stabuli
Ctijlos unde Conftabularius , & Cone fl ab alatius , &
dejignat dignitatem officii , vel officium. Matth. Wed-
mon. p. 3 5
Conestabilis, Tudebodus 1. $. |
Connestabulus, Fredegarius c. 30.42. Geda,
Dei per Francos pag. 1179. Falco Benevent. an.
1 1 1 j. &c.
fCoNNESTAEULARw, Uxor Comitis dabul i, in
Necrologio MS. FF, Minorum Silvanedenfium ad
annum 1548.
Comestabilis, Petrus de Vineis !. 2. Ep. 58.
Comistabilis, Aimoinus 1. 3 .Hid. Franc. c. 71.
f Comestabbujs Hugonis Regis Cypri , in Com¬
mentariis praeviis deS. Alberto tonui. SS. April.
pag. 774.
Comestabulus Theutonicorum , apud Baluz,
to.6. Mifcell. p. 228 - Ibi vide p. 268.
Constabulatu s, Dignitas Comitis Stabulorum,
apud Will.dePodio-Laurentiic. 3 4.[& inChar-j
taanni 1351. to. 4. Hid, Harcur. p. 1469.]
f Constabplaria, Eadem notione , apud Ry-
merum tom. 2. p. 191. 6c to. 4. p. 78. Marten.
to. 1 . Anecd, coh 8.6 2. & in Hid. Harcur. to. 4,
pag. 1474.
Comites Taifali, Una e Vexillationibus Pa¬
latinis fub difpofitione Magidri militum praefen-
talis , in Notitia Imperii 1. 1 . cap. 3 1 . Taif alorum
feptentrionalium populorum meminit Ammia^
nus 1. 1 7. Vide Pancirolum.
Comites de T ertio De n ARio,appellabantur
Comites in Anglia , quod Comitatuum reditus
pars tertia ad illos , qui iis donati erant a Princi-,
pe , pertineret : quod ab ipfo Caroii M. aevo ob¬
tinuit. Capitulare Pipini Regis Italia: c. 18. Sq
LexLongob. 1. i.tit. 2. c. 10. De compojitionibus quot
ad Palatium n: fixum pertinent ,Ji Comes ipfam caufam4
commovent ad requirendum , illam tertiam partem ad
eorum recipiant opus , duas vero ad Palatium , &c.
Capitula Ludovici Pii ad Legem Salicam cap. 1*
Compojitionis diu partes ei contra quem teflati funt ,
dentur : tertia Comitis eft. Adde Capitula CaroliM,
lib. 3. cap. 6 8- Liber Monaderii de Bello, apud
Camdenum , <5c in Monadico Anglicano tom. 1,
p. 3 15. Confluet udinaliter per totam Angliam mos an¬
tiquitus inoleverat , Comites provinciarum tertium de¬
narium Jibi obtineri , inde Comites difli. Item alius
Anonymus; Comes eft qui tertiam portionem eorum
qua dc placitis proveniunt in quolibet Comitatu perci¬
pit: fid non omnes Comites ifla percipiunt ; fid hi qui¬
bus Rex h are datario , aut perfonaliter conceffit. Leges.
Edwardi Confeff. c. 2 1 . De iflis oflo libris Rex ha¬
bebat centum folidos , & Conflui Comitatus quinqua¬
ginta , qui tertium habebat denarium , de forufafluris.
Toan. Brompton. pag. 1038. Prater tertium dena¬
rium , unde Hugo Bigotb eft Comes. [Vide Fertius de¬
narius in Denarius. ]
Nec in Anglia duntaxa*, fed etiam in Hunga-
m id obtinuit. OttoFriling. lib. i.deGedis Fri-
derici cap.. 3 1. ubi de Hungariee deferiptione :
Hinc eft ut cum pradiflum regnum per 70 .vel amplius
divifum Jit Comitatus, de omni juftiti a adfifium regium
dita lucri partes cedant , tertia tantum Comiti remaneat.
Decreta Colomani Regis l.i.De tributis autem #*•
8 1 1 COM
vectigalibus y jic ut Comitibus tertiam partem dari de¬
crevimus , ita,)&c. Quae quidem vedtigalium tertia
par s,jus Comitatus dicitur in Decretis Andreae Re¬
gis §. 14. Comites jure Comitatus fui tantum f ruatn-
tur : catera ad Regem pertinentia , & duas paries
cafirorum Rex obtineat. Vide Advocatorum jura.
Comes Thesaurorum, in lib. 14. & 22. Cod.
Th.de Diverf. Offic. & Appar. Quj in provinciis
ThefaurosPrincipis fervabat. Ko/xvsfna-xvpuv, apud
Palladium in Vita Ghryfodomi p. 72. editionis
tmerici Bigoti. Comes Thefaarorum per Thracias
apud Ammianum lib. 29.
Dignitas etiam fuit in Palatio Regum Gothi¬
corum Hifpaniae , ut ex Concilio Toletano XIII.
colligitur.
Comites Vacantes, Qui, pod munus feu of¬
ficium aliquod geltum , Comitivam primi ordinis
confecuti funt. Ita Jacobus Gotofred.ad leg. un.
Cod. Th. de Comitibus vacant, ubi multa.
Comes Vestiarii, in Notitia Imperii Occiden¬
talis fub Comite facrarum largitionum refertur ,
pro quo in Oriente , Alagiftri linea vefiis , & Ada-
fftri privata ponuntur : illius erat Scrinium , quod
Veftiarii f, 'acri appellatur in eadem Notitia , prcee-
ratque fufceptioni earum veilium , quae largitio¬
nibus Principis inferebantur.
Comes Sacrae Vestis, inter Illuflres rccenfe-
tur in leg. un. Cod.Theod. Qui a prsebit. Tiron.
&c. prceeratque velli Principis iplius.
Comes U r b a n u s , in Vita S. Adalberti Egmun-
dani cap. 2 3 .
«1 COMESOR, Qui comedit. Tertull.adverf. Mare.
1. 1. c. 1. Mus Come fr arrojit. Vide Come for es.
COMESSALITER. Sidoniuslib. 1 . Epifb. 5 .Ticini
cur foriam ( Jic navigio nomen) afeendi : qua in Eri¬
danum brevi delatus , cantatas fape ComeJJ 'aliter nobis
Vhaetontidas , &. commentitias arborei metalli lacrj -
masriji. [Forte, inter epulas. ]
^[COMESSUS, pro Come fas , Dilaceratus. Canones
Elibcrn. apudMarten. tom. 4. Anccdot. coi. 1 1 .
Animalia qua 'a Lupis feu canibus Comeffa, niji porcis
C r canibus , nec cervus nec cerva , vel capra , Ji mor¬
tui inventi fuerint , non comedendi.
COMESTABILIS , Comestabulus. Vide
Comes ftabuli.
COMESTES. Chronicon S. Bartholomcei de Car-
pineto lib. 4. pag. 1 2 7 3 .apudUghellum to. 6.
Ital. facr. Conjhtuens Gualterum de Camarda Come-
fiem fuum hujus reflit titionis exeeutorem. Forte Co-
me fabulum : nili Comeftes , lit o-ua-o-noq , Conviva.
Vide in hac voce.
COMESTIONES, quae alias dicuntur Paflus ,gi-
Jlum , prandium , convivium , &c. vulgo Mangenes.
Fori BigorTenles art. 1 7. Ex pracepto Comefliones
non recipit Comes , niji fex , unam a Vicecomite de
Jilvis , &c. Vetus Charta apud Labbeum tom. 2.
Mifcellan. Exattiones quas f/o annes . . . Epifcopus
precibus Regis Ludovici pradtclo Adonafterio remife -
rat , videlicet in jjhtadr agefima & Adventu Domini
Comefliones , vel earum redemptiones , &c. Charta
Hugonis Comitis Marchioe & Inculifmenlis an.
1 241. in Regelto Inculifm. Pro Comeflione vero
rendali &jure quod habebamus in villa &tn homini¬
bus villa Aiagniaci Prior de Botavilla reddet nobis
& (uccejforibus noflris Comitibus Engelifm. centum fo-
lidos rendales. Adde cap. 3 . de PraTcriptionibus ,
Specui. Saxon, lib. 2. art. 1 2. §.4. Bullam Gre-
gorii IX. PP. an. 1235. apud Ughellum to. 1.
pag. 8 3 . &c.
Comestus. ChartaRaimundi Abbatis Moilliacen-
Tom. II.
Es an'. 1212. in Rcgedo 3 o. Tabularii regii ch.
I 3 . Nandus autem Comitis qui venerit ad recipien¬
dum hac pradicta , mittet panem fuum, & Prior loci ,
ad quem venerit , faciet ei alia neceffaria Coineflm
bona fdc.
Comestio Matutinalis, vulgo le Dejeuner.
Chronicon Montis Sereni ann. 1 1 7 1. Matutina-
lem Comeflionem , qua puerorum ejfe folct , &c. iri rao-
nalteriis fcilicet.
Esus, Eadem notione. Tabularium Nantolienfe
in Pidlonib. ann. 1342.. Amplius Dominus Prior
habet a me unum Efum cum duobus paris Epularum
coxatarum & affatarum ad opus & per foriam ejufdcin
Prioris.
COMESTORES, ifidor. lib. 10. Orig. Comeflor , a
Comedendo fatis. GlolT. Gr. Lat. Comeflor , Karcc^a-
ych;. Ita MS. [in Supplemento Antiquarii habe¬
tur Comi fator , pro quo melius legeretur Comijfa-
tor , aComi/fari: quo verbo utuntur Plautus , Flo-
ratius «Sc alii ea notione , qua Graeci Kw/xafuv , Bi¬
bere pod coenam. Vide Etymologicon Vollii pag.
151.J Comellores autem appellabant nollri vel
milites , vel potius apparitores & fervientes , quos
creditores, ex decreto judicis, in debitorum aedes
immittebant, qui illorum fumtibus alebantur ,
donec debita fuaexfolviflent. AI ange ars , in Con-
fuetud. T urnacenli tit. 2 7. art. 1 7. Afangeurs &
gafleurs , in Manuale placitatorum in Parlamento
1 . Decembr. an. 1 3 7 2 . & in Charta laudata in
Didert. 2 9. ad Joinvillam. ConciliumT uronenfe
an. 1282. cap. 9. Item Statutum provincialis Con¬
cilii contra illos qui ponunt Comeftores in religiojis do¬
mibus dudum editum , ad illos extendimus qui ponunt
hujufmodi Comeftores vel cufhdes in domibus Pr alato¬
rum , aut aliarum Ecclejiafhcarim perfonarum , etiam
quarumcunque , quasfimili fententia , auctoritate pra-
fentis Concilii , innodamus. Adde Concil. Redonenfe
an. 1273. cap. 4. & Andegav. ann. 1365. cap.
2 4. Charta Ludovici HutiniReg. i.April. 1315.
pro Occitanis : Item cum peterent quod garrijhnes
fervientium , feu Comeftores non ponerentur pro debitis
noflris vel aliis exequendis , fed exequerentur in bonis
& perfonis debitorum per bajulos & ordinarios locorum
florum , quod pro debitis conceffimus inter privatas per -
fonas contradis fub Jtgillis filis: fetviens nofter requi¬
ret ordinarium loci quod ea exequatur , nec exequetur
didus ferviens nofter , niji didus ordinarius negltgens ,
vel plus debito differens fuerit fuper hoc requijittis. Et
Ji ad hac debitor fe opponat , remittatur cognitio ad ju¬
dicis Jigilli fui examen , qui cognofcat de dubio eviden¬
ti. Noftra vero propria debita ubicumque funt , per ma¬
num noftram , & non per aliam exequentur , nec pro
hujufmodi debitis ponentur Comeftores , feu fervientium
garnijiones , quamdtu invenire poterunt bonorum em¬
ptores , niji hoc exigeret potentia , feu proterva contu¬
macia debitoris. AredaParlamenti Pentecodes an.
1285. inReg. B. fol. 70. verfo : <j)uia per faiji-
nas , cuftodes fjive Comeftores qui in Viromandenji, Am-
bianenji , & Silvan. balliviis , in domibus & in locis
debitorum pro debitis qua debent , poni confueverunt ,
creditoribus ad nullum cedebat commodum , fed ipjis de¬
bitoribus ad maximum incommodum , cum bona fua con¬
futuerentur , de quibus deberent fua debita folvere ,
nullo de diclis debitis relevamine fubfequente : Ordi¬
natum fuit quod pro debitis, catallis , conventionibus ,
pro exeeutione liter arum D ■ Regis , feu aliarum qua¬
rumcumque perfonarum , hujufmodi faifina , cuftodes ,
Jive Comeftores de catero non ponantur ; dum tamen ipji
debitores per captionem bonorum & corporum inftituen-
tur ,Ji neceffe fient. Toni tamen poterunt tantummodo
823 COM
pro enormi facio , vel in cafu criminis , vel fi aliquis
vellet fubterfugia qiurere ,& bona fua abfeondere ,feu
diftornare , feu ad alienum dominium transferre , vel
ejfet ita inobediens juftitiariis , quod non poffet alias
commode juftiti ari. Charta Ludovici Regis Franciae
■ann. i 3 1 3 . in 2. Regeflo Philippi Pulcri Reg.
ex Tabulario regio num. 209. Cum peterent quod
garnifiones fervientium , feu Come flores non ponerentur
pro debitis noflris , &c. Alia an. 1 3 1 8 . in T abular.
Epifcop. Ambian. Cum peterent quod garnifiones fer¬
vientium , feu Comefiores non ponerentur pro debitis ,
&c. Vide Gefta Guillelmi Majoris Epifcopi An-
degav. cap.41.pag 362. [Franc. Polletum lib.
3. Hili. Fori Romani cap. 2. extremo. ]Ludovi-
cum Charondam ad Summam Ruralem Butelerii
pag. 2 3 4. Loifelium deOffic. lib. 2. cap. 4. num.
5 1. &c. Coeterum Cmefor pro Comejlor dixit 1. 18 .
D.de^Edilit. Edidi.
U COMESTUS. Vide Comeftiones.
COMETANEI, velCoMMHTANEi. inJureHun-
garico , Contermini , quorum territoria & agri
eadem meta iifdemque terminis diftinguntur.
COMETIA. Vide Comitia.
COMIATUS , Ital. Comiato , Licentia , venia , ex
Latino Commeatus , quod verbum ufurpatur non
femel pro abeundi licentia : unde Graeci recen-
uores nofxlcncv & itoijtlccTov eadem notione induxe¬
runt, apud Hefychium & Leon.' in Tadl. cap. 7.
§. 4. Atque inde Galli fuum Conje , vel Conge ,
mutuati lunt. Capitula Caroli Mag. lib. 5.C. 16.
Mulier fi fine Comiatu viri fui velum in caput fuum
miferit. Cap. 42. Si . . . aliquid de fuo officio fine
Comiatu facere prafumpferit. Capitulare Pipini Re¬
gis Italiae cap. 5 . Ut nullus eos debeat recipere in vaf-
fallarico fine Comiato Senioris fui, &c. Tabui. Ca-
faurienfe 1 . part. cap. 94. Ch. 3 . an. 90 1 . Ego
jRimiz.o . . .vendidi vobis Elperimo ...ad vejlram pro¬
prietatem poffdendum omnes ipfas res proprietatis mea
qua mihi per cartulam obvenerunt d Ramburga filia
quondamGilonis conjuge Otteberti, per Commiatum me¬
morati Otteberti viri fui ,ficut in ipfa cartula mea con¬
tinetur. Alibi: Ego Flora . . . per confenfum & Co-
miatum Petri viri mei dono & trado pro anima mea ,
&c. Ibidem : Ego Ray mundus Comiatum dedi , (uxori)
& confentiens fum.
COMICILIUM. Defcripfit HenricusMeibomiusin
Andronici Imp. CP. Aurea bulla Diploma Al-
berti Ducis Brunfwicenfis an. 1 3 o 9 . in quo haec
habentur : Et fi proprietas bonorum jure terra confue-
tudinario dari debet in Concilio : verum quia id in de-
fuetudinem propter defectum abiit , propter defectum
Concilii , neceffario aliis aminiculis quafitis & habitis,
hujuf modi datio in publicam redigitur notionem. Ne-
fcio an pro Concilium haec vox fumatur.
COMICTIA , aut Comictium. Capitulare 5.
Caroli Mag. incerti anni cap. 6 . de Prefby teris feu
Curionibus: Neque ea qua pertinent ad cultum reli¬
gionis augmentav erunt , fed femper Comicius & con¬
tritionibus, aut rapina vivunt. Dicant eruditiores ,
quid fibihae duae voces velint, hic enim haereo :
an Comittiis , pofitum pro Comejfatiombus , vel etiam
pro C<wt;im*?Sedcum rapina adjungantur hae vo¬
ces , vix id crediderim. Contritiones videntur elfe
oppreffiones.
«([ COMICULA , mendofe pro Cimucula , quod vide.
COMICUS , pro libro Ecclefiaftico fic appellato.
Vide Comes 1 .
COM IN IS Liber, pro Comitis liber. Vide in
Comes 1 .
COMINUS , Prope, juxta. Tabularium Conchen-
- COM 824
fis Abbat. in Ruthenis ch. 73. Tefiamentum &
breve memoriale de Ecclefia B. Martialis qua e fi in
pago Tolofino Cominus fluvium , quod vulgariter di¬
citur Saucia.
«[[COMIS, pro Comes , in Liturgia Gall. Mabillonii
pag. 469. ‘Tunc Sifinius Comis una cum fpiculatori-
bus, &C\ Alter locus exftat in Difiringere.
«([ COMISAT OR , Comissator. V ide Coml-
fiores.
COMISSA , irv/*£oA«) Symbolum. Supplementum
Antiquarii.
€[[ COMISSARI, Laudare. Gloff. Lat. Graec. Comif-
for , Laudo , tyxo/uictfw.
f COMISTABILIS. Vide Comes fabuli.
COMIST^ , Valdenfium fedarii , in.Conftitut.
Friderici Imp. de Haaretic. ab urbe Como inLom-
bardia , cujus incolx potifiimum hac infedi erant
haerefi. V ide Matth. Paris pag. 589.
COMITALADUS. Charta Raimundi Berengarii
Marchionis Provinciae ann. 1229. apud Jo. Co¬
lumbum in EpifcopisSillaricenfibus lib. 3 .n. 10.
'Eamus Radulpho Sifiaricenfi Epifcopo albergum five
Comitaladum de Reveflo &de Fontiana caflrorum no-
f rorum. Idem forte quod Comitatus , feu feudum
vel dominium.
% COMITALIA, Idem, ut conjedo , quod infra
Comitatus 3 . feu territorium vel jurifdidio alicu-
jus loci fuis finibus circumfcripta. Charta G. Du¬
cis Aquitaniae pro Adalberto Epifc. Agennenfi
inter Inftrum. tom. 2. novae Gall. Chrift. coi.
429. Credatis Comit aliam > quam pater meus & ego
S. bona memoria Agennenfi Epifcopo dedimus , Adal¬
berto quoque Epifcopo vefiro dedijfe fimiliter & cun-
ceffiffe.
«([COMIT ALIS Potestas, Comitis dignitas ,’
jurifdidio , territorium. Privilegium Conradi
Regis an. circiter 956. inter Inftrum. tomi 2.
Gall. Chrift. coi, 259. Omnia qua ad monafterium
S. Tbeofredi . . . nunc videntur pertinere , aut hic de
fifco , aut de poteflate epifcopali , aut de poteftate Co¬
mit ali, five de franchefia, & qua in po ferum ibidem
ipfi Monachi poterunt acquirere , omnia regali pote¬
ftate deffendantur. TeftamentumHerivei Epifcopi
Eduenfis apud Acherium to. 8. Spicii, pag. 152.
In Comitatu etiam Augufiodunenfi , m montibus fcilicet
eidem civitati prominentibus , manfos duos penitus ab-
fos & omni cultura deftitutos , pafcuis f olummodo ani¬
malium aptos , quos de Poteftate Comit ali domnus fio-
nas anteceffor nofter regia auttoritate adeptus eft. Vide
Comitatus 3.
«[[ COMIT ANDISA Hominicatus , Homa-
gium , ut videtur , feu praftatio , quae domina
penfitatur abeo qui debet homagium. Chartu-
lar. S. Vandregefili to. 2. p. 2062. Terram qua
vocatur Criftot ab Abbate & Fratribus fufeepi in meo
dominatu & haredum meorum in perpetuum ... a qua
etiam terra Comitandifam hominicatus Abbati facio ,
& centum folidos per fingulos annos me daturum pro¬
mitto. Vide Comitatus 4.
COMITANTIA, Comitatus , comitiva, apud Eri-
cumUpfalienfem lib. 1. Hift. Succorum pag. 17.
Jftuanta fit virorum pugnatorum in noftra Comitantia
multitudo.
^[COMITANUS , Paganus , rufticus , a Graeco
fulfa» , Pagus, vicus. A&a SS. Junii tom. 1 . pag.
2 5 1 . de S. Nicolao Peregrino : Jjhtidam Comita¬
ntis videndi officio fic privatus . . . ante aram Chrifti
Confefforis eft dubius , &c. Comit atinus ead. notione
in iiidem Adis SS. Junii tom. 3 . pag. 93 6. ubi
de B. Michelina»
825 COM
COMITARE. Loqui cum aliquo. Vide Coniitidri.
<J[ COMITARIA , Cohors, ut eOnjedo > militum
turba, caterva vel centuria. Jacobi deVaragine
Chron. Januenfe apud Murator, tom. 9. coi. 1 6.
At fjanuenfes videntes tam diu negotium in curia Ro¬
mana differri , fi nihil ad effectum deduci , conjider an¬
tes etiam quod tregua per fummum Pontificem termi¬
nus a/fignatus jam erat elapfus , ideo ad complendum
fi perficiendum armamentum viriliter proc efferunt , Co-
mitarias affignantes , vexilla difiribuentes , fient artum
cingentes , fi fuper Jigna fieri facientes.
COMITATENSIS, Qui in facro Principis Comi¬
tatu militat, vel qui ad lacrum Comitatum fpe-
dat,ut Comitatenjis fabrica , apud Ammianum lib.
1 8. Comitatenfe auxilium , apud eumdem lib. 19.
Ccmitatenfe exercitium , apud Ennodium. lib. 4.
Epift. 3 3 . ubi Senarium virum Comitatenjis exer¬
citii appellat , qui inter Exceptores merebat. Prae-
fertim vero Comitatenfes appellabant Palatinos ,
qui fcilicet in officioerant utriufque Comitis lar¬
gitionum, ex quorum numero feligebantur qui
in provincias mitterentur : unde & Mittendarii
dicuntur, ut ell in Glollis Balilic. de quibus luo
loco.
Comitatenses Numeri, Qujin Comitatu &
Palatio merebant. Horum mentio apud Ammia-
numlib. 29. in Notitia Imperii, & inCod.Th.
non uno loco. Vide Jac. Gotofredum ad 1. 18.
de Re milit.
Comitatenses Largitiones, in I. 7. Cod.
Th de Palatinis , eaedem quae Sacra largitiones.
Vide Comes largitionum.
f COMIT ATINUS. Vide Comi canus.
^[COMITATIO, ut Comitatus. Charta Henrici Re¬
gis Angliae pro omnibus Normanniae incolis apud
D. Brujjel de Feudorum ufu to. 2. ad caiccm pag.
in. Recognitiones de nova deffafina de morte ante-
cefforis , non capiantur nifiin Juis Comitatibus , fi hoc
modo : Nos quando extra regnum fuerimus fi capita¬
lis fjufiitianus nojler , mittemus fjufiitiariis per unam¬
quamque Comitationem folum in anno , qui cum mili¬
tibus Comitatuum capiant in Comitatibus ajfijias pra-
diclas ; fi ea qua in illo adventu fuo in Comitatus per
fjufiitiarios pradtffos ad dictas ajjfias capiendas miffos ,
terminari non poterunt per eofdem terminentur alibi
in itinere.
COMIT AT1VA , Comitatus. Charta Henrici III.
Regis Angi. an. 1 2 5 5 . de N untiis Regis Caftellae
curialiter recipiendis apud Rymerum to. 1 . pag.
557. coi. 1. Et Communitati ejuflem Civitatis ,
in fide qua Regi tenentur , quod affumpta cum eis de¬
centi Comitativa concivium fuorum Londonenjium, pra-
frttis Nuntiis extra civitatem pradittam occurrant , fi
cos curialiter recipiant fi honorent. V ide Comitiva.
COMITATOR, Socius, confors , Gall. A/focie.
ChartaHugonis Epifc. Senecenfis an. 1052. in¬
ter Inftrum. to. 3 . Gall. Chr. coi. 200. NosHugo
fupradifti donatores , laudatores , cejjores fi Comita-
tores hanc Chartam fieri feribi pracepimus , fi fub una
firmitate propriis manibus nofiris Jignamus.
COMIT ATULUS. Vide poli Comitatus 3.
COMITATUM. Vide poli Comitatus 3 .
COMITATURA , Idem quod Comitatus , domi¬
nium, Seigneurie , in [Charta Joannis Epifcopi
Morinenfis an. 1 1 09. ex ] Tabulario S. Bertini.
Vide infra Comitatus 4.
1 . COMIT ATUS , Palatium , aula regia , locus ubi
Rex aut Imperator moratur, feu, ut definit Ama¬
nus ad 1. 20. Cod. Th. de Decurion. Ubi rerum
domini fuerint : d Comitibus didus , feu Proceribus
COM 826
qui in kula commorabantur : lic enim Proceres
Curiae appellatos fupra oftendimus. Ko/juruTcr,
Palladio in Vita Chryfoftomi pag. 73. 77. &c.
Marcellinus Cbmest Divi Valentiniani Magni ca¬
daver Theodofius Princeps ab Italia reportatum apud
Comitatum regio in fepulchro recondidit. Alibi: Am¬
putata apud Comitatum auricula. Iterum : Solus Lau¬
rentius Anafiajium Imp. in Palatio pro fide Catholica
f&pe convincens apud Comitatum , ac Ji in exilio rele¬
gatus , retentus efi. Ada S. Sebaftiani c. 4. Proficif-
centes ad Comitatum coeli. S. Ambrofius in Obitu
Valentiniani : fjuffit eam ad Comitatum venire. Sul-
pitius Severus de Vita S. Martini lib. 3. Eodem
ferme tempore quo primum Epifcopus datus efi , fuit
ei neceffitas adire Comitatum. Capitula Caroli Mag.
lib. 6. cap. 2 5 7. Presbyteri qui contra Canones ad-
v er fum nos ad Comitatum ... ire voluerint. Hinc-
marus in Opufc. lv. Capitulo!, adverfus Elinc-
niar. Laudun. cap. 6. Ad quamlibet provinciam fine
meis litteris regulariter proficifci vel mittere longius ad
Comitatum comminifirum tuum non potes. Gloricjijfimus
Comitatus , apud S. Auguftinum Epift. 6 8. 129.
152. Senatorem lib. 1 . Ep. 27. 78. lib. 2 . Ep;
20. lib. 3. Epift. 22. &c. Occurrit palfim. Vide
Fragmenta S. Hilarii p. 49. Canones Eccl. Afric.
cap. 93. 97. 106. Liberatum Diacon, cap. 1 o*
Alypium Antiochen. inDelcript. orbis cap. 2 5.
& Juretum ad Symmachum , lib. 2. Ep. 83.
Comitium, Comitatus. Ada Epifcopor. Ceno-
jnan. pag. 303. Vir quoque illuftris , prafulgens in
ftculo divitiis > nfque in fui potefiate , Comitii idem
videbatur locus fore , &c.
2. COMITATUS , Comitis, feu judicis dignitas,
diftridus ,jurifdidio , territorium. Papias, & Jo.
de Janua : Comitatus , Comitis dignitas , vel terra ,
five tantum fpatium , quantum unus Comes tenet. Guil-
lelmus Apul. lib. 1 . de Geft. Norman.
.... Numero cum viribus audio
Omnes conveniunt , fi bis fex nobiliores *
fi)uos genus & gravitas morum decorabat efi at as t
Elegere duces : provectis ad Comitatum
His , alii parent. Comitatus nomen honoris
fifiuo donantur erat.
Comitatus nomen hac notione fumtum anti¬
quum eft & jam inde a Carolo Magno , uti probat
Mabillonius in fuis additionibus ad calcem libri
fexti de Re Diplomatica. Argumento funt Charta
Joannis Epifcopi Siftarienfis in eod. libro edita
n. 202. in qua legitur Comitatus Sifiarienjis , im¬
perante Carolo Magno , Comitatus Camliacerfis , in
Diplomate Caroli Calvi apud Doubletum Hift.
San-Dionyf. pag. 777. Comitatus pagi AutiJJiodo-
renfis , in Praecepto Carolomanni lib. 6. Diplom.
Charta 1 1 3. Comitatus Arvcrnenfis , ibid. Charta
1 1 6. in Litteris Caroli Cralfi. Atque hinc patet ,
inquit idem Mabili. ante didos fuilfe Comitatus,
quam hi in hereditariam fucceffionem deveni¬
rent : quod accidit maxime Carolo Simplice re¬
gnante ; tametfi ante eum filii in Comitatus, quos
eorum patres adminiftraverant , non raro fuccede-
bant , fed ex regia concelfione , non ex heredi¬
tario j ure. V ide Annales Bertinianos , ad an. 8 3 9 .
ubi ododecim Comitatus numerantur , quibus
procul dubio totidem Comites praefidebant.
Comitatus, apud Anglos , eft locus publicus in
quo Vicecomes uniufcujufque provinciae , quas
apud illos Comitatus nomen obtinet , juriidi-
dionem fuam exercet. Cowell.Ingulfus , de Alu-
redo Rege Angliac : Exemplo namque, D anorumque
colore , etiam quidam indigenarum latrociniis ac rapinis
Si7 COM - COM 828
incendere coeperunt. JjPios cupiens Rex coriipefceTs •,
& de hujufmodi exceffibus cohibere , totius ylnglia pa¬
gos & provincias in Comitatus primus omnium commu¬
tavit , Comitatus in Centurias , /. Hundredas , & in
Decimas , i. Tritbingas, divijit , &c. Joan. Forte fcu-
tus de Legibus Angi. cap. 24. Regnum Angiu per
Comitatus , ut regnum Francia per balHvatus dtflin-
guitnr ; ita ut non Jit locus in Anglia , qui non Jit in¬
fra corpus alicujus Comitatus. Comitatus quoque divi¬
duntur in Hundreda , qua alicubi JJAapentagta nuncu¬
pantur : Hundreda vero dividuntur per villas , crc.
Vide leges Henrici I. cap. 3 1.41- 48. 51.59.
■f Comitatus Sedes, Eadem notione. Ulma-
rus de Miraculis S. Vedalti cap. 9. Comes Atrcba-
tenjis provincia , nomine 'Teutboldus , ambiebat fratri¬
bus auferre quandam culturam cum horto , quia [edes
Comitatus videbatur in dominica curte cui villa proxi¬
ma er atipfa cultura & hortus.
Comita tus. Conventus juridicus qui fit in Co¬
mitatu feu provincia, vulgo AjJJia, Comite. Leges
Henrici I. Regis Angi. cap. 5 1 . Summoneatur Co¬
mitatus 7. dies antea. Cap. 5 3 . Jpgn fecundum legem
fubmonitus d juflitia Regis ad Comitatum venire Juper-
federit, &c. Quoniam Attachiamenta cap. 48.$.
1 4. Jgtiod debet diebus furi , vel in Ecclejin procla¬
mari , vel in Comitatu diverjts vocibus. Statuta fe¬
cunda Roberti I. Scotor. Regis cap. 2 1 . §. 1. Et
ad hoc probandum invenerit plegium ad proximum Co¬
mitatum, feu ad proximam curiam , &c. Fleta libi
z. cap. 52. §. 2. Nullus Comitatus teneatur niji de
menfe in menfem. Vide Leges WillelmiNothicap.
64. & Bradonum lib. 3. trad. 2. cap. 1 1. §. 1.
.3. COMITATLTS , Territorium urbis , jurildidio
loci alicujus fuis finibus circumfcripta. Charta
Dagoberti Regis Francorum apud Freherum lib.
de Lupoduno : Omnes res piris nojlriin pago Lau-
denburgenji , & quidquid ad noftram urbem ambula¬
re vifum eft , & omne quod ad fifcum noftrum pertine¬
bat , excepto fiipe & Comitatu , exeo nihil dimitten¬
tes , tradimus totum ex integro. Quos quidem repe-
tunturin variis Regum & Impp. Confirmationi-
buspag. 22. Charta divifionis Imperii CaroliM.
Has civitates cum fuburbanis & territoriis fuis atque
Comitatibus , qiu ad ipfas pertinent . . . accipiat Ka-
rolus. [ Bulla Frederici Imp. ad Heracleum Ar-
chiep.ann. 1157. inter Inltrum. tomi 4. nova:
Gall. Chr. coi. 17. Conceff mus itaque profato Ar-
chiepifeopo . .. omnia jura regalia. . . in Abbatiis &
in earum poffeffonibus > Alonafteriis . . . Comitatibus ,
foris, duellis, mercatis , monetis. ] Charta Henrici
II. Regis Angi. apudRogerum Hoved. Caf ellum
de Notingham cum Comitatu , &c. Matth. Paris ann.
I 2 34. de Civibus Romanis : Erat er e a Comitatum
futim . . . metis novis & amplis , jubente Senatore , vo¬
luerunt Jibi appropriare . Mox: Infra met as illas conti¬
nentur quadampradia & etiam civitates & cafira . .. .
quas Comitatui fuo a/f gnare pr&fumunt. Albertinus
Muflatuslib. 1 o.cap. 2. Ne licentiojior his abutatur
conce fonibus , timendum ejfe & urbi & Comitatui.
Hanc porro Comitatus pro territorio appellatio¬
nem a Longobardis fluxilfe traditOtto Frifingen-
fis lib. 2. de Geftis Frid. cap. 1 2. Cumque tres inter
eos ordines i. Capitaneorum , Favajforum, & plebis
ejfe nofcantur , ad reprimendum fuperbiam ; non de uno ,
fed de Jingulis praditti Confules eliguntur , neve ad
damnandi libidinem prorumpant , Jingulis pene annis
variantur. Ex quo fit ut tot a illa terra intra civitates
ferme divifa ,Jingula ad commanendum fecum dioc e fa¬
vos compulerunt , vixque aliquis nobilis , vel vir ma¬
gnus , tarh magno ambitu inveniri queat , quin civita¬
tis fua non Jequatur imperium : confi leverunt antemjin-
gulis Jingula territoria ex hac comminandi ( f. com¬
manendi ) potefiate , Comitatus ftios appellare. FIo-
die Itali Contado , villam, pagum , rus, vicum ,
vocant : und tContadini , rultici , qui ex pagis aut
ex rure funi:. Academici Crufcani : Contado pro-
pnamente tutto il paefe fitori dtlla citta chejia fotto al
dominio d’c/fa.
Comi tatV lu s , Exiguus Comitatus , inDiplo-
mate Henrici I. Imp. apud Baron. ann. 1014. na
9. quofenfu ufurpafle Italos vocem , Comitatus ,
obfervavimus : Jghiat entis .. . . quemdam Comitatu-
lum , qui in valle Auxula infra ipjius Epifcopatus pa¬
rochiam adjacere digno fcitur , pradicla Ecclejin cum om¬
nibus functionibus , qua de ipfoComitatulo publice par¬
ti pertinent , concederemus.
Comitatum, neutro gen. Joan nes VIII. PP. in
Hpift. ad Bofonem ; Ideo rogamus , ut eorum Comi¬
tatam Provincia pofta. .. f e eunt er habeant.
4. COMITATUS , Dominium, Seigneurie. Lam-
bertus Ardenfis : Eo quod totus terra P opehngh arum
Comitatus , & univerji juris & denominationis poteflas
ad ipfum pertinebat. Infra : Hic unum polkinum vel
bujf ellum frumenti , hic duos vel plure s , hic quantam¬
cunque poffejjiunculam , hic quemcumque terra alicujus
Comitatum . . . obtulit. Idem : In primis arbores quaf-
dam qua in Comitatu Ghifnenjis Comitis .... plantata
erant , abjeindere coeperunt. Charta Guillelmi Co¬
mitis Flandr. ann. 1128 .Guillehno Grojfo homini
meo , Comitatum manjionum fiiarum quas in Minifterio
S.Bertinipoffdet , benevole conceff &dedi. Aliaan.
1 2 1 1 . Emerunt 2. ntenfuras marefei . . . fcilicet in
Comitatu , &in omni jure alio libere . . . pojfdendas.
Chronicon Andrenfe ann. 1214. Jfiuofdam homi¬
nes nofi ros de Hottinghem occajione Comitatus diu &
multum vexaverat . . * calumniam reniijit , & eundem
Comitatum Ecclejta pojfdendum perpetuo conceJfir_
Idem Chronicon : Coram nobis recognovit fe quen
dam Comitatum , quem fuper quofdam homines coenobii
Andrenjis habuerat , ipjt coenobio in eleemofjnam contu-
lijfe. Charta Guidonis Comitis Pontivi in Tabui.
S. Judoci : Dedi Ecclejia prafatiConfeJforis 7. aqua-
tias apud Jj/aben , & unam apud Stapulas , & Comi¬
tatum d mari ufque Montavcis g &c. Charta ann.
1228. Confirmo Ecclejia S. Bertini Comitatum to¬
tius terra fuaapud S auvinghcm. Alia ann. 1 241.14.
denarios cum omni Comitatu & dominio quod ibi habe¬
bam. Charta WidonisEpifcopi Ambianenfis : Di-
mijit totam advocationem & Comitatum vilUCcften-
ceii , atque fibi adjacentis territorii , excepto quod Mi¬
lites ejus de ipfo Comitatu fuo beneficio pojfdebant.
Charta Frideriei Epifc. Tarvanenfis ann. 1270.
apud Miraeum in Donat. Belg. cap. 120. Ut Jit
regalis , franca ,Jine referto, aut Comitatu . ..villa
i1. Hermetis. Ita veteres palfim Chartae in Hiftoria
Guin. pag. 25. 26. 27. 26 2. apud Malbrancum
lib. 8. deMoriniscap. 4 6 8 5. lib. 9. cap. 5.31.
3 5. lib. 10. cap. 10.18.38.40. lib. 1 1 .cap. 21.
Miraeum in Donat. Belg. lib. 1. cap. 6 5. lib. 2.
cap. 25. 5 6. 5 7. in Diplom. Belg. lib. 1 . cap. 66.
lib. 2. cap. 3 4. 41. 44. in Cod. donat, cap. 50.
68. 70. 75. in Hili. Francomerovingica p. 809.
810. 837.880.1026. 1028. 1031.1036.
1 048. apudUbbon. Emmium in Groninga pag.
5 5* 5 4- 5 5- in tom. 2. Hift. Leod. p. 1 o b - apud
Ughellum tom. 5. Ital. facr. pag. 182. 245.&C.
Comte , in Tabulis Gallicis. Charta A rnulphi Co¬
mitis Guineniis ann. 1264. apud Duchefnium :
A vendit Efpclleke & lefons & le Comte , & toutc U
droiture , laquelle lidevant dit Cilles avoit en iceluy.
Alia anni i 28 o. Et en rente kejou avoie a Campai-
gnes , & en le Conte e,& es rues & es Communit et,, &c.
(Comitatus, pro ipfa quae dominii jure penlita-
tur praedatione interdum fumitur. Charta Euila-
chii Com. Bononiae ann. 1 1 1 2. apud Malbran-
cum lib. 9. de Morin. cap. 35 .Ab omni Comitatu
& omnimoda confuetudine , necnon ab omni prorfhs exa¬
ctione liberam , . . terram , &c. AliaPliilippi Regis
Franc. ann. 1063. Sex manfa terra libera d Comita¬
tu. Alia Idae Comitifiae Bonon. ann. 100 6. Ab
cmni Comitatu & cen fu tributario libera. Eadem ha¬
bentur apud Miraeum inCod. Donat, piar. cap.
50.68. 70. 75-
if 5 . COMITATUS , Illa militum multitudo , cui quis
praefl. Barthii GiofTar. cx Hift Palatft. Ncftrivero
objiciebant illam portam magno Comit atu,PodienJtsEpi-
fcopus & Comes S.dEgidii. Ibid. ex Alberto Agnenfi:
Et vere SolymanAus cum omni fuo Comitatu intolera¬
bili eandeytjilvam ex fronte altera intraverat. Item :
Balduinus adfmpiis ducentis fociis & erani civitatis pe-
defiri & equeflri Comitata, c a firum Samufat cfi ag-
greffius.
COMITATUS , pro Facultas , Commeatus, Ital.
Comiato. Vetus diploma apudUghellum in Sul-
monenf. Epifcop. Ut Domnus Car olus Rex judicavit,
cr in fuo Capitulare affixit, ut quacumque foeminapo-
tefiaiem habeat per Comitatum viri fui res fias vende-
7e , hoc eft viro fuo Comitata , nili legendum fit
Connatum , quod puto. Vide Comiatus.
7. COMITATUS. Diploma Caroli Calvi ann.
843. inter Infixum, tomi 1. novae. Hift. Occitan.
coi. 79. In villis , villaiibus in Ecclejiis , tam in
donaticiis & traditionibus , quam etiam in empticiis
& Comitatu. V ereor ne pro Comitatu legendum fit
Comparatu, quod labore & parlimonia acquiri¬
tur : fenfus belle cohaereret. Si retinendum Comi¬
tatu , fufpicor efte appendicem, Gall. Dependances.
COMITELLUS. Vide Comit ulus.
•COMITES , Modioli , vel h umeruli. Gloftae MSS.
j. COMITIA , Comhtia , Comitatus , feu Co¬
mitatus diftridus , v.el etiam Dominium , uti
MoxCowifdf/wfumitur. [ Ada dedicationis Eccle-
fiae Monafterii Rivipullenfis ann. 997- Mareae
Hifpan. coi. 917. Dehinc veneranda fuccedens{Sf]'\-
fredi Comitis ) propago, ad prime divinis dapibus farta,
imperialibus Commictis fublimata , Miro videlicet at¬
que Suniarius , haud fecus ac genitor augmentatores
tutorefque poffieffionum cjnfdem Coenobii extiterunt. ]
Charta Henrici Comitis Palatini Rheni an. 1197;
apud Browerurn lib. 15. Annalium Trevir. &
Ereher. in Orig. Palat. 1. part. c. 11. Nos a Comitibus
de Spanheim 6 50. mare as mutuo accepimus , & pro
hac pecunia Comitiani in Meincvelde ex illa parte Mo-
fclla fuper petitione annona & denariorum & aliorum
qtt afluunt , eis in pignore dedimus. Et infra : Impi-
gnoravimus eidem Comiti pro eadem pecunia fub eodem
tenore villas qua fiam Engelftad & Hedeneshem has
z. villas cum Comitia pro 5 50. marcis. Chronicon
Epifcopor. Mindcnfium pag. 7 3 o. & 74 5 . Eccle-
Ju Mindenfi in ejus gratiam donat Comitiani libero¬
rum in Steyr.vrerd , &c. Charta Ludovici Comitis
Palatini Rheni ann.1273. apud Freherum part.
z. Orig. Palat. Godfri do Comiti Seynenji Seynenfem
propter Jiu probitatis merita & fervitia . Comi¬
tiant cum munibus ftis pertinentiis contulimus titulo
feodali. Vidccumdem parte 1 . pag. 8r. 82. Cani¬
tia de Monte , apudCaefarium lib. 8- cap. 26. Co¬
mitia de Rmecke lib. 9. cap. 48. Occurrit praeterea
COM 830
in Speculo Saxonico lib. 3-art. 53. 64. in Jure
feudali Saxonum cap. 3 6.inChron. AulscRegiae
cap. 1. 5.9. <Scc. in Hift. Archiep. Brem. ann.
1133. 1 144. & 1350. apud Hermannum de
Lcrbcke i nChron. Comitum dr SchoVoenberg non
uno loco ,Henricum Aquilonipolenfemin Adol-
pheide cap. 3. & de Primordiis Lubicanae Urbis
cap. z. in Chronico Mindenfi ab H. Meibomio
edito non femel, [in Diplomate Ottonis IV. Imp.
ann. 1 2 1 3 . apudMarten. tom. 1. Anecdot. coi.
841. Litteris Volradi Epifcopi Halberftad. ann.
1257. apud Ludewig. tom. 2. Reliq. MSS. pag.
231.] Comitia Palatina } dignitas Comitis Palati¬
ni , in libro de Fundatione Monafterii Gozeccnfis
pag. 229. Vide Notas noftras ad Cinnamum.
Comhtia, Eadem notione. V ita S. Defiderii Epi¬
fcopi Cadurcenfis cap. 3. Sub iifdem ferme diebus
. . . Ruflicus Defiderii Germanus Archidiaconatus of¬
ficium in urbe Rutbcna fuf cepit : Siagrius quoque hoc
tempore Cometu indeptus eft. Helmoduslib. 1. cap»
5 o. Adolphus accepit Cometiam terra Nordalbingo-
rum. Adde Albertum Stadenfemann. 11 06. 1112.
1x33*113 8. 1139* Arnoldum Lubec. lib. 3.
cap. 1. lib. 4. cap. 9. 1 1. 22. & Metropolim Sa-
lilburg. tom. 3 . pag. 497. [ Comecia in Charta an¬
ni 12 2 5. apud Miraeum to. i.pag. 742. coi. 2.]
2 . COMITIA , Tijt, pro Curia generali. Vetus
Charta in Metropoli Salifburgenfi tom. 2. pag.
30. Dum prafatus Dux in civitate Ratifponenfi cele-
brm poflea ageret Comitiani , caufa noflra coram prin¬
cipibus & optimatibus terra noflra , ipfis Advocatis
aftantibus folenniter innotuit.
Comitia, in Gloflis lfid. dicuntur tempora bo¬
norum , quando dant bonojres ; item ubi milites funt. In
Pithoeanis vero : Come tu dicuntur tempor a bonorum ,
quando dant honores. Comitia Jibi milites funt com¬
meatus. Quid ex hac confufione poflit extricari
plane non video. Graevius fu (picatur harumce
gloffiarum futores fortean fcripfiile : Comitia dicun¬
tur tempor a honorum , quando dant honores. Commea¬
tus cibi militares funt ; quod commeatus annona
fit , ut notum eft. Melius divinet alter.
COMITIACUS, Dignitas, cujus formulam exhi¬
bet Senator lib. 6. Epift. 1 3. lib. 7. Ep. 3 1. Erat
autem ille Vicarius Principis (officialis etiam di¬
di) in urbe Roma. Vide Senator.
COMITIANA , KOfxurtetvn , in Novella 8 . Juftin. cap.
2. pro Comitiva, vel Comitatu.
COMITIANI , Officiales Comitis Orientis , in 1. 18.
Cod. Th. de Cohortal. Sic etiam appellantur Of¬
ficiales Comitis domorum , in Novella Juftin. 3 o,
cap. 1. & 2. Concii. Calchedon. aft. 10. p. 302.
nU TTOTt yv/Jivu<retc 7Tct^u/J.fnv . . . KofJWTKtvot; tci%ci m
Stfi.
COMITIARI, Colloqui, converfari cum aliquo.
Ifidor. inGloffi Comit are, loqui in Conventu , eun¬
do , redeundo , ambulando ; forte Comitiare , [ ut ha¬
bent Excerpta Pithceana.jD uda autem metapho¬
ra ab iis , qui Comitiis publicis interefte folent.
Guillelmus Bibliothecarius in Vita Pafchal. II.
PP. Comitiari cum excommunicatis , Rex , nvfti nos
non debere , nec pofle , eo maxime, cum Comitiis tuis
intereffenon liceat , dum contingat abefle , qui omnium
noflrum debuit interfuiffe primus ; ubi Comitium eft col¬
loquium. Vide Salmafium ad Tertulliani pallium
pag. 388.
COMITiDA. Joannes Diae. inVita S. Athana-
fii Epifc. Neap. apud Murator, tom. 2. part. 2.
coi. 1046. VI". Item , paravit duas conchas argen¬
teas appendentes libras viginti , ex quibus una nomen
8 3 1 CGM
Sergii exaratum habebat i fecit & Comitidas , quibus
cantores per feftivitates uterentur. Ex fenfu conjicit
Cl. Editor , Comitidas fuifle quoddam veftimenti
vel inftrumenti genus , quo Ledores in Ecclefia
utebantur. Forte pollet analogium intelligi , ubi
lediones legebantur , quod Comitida didum fue¬
rit a Comite , feu Ledionario. V ide Comes i .
qj COMITISSA , Comitis uxor. Exftant Litterae
Avae Comitiffa pro Coenobio Rivipullenli , quae
datae dicuntur xn. Kal. fjuhi an. vi. regnante Lu-
dovico Rege filio Caroli • id eft , Ludovici Pii , in¬
quit Mabill. lib. 3. Diplom.cap. 1 . num. 7. quae
di vera eft interpretatio , hae Litterae ad an. 787.
revocandae funt ; odavo igitur faeculo ufurpata
vox Comitiffa. Id confirmant Carmen de S. Brigi-
ta a Chilieno feu quovis alio exaratum eodem
, faeculo, inter Ada SS. Benedid. 1'xc. 4. part. 2.
pag. 304. & Charta Stephani Comitis , quam ex
Chartario' Parifienfi vulgavit Baluzius in notis
ad Capitularia coi. 1061. ubi lic habetur: Ego
Stephaniis Chrifli humilis gratia Dei Comes , necnon
& Amaltrudis Comitiffa . . . Aclum ... in anno xi.’
imperii domni Karoli glonojique Augufii , xliii. regni
ejus in Francia , xxxve. in Italia, fub Indittione m.
Occurrit eadem vox in Bulla Johannis VIII. PP.
pro Monafterio Anianenfi & in fequentis a; vi in-
ftrumentis paftim , maxime ab initio fxculi x.
quo Comitatus coeperunt hxreditario jure poffi-
deri.
f COMITISSUS , an Vicecomes ?Mabillonius nar¬
rat lib. 49. Annal. Benedid. ad an. 9 8 3 - n. 38.
Guill. Comitem Aftaracenf. & Arfi-Garfiam Co~
mitiffum multa prxdiaSimorrenfi Monafterio refti-
tuiffe ; & lib. 5 o. n. 8. ad an. 988. eumd. Guil-
lelmum Comitem prxdido Arfi-Garfix Comitif-
fo quamdam Ecclefix S. Johannis Stauli partem
vendidilfe, quam tandem ambo fandae Dei Ge¬
nitrici Marix Simorrx contulerunt.
COMITIVA , Comitis dignitas. Sacri Patrimonii
Comitiva , in vet. Infcript. apud Sirmondum ad
Sidonium : Apparitor illufiris Comitiva [edis , inCol-
lat. Chartag. 1. Fortunatus de Vita S. Medardi
cap. 6. Pontificatus in Ecclefia culmen , & inpriva-
tis Comitivam honoribus exercuit. Occurrit pallim
in Codice Thcodof. & Juftinian.
Comitiva, Idem quod Obfequium, Comitatus,
vix , Italis Comitiva , Compagnia propriamente che
accompagna per honorare : Gallis , Suite. Brompto-
nus in Flenrico II. Filio fuo mandavit ut fororem
fuam & Comitivam ejus reverenter fufciperet. Hen-
ricus Rebdorf ann. 1360. Cum folemni Comitiva
armatorum illuc venientibus. Matthaeus Paris ann.
1249. Pro recuperatione & defenjione jurium ncfi.ro-
rumtam in cifmarinis quam in tr anfmarius partibus ,
ad quas nuper mi fimus Comitivam , &c. Thwrocz.
Perrexit cum bona Comitiva militum. [Chron. Tri-
vettiapud Acher. tom. 8. Spicii, pag. 587. Ed-
mundus Cantuar. Archiep. in Comitiva fuafratres
Eradicatores habebat continue. Occurrit in Statutis
Humberti Bellijoci apud eumdem Acher. tom.
9. pag. 241. in Maceriis lnfulx Barbarx tom. 1.
pag. 255. Anecd. Marten. to. 3 . coi. 7 7. Vita B.
Coletx , &c. Adde Litteras Officialis Parif. ann.
x 3 24. e ChartularioMontis Martyrum , ubiG?-
mitiva fumitur pro pompa funebri, Gall. Convoi :
Item legavit unam caudam vini j ufficienter ad potan¬
dum illis , qui Jibi die obitus & die fepultura fu a fa¬
cient Comitivam. ]
Comitiva, etiam didx Praedatorum militarium
Cohortes, quas vulgo Societates appellabant. Co-
COM. 8^2
tnitiva, Brigata , Compagnia di Gente , Italis. Bulla
Utbani V. PP. apudWaddingum an. 1364. num.
12. Impietas quorumdam virorum crudelium, quos fub
titulo Comitivarum , feu Societatum immanitas con¬
gregavit. Alia an. 1 3 6 5 . n. 2. Litteras ipfas &pro-
ceffum, quem contra Comitivas impias fecimus vobis
per harum bajulum defiinamus. Bulla Gregorii II.
apud eumd. an. 1 5 7 3 . n. 8 • Nefaciant Comitivas
.... fuis colligatis & fidelibus morituras. Thomas
Walfinghamusan.i 3 3 6 .Interpellaverunt auxilium
Regis Anglu contra magnas Comitivas qua debaccha¬
bantur in Francia , &c.
COMITIUM , Placitum. Charta an. 1123. apud
Hieron. Vignerium in Stemmate Alfatico p. 1 10.
C artam D. Leonis PP. & avi fui G er ardi fecit legere
coram fe ac principibus fuis, qua nihil qiufttts Advoca¬
tis in familiam S. Crucis cflendit , nifi tria Comitia per
annum , in quibus quidquid judicio vel decreto Scabi-
norum, coniitionaliter fuerit conditionatum , duas par¬
tes Abbatis Villicus , tertiam partem accipiet Advoca¬
tus. Vide Advocatus , Comitiare , & Comitatus 1 .
COMIT ORES, apudCatalanos, [Rhutenos & Ga¬
balos , ] dicuntur , qui in ordine Militiae feu Vaf-
falatus poft Vicecomites , & ante V 'av affor es , re-
cenfentur in Adis antiquis. Ufatici Barcinonenf.
MSS. c. 2 .Jfiui interfecerit Vicecomitem, vel vulnera¬
verit, Jive defonoraverit in aliquo , emendet eumficut
duos Comitores , & Comitarem Jicut duos Vavaffores.
Cap. 1 9. Placitare vero debent cum Comite Vicecomi¬
tes, & Comitores, &Vafv affor es fui, nec non & Milites
ubicumque eis mandaverit infr a [tum Comitatum. Cap.
7 1 . de Curia Principis : Sunt in ea Principes , Epifcopi
vel Abbates, Comites & Vicecomites , Comitores & Vaf-
vaffores, Philofophi & fapientes , atque f/udices. Vox
etiam noftris nota. Tabui. S. Eparchii Inculifm.
fol. 7 5 . Comitores de Lugerac prius condonaverant
Deo & S. Eparchio illum manfumde Chafenvilla, &c.
Adde fol. 1 2 3. [ VideComdorii.j
Comptores, in Charta Philippi Regis Franc. an.
1306. pro Ecclefia Mimatenfi, inRegefto Phi¬
lippi Hunni Regis Fr. fol. 5 5 . Et fuper Barones ,
Comptores , Caftellanos & alios nobiles , &c. Ita fol.
feqq. Et in Tabulario Celfiniacenfi : Petrus Mo¬
nachus de C aulaci a acquifivit in guadio totum cenfum
de obedientia S. Maximini : videlicet de annona & de
denariis , & de uno de Comptoribus de Murol , de Pe¬
tro Cemptor , & de uxore Calix ti , & donavit ipfe Pe¬
trus Monachus propter hunc cenfum ad fupradiclos
Comptores 6 o . [olidos Claromontenfes , ad unumquem¬
que zo. folidos. [Narratio de conftrudione Mo-
nafterii S. Flori apud Stephanotium Fragm. Hift.
MSS. to. 4. Ambi ardus de Brez,ons vocavit Amb lar¬
dum Cornptorem , & dixit ei ... . de qua re refpondit
Comptor Ambi ardo, &c. Pluries ibi legitur indifcri-
minatim Comptor Sc Conitor. Inftrum. to. 2. novx
Gall. Chrift. coi. 89. Hugo Epifc. CUromont . . . ac- #
cepit h ominimn Ademari Comptoris an. 123 9. Et coi. .
9 1 . Nobilis vir Guillelmus Comptor dominus deAp -
chonio recognocit Epifcopo caftra d' Apchon & de Vaul-
mieres cum pertinentiis , &c.an, 1 267.] Videqux
de ejufmodi Comitoribus commentatur Andreas
Bofchus in Catalania pag. 317.
f Comtos. Ghartular. S. Illidii Claromont. ex
Charta Cbafiel Comitoris anno 1215. EgoChafiel
Comtors de Niteri ( Nederio ) pofui in pignore de¬
cimas , quas ego emi de Milo Danglais Monafterio
S. Illidii.
COMTORIA , Dignitas & feu dum Comitoris. Sa»
cramentalia Arnalli Vicecomitis de Cailro-Eovo
& Ermengaudi Comitis U rgellenfis an. 1 1 8 5 . in
Appendice
1
8 3 3 COM
Appendice Mareae Hifp. coi. 1380. Et ego Er-
mengaudus prafatus Comes dono & laudo cfi concedo
illam Comtoriam cfi cafira & honores de Cabotved cum
omnibus qua ad illam jure pertinent ; & precor & man¬
do cfi admoneo te , ut non accipias illam Comtoriam &
cafira & honores per alium dominum nec per alium fi-
niorem nifiperme , & dones mihi potefiatem de ipjis ca -
firis pranominata Comtoria , Jicut mos cfi dare potefia¬
tem cafirorum , cfi facias mihi illud fervidum , quod
antiquitus Comitores de Cabosvet, faciebant antecejjori-
bits meis , fecundum quod illa tenueris. Et ego A. Vice-
comes de Cafiro-Bovo accipio prapatam Comtoriam per
te , & convenio & promitto tibi , ut faciam illud fir-
vitium de illa , quod exire debet , & non faciam alium
dominutft , nec alium feniorem , neque accipiam illam
per alium nifi per te , cfi donem potefiatem.
COMITULUS, Comitellus , r arvus Comes ,
Joanni de Janua.
<j[ 1. COM ITUS , Prxfcdus navis. V ideComes, Co¬
mitas , in Comes 2.
2 . COMITUS, [ Liber Ecclefiafticus.] Vide Comes 1.
COMIXIUS, Verbofus , loquax. GlofT. Ifid. InPi-
thoeanis eft Camixtus , nobis ut Groevio, aeque aut
ignotum , aut corruptum , nili forte didus fit
Commixtus, a Comitiari, Colloqui, dequofupra.
f COMLIBERTI. Vide Colliberti.
COMMA , Commaticus. GlofT. Ifid. Commati¬
bus , difiplinis , Commaticus , verjificator. [An huc
referri poteflCo»/** , quod legitur in Vita MS. fan¬
di Wenvaloei fol. 8 5 • Hujus autem Comatis , cfi fe¬
cundum hifioriam & fecundum etiam interiorem Jen-
fum prudentiffimus rimator. ] Vide infra Commaticus.
•f COMM ACIN US. Vide Comacinus.
^1 COMMAGENUM , f. Species frudus. Locum
vide in Rofiim.
COMMALLrCLAPvE, Malleo in aere incidere. Hy-
genus : 'utcumque modus limitem excedit , Commal-
liolari debet.
COMMAND A ,Commandaria, &c. V ide Com¬
menda.
COMMANDUS. Vide in Commendatus.
j. COMMANENTES, Didx ex mulieres, quas Con¬
cilia 0-uviia-d.y.Tnc vulgo vocant , in veteri Cod. apud
Henric. Valefium ad lib. 7. Eufebii cap. 30.
2. COMMANENTES , Manentes, incolx Dona¬
tiones fadx Ecclefix Salifburg. cap. 8. Tradidit
villam . . . Commanentes 3 o . cum fjlva & venatione.
Vide Manfuaru poft Manfus & AI anentes fuo loco.
COMMANENTIA , Mando , Demeure. Philippus
Eyfletenfis in Vita S. Willibaldi cap. 2 o. Unani¬
mi benignitate con feu ferunt , ut cum ipjis & inter ipfos ,
quanto tempore vellet , Commanentium & confortium
haberet. [Peregrinus Monachus hb. 1 . Speculi vir¬
ginum : Cum in hoc ftculo huic Commanentia non pa¬
rum periculum fit , fi timor & amor Chrifti non inter-
cefferit. Occurrit iterum in Vita B. Wdlelmi Abb.
to. 2. SS. Julii pag. 1 5 8- J
<5 COMMANERE, Una manere, habitare. Legitur
apud S. Auguftr lib. 22. de Civ. Dei c. 8. Ma¬
crobium lib. 6. Saturn. cap. 8- & Thomam Ma-
dox Formidaris Anglic. pag. 275. &c.
•1 COMMANES, 1 idem qui Commanentes feu Ma¬
nentes, Inquilini , coloni, vel Cotmanni , Ruftici
qui in Cotis feu tuguriis & manfiunculis habitant.
Chartular. SS. Trinit. Cadom. fol. 28. v°. In Di-
nefiai .... halemus homines viu. quifque tenet dimi¬
diam virgam .... (fi vi. Commanes , qui tenent duas
virgas, & operantur duos die, & tertia die arant , cfi
dant quifque vm. denarios. Vide Cota.
Commanes-Land, PolTefliuncula , quam co-
Tom. II.
COM 834
lunt Commanes ab Anglo Land, Terra, pofiedio.
Idem Chartular. Cadom. loco citato : Godcfone
tenet 1 . Commanes-Land .... Alius tenet dimidiam
virgam cfi unum Commanes-Land , & dat per annum
vii. fol. . . David Clericus tenet 1 . Commanes-Land.
COMMANIPULARIS, Simul cum alio; ttianipul aris ,
Joanni de Janua. Gildas de Excidio Britan. d'*»-
guinanos , fuperbos , parricidas , Commanipulares , cfi
adulteros, Dei inimicos. Commanipulones , & Comma¬
nipulatio , apud Spartianum in: Pefcennio nigro.
[GlofT. Ifidori , Commanipularis , Confcius , Col¬
lega. Papias, Commanipularius , Confcius , Collega.
G rxvius mallet , Confictus. Tacitus ufus eft voce
Commanipularis , qux ignota efl purioris Latini
amatoribus. Hi conftanter ufurpant Manipularis 3
ut Tacitus ipfe non 1'emel. ]
Comm anipulu s. Vetus Infcriptio apud Gru-
ter. 4 6. 1 o. Regreff cum Commanipulis libentes vo¬
tum filv erunt. Et 532. 1 . Titus Commanipulus cfi
heres ejus , efic. Et 5 5 1. 4. contrade Commaniplus.
^f COMMARA. Charta Roberti Nannet. Epifcopi
Hift. Brit. coi. 348. De oblationibus & confcfii orti¬
bus d Cornmaris poft Pafch a habitis Prefbytcr quartam
partem habebit , Canonici & Monachi tres. Lobinel-
lus in G1 oifario Gallice reddit Commere, Comma-
ter ; an bene ?
1F COMM ARCA , Comarcha, ut mox Comm ar¬
chia. Prxceptum concambii Lotharii Regis cum
Olbcrto an. 861. apud Marten. to. 1. Colled.
AmplilT. coi. 1 77. Dedit itaque pradiftus Ollertus
ad partem fifci noftri in Comitatu fjidiacenfi in Com¬
mate a Bardunbacb curtilem cum arboreta unum, ac de
terra arabili cfi prata jugera xxxim. Chron. Par-
menfe ad an. 1281 .Ei tunc fuit ordinatum per Com¬
mune Parma, quod datium f 'olveretur ducentibus bla-
vam de alieno epifeopatu. . . cfi ob hoc flabant Notarii
pro Communi in Comarchis , qui faciebant publica ir-
firumenta de dittoblado condit flo de alieno epifeopatu.
COMMARCHIA , Confine , limes , Gallis, Fron-
tiere. Comarque, in Confuet. Solenfi tit. 1 4-art. 2 7.
Wibertusin VitaLeonis IX. PP. cap. 1 4. Odonem
vicina Commarchu Francorum Comitem in B. pr a filem
concitavit. [ Hift. Mediani Monafterii pag. 2 3 9 . in
Excerptis Joannis a Bayonode Abbatibus hujus
Monalterii : Jguia illud oppidum in trium finibus re¬
gnorum , quas Commar chias vocant , pofitum , argenti
pondera qua Marcha Francica vocantur , Francigenis
filvebatfi Leges Alfonfinx feu Partida , part. 2.
tit. 1 . lege 1 1. Marques tanto quiere dezdr como fen-
nor de alguna gran tierra que eft a en comare a de Regnes.
Vide Papebrochium tom. 3-Maiip. 418.
Commarchiani, Quorum marclu vicinx funt.
' Hiftor. Erchemberti n. 3 2. Invitatus itaque Lodo-
guicus C&far . . . d Beneventanis , Capuanis , cunclif-
que Commarchianis ad tuitionem patria perdita , cfic.
Occurrit in Lege Bajwar. tit. 1 1 . §. 5. tit. i 6.
§. 2. tit. 2i.‘§. 1 1.& in Chronico S. Vincendi de
Vulturno pag. 695.
Commarchus, feu Comarchus, ut habet Jo.
de Janua, Princeps fuper Comites. GlofT Lat. Gall.
Commarchus , Prince ou Comte.
fCojiMARcANEus, apud Joann. Diaconum in
Adis S. Ifid. Agricolx n. 1 3 . to.4. SS. Maii p. 5 18.
Commarces. T abular. Deiparx Santonenf. Ma¬
trona nomine Hildeqardis , mater Commar ci Santonica
civitatis nobiliffmi Viri , fecit pifcationem in flumine
Carent a fiper montem cfi tenuit eam cum filio , ufque
quo Franco tenuit Commarcum in capitolu in prehen-
Jione fua captivum cfi compeditum , quem Fulco Comes
veniens S antonas } fecundum femorum patria judicium
835 COM
liberavit. Infra vero Commarcus is vocatur Gaufridus
cognomine M arte Ilus , &c. Vide tom. 4. Analed.
Mabilloniipag. 358.
% COMMASCULARE , Firmare, roborare, maf-
cula quadam virtute perfulcire. Apuleius Milef.
2. pag. 290 .His cognitis animum meum Commafculo.
Macrob- Saturn.lib. 7. cap. 1 1. de Servio.: Com¬
ma fcul a frontem , & fequeftrata verecundia , quam in
te facies rubore indicat, confer nobifcum libere.
^ COMMASSARE , MafTare , in unam majfam co¬
agmentare, Gallice Reduire enunemajfe. Venerab.
Beda : Spiritus Santtus verbi glutino Commajfata ani¬
mando formavit , & forma diftinxit.
<11 COMMASTICARE , Mandere , dentibus terere,
Gall. A dacher. Macer Carmine 2.15.
/Egilopas curat ,Ji quis Commajlicet illam.
Et Carmine 4. S.Commaflicata frondes.
COMMATER, Mulier dicitur efle ei , cujus filium
vel filiam de fonte baptifmatis fufcepit : vel e
contra, mulier Commater eH illius qui filium fuum
aut filiam fuam de fonte baptifmatis fufcepit.
Lex Longob. lib. 2. tit. 8. §. 5. Nullus prafumat
Commatrem fuam ducere uxorem. Ita in Capit. Ca-
rol M. lib. 5 . cap. 1 00 . lib. 6. cap. 3 16. Aimoi-
nus lib. 3 . Hifl. Franc. cap. 6. Non potero te habere
conjugem , cum Commatris adepta Jis nomen. Andreas
Silvius in Chronico Marcianenfi : Domina mea , ex
filia baptizat a, Commater tua effetta ejl. V ide Concil.
Rom. fub Gregorio II. PP. can. 4. Petrum Da-
mian. lib. 2 . Epifl. 1 5 . &c. Commater fpiritalis
tam de f aero fonte, quam de confirmatione , in Refpon-
fis Stephani II. PP. cap. 4. & in Concilio Worma-
-tienfi ann. 868. cap. 34. in Conciliis vetantur
Monachi pueros de fonte baptifmatis fufeipere ,
Commatres habere , aut facere, apud S. Gregorium
lib. 3 . Epifl. 40. in Concil. Autifiod. cap. 2 5 .
in Addit. Cap. 1 . c. 1 6. [Occurrit non femel in
Statutis MSS. Augerii II. Epifc. Conferan. ann.
1 2 8 o. ] Vide Filefaci Seleda lib. 1 . cap. 3 .
Commate rn itas, Affinitas inter Commatres ,
apud Hocfemium in Adolpho Markano cap. 3 .
COMMATICUS, Incifus, brevis, ex Gr. k 0/j.y.ct-
TiKoq. Gregorius III. PP. inPcenitent. Hanc Epi¬
fl olam Commatico fermone perflrinximus. VideS. Hie-
ron. Epifl. 89. cap. 2. & Epifl. 21. [fupra Comma
& infra Commenta. ]
•^f COMMATRINA , ut Commater , Gall. Commere.
Vita B. Notkeri Balbulito. 1 . SS. April. p. 589.
D.SiCommatrinafuadomiJtt, &c.
COMMATRONA, Matrona, Domina. Tertull.
ad uxorem lib. 2. cap. 6. Nam quanto dives aliqua
cflCommatrona nomine inflata , tanto capacem oneribus
fuis domum requirit.
COMMEARE , Iter facere , non femel in Cod.
Theod. leg. 16. 2 3. 27.de Curfu leg. 6. deCu-
riofis, &c. Breves Commeare dicuntur in leg. 2.
eodem Cod. de Bonis vacant, cum mittuntur.
Commeandi officium, id efl, navicularii, leg. 27.
eod. Cod. de Navicul. Frequentet maritimos Com¬
meatus , in leg. 7. eod. Cod. [Verbum Commeare
Terentio notum efl & Ciceroni. ]
COMMEATALIS , Miles cui dabatur Commea¬
tus , feu pars fibi contingens ex alimentis publi¬
cis. JuflinianusCod.de Offic. Pref. Praet. Africae
lib. 2. §. 9. Et nullum audeant Duces vel Tribuni
Commeatalem de ipjis dimittere , ne dum Jibi lucrum
f udent conficere , incufloditas nojlras relinquant pro¬
vincias.
2 COMMEATUS , Idem quod Comiatus , de qua
voce fupra : Licentia , facultas rei alicujus pera-
COM 83 6
gendae. Concilium Vernenfe ann. 755. can. 9.
Si quis Prefbyter ab Epifcopo degradatus . . . aliquid
de fuo officio fine Commeatu facere prafump ferit. Adde
Concilium Compendienfe an. 757. can. 3.13.
16 . Chrodegangum Metenfem in Regula Canoni¬
corum c. 1 5. Editionis vero Labbei c. 5. ejufd.
Chartam ann. 7 6 3. apud Meuriffium pag. 167.
Utuntur etiam Latini Scriptores veteres.
2,: COMMEATUS , Scriptoribus Chriflianis , efl
vitae prorogatio , feu facultas vitam producendi
a Deo impetrata. Paffio SS. Perpetuae & Felicita¬
tis : Domina foror , jam in magna dignatione es , tan¬
ta ut poflulem vijionem , & oflendatur tibi , an paffio
Jit, an Commeatus. Apud Palladium in Laufiacis c.
8 6 . Melania Evagrio letaliter aegrotanti impetrat
a Deo >ta<pcV ko/uoItou , ^ -wp oa-^tr/aiav , vitae pro¬
rogationem. Paulinus in Vita S. Ambrofii , Stili—
conem & Magnates ad Ambrofium aegrotantem
mififfe feribit, qui perfuaderent illi , ut Jibi vivendi
peteret d Domino Commeatum. Marius Mercator 1.
Subnotat, c. 7. Si autem Deus vita Commeatum de¬
derit , & ad retr altandos hos optimos libros tuos ....
tempus indulferit , &c. Paulinus Nolanus Ep. 16.
[nunc 20. ad Dalphinum n. 2. ] Denique Ji domi¬
nus Commeatum donaverit , ut ad eum ujitato folenni-
ter nobis tempore recurramus, &c. [Idem Epifl. 5 o.
novae edit, ad S. Auguflinum num. 14. Praflante
mihi ac tibi Commeatum dierum Chriflo. Et Ep. 1 3 .
adPammachiumnum. 8. £fuia fpir antis adhuc filii
Commeatum poterat impetrare. ] S. Fulgentius Epifl.
1. de Conjugali debito: Sic fum repentina corporis
agritudine correptus , ut febrium violenta nimietas Com¬
meatum mihi vita prafentis auferret, niji verus anima¬
rum corporumque medicus . . . dignaretur medicina fua
largiri fubjidium.
3 . COMMEA TU S , pro Refedione. Concilium
^nhamenfean. 1 009. can. 1. Canonicis honor fue¬
rit ,Ji Commeatum in Refettorio ,fomnum in dormitorio
capeff entes , AdonaJlerium teneant in cafiitate juxta Re¬
gula fua rationem , & ut juflum efl.
<Jf 4. COMMEATUS. Vedigal tranfeuntium. Sum¬
ma proventus Monaflerii Centul. inter Ada SS.
Benedid. faec. 4. part. i.p. 104. De mercato per
hebdomadam xL.fohdos , de Commeatu per hebdoma¬
dam xx. folidos.
4j[COMMEMB RATUS, Conjundus ut membrum
corpori. S. Paulinus Ep. 44. alias 31.^4. Com-
membrata in Domini corpore fidei compago.
COMMEMBRIS, Ejufdem corporis membrum.
Guibertuslib. 2. dePignerib. Sandorum cap. 3 .
§. 1 . Si enim d quolibet digne percipitur ( Chriflus in
Euchariflia ) quid aliud quam fummo illi Capiti co *
harentem , per fui ipjius quam fufeipit carnem , illico
Commembris efficitur. In EpiflolaNuncupatoria ad
eofdem libros idem Guibertus habet : Chriflus in
coelo fitos Jibi Commembres unit. Vita S. Columbae
Abbat. to. 2. SS. Junii p. 2 2 5 . JVuia Dominus Au -
flrum nunc in Aquilonarem convertet flatum , noftros de
periculis Commembres retrahentem.
COMMEMORARE , pro Commonefacere , admone¬
re, ad memoriam revocare , crebro utiturfandus
Auguflinus lib. de Unitate Ecclef. c. 11. lib. pofl
Collat. c. 20. lib. 1. Contra Crefcent. c. 3 8. &c.
1 . COMMEMORATIO. Hanc vocem ufurpant*
Latini Patres pro ea recitatione nominum eorum
quos Fideles vocant , quae fiebat in facris Miffae
Liturgiis. Avitus Viennenfis Epifl. 4. gjtos Ji abf
que capitalibus culpis , in ufu conjugalis copula dies
fuprema recipiat , nec damnatione dignos putamus, nec
d facrificio Commemorationis excludimur. Adde Epi-
837 COM
flolami x. fub finem. [Gtseci /avu/aco-ovov vocant.]
2. COMMEMGRATiO , Anniverfarium , feu
officium pro defundo celebratum. Tellamentum
Bertichramni apud Mabill. tom. 3 . Analed. pag.
1 1 7. Jguidquid exinde in tributum aut in fu fragium
annis Jingulis poterit obvenire , medietas ex hoc quando
fuerit mea Commemoratio , aut in veftimentum aut in
aurum erogetur. Tellamentum Bernardi Domini
de Turre apud Baluz. tom. 2. Hili. Arvern. pag.
498. Item lego omnibus Sacerdotibus qui intererunt
prima Commemorat ioni , qua fiet poft mortem meam pro
anima mea , cuilibet tres [olidos & unum denarium.
Commemorati o Animarum. Vide in voce
Anima.
Commemorationes Defunctorum, in
Concilio Bracarenfi can. 3 9. V ide Djptichum.
COMMEMORATORIUM , Optato Milevicano 1.
1. idem elt quod brevis , fyngrapha , libellus. Ha¬
drianus PP. Epill. 7i.Cod. Carolini : Obtulit nobis
Commemoratorium , ut ajfierebat , vefira Excellentia
■exaratum , fcilicet de eletiione Epificoporum Ravenna¬
tis Ecclcjia. [ Ambrof. de Offic. cap. 2 5. Sit nolis
vita majorum difciplina fpeculum, non calliditatis Com¬
memoratorium , hoc elt, Inventarium. Vide Barth.
Adv. 35.22.]
j. COMMENDA, Depolitum. Curia Generalis
Catalanias in Villa MontilFoni an. 1289. fub Al-
phonlo Rege Arag. MS. Statuimus quod aliqui ho¬
mines non po/fint capi vel retineri in perfona pro aliquo
debito , niji ejfet Commanda. Charta Jacobi Regis
Aragon. an. 1304. Scriptura Commanda feu depojiti.
[ Literae Ludovici X. Franc. Regis an. 1 3 1 5 . Cum
datum Jit nobis intelligi , quod fi/udet fuerunt a regno
nofiro ejetii , bonaque eorum ad manum nofiram per gen¬
tes noftras pojita , plura de bonis fij ude orum ipforum in
inventariis fuperboc confetiis [cripta non fuerunt, Com -
mendeque & accufationes ( f. adiones ) ditiorum [Ju-
deorum recelate , &c. Charta Ecclefiae Anicienfis
an. 1312. Andre as Cbaberti Donatus Hofpitalis le¬
vavit in Arragonio & aliis locis , fe dicens ejfe Procu¬
ratorem Ecclef. Anic. licet non ejfet , mangometas ,
Commendas , legata , belemojinas fatias Ecctejia pra-
■ditia. V etus Poeta MS. e Bibi. Coilliniana :
11. mile befans li bailla ,
En fon voy age s’cn alia ■:
Sitofi comme il pot repaira ,
Sa Commandife demanda. ]
Vide Foros Aragon. 1. 1 . tit. ae Immunitate Ec-
clefiar. Gelta Innocentii III. PP. pag. 106. Co¬
lumbum in Manuafca lib. 2. n. 42. Foros Morla-
nenfescap. 11. apud Maream in Hili. Beneharn.
lib. 5. c. 1 . Foros Jaccae apud Blancam inCom-
ment. rerum Aragon. p. 5 9 5 . [ Van-Efpen. part.
3 . tit. 3 1 . cap. 7. Acherium Spicii, tom. 6. pag.
34.] &c.
^ 2. COMMENDA, Comanda, velCoMMAND a.
Societas mercatorum , qua uni fociorum tota
negotiationis cura commendatur certis conditioni¬
bus, Gall. Societe en Commendite. Statuta Malfil.l.
3. cap. 19.de focietatibus & Commandis : Conflitui-
mus , ut Ji quis alicui pecuniam , aut rem aliquam in
foetet ate vel Commanda ad certum viagium cum ea fa¬
ciendum ad aliquod locum nominatum dedit , vel con¬
te ffit , &c. Pallim occurrit ibi , ut cap. 20.21.22.
23. & 24. ejufd. libri, &cap. 16. lib. 2. §. 1 1.
Vide Commendator 1.
3 . COMMENDA. Dare in Commendant , vel Com¬
mendare , Praedia , ac beneficia Eccleliallica vel
Monalticafaecularibus vel aliis fiduciario jure con¬
cedere. Glolf. Graec. Lat. Tr^xuctlcidim , Commenda-
Tom. II.
COM 838
tio. , Demando , Comntendo , «JlSu-
/uu ro <pvXaK]>i<rofjitvov , Commendo , depono. Luithpr&n-
dus lib. 4. cap. 3 . Commendavit illi , feu , quod ve¬
rius efi , in efcan: dedit Ecclcjia*. Tabularium Ab¬
batiae Concheniis in Ruthenis Ch. 1 3 . Vetamus
autem , ut nullus homo aut femina in ipfum jamditium
alodem guardam nec Commandam neque nullam tui¬
tam non habeant , niji folus Dominus , & beanffima
virgo Fides , & Alonachi Conchacenfis Mona fient.
Ch. 29. Et illum meum alodem, qua habeo in Sentres,
& tota Commanda , & bo ficos > <& pratos , fije. Cll.
250. Illam terram de Condadenfe , qua efi fantii Sal¬
vatoris & fantia Fide de Conchas , minimus in Com¬
manda Bernardo de Natago , & filio fuo Umberto, &c.
Radulphus de Diceto an. 1 I 7 6. Ecclejiam Car -
notenjium indulgentia Domini Papa tempore longo Com¬
mendatam obtinuit. Vita Benedidi XII. PP. Revo -
pavit omnes Commendas fatias per pradecejjores fuos
de Ecclejiis C athedr alibiis & Abbatiis , quibufeumque
perfonis , Cardinalibus & Patriarchis duntaxat exce¬
ptis. Chronicon Senonienle c. io. Omnes obedien-
tias fere ita Jibi retinuit , ut nullus Monachorum fia-
tum Alonafierii . . . [cire pofiet ; unde in aliis locis qua¬
cumque habebat , Commendabat. Atque ita vox Com¬
menda accipi debet to. 1 3. Spicilegii Acherianip.
355. Videlngulphum p. 871.
^]Tn Commandum Mittere, Eodem fignifi-
catu. Chartularium Matifconenfe fol. 150. Gif-
lebertus Monetarius in Commandum mijit vineam Ji-
tam in Pont anili as Canonicis S. Vincentii , eo tenore ut
Ji eam vendere necejfe habuerit , nulli liceat eam ven¬
dere niji ditiis Canonicis.
Commendarum audorem fu ifle aiunt Leonem
IV. PP. fed qui eum ab hoc abulu eximere conan¬
tur, eas revera excogitalfe propter irruptionem
& invafionem Saracenorum , & depraedationem
Siciliae , & maximae partis Italiae, in gratiam Epi¬
fcoporum & Clericorum , qui fuis Ecclefiis pulli
erant : fadumque pollea ut abufus ille longius
ferpferit & propagatus fuerit.
§Cr De hoc abufu vehementiori llylo multa fcripfit
Audor libelli cui titulus : L’ Abbe Commendataire.
Infimularinonpotell Gregorius Magn. Sandiffi-
mus Pontifex , qui Ecclelias propriis Praefulibus
orbatas plerumque commendavit Epifcopis vici¬
nis , autexfulibusconceffitadminillrandas, dum
eis legitimum propriumque provideret pallorem,
exfulefque propriis redderet Ecclefiis. Sed longe
alia fuit ratio commendarum, fecundae llirpis Re¬
gibus in Francia imperantibus. Tum non folum
Epifcopis plures Ecclefiae , fed laicis etiam po-
tentioribus commendabantur Monalleria a luis
Commendat ar iis plerumque exfpolianda. Ceffiivic
ille abufus, huicque novae f ucceiierunt Commen¬
da , non ad fpiritalem Eccleliae , fed ad tempora¬
lem Commendatariorum utilitatem excogitatas. Jux¬
ta Leonis X. Papae cum Francifco I.' padionem
Rex Franc. defignat Commendatarios , quibus Ab¬
batias vel Prioratus conferat Romanus Pontifex,
hac in re pro audoritate fua Commendatarios lol-
vens antiquis canonibus , qui hujufcemodi com¬
mendas non patiebantur. Verum notior res ell,
quam ut in illa exponenda diutius immoremur.
Vide Commendat anus.
Commendari dicebantur praedia , vel feuda, quae
ad vitam & ad tempus utenda alicui concedeban¬
tur. Padus Legis Salicaetit» 72 .Si quis alteri avi¬
tam terram fiuam Commendaverit , & ei noluerit rfJ-
dere , &c. WiH- Malmelbur. lib. 2. deGelt. Rcg,
Angi. c. 7. Provincia qua vocatur Cumberland , Regi
Ggg 'i
«39 COM
Scotorum fub fidelitate juns jurandi Commendata e fi.
Vide Henricum Huntindon. lib. 5 . p. 3 5 5.H11-
gonem de Cleeriis, &c. Guillelin. de Podio-Lau-
rentii c. 40. ComesTolofanus dictam terram .... Co¬
miti Fuxenji tenendam tradidit ex Commenda , red¬
dendam ei quandocumque requireret fine mora , &eam
in vita fua tenuit ufque modo. Adde cap. 4 5 . Char¬
ta an. 1 218. in Regeflo Carcaffonenfi fol. 9. No¬
verint , &c. quod nos Atnalricus Dei Providentia Dux
Narbon. Comes Tbolof. & D. Monttsfortis tradimus
'in Commenda dilecto & fideli nofiro Stephano Ferriol
cafirum de Monte afiruc , falvo in omnibus jure nofiro <y
ipfie fub fi aeramento nubis fatto ab ipfo , nobis pro-
mifit quod in cafirum illum non receptabit Pontium Ma-
nerii vel aliquem alium de inimicis nofiris , &c. Et ego
Stepb . Ferriol recognofco me recepifif e cafirum de Mon¬
te afiruc de Commenda difti D. mei Amalrici ,.. . fal-
vo in omnibus jure filio , & promifififie ei fub f aeramento
bomagii d me Jibifafti, quod indicto cafiro , &c. Alia
Charta Bernardi de Mercorio menf. Januar. an.
1216. Not. fac. &c. quod D. Ludovicus Rex Franc.
&c. mibiconcejfit cafirum fuum Gredonenfe cum omni¬
bus pertinentiis ejus & cum omnibus illis qua pertinent
ad Vicccomitatum Gredonenfem tenenda de eod. Dom.
Rege per totam vitam meam & pofi deceffum meum hac
omnia ad ipfum... revertentur. Diplomatis titulus
ita concipitur. De recognitione D. Bernardi de Mer-
coria de Commenda Cafiri & Vtcecomitatus de Greix^a
ad vitam fiam d Dom. Rege fibi tradita. Ejufmodi
Commendarim aliae habentur formulae ac diploma¬
ta in eodemRegeflo fol. 38 • & inRegeflo Vien-
nenfi fol. 5 9. [ Inflrum. anni circiter 1297.ro.
2. novae Gal. Chrifl. coi. 453. fiFup fatto Epifco-
pus reddidit ei dictas claves , dicendo: Commendo vo¬
bis ifias claves & cuftodiam reparii hujus de Torcio ,
quoufque nos vel fuccefiores nofiri huc venientes , eas
d vobis requiramus ; qui Dominus eas hoc modo rece¬
pit. InJftrumentum anni 1 3 94. quo Maria Regi¬
na & ComitiiTa Provinciae mittit F. d’ Arcuffia in
fiduciariam poffeffmnem locorum
&c. e Camera Comput. Provinc. Regeft. Armorum
fol. 70. Tradimus & affignamus ac damus , concedi¬
mus & donamus, ac profe ac fius transferimus in eum-
dem in tenefonem & Commendam ; id effc , lege fidu¬
ciariae poffeffionis & non definitivae feu abfolu-
tce: quare in altero Inflrumento anni 1490. quo
Carolus VIII. ejufdem Arcuffia fucceffores inab-
folutam mittit illorum locorum poffeffionem ,
eadem loca dicuntur Terres laifiees en tenue & Com-
mende. ] Willelmus Guiart in Philippo Auguflo;
Si ravoit en fa Commandie
La Duche de Normandte.
Ut plurimum autem commendabatur feudum
a vaffallo, cum in longinquam aliquam expedi¬
tionem , aut peregrinationem , non continuo re-
verfurus, pergebat : ut effet qui eo abfente &
militiam , & alia feudalia fervitia Domino exhi¬
beret , ne in commiffum eorum defeftu feudum
caderet. Bifariam vero commendabatur feudum
a vaffallo : interdum enim Domino ipfi, quan¬
doque extraneo. Prioris Commendationis memi¬
nit Tabularium Monaflerii Longi-Pontis in dioe-
cefi Parif. Dom. GuidoTrojfellus , poflquam terram
fiam in manu Dom. Ludovici Commendavit , eum fub-
nixe rogavit , ut Ecclefiam f ancla Maria de Longo-
ponte ejufque habitatores cufiodiret , & omnes confue-
tudines & res quas ubique habebat ,ficut in diebus fuis,
& decefforum filorum tenuerat , Uberas & immttnes efifie
concederet. Cujus precibus cum omni humilitate Do¬
minus libentijfme annuit , &c. ChartaOttonis Du-
COM 840
cis Meraniae & Comitis Burgundioe an. 1 2 2 5 . in
Tabulario CampaniaeThuano fol. 313. Nos non
pofifiumus Commendare Comitatum Burgundia alicui
neque ponere extra manum nofiram , nifiin manum Co¬
mitis Campania.
Prioris illius Commendationis rationem plu¬
ribus exponunt Affifiae Hierofolymitanae MSS. c.
182. fie ve aut partir doti pais , ou en oucune au -
tre maniere laijfier fon Fie , il le doit communder au
Seignor : car la Commande efi plus feure chofe ; (f *
mains y a de perii que 1’extrater , par tel raifon que fe.
horne commande fon Fie , par V affife & 1’ufiige dic
Roiaume de Hierufalem , il le peut ravoir apres ure
au & jour , toutes les fois queil le requerra fans autre
amende que le Seignor y peut avoir ,fe il ne li comandoit
au point que il fu femons d' aucunes de femonces , que
apres fon dites , par que on pert fon Fie toute plcvine
qui en deffaut , & fe le Seignor l’a en fa main par la
comande , & aucun autre fie ve aut mettre , le Seignor
le li doit garentier,) que autre ne s'y met. Et qui com¬
mande fon Fie au Seignor , ou a fon baill , par l’ affife
& 1’ufiage doudit Royaume , le Seignor , ou le baill a
qui lon le comande , le doit recevoir , ou dire que il ne-
ve aut le Fie recevoir , fe Court ne l’ e figar de que rece¬
voir le dote , & dire aucune raifon pourqttoi. Car il efi
plus feure chofe au Seignor de recevoir le par efgart
de Court , ou par connoififiance , que autrement , &c.
Non poterat tamen vaffallus feudum luum
domino Commendare , cum ab eo ad aliquod fer-
vitium erat fubmonitus : quia commendatio ifla
dolo fa&a proefumebatur. Infra : Ne il ne le peut
comander par raifon ,puis que il efi femons de fervice 1
tant com celle femonce dure. Quod c. 255. & 256.
pluribus exponitur. Ratio autem quare vaffallus
commendatum domino feudum ab eo repetere
non poterat, nifi pofi annum exadum ea erat >
ut nullum domino ejufmodi commendatio da¬
mnum afferret , & ut dum feudi reditibus frui-
tur, fuis fumptibus,fi aliqua ncceffitas urgeret,
quempiam qui feudum deferviret, praeficeret:
unde fi dominum intra anni curriculum contin¬
geret decedere, licebat haeredi reliquo anni tem¬
pore feudum commendatum tenere : utecontra,
fi vaffallus intra annum fato fungeretur , illius
haeres feudum , nifi exadlo anno repetere non po¬
terat. Denique licet ad plures annos feudum
poffet commendari , ea tamen commendatio vaf-
falli vitam non excedebat.
Atque hinc percipimus , cur GuillelmoEpifc.
Parifienfi , in Terram Sandlam profedlo , anno
j 10 2. Ecclefioe Regalia in manu Regia reman-
ferint , cum quoad fpiritualia vicarios conflituif-
fet , uti docemur ex Tabulario Maurigniacenfl
ch. 90. in qua haec habentur : Hanc rem confirma¬
verunt Stepb anus Archidiaconus , Fulco Decanus ,
Rainaldus Archidiaconus , in quorum manu Guillelmus
Epifcopus dimifit curam & providentiam Epifcopaliutn
rerum. Et fub finem : Tempore, quo hac firmata fiunt ,
erat in Hierufalem G uillermus Parifiorum Epifcopus ,
& Epifcopatus erat in manu Philippi Regis , qui beni¬
gno animo hac omnia concejfit , & regali auctoritate
firmavit , &c.
Jure denique Aragonum licebat vaffallo feu¬
dum ad tempus Domino commendare , quo du¬
rante , ab omni fervitio liber erat , licebatque ei
non aliis modo , fed <Sc Regi guerram f icere : fu-
per qua re audiendus Eximinus Salanova JufUtia
Aragonum: Per quem forum habes qualiter pote fi in¬
fando fe expedire a domino Rege , dimittendo beneficia
Regi ^ fi qua tenet ab eo , & Commendande uxorem f
84 1 COM
filios , & bona fua fidei Regis , quam expeditione m &
Comandam debet Rex recipere , & cuftodire fideliter ,
jicut dominus naturalis ; qua expeditione facta , potefi
cum alio , vel aliis , guerram Regi facere : falvo quod
non potefi ignem in terram Regis apponere : & Ji ad
campale bellum cum aliquibus venerit contra Regem ,
debet tranjire in adjutorium Regis cum equo & armis.
Vide Foros Aragon. lib. 6. tit. de Condicione In-
fautionatus , & tit. feq. Praeterea lib. 7. tit. de
Omnibus locis , &c.
^ 4. COMMENDA , Protedio. Litterae Jacobi Re¬
gis Aragon. infertae in Epiltola Clementis IV. PP.
an. 1 z6 8.apudMarten. to. 2.Anecd. ccl. 595.
Noverint umverft , quod nos Jacobus Dei gratia Rex
Ar agonum . . . conflit uimus in nofira protectione & cujlo-
dia , Commenda & nofiro guidatico fpeciali vos vene¬
rabilem & dilectum nofirum Remundum , & per eum-
dem Abbatem Monaflerii Craffcnfis , & vefirum Mo-
nafierium cum caflris , villis , &c.
Commenda, Comanda, Praedatio quam Liber¬
tus [ ac forte alius quivis Cliens ] pro jure tutelae
Patrono fuo exfolvit. Charta Guigonis Comitis
Nivernenlis &Forenfisan. 1 229. Cum aliqui ho¬
mines de villa S. Regneberti cenfus five Comandas no¬
bis olim fuperfuis capitibus contulijfent , nos ea quitavi-
tnus & gurpivimus Priori S . Regneberti , &c. Charta
ann. 1 278. apud ThomalTerium in Confuetud.
Bituric. lib. 1. cap. 68. Salvis Jhniliter & retentis
nobis. . . duobus denariis de Commenda ,femel in anno
felvendis a quolibet uxorato , &c. Alia ann. 1285.
apud eumdem cap. 70. Quoties vero aliquis ab ex¬
tra venerit , er voluerit effie homo nofter , in fignum ho-
magii folvet femel in vita Priori dicti loci 2. den. de
libera Commenda. Vetus Notitia: Anno Dom. 1285.
Cum Dominus. Simon Archiep. Bituricenfis ejfet apud
S. N akarium die Martis poji feflum S. Michaelis ,
Gaudinus Dominus de Ramefort , filius <& hares Gau-
fridi Lobe , de Remefort quondam Domini , Militis ,
conc effit coram Domino liter as manumijfionis centum
puellarum , quas pater fuus manumitti jufferat in terra
fua de Maignec & de Remefort , ab omni tallia &
Commenda. Cui manumiffioni confenferunt coram no¬
bis exeeutores difti defuncti, f Charta anni 1058.
ex Archivo S. Vidoris Maml. armar. Ruten. n. 2.
Donamus etiam . . . Comandam & convenientiam quam
habemus in unomanfo , quod nullus potefi dare aut im¬
pigrior are nifi nobis , & unum multonem in ipfo m an fio. ]
Confuetudo localis Cadeilinovi in Biturigib. tit.
2 2. Sont tenus lui paier par chaficun an 4. den. T. en
reconnoiffance , quis’ appelle la Commande. Tabular.
S. Thcofredi in Velavis: Demifit Commendant ,
quam exigebat in ipfa villa , &c. Vide eumdem Tho-
malferium ibid. pag. 1 27.de 150.
vCF- Singularem hic addam Werpitionem ,quam ex¬
hibet Mabillonius faec. 6. SS. Benedid. part. 1.
pag. 648. ubi non video quid lit Comanda nili
praedatio pro jure tutelae, quam libi Bofo arro¬
gabat in Polliaco ; fed Ledor ipfe judicet: Venit
Bofo ad Placitum , ubi cum Geraldo Comite erant nobi-
liffimi homines , & juravit Bofo hoc fiacr amentum , ita
dicens manu fua propria : Ego Bofo , nec meus condu¬
ctus , me jubente , homo nec femina ad meam artem ,
nec ad meum ingenium , in Polliaco nec in ejus obedien-
tia Comandam non requiram , prenfionem nullam fa¬
ciam de bove , vacca , &c. Et fi ego vel meus conductus
homo vel femina aliquam Comandam vel prenfionem
fecerit , poji quindecim dies pofiquam fidero, vel ad ra¬
tionem tntjfus fuero per te , Geralde , vel per tuos miffa-
ticos , five per Abbatem qui modo efi , vel per ipfiim
qui in antea erit , & per Monachum qui ipfiim obedien-
Tom. IT.
COM 84a
fiam tenuerit , captam emendabo , & pofiea ad tuam
mifericordiam , Geralde , veniam f ive ad Abbatem vel
Monachum , qui modo efi vel in antea erit. Vide Com¬
mendatio 2 .
C omandia , Eadem notione. Tabularium S.
Petri . Volien fis fol. 31. Gautbertus dc Malatnort
dereliquit Deo & S . Petro Apofiolo Vofienfi in vita <&
in fianit at e fua totam C 'ornandi am , quam in villa qua.
vocatur Orgot habebat . . . Similiter quoque Girbertus
uno eodemque modo eandem Comandtam B. Petro Vo¬
fienfi dimijfit .... Deinde quidem Elias .... Gaufberti
nepos hujus Comandi a particeps & par Dominus , . .fe¬
cit guirpitionem de ea.
H Commandaria, Eadem fignificatione. Antiq.
Recognit. in Regelto Probus fol. 6 o . & 6 1 . Petrus
Coftinncuz. debet Comiti de Commandaria 1 . em. ave¬
na. Petrus Jordani. . debet pro eodem 1. mait avene . . .
Homines de Montfiecerox debent Comiti pro garda 5 .
fextar. Vienn. avena , &c. Summa avena de garda &
Comandaria 3 o . fextar.
H 5 .COMMENDA, Beneficium equitis Templarii,
Gall. Commenderie. Notitia Eccleliae Mazarenfis
apud Roccum Pirrum Siciliae facrae pag. 548.
Alii vero ex antiqua relatione te fati funt hunc Equi¬
tem appellari Guerregium , qui cum aliis tribus T em -
planis ex fua Commenda in Suria , metu S aracenorum,
fignum iftud B. Virginis in navi transferendum in Ita¬
liam patriam fuam curavit.
U 6 . COMMENDA , Certae preces pro defundo fa¬
ciendae. Necrologium Monaderii Jofaphatenfis
apud Mabill. to. 2. Analed. p. 562. Unde ad per¬
petuam rei memoriam in nofiro Capitulo generali flatu-
tum efi , ut in hac die follemne anniver fartum cum Com¬
menda & Mijfafollemni & in fine Libera fiuper tumu¬
lum -ejus perpetuo celebretur. Vide Commendationes.
H 7. COMMENDA , vel Comanda , Commoda-'
tum, Gall. Pret. Statuta Arelat. MSS. art. 128.
Item ftatuimus quod quandocumque exeatur ad arma
vel cavalcatam , nullus quidem civis pojfit ducere duos
equos nifi effient fui vel habeat eos ex caufia Comande
ab extraneo & non d cive. Verfio Gallica, S’ils ne lui
appartiennent 011 quils les aiet en prejl , &c.
IT x. COMMENDARE , Dare in commendant. Vide
Commenda 5 .
2. COMMENDARE, Rem mutuo dare, apud alium
deponere , Glolf. Lat. Graec. Commendavit ,
nxTsdiTo. Gregorius Turon. lib. 7. Hid. cap. 22.
ffiuod vero Commendatum habuit , publicatum efi. Ca¬
pitula Caroli Calvi tit. 3 2. cap. 5. Si ad cafium
Dei aliquid Commendatum habent , ipfe Epificopus , vel
retlor Ecclefia , ubi Commendata funt , aut illis prafien-
taliterin prafientia Mijfiorum noflrorum reddant qui eas
Commendaverunt , &c. [ Litterae Ludovici Jun. Re¬
gis Franc. an. 1x45. quibus pravae confuetudines
urbis Bituric. abrogantur: Statutum vero d patre
nofiro efi , ut quicumque ad urbem venerint & ibi flare
vel res fiuas Commendare voluerint , ipfi cum rebus fuis
in eundo & redeundo Jint Jecuri , & fi eorum dominium
vel caflrum unde venerint , cum regia Alajeflate male
fuerint , nihil eis nocebit. Eadem repetit Ludovicus
VIII. in earum Litterarum confirmatione ann.
1 2 24.] Adde Legem Alaman. tit. j.§. i.Bajwar.
tit. 1 4. cap. 4. Longobard. lib. 2 . tit. 2 7. &c.
Commandar e. Eadem lignilicatione. Literae
Caroli primogeniti Johannis Franc. Regis ann.
1357. apud D. Secouffe tom. 3. Ordinat. Reg.
pag. 204. num. 6.Siquis habitantium in dicta Villa
moriatur fine tefl amento , nec habeat liberos , nec appa¬
reant alii heredes , qui fibi debeant fuccedere , Baillivus
dicti Domitii tiofiri cr Conjules dicte Ville bona dejfunftf
Gggiij*
843 COM
deficripta tamen , Commandabunt duobus probonis ( pro¬
bis ) hominibus dicte Ville ad cufiodiendum fideliter per
annum & diem ; & fi infra eurndem terminum appareat
heres , qui fibi debeat [accedere , omnia bona debent in-
tegr aliter fibi reddi, alioquin bona mobilia dicto Domino
tradantur & etiam immobilia,
3. COMMENDARE, Mandare, praecipere : Com¬
mendatio, praeceptum, mandatum, Commandement :
in Capitulis Caroli C. tit. 28. tit. 30. cap. 6.tit.
3 i . cap. 2.23.24. Leges Henrici I. Regis Angi,
cap. 8. Nemo ignotum vel vagantem ultra triduum abf-
que fecuritate detineat , vel alterius hominem fine Com¬
mendante vel plegiante. Hinc potuiifet Seldenus
c. 46. Legum.Willelmi Nothi interpretari : Nuis
ne receit hom ultre 3 3 . nuis , fi cil ne li Comand od
qui il fuft avis. Id eft, nifi ei praecipiat ille cum
quo eft , vel cum quo venit ; quo cafu legendum
fuerit venis. [Tabularium Montis S. Michaelis :
Ego Anfigerius & Herveus frater meus , Commenda¬
vimus facere iflam cartam. ] De hac voce vide Ja-
cobum Gotofredum ad leg. un. Cod. Theodi
quod julfu.
4. COMMENDARE, perperam pro Contr aman¬
dare , in Charta an. 1x53. aPuc^ Acherium toim
1 1 . Spicii, pag. 3 3 8. & apud D. Brujfel tom. 1 .
deFeudorum u fu pag. 275. & 276. VideCow-
tramandare.
5. COMMENDARE nude , Pro aliquo preces
fundere. Vide Commendationes.
Commendare Antiphonam dicitur Can¬
tor, cum prima illius verba praecinit alteri, qui
eam- canere incipiat. Ordo Canonicorum S. Lau¬
di Rotomag. xm. faec. Hanc antiphonam Genuit
puerpera , & tres fcquentes Cantores hebdomadarii
Commendant , & omnes fine pneumate finiuntur. Ve¬
tus Confuetudinarium Monafterii S. Marcellini
Cantagilenfis : Cantor qui regit chorum Commendat
antiphonam de Magnificat ad Sacrijlam quam debet
dicere . Occurrit femel & iterum in Regula To-
ribii Archiep. Limae tom. 4. Concil. Hifpan. pag.
6 6 8- coi. 1 . pag. 66 9. coi. 1. & 2.
Commendare Ecclesiam dicuntur Patroni
Laici Ecclefiarum , qui Prefbyteros ut in iis mu¬
nia Ecclefiaflica obeant, Epifcopis offerunt , in
Concilio Salegunftadienfi ann. 1022. can. 1 3.
Vide Concilium Bituricenfe an. 103 j.cap. 22.
Commendare se ad Cortem Regis, in Lege
Longobardor. I. 2 . tit. 1 1 . 1. & 3 . dicitur puel¬
la libera, de crimine accufata , cum illius prote¬
ctionem ac mundium implorat.
Commendare per Ceram et Setam. Vi¬
de in Cera.
^1 Commendare se in Vassaticum. Vide
infra Commendatus.
^1 COMMENDx\RIA,Prseftatio pro tutela. Liber¬
tates Gratianopoli conceflsean. 1 244. Hift. Dal-
phin. tom. 1 . pag. 2 3 . coi. 1 . Item fiatuimus ne ali¬
quis ex civibus nomine Commendari* fivegardu ali¬
cui de civitate donet aliquid , vel dare conveniat , & fi
repertus fuerit , tam dans , quam accipiens viginti /oli¬
dos Curia dabit. Permutatio Caftri de Bellacumba
cum Caftro de Varfia inter H umber tum Dalphi-
num & Aymericum de Bdanfone, ejufd. Hift.
tom. 2 . pag. 5 o . coi . 2 . Item fuit actum . . . quod non
potefiis aliqua quoquo titulo acquirere infra territorium
& m and amentum Cafiri de Varfia , guardas vel Com¬
mendat ias recipere , vel receptas retinere , nec homines
dici: mandamenti in civitatibus vel villis affr anebitis ,
vel bomagiafeu fidelitates eorum recipere , vel receptas
retinere. V ide Commenda 4. & G narda 1 .
COM 844
COMMENDARIUS , Qui aliquem in Commenda¬
tum , feuinluam tutelam fufeipit. Charta Alde-
gaftri , filii Sylonis Regis Ovetenfis , ann. 78 1.
apud Sandovallmm : Et nullis ex eis tamen damus
licentiam neque potejiatem ullum dominum accipere ,
neque habere Commendarium , nifi foli Deo & B. Ala¬
ria matris ejus , cr Abbatem & Monachis in loco ifio
[ancto de Obona Deo [ef vient es , &c.
«n 1. COMMENDATARIUS , in Jure Canonico
dicitur Oeconomus Ecclefiaefeu beneficii eccle-
fiaftici vacantis , dum ipii de legitimo paftore vel
poffelfore provideatur. Ad fex menfes vulgo pro¬
trahi poterat ille Oeconomatus. Cum Ecclefiae
vacans erat fedes epifcopalis , illius adminiftra-
tio & cura fere Epifcopo viciniori fecundum jus
antiquum credebatur. Hic appellabatur Epifco-
pus Commendatarius. Pofterioribus vero faeculis re¬
gnante Commendarim abufu , Commendatarius di-
<ftus eft Epifcopus , qui plures fimul Ecclefias ob¬
tinebat, unam cujus erat Titularis , alteram aliaf-
x e quas Commendatarius adminiftrabat , ut plurium
poffet Ecclefiarum una frutftus percipere. Ne plu¬
rium Ecclefiarum unus eflTet Epifcopus Canones
prohibebant : ne violarentur hae facrae regulae ,
una nomine tituli , altera nomine commenda pofli-
debatur. Hsec religio temporum. ReverfalesChri-
ftophori Epifcopi Patavienfis pro Johanne Epi-
fcopo Vefprinienfi ann. 1397. apud Ludewag.
tom. 4. pag. 317. Dominus Johannes Epifcopus Vef-
prinienfis Viennenfifique Ecclefia perpetuus Commenda¬
tarius. Charta Johannis de Bavaria eletti Leodien-
fis Epifcopi ann. 1398. apud Miraeum to. 2 . pagJ
893. coi. 1 . Per dominum Leodienfiem Epificopurn
Commendatarum Cameracenjis Ecclefiu fiupradichm»
Vide Commenda 3 . & Comedentarius.
f 2. CO M M EN D AT A R1U S , in Monafterio San-
dionyfiano. Vide infra Commendatorius,
3 . COM M E N D AT ARIUS, Cuftos carceris.
Concil. Salmant. an. 133 5. cap. 8. Nonnulli Com¬
mendatam fieu Carcerarii ab iifidem Clericis fic carce¬
ratis extorquent pecunias & alias res ... injufie. Vide
Commentarienfis 1 .
% 4 . COMMENDATARIUS , Mercator , &c. Vide
Commendator 1.
COMMENDATELA , Praeftatio pro tutela , in
Tabulario S. Cyrici Nivern. Ch. 94. VideCowr-
mendatio 2.
1 . COMMENDATIA , Conceflio beneficii feu feu»
di ad vitam , Praflaria. Hujus formula habetur
in Formulis veteribus apud Bignonium p. 409.
1 . Edit. Domefdei apud Spelmannuin : Ibi liber
homo Edrici Commendatio ( tenet ) 20. aer. & 3.
bordar. & dimid. car.fil. ad 10. porc. & valet 5 .fiol.
V ide Commenda 3 .
2. COMMENDATIA , Idem quod Commendifia , in
Geftis Conful. Andegav. cap. 1 1 . num. 3 . & in
Charta Joannis D. Balgentiaci an. 1 1 96. in pro¬
bat. Fliltor. Blefenfis pag. 16.
1 . COMMENDATIO. Lex Longobard. lib. z. tit:J
44. §. 2. Cateri vero homines liberi , qui vel Commen -
dationem , vel Beneficium Ecclefiafiicum habent. Id
eft , qui domino alicui fe commendarunt , ac-,
cepto ab eo beneficio , feu praedio.
2. COMMENDATIO , Tutela , prote&io. In Com¬
mendationem autem potentiorum ,fe & res fuas po¬
nebant inferioris conditionis homines , ut effient
qui fe & fiua tuerentur & protegerent contra ini¬
micos aut bonorum invafores, iifque in tuitionis
incrcedem alicujus cenfus penfitationi fefe ad-
ftringebant. Vetus Charta apud Duchefnium in
84; COM
Hift. Ducum Burgund. pag. 52. Philippus Abbas
EccleJi&S. Benigni . . . villam prope Divionem , qua
dicitur Longus vicus .. . Hugoni Duci Btirgundu in
Commendationem pofuit pro centum folidis annuatim
folvendis , &c. Alia Theobaldi Comitis Blefenfis
ann. 1 148. in Tabulario Vindocinenfi Thuano
fol. 203. Robertus Abbas volens devitare injurias
& infefiationes malef adorum, pofuit in Commendatione
mea duas villas /itas quas habebat in partibus Vindo-
cinenjtbus, 1 o. [olidos Blefenjis moneta mihi reddendo
ad fefium S. fjoannis Baptifiet , . . . padum etiam fuit ,
quod ego vel haredes mei Commendationem illam de
manu noflra non ejiceremus ,alicui eam tribuendo. Ejuf-
modi praedatio.
CjoMMENDATio paflim dicitur. Tabular. S. Al¬
bini Andegavenfis : Vicecomes dcToarcio expetebat
Guardam , quam Commendationem vocant, de villa ,
qua dicitur Brociacus. JjJuare Lofdelinus Monacho -
rum Pretpo[tus de Mairono Vicecomitem Haimericum
adiit , fecitque hac de re tale placitum cum eo : Mo¬
nachus de Brociaco dabit per [ngulos annos ad Pafcha
5. [olidos de Commendatione Vtcecomiti : qui [olidi Ji
ipfodie P afeba redditi non fuerint , ad 8. dies redden¬
tur [ne lege. Igitur pro hac repromijit Vicecomes pret-
didus fupradidam vili ani , & omnes homines ipfius vil¬
la fe ubique fervaturum, & etiam ipfos homines de
Brociaco , qui morantur in burgo Monachorum apud
Monafleriolum , cuftodiet euntes & redeuntes , quam-
diude Brociaco fuerint , &c. Tabular. S. Cypriani
Pidav. Neque bidanrtum , neque alium debitum ab il¬
lis hominibus , qui habitaverint , exigant , folummodo
Commendationem f alvum faciendi, propter amorem Dei
nobis retinemus , &c. Charta ann. 1 o 76. apud Du-
chefnium in Hift. Ducum Burgundiae : Salva-
mentum [ve Commendationem quam in Nerontis vil¬
la accipiebant. AliaGaufredi Comitis Andegaven-
fis in Tabulario S. Laudi Andegavenf. Et de ter-
'tio [ve lembo , [ve navi , unum f extarium f alis , &
dimidiam partem Commendationis. Alia ejufdem Co¬
mitis in Gallia ChriftSammarthanorum tom. 4.
pag. 3 94. Commendatio vinearum , Commendatio a[-
nartorum vinum deferentium. V ide S alv amentum.
3. COMMENDATIO, Mutuatio, in Legibus Hen-
ricil. Regis Angi. cap. 45 . Vide Commendare i.
f Commendatio Ecclesiae, Qua Patronus
LaicusEpifcopo praefentat Prelbyterum , qui in
Ecclefia, cujus Patronus eft , munia obeat Ec-
cleliaftica. Concil. Arelat. ann. 813. can. 5. Ut
laicid Pr e fby teris non audeant munera exigere propter
Commendationem Eccle[a. Vide fupra Commendare
Eccle[am.
f Commendatio Pontificalis Baculi,
Idem quod Invefiitura , qua Princeps traditione
baculi paftoralis ,Epifcopum recens eleftum mit¬
tebat in poflclTionem Epifcopatus. Vita S. Rem-
herti Archiep. Hammaburg. nura. 1 1 . Die depo[-
tionis domni Anfgarii Rimbertum omnes concorditer
elegerunt. Cum cujus concordia patto , ad gloriofum tunc
temporis Regem HludoVeicum adduxerunt eum viri ve¬
nerabiles , Thiadricus Mindenfis Eccle[a Epifcopus ,
& Adalgarius Abbas monafierii novetCorbeiet : fufee-
ptufque ab eo honorifice , cum pontificalis baculi juxta
morem Commendatione , Epifcopatus e fi fortitus domi¬
nium. Quae verba in gratiam imperialis invefti-
turse intrufa fuifle tempore Henrici IV.cenfet
Henfchenius, hac maxime ratione dudus,quod
in primariis Ecclefiae Hamburgenfis & Bremenlis
privilegiis nullum .hujus reiveftigium appareat.
Et tamen Adamus , utrede Mabillonius obfer-
vat , Henrici aequalis, haec privilegia pro inve-
COM 846
jftitura imperiali laudat his verbis capitis 2 8 . Pal¬
lium Rembertus pontificale [ufeepit d Papa Nicolao ,
ferulam pafioralem a Cafare ('Rege ) LutheVcuco ,[c *
ut in privilegiis dignofeipoteft.
Commendatio Vassallorum. Fulbertu?
Carnot. Epift. 6. Hoc a vobis exigo ,fecuritatem de
mea vita & membris , ... de receptu Vindocini cafiri
ad meum ufum & me orum fidelium , qui vobis a[ec lira¬
bunt illud r Commendationem vefirorum Militum , qui
de noftro cafamento beneficium tenent , [alv a fidelitate
vcftra, &c. Id eft, ut vaffallos veftros, qui mei
etiam funt, mihi prafiare velitis , Gall. Prefter.
COMMENDATIONES , Officium vel Orationes
pro defun<ftis. LvroXui , apud Clementem lib. 8.
Conftitutionum Apoftolic. cap. 43 . Officium Com¬
mendationis , in Statutis ordinis de Sempringham ;
quia in eo fit Commendatio anima defundi d Sa¬
cerdote. Ebo Remenfis , de Miniftris : Mortuos
cum Commendationibus animet & orationibus dignis
obfequiis fepulturet venerabiliter tradere.Yiza. S. Deo-
dati Abbatis num. 9. Interea jam exanimem &
qua[ fopore deprejfum vultum rofeum mitiffmi Deo-
dati afpicientes , odorem fu aviffimum trahentes , cum
falutaribus Commendationibus operuerunt. Concilium
Milevitan. II. cap. 1 2. Placuit & illud , ut preces,
vel orationes , f 'eu Miffet , quet prolatet fuerint in Con¬
cilio , [ve pretfationes ,[ve Commendationes , feu ma¬
nus impofitiones , ab omnibus celebrentur. riapa^«Vs<c in
Cod. Canonum Ecclef. Afric. can. 103. Vide
Concil. Carthag. III. can. 29. Concil. Toletan.
IV. cap. 1 3 . & T olet. XI. cap. 1 2 . [ Compoftell.
ann. 1031. cap. 2. Baluz. tom. 2. Hift. Arvern.
pag. 595.] Commendare , anXac , vel diis Commen¬
dare , eft tuxeo-yui vtt[ t ivee , ut obfervatum a Ca-
faubono ad Spartianum , ex eodem Spartiano &
Lampridio.
Commendationes Morientium. Orderi-
cus Vital. lib. 5. Denique mortem fentiens , fratres
acciri fecit , ac ut [bi morientium Commendationem fa¬
cerent rogavit.
COMMENDATITI^E Consuetudines, Prae¬
datio pro tutela. Gefta Dominorum Ambafienf.
cap. 4. n. 1 z.Goffridus PruliaciConful Vmdocinen[s
effectus , Confuetudines , quet vulgariter Commendati-
tiet vocantur , ab Amba[en[bus auferre excupiebat.
Adde cap. 6 . n. 1 . V ide Commendi[a.
COMMENDATITI2E Liter je , Epistolae,
Quae ab Epifcopis dabantur ad alios Epifcopos ,
quibufeumque, five Clericis , fiveLaicisfuae dice-
cefeos peregrinaturis , ut ab iis ut fideles infacris
fynaxibus admitterentur, vel ut Clerici adordi¬
nes promoverentur , vel ut in peregrinatione eo¬
rum folatiis foverentur, vel propter alias caufas:
has c-og-etTindc vocant Graeci. GloflT. Lat. Graec.
Commendatiiiet liter et , ev^eerntai. GlolT. Graec. Lat.
cug-uTiyJ , Commendatitia. Lexicon Gr. MS. Reg.
Cod. 2062. Iv^ctTiKctl t7rig-oXetl } ai lyX^^taivai
KX»p Mo7c, » ACtlilOlC, ctQoplO-fAtVClC , » aVBtyVU^-ctli , tv tTt pes
vrctei d,7rm(rt. Liter et Comendatitiet ,quas Formatam vo¬
cant , apud Reginonem in Inquifit. de Prelbyt.
c. 79. & in Formula 3 9. exBaluzianis. lug-ct-unu*
mentio eft in Canonib. Apoft. Can. 3 3 . in Con¬
cil. Sardie, c. 9. in Concil. fub Menna Ad. 1 . &c.
Commendatitiarum vero in Concilio Andegav. c. 1 .
Venetico c. 5. Agath.c. 3 8. Remenfi c.12. Fran-
coford. an. 794. c. 2 7.Turon. c. 1 3. Parifienft
VI. lib. 1 .c. 34. apud Hieronym. Epift. 48. cap.
5 . Crifconium cap. 15.35. Zachar. PP. in Epift.
adPipinum cap. 27. in Capit. Caroli M. lib. 1.
cap. 3 . lib. 7. cap. z 9 5 . in Capitul. 1 . Caroli M.
847 COM
incerti anni cap. 2. in Addit. 3. Ludov. Imp.
cap. 49. apud Nicolaum I. Epifl. 70. Innocent.
. III. PP. cap. 3. de Clericis Peregrin. in Decretis
Calomanni Reg. Hungar. lib. 2. cap. 19. apud
Joannem VIU. PP. Epifl. 273. &c. Harum au¬
tem formulae & exempla proflant apud Fortuna¬
tum lib. 5 . Poem. 1 9. lib. 10. Poem. t 9. Defi-
derium Cadurcenfem Epifcop. Epifl. i6.Ruri-
ciuin lib. 2. Epiil. 7. 8. 1 1. 43 ; • 5 2,. Eedam lib.
2. de Wiremuthenli Monaflerio, feu inVitaS.
Benedidi Bifcopicap. iS. Lupum Ferrarienfem
Epifl. 101. 102. x 06. 107. Alcuinum Epifl. 5 r.
73. Simeonem Dunelmenfem de Geftis Reg.
Angi. ann. 1125. in Formulis veterib. cap. 1 2.
apud Bignonium , apud Pithoeum in Gloff. ad
Julianum antecefT. Vide Commendat ori a , in Con¬
cilio Exonienfi an. 1287. cap. 3 7. &c.
Commi ndatiti^ LiterjE Abbatum, Mo¬
nachis ad aliam Ecclefiam tranfire volentibus da¬
tae , apud Rainardum Abbatem Ciflercienf. in
Inflitut. cap. 1 1. Vide Bullar. Cluniae, p. 39,
Commendatoriae LiiERjE etiam dicuntur
Sidonio lib. 9. Epifl. 10. & Juliano anteceffori
conflit. 6. <5. 3. in Synodo vero Nugarolenfi an.
130 2. cap. x. Re commendator U , cap. 2. ,
^1 COMMENDATIT1I, lidem qui infra Commen¬
dati, apud Mabill. tom. 4. Annal. Benedid. ad
an. 1 o 2 5 . num. 71. Attribuens E. Petro & Fra¬
tribus ibidem viventibus apud Lauri acum liberos fiuos ,
collibertos , fervos , ancillas & Commendatitios , eorum-
(jue fubftantias & pejfeffiones , &c.
COMMENDATITIUS Indiculus, Epiflola
Commendatitiaab Epi fcopis pro Clericis fuis ad
Principes & illuflres viros feripta, ut euntibus
& redeuntibus res neceifarias & folatia iis im¬
pendant. Hujufmodi indiculorum formulas bi¬
nas exhibet Marcui fus lib. 2. form. 50.51.
<5f 1. COMMENDAT 'GR , Com ME N DATARIUS,
promifeue enim feribitur : Mercator focius, qui
uni alteri commendat integram negotiationis cu¬
ram certis conditionibus. Statuta Mallii, lib. 3.
cap. 20* §. 2. Si vero foetus vel Commendator prius
ea mandaret ei ( cui Commenda credita cfl ] per
literas Jigillo capituli vel curia Maffilu munitas , ut
cum ditia foiict at e vel communda completo primo via-
gio revertatur , teneatur ille hoc facere , niji aliud via-
gmn tunc jam inceperit , cx quo damnum incurreret ,
ji illud non compleret. Paffim occurrit ibi. Vide
Commenda 2 .
2. COMMENDATOR , Officium feu dignitas in
Ordinibus Militaribus Religiofis , verbi gratia
S. Joannis Hierolol. Alagjler Jive Commendator .
Commendator domorum , in Militia B. Jacobi , apud
Innocentium 111. lib. 13 . Epifl. 1 1 i Frxceptor, ea¬
dem notione in Militia Templi. [ Commendator
domus Teutonica Trajectenjis , apud Miraeum tom.
1. pag. 436. coi. 2. Domus Leproforum Appamia,
apudLimborch. Sentent. Inquif. Tolof. p. 295.
Hofpir alium , in Hifl. MS. Beccenfi p. 464. Mo¬
na fi er i i B. Mana vel Domina nojlra de Mercede , to.
4. Concil. Hifp. p. 290. & 45 3. &c.]
COMMENDATORIUS , vel Commendatartus,
Gall. Commandeur , Monachus S Dionyfii, qui pro
Abbate omnimodam habebat jurifdidionem in
quofvis delinquentes in Ecclefia & in totoMona-
fterii circuitu : quam exercebant Baillivus aliique
officiales ad hoc unum i nfei tuti , ut narrat Dou-
bletusp. 424. Epitaphium Fr. Petri Bocbartzpud
Felibian. Hifl. Sandion. p. 584. In atate confianti
viam ingrejfts umver/a camis , hujufce domus Cum-
COM 848
mendatarius Fr. Petrus Bccbartfe longa ferie Confulum
& Prajidum fupremt Senatus Fr ancta . . . bic fepultus
an. Dom. 1 6 07. Aliud Epitaphium ibid. p. 586.
Hic jacet Fr. Auguftinus de Falles , Cantor & Com¬
mendatorius , necnon tertius Prior hujufce domus , qui
obiit quarto Nonas Aprilis an. Dom. 1636.
^Commendatoriae Litterae. Vide in Com¬
mendantia.
COMMENDATUS, Vaflallus Domino fidelitate ac
hominio aftridus.- interdum obnoxius ratione be¬
neficii <$c feudi , quod o\im Commend ab atur [qu ad
vitam concedebatur. JJhb in vaffallitico Commen¬
dati fiunt, in Capitul. Pipini Regis Italiae cap. 3 6.
Charta Caroli Magni pro divifione Imperii c. 5.
Et umfquifque liber homo pofl mortem Domini fui li¬
centiam habeat fe Commendandi inter hac tria regna
ad quodeumque voluerit ; Jimiliter &ille qui nondum
alicui eft Commendatus. Nithardus lib. 1. fub an.
840 .Et quoniam olim regnum Aquitania Car olo dona¬
verat , ut illi fe Commendarent , hortando fuajit,jujfit~
JfiEfii omnes Commendati , eidem , f aeramento fidem fir¬
marunt. V ide eumdem lib. 3 . p. 371. Capitul. 3 .
an. 8 1 1 . cap. 8. Capitul. Pipini Regis Italiae cap.
13. Praeceptum Lud. Pii pro* Hifpanis an. 816.
Chartas 44. & 74. in Appendice ad Capitul.
Stepli. Baluzii, Legem Longobard. 1. 2. tit. 9-§. 1.
Concilium Duziacenfe I. part. 4. cap. 3 . p. 253.
Sc to. 1 3 . Spicilegii Acher. pag. 314. 315.
Se in Vassaticum Alicui Commendare,
in Charta Privilegior. conceffiorum Hifpanis to.
2. Hifl. Franc. Noverint tamen Udem Hifp ani Jibi li¬
centiam a nobis ejfe concejfam , ut fe in vajfaticum Co¬
mitibus noftris more folito Commendent. Alia an. 816.
ibidem : Se ad Comites ,jive vajfos noftros , veLptiam
ad vajfos Comitum Commendaverat. Se in manus ali -
cujus Commendare , apud Eginhardum Epifl* 27.
28 .Se folenni more Commendare, apud eumd. Epifl.
26. Querimonia Berengarii Vicecomitis Narbo-
nenfis adverfus Guifredum Archiepifc. Narbon.
Jnfuper, quod pejus eft & inhoneftum , Commendavit
fe manibus ad Coinuiffam Urgelh. Homo manibus Com¬
mendatus. Ufatici Barcinonenfes MSS. cap. 68.
De donatione facta a parentibus : Conf ituerunt Prin¬
cipes [ape ditti qualiter omne donum fiet inconvulfum
perenniter . . . talem convenit adhibere firmitatem, quod
etiam pofimodum voluntatem fiuam nullatenus mutare
pojfit , hoc fcilicet ut recipiat eum ad hominem manibus
Commendatum , aut donet ei pote fi atem deCaftro , &c.
Cap. 70. Sed poftea non pojfiunt mutare fiam volun¬
tatem , fi adquijitor jam erat homo illorum manibus
Commendatus , aut propter illud ad hominem recepe¬
rint. Cap. 1 1 6. Statuerunt etiam quod Ji parentes cum
filiis , aui filii cum parentibus intentionem vel placitum
habuerint , parentes Jint judicati & feniores , & filii ve¬
lat manibus propriis Commendati. Cap. 1 28 .Etiitra-
que parte facr amenta fiant per Jingulos homines qui Jint
Chr filiam , & homines illorum manibus propriis Com¬
mendati. Joannes VIII. PP. Epifl. 303. fjoanne-s
Diaconus , fidelis Commendatus nofter.
Non multum abfimile fuit quod jus applicatio¬
nis Romani appellabant, quod ab Athenienfibus
ortum aiunt , apud quos peregrini fe alicui opu¬
lento civi in clientelam dabant dicabantque. Hinc
Commendare fe in clientelam , apud Terentium in
Eunucho. Vide quae in hanc rem congeffitTur-
nebus 1. 24.Advcrl.c- 3 2. Sed <5c hac voce applicare
eadem propemodum notione utitur Charta Lu-
dovici Comitis Sacricaefaris an. 1219. ex Tabui.
S. Satyri : Jfiuod Ji aliquis de omnibus hominibus S. Sa¬
tyri hominem fe domini de Sancero ejfe dixerit , & ei
849 COM
fe applicare voluerit , ubi Abbas tres legitimos homines
jurare fecerit , quod eum vel eos Ecclejia S . Satyri per
unum annum & unum diem Jine calumnia tenuerit ,
deinceps eum vel eos in pace habebit Jine campo , &
batalia , vel aliqua contradictione.
<J[ Comma n du s , Eadem notione. Chartularium
Virzioncnfe fol. xvii. Theudorius dat fuam Com¬
mandam quid tam de omnibus hominibus huic fuo Com¬
mando nomine Arcbembaldo.
Commenbati, Dicuntur liberti , qui libertatem
confecuti Patroni, feu manumifforis patrocinio
fe commendaverant. Quippe per Chartam ingenui¬
tatis fervo in libertatem adferto facultas dabatur ,
feuEcclefiae , feu alterius cujufcumque perfonae,
quae ejus ingenuitatem tueretur , patrocinio fe
commendandi , ut patet ex Marculfo 1. 2 . Form.
3 z.Scc. Canon Lugdunenfis in Canonibus feledtis
apud Jacobum Petitum podPoenitentiale Theo-
dori pag. 242. JPuicumqtie contra libertos Ecclejia
Commendatos actionem habet , non audeat magijlratui
eos tradere ,fed in Epifcopi judicio, qua funi veritatis
audiantur ; quia juftum efl at contra calumniatorum
verfutias defendantur , qui immortalis E colefia patro¬
cinium concupifcunt. Concilium Toletan. IV. can.
72. JSiberti qui a quibufeumque manumijfi funt , &
Ecclefia patrocinio Commendati exiftunt , . . . fac er do¬
tali defenfione a cujuflibet infolentia protegantur.
Legibus vero Scaniae editis ab Andrea Sueno-
nis Archiepifc. Lundenfi lib. 6. cap. 5. fervum,
flatim atque libertatem confccutus erat, ex au¬
ctoritate confuetudinis approbata, ingenuorum aliquis fio
generi conjungebat , eum in fuam confanguineum eligen¬
do , & qui pro factis ejus fe fponder et refponfurutn , &
hoc facto pro parte tertia recipienda fatisfaclionis onus
fentiebat , vel pro parte tertia praftanda fatisfaclionis
lucrum percipiebat cum liberto , duplo minore femper li¬
berto quam ingenuo fatisf aCtione pro homicidio attinente.
Neque tantum liberti, fed quivis villarum in¬
colae, liberti & ingenui, qui fub dominorum tu¬
tela St protectione vivebant , & in lignum ejuf-
modi protedtionis certam praedationem annuam
vel fervitium iisexfolvebant, Commendati dicun¬
tur. Scribit Ladlantius 1. de Mortibus perfecutor.
num. 21. apud Perfas eum fuife morem , ut Re¬
gibus fuis in fervitium fe addicerent , & Reges populo
fuo tanquam familia uterentur. Leges Wifigoth. 1. 5 .
tit. §. i. Si quis ei, quem in patrocinio habuerit ,
arma dederit, vel aliquid donaverit , ad ipfuni qua
funt donata permaneant. Si vero alium Jibi patronum
elegerit, habeat licentiam cui fe voluerit Commendare :
quoniam ingenuo homini non potefi prohiberi , quia in
fua poteftate confiflit , &c. Adde §. 3 . & 4. & Le¬
gem Longobardorum tit. 9. Tabularium Burgu-
Jienfe fol. 94. Guillelmus Cafiri Mir abelli Princeps
requirebat in Vo falli a villa pravas confuetudines , &
homines , quos Commendatos vocant. Neque alii lunt
de quibus agit Conventus Ticinenlis ann. 853.
cap. 3 • De liberis hominibus qui fuper alterius res re-
Jident , & ufque nunc a miniflris reipublica contra le -
g<m ad placita protrahebantur , & ideo pignerabantur,
cotijlitutum efl , ut fecundum legem patroni eorum vos
ad placitum adducant , &c. Domefdci : In eadem
(villa) tenet Ailvoi Commendatus anteceffori (Mallet)
60. acr.pro manerio , tempore Regis Eawardi. Alio
loco : Soca Abbatis in eadem i 1 . liberi homines 70 .
aer. & fuere Commendati anteceffori Malet , prater
unum qui fuit Commendatus anteceffori Rogeri Bigot ,
nomine Harainus. Ex quibus patet Commendatos
.fu i de liberos homines , quibus licitum fuit cui
vellent fefc commendare. Ranfredus Jurifcon-
Tom. II.
COM 850
luit, qui vixit fub Frederico II. in Ordine judi¬
ciario, tit. de Villanis : Recommendati dicuntur ,
qui veniunt fub alienis partibus , & habitare volunt m
civitate tua , elegit patrocinium tuum , & dicit , Do¬
mine , volo ejje tuus Recommendatus , ut habeamus
tuam defenfionem antiis Jinguhs , & ferviam in Pafcha
vel in Natali duas gallinas , vel libram piperis , vel
aliquid aliud. De ijlis multos invenies apud Neapolim
in villis eorum er Bononia. Ifti de jure nihil aliud de¬
bent conferre ; fed Neapolitani ab illis multa exigunt,
& fere omnia , qua exigunt Domini a vaff aliis.
Interdum tamen ita clientelae ac patrocinio Do¬
mini alicujus 1’ele commendabant , ut obnoxiae
conditionis cenferentur, & tanquam fervi , fi fu¬
gitivi edent, retraherentur , ut ed in Lege Ri-
puar. tit. 72. §. 5. Flac enim lege alterius pote-
dati fe commendabant, ut quoad viverent , de
vidfu ac veditu fibi ab illo caveretur, cui ingenuili
ordine, hoc ed abfque ingenuitatis ac libertatis
praejudicio , fervitium & obfequium fele pr ce¬
di tu ros profitebantur, hoc addito quod ab eo
fe fubtrahendi potedatem non haberent, ut ed
in Formulis fecundum Legem Roman. cap. 44.
Diploma Ludovici Imp. filii Lotharii an. 24. pro
Monaderio Cafaurienii in Tabui, cjufdem Mo-
naderii : Vel qua extnnfecus ad eandem r efpiciunt
cum fervis & ancillis, c anulariis , Clmmenditis , aldio-
nibus, libellanis , &c. Aliud ibidem : NeCnon etiam
univerfos Commenditos , Cartularios , vel libellanos
ipforum. Alibi' Commendati dicuntur. Occurrulit
padim in Chartis, apud Puricellum in Monumen¬
tis Ambrofiance Bafilicae pag. 215. 216. 226.
228.231 . Ughellum to. 2. pag. 5 80. to. 5. pag.
646. Perardum in Burgundicis pag. 27 6. Du-
chefnium in Probat. Hid. M on m o re n ci ac ce p. 3 4.
Vide Affidati.
Interdum ejufmodi Commendati fervis ipfis
accenfebantur. Quoniam Attachiam. c. 5 7 . §. 7.
Efl autem tertius modus nativitatis & bondagii, cum
aliquis liber homo pro Domino habendo vel manute -
nentia alicujus Magnatis , reddit feipfum illi Dominoy
fuurn nativum ,Jiv e bondum in Curia fua per crines an¬
teriores capitis fui, &c.
COMMENDIRE , pro Commendare , licentia Poe¬
tica. Utuntur Alcuinus Epigr. 124. 164.170.
214. 267. & Candidus Monach. inVita metrica
Eigilis Abbatis Fuld. cap. 24.
Com r.i ENDnus, pro Commendatus. Epidola Fa-
roaldi Ducis ad Joannem V. PP. apud Mabill. to.
2. Annal. Benedici, p. 7 5 6. coi. 1. Credimus, San-
ctijfme Pater , Sanctitati veflra non latere , qualiter
Monaflerium in territorio nofiro Sabinenji confiflens,pcr
aliquas donationes noflras in cefpitibus & fervis & colo-
Kienjibus locum ipfumper Thornqm Abbatem & Com-
menditum noflrum rcjlauravimus. V ide Commendatus.
COMMENDiSIA , Idem quod Commendatio , Tu¬
tela, &c. Charta an. 1229. in Tabular. Campa¬
niae Thuano fol. 361. Ego Theobaldus , &c. Juncti
ego retinui fub me in Commendijia mea Reinaudum Sei -
guer civem Tolo fanum. Concejfi Jiquidem ipfuni pere¬
grinum quamdui fub me morabitur , in Commendijia
mea fore liberum ab omni t allia, tolta, & demanda T
d jujlitia villa, turris & gabioU , ab omni exercitu &
cbevaucheia & ab omni aliaexaUione. Propter hoc au¬
tem dictus Renandus tenetur mibi vel mandato meopred-
dere annis Jugulis in nundinis S. Aigulfi 60. fol. Pru-
vin. pro uno fcypbo argenti , unius mare ha , interius
deaurato. Actum, &c. Alia ann. 1200. in eodem
Chartul.Ego recepi inCommendiJia meabona fitleMar-
garcta.ii uxorem Petri Raymmdi Toto fani. Ita tamen
Hhh
S;i COM
quod, dici a Margarcta reddet mihi , &c. fcyphum ar¬
genti, &c. & per hoc volo eandem Margaretam ejfe
immunemab omni t allia 9 &c. Tabularium Abfienfe
fol. 5 2. Pro quibus annuatim reddant Fratribus de
Maffigne 4. nummos de Commendi^a. Tabularium
S. Trinitatis Vindocinenfis ann. 1083. Terram
qua vocatur Balneolus , mijit Ameltna in Commendi¬
jiam Odoni Comiti , talem videlicet , ut unufquifque qui
in ea terra hordam vel domum haberet , minam avena
redderet illi ob tut amentum. Cur vero A melina prae¬
dium fuum Odoni commendaverit, fic prodit in
Charta 289. fol. 67 .Sed quia (terra apud Bal-
neolos) contigua cat&o non erat meo cafamento , & ab
illo longe manebam , ideo ad Odonem Comitem accejfi ,
quime valentior erat , eam tueri deprecans , ut ipfam
d fuis omnibus receptis ob amorem meum, ac Ji propriam ,
fuo tutamine defcnfaret , dans illi loco mercedis 60.
arietes , &c. Charta Hugonis Ducis Burgundios
an. 1236. Expramiffis igitur plenius attendentes quod
memoratus avunculus nofter D. GuilL de Vergeiaco ,
aut aliquis alius nullam habet guardiam aut Commen¬
dijiam in Abbatem & Conventum aut homines villa Be-
ftienjis , niji de voluntate Fpifcopi Lwgonenjis , &c.
Vide IVarda.
Eft etiam Commendijia ipfa praedatio pro Com-
mendifia. Charta ex Tabulario Vindocinenfi, cu¬
jus titulus De Comandijiade Domz,ei, concipitur :
Paganus de Montedublello promijit Deo & D. Gau-
frido Vindoc. Abbati fe fervatur um obedientiam de
Domz.eio , cum omnibus qua ad eam pertinent , & ab
omnibus cum quibus pacem haberet , defenfurus , eo pa¬
cto ut pro quadriga in terra fingults annis daretur unus
(extarius frumenti, & pro dimidia quadriga, una mina.
Idem Tabularium , Charta 86. Donavit Confuetu-
dines omnes quas habebat in terra de Loirs & de For -
getis ; vicariam fcilicet & Commendijiam & carreium,
&c. Charta fundationis Abbatiae omnium SS. An-
degav.an. 104 y. Similiter perdonat (Comes) Com¬
mendijiam villanorum Montisfortis , &c. [ Tabula¬
rium Monaflerii S. Florentii : Radulfus de Monte-
rebelli Vicecomes cedit Commendijiam Jive toltam ,
quam in terra S. Florentii habuerat. Item &Goffiredus
de S. jjjantino , qui partem ifiius Commendijia infeu-
do tenebat .] Chronicon vernaculum laudatum a
Duchefnio in Hift. Vergiac. Et avec ce donna auf-
dits Abbe & Convent la Comnfendife qu’tl avoit des
-homines de Givry & de Ve anne , fans vouloir en aucunc
chofe venir contre la Charte de Htigues Duc de Bour-
gogne fon pere , par laquelle il ne aevsit prendre en
Commendatiori les hommes de 1'Fglife de Cluny. Vide
Chopinum lib. 3 . de Sacra polit, tit. 7. ?. 5 . Lou-
vetum inJdift. Bellovac» to. 2. p. 18 2. 1 8 3 . Gui-
chenonum in Probat. Hift. BrelT. pag. 2 3 . &c.
f Commendith. Charta Gaufredi deLeziniaco
pro Monafterio Malleacenfi an. 1232. apudSte-
phanotium to. 4. Antiquit. Pidlav. MSS.p. 409.
Commenditias autem meas de Volvento , vel alus locis
in terra dicit Monaflerii vel membrorum , de cetero re¬
cipi non permittam ; nec impediam nec faciam impediri,
quominus idem Monaflerium cum membris & pertinen-
tiis fuis plena fruatur ac perpetua libertate .
■<rc ommandi c i a. Chartularium Virzionenfefol.
xv. verfo : Aganus Chrifli famulorum famulus tradit
jffonafterio VirFionenJi filium fuum Rainaldum inpre-
fentia D. Berengarii Abb. una cumCommandicia terre
loci ejufdem.
COMMENDITUS. Vide in Commendire.
COMMENSALIA, Symbola, quae ad communem
menfam conferuntur. Concilium Laodicenumcan.
5 4. Oil dj iffuTiKiic , 0 ex vvy.C0X.r1c evu—is-iu
COM 8j2
t7rfltXeiv. Qupe fic reddidit Ifidorus Mercator : Non
oportet miniflros altaris . ... ex fymbolis, (qua vulgus
Commenfalia appellat) convivia celebrare. AttoEpi-
fcopus in Capitulari cap. 5 5 . habet Commejfalia
Vide Confertum.
COMMENSAL1S , bjublpcem^oc , «W/les , Conviva }
Convidtor , qui exPrincipis aut alterius familia &
menfaeft. Charta ann. 1172. apud Perardum ia
Burgundicis -.Accipiant de expenfa Curia, tanquam
Commev f ales Ducis tnperpetuum duos folidos pro pane
cp.fextariosvini , &c. Charta Caroli IV. Imp. pro
Galterio de la Rocha Papienfi an. 1 3 8 o. Te in ju¬
dicem , officialem , feu Auditorem c au f arum Imperialis
Palatii noftri, & Conjiliarium , familiarem noflrum ,
domefiicum & Commen filem conftituimus. [Index MS.
Beneficiorum Ecclef. Conftantienfis fol. 40. vw.
Reftror jacet in quadam camera Prioratus , & ejlCom-
menfalis Prioris & Conventus. Occurrit in Profa SS.
Sacramenti & alibi non femel. ] Vox noftris no-
tifiima,qui hac appellatione domus regiae offi¬
ciales donant. Vi de Conviva.
*U" COMMENT A. Miracula S. Apollinaris Epifc. to.
5. Julii pag. 354- Ille vero fufcepio Abbatis impe¬
rio , ut oportebat obtemperare cupiens , in hujus initia
defcriptiuncuU , dum quinque vel fex Commentapere-
gijfet , invajit illum quidam animi torpor , totamque
fpem incepti operis illi peragendi fubripuit. Ita legit
apographum Ciftercienfe ; at Trecenfe Commata ,
tefte Sollerio, quae fere eodem redeunt, inquit i
nam Graecis eft Incifio. Vult itaque dicere
Audior pundla quaedam hiftorica huc fpedtantia
incife feu breviter , Ko/afaulmuc , notata fuifte.
*[[ COMMENTARE , pro Commentari , Excogitare,
in Vitis Patrum Emerit, tom. 2. Concil. Hifp.
pag. 6 5 3 . coi. 2 . Fraudulenta conjilta , qualiter eum
interficerent , Gemment avit.
1. COMMENTARIENSIS, Cuftos carceris, fic
di&us, quod Commentarios , id eft, rationes cu-
ftodiarum & reorum conficeret , & inferiptiones
criminum (noftris Efcroues) reciperet. Hefychius:
Kc/afatvixja-toi; , TaV ei ypccCcdt; tuv eyzXv/xa tuv h^oixt-
vo$. Efcroue vero ab h-t^nv , quod eft contrudere,
conjicere in carcerem , deducit Cujacius. Firmi¬
cus lib. 5. Mathef. cap. 9. Erunt Cornicularii aut
Commentarienfes , quibus damnatorum cura committa¬
tur , feu clavicularii , vel carcerum cuflodes , & quibus
publicarum catenarum cura mandatur. Vetus Areftum
Pariam. Parif. ann. 1 394. Uxor Commentarienjis
tlavesjibi carcerum tradere noluerat. Occurrit non
femel in Cod. Th. & apud Scriptores.
2. COMMENTARIENSIS, Notarius. GIofiT. JE1-
frici : Commentarienjis , Gerefa. Commentarienjis Im¬
perti, in VitaLudov. Pii an. 812. Vide Fortuna¬
tum de Vita [non exftat apud Fortunatum , fed
apud Anonymum de Miraculis] S. Medardi c. 1 .
num. i 3 .
COMMENT ARIOLUS , Modus agri, ut vide¬
tur. Donatio anni 855. apud Marten. tom. 1.
Ampliff. Colledl. coi. 142. Hac funt nomina loco¬
rum pr&fata h are ditatis. In pago qui dicitur Felva . . .
manfos dominicales tres . . . item Commentariolum de
hareditate Folckeri, quam habet in Frijia.
COMMENTARIUM, Carcer. VitaS. Athanafii,
to. 1. Maii pag. 22 9. Prafettorum carceres Com¬
mentaria diclos , &c.
COMMENT AT OR , ut Commentarienjis , Cuftos
carceris. Adla S. Canionis, tom. 6. Maii pag. 30.
Cumque fuiffet adductus fjacmtbus Commentator , pro¬
nuntiabat : Canto Cbriflianorum Epifcopus , quiin c ar¬
cere fuerat mancipatus , eCce mne examinandus ajfijht.
853 COM
fCOMMERCATIO, Mercatio. Vide Romamz,are.
f COMMERCATOR , Mercator. Gloffi. Gr. Lat.
a-vve[X7rofc( , Commercator. Vide infra Commercius.
COMMERCATRIX. Vide in Commercium 5 .
COMMERCI ARIUS. Videpofl Commercium 1*
COMMERCIONES. Vide in Commercium 3.
1. COMMERCIUM, Permutatio, commutatio.
GlofT. Lat. Gr. Commercium , evveCKkaiyv. Papias:
Commercia , commutatio mercis. Commercia , negotia.
Chronicon Befuenfe : Et pro tali Commercio dedit
illi 2 5 . fol. & unam combam.
Commercium, Merx ipfa. Gloflce antiquae MSS.
Mercimonia, Commercia. Gloffi. Lat. Gall. Commer¬
cium , Mercerie , ou marchandife. Fortunatus lib. 3 .
de Vita S. Martini :
Oceanufque negat Commercia ferre Britannis *
Capitulare Lud. Pii an. Sai. cap. 1 . Ut nullus te¬
loneum exigat , nifi in mercatibus , ubi communia Com¬
mercia emuntur ac venundantur. Charta ejufd. Imp.
ex Tabulario S. Germani Autifiod. Teloneum de
4. navibus qua per Ligeris flumen, feu c ater a flumina
propter fal & c ater a Commercia dif currebant , &c.
Vetus Charta fub Carolo C. apud Catellum lib. 5 .
Rerum Occitan. p. 746. Et de quocunque Com¬
mercio ex quo telloneus exigitur vel portaticus , &c.
Commercium, Tributum quod pro mercibus feu
pro Commercio, a mercatoribus penfitatur. Char¬
ta Balduini Reg. Hierofol. anni 1109. apud Ug-
hellum in Epifcop. Genuenfib. Commercium nul¬
lum dabitis in tota terra quam habeo , vel acquirere
potero. Sanutuslib. a. part. a. c. 4. Jftuod prafata
tributa , datia , & Commercia , aliaque necejfaria ne¬
quaquam transferri valeant. Conventiones Michae^
Iis Paleologi cum Genuenfibus an. 1 2 6 1 . in Hifb.
o .
noftra Gallo-Byzantina : Item promijit & convenit
quod non imponet , aut exiget , aut exigi faciet aliquod
novum Commercium , dacitum , feu exattionem in toto
imperio pradicio. Vide Ughellum to. 7, p. 1 3 6%.
Gloflae Bafilic. TtXuviov , ko/jc/jU^iov. AnnaComne-
iia lib. 6. Alexiad. p. 16 z. m»ts fxh vnl p yjy ,
n trfac, tivoc tw c hnfj.cerlu tta-KofJUi^o//.tvtic Trxp-
ir%tv a>ep*^ oCoXn hoc,. Saepe hac notione occurrit
apud Graecos Scriptores fequioris aetatis. Vide
Gloffiar. Meurfii, Fabroti[&med. Graecit-]Hinc
Commerciarius, , pro tributorum
exadore, in Chronico Alexandrino p. 900. apud
ConftantinumPorphyrog. de Adminiftr. Imp. c.
^43. & in Adis S. Anaflafii Perfaecap. 4.
Commercius , Negotiationis focrus , commer¬
ciarius. GloiT. Graec. Lat. o-wmn toc, Comparator ,
Commerciarius. Veteres formulae cap. 45 .In quof-
cumque portus civitatis , feu mere ad a , nullo contradi¬
cente fuus venditor , vel Commercius quodlibet nego¬
tium poteflatem habeat vendendi. GloiTar. iElfrici :
Comercimus , Cepena yinja jeyjiixle. Sedlegen-.
dum Commercium, quod Saxonica videntur fonare,
rei venalis permutatio.
2. COMMERCIUM, Idem quod Merces. Vide in
hac voce. Charta Caroli C. Reg. Francor. ann. 3.
Ind. 7. ex Tabui. S.CyriciNivernenfis: Nam Do¬
minus & avus aquivocus no fler Jic ut in auctoritate ge¬
nitoris noftri continetur , ad petitionem Hieronymi quon¬
dam ejufdem loci & urbis Epifcopi , pro Commercio
anima fu a ac renumeratione ipftusf ancti loci ejufdem-
que Ecclefta , ex ipjis rebus propriis villas & cellulas
reddit, &c. [ Annal. Bened. to. 3 . p. 7 1 o . coi. 1 .
ex Donatione fada Monailerio S. Juliani Turon.
ann. 940. Exinde jibi coele fit a credunt percipere Com¬
mercia. ]
5 • COMMERCIUM , Idem quod Commarchia, Con-
Tcm. II.
COM 8 54
fine, limes. Tabula Peutingeriana VII, Fines exer¬
citus Syriatici & Commercium barbarorum. Annales
Francor. an. 889. Aureolus Comes , qui in Commer¬
cio Hifpania atque Gallia. . . . rejtdebat. Fruflra hic
Confinio reponunt viri dodi , quod idem effc quod
Commercium , quod ita apud Eginhardum iegi ad¬
vertant : neque enim id fadum vitio librariorum,
nam ita etiam praeferunt Annales Bertiniani , &
alii. Hinc
Commerciones, qui aliis Commarcbam , qui in
confinibus ac limitibus habitant. Leges Inoe Regis
Weflfaxonum cap. 1 1 .Si quis inter Commerciones
regni noftri roboriam & violentam captionem faciat .
Saxonica editio habet jemejium , limites , con¬
finia.
Commercatrix Romanorum Barbaries,
in Vita Lietberti Epifcopi Cameracenfis c. i.id
eft, Gentes barbaroe Romanorum finibus vicinae.
COMMERCIUS. Vide iri Commercium 1 .
^ COMMERDlUM,f. Commercium, inquit Mura-
toriusto. 3. p. 544. c. a. Concordia inter Bene-
didum Cardinalem & Thomam Patriarcham CP.
&c. De Commerdio quod infra Conftantinopolim vel
extra , nomine civitatis receperint , quintam decimam
non dabunt. Si in ipfa civitate Conftanthtopo iit an a no¬
mine alterius civitatis aut loci , vel alibi Commeritum
folvetur , quintam decimam dabunt E colefia. VidetuE
effie tributum ex Commercio folutum.
COMMESSALIA. V ide Commenfalia.
% COMMETANEUS. Vide Comet anci.
<11 COMMICIA. Vide Cometia.
COMMICUS. Liber Ecclefiaflicus , de quo fupra
in Comes 1 .
COMMINARE , Idem quod Minare, ducere, Gal¬
lis Mener. Lex Longob. lib. 1 . tit. 1 9. §. 27. Si
qualibet perfona in finibus regni noftri ignem in Jilva
Comminare aufa fuerit , &Ci
«(T COMMINATORES , Argentarii. Papias.
COMMINELLI , Communelli, Haeretici Val-
denfium fedarii, fic forte didi quod omnia fibi
invicem communia effient: nam Communalis> idem
valet ac Communis. Horum mentio eft in Confti-
tutione Friderici II. Imp. contra Catharos & Pa-
tarenos,apudWaddingum in Annalib. Minorum
an. 1 2 5 4. n. 16. Vide Communalis.
COMMINISCENTIA , Compenfatio, merces, Re-
connoiffance. Charta Willelmi Epifcopi Acconen-
fis an. 1 1 6 3. apud Ughellum tom. 7«p. 268. Et
mihi pro hac libertate donoque praltbato 1360: By -
nuntios de Commmifcentia atque eleemofyna B. An -
drea,ac proborum hominum Malf 'et anorum ex propria
deliberatione dederunt.
IT COMMIS, pro Comes. Placitum anni 8 5 2. inter
Inftrum. tomi 1. novae Hift. Occitanae coi. 99.
Ad tunc nos Commis , vafft dominici hac judices interro¬
gavimus Odilone , quid ad hac refpondere vellet.
COMMISCULARE , Mifcere. Vide Mifcitlare.
COMMISCULUS, Communis. Vide in hac voce.
COMMISERO, una Miferandus.Tertull. lib. 4,
adverfiusMarcionem cap. 9. Sed quoniam attentius
argumentatur apud illum fuum nefeio quem 0-wtslKo.i-
7rat>6v , id eft Commi f eronem , & e-vajxiTisy.tvov , id eft .
coodibilem. Ibidem c. 16. Commijerones & coodibi¬
les haretici.
COMMISSARII , apud Italos dicuntur F.xecutores
teflamentorum. Rollandinus in Summa Notarias
cap. 8. rubr. de Legatis & fideiCom. Commijfarii di¬
cuntur quibus committitur legatum anima folvendum •
unde in multis locis appellantur Executores tcftamen-
torum, qui exequuntur legatum anima. Vide Statuta
Hhh ij
855 COM
Venetorumann. 1141. lib. 4. cap. 1 7. & feqq.
Commissaria, Adio Commijfarii , executio tefta-
menti, ibidem , & in Conftitutionibus Nicoficn-
fibus g. 30. extremo.
«jr Commissaria, Munus Commijfarii , cui cufto-
dia caftri credita eft , in Litteris Bonifacii VIII.
PP. apud Illuftr. Fontaninum in Appendice An-
tiquit. Hortae pag. 415. Non oh jl Antibus aliquibus
literis apoflolicis fub quavis forma vel expreffione con¬
fectis , impetratis vel etiam impetrandis , quibufcum-
que perfonis feu perfonx concejfis vel etiam conceden¬
dis fuper 'tnflitutione ditti cafiri vel Commiffaru, caficl-
lanu , aut cufiodia cafiri ejufdem vel altcujus partis ,
&c. Rurfum occurrit in Chron. Andreae Danduli
apud Murator. tom. 12. coi. 391. ubideeledione
Jacobi Contareno Ducis Venetorum : Jj>ui hunc
jam grandavum procuratorem S. Marci fuper Commi f-
fariam exiflentem , & per lineam redam 'a Dominico
Contareno Duce ortum trahentem , die vi* Septembris
Ducem elettum populo nunciaverunt. Qualis fit haec
Commiffaria mihi incompertum.
Commis s ariu s, generarim is eft, cui negotium
quoddam curandum creditur , v. g. caufa difce-
ptanda , lis dirimenda , tuenda in provinciis Re¬
gis audoritas &c. Gall. Commiffaire. Paffim occur¬
rit in inftrumentis recentioribus.
1. COMMISSI , qui aliis. & nodris Commendati , de
quibus fupra. Charta Henrici Imp. ann. 1082..
apud Ughellum inEpifc. Fulginatenlib. Largimur
etiam atque confirmamus ejufdem Ecclejia Priori , vel
ei qui fucceffor fuerit , ut habeat poteflatem fuos libe¬
ros homines fuofque Commiffos judicare fecundum le¬
gem , & juftum arbitrium corripere. Ita Committere fe
alicui , pro Commendare eadem notione, qua fupra,
ufurpat Flodoardus inChr. ann. 922. 924. &
940. Gloff. Lat. Gr. Committit , IfXTu^tbu.
2. COMMISSI, apud Calinenfes , dicuntur, qui
aliis Converji. Vide Haeftenum lib. 3. Difquilit.
Monaft. trad. 2. difq. 8.
1 . COMMISSIO , Legatum negotium , mandata
rei alicujus provincia, Gal.Commtffion.HipiR.. Prin¬
cipis Palatini ad Carolum VIII. Galliae Regem
apud Ludewig. tom. 6.Reliq. MSS. ann. 1497.
Poft tardum tpjius adventum ad didam Dictam , ad-
miffa excufatione de fua adverfa valetudine , depredi-
de penfionis folutione, ut a/ferit , non modo Commiffio-
nem non habuit ; fed & regia Celfitudo de ea provijione
folvenda , nunc fcribenclo fuis litteris mentionem pror-
fus nullam facit.
2. COMMISSIO, Confifcatio, bonorum multatio,
Gall. Confifcation. Charta Philippi Regis pro Ec-
clefia Mimatenfi an. 15 06. ex Tabulario ejufdem:
fjurt tamen Commiffionis & extorrentia cujuf cumque
ad nos nihil proprium de locis communitatis venire po¬
terit ,quin nobis & dido Epifcopo abfque recompenfa-
tione aliqua Jit commune. Padum an. 1306. in Hift.
Dalphin. to. 2. p. 125. coi. 2. Item promi fer unt ,
ut fupradidus Dominus Dalphinus & ejus liberi dido
D. Drodoni , Guidoni & mihi Notario jlipul antibus ut
fupra ,fe remittere & cedere pro fe & fuis cum effedu
ipji Rolleto fjus Commiffionis & offenfa, Ji quod habe¬
bant in bonis patris fui ufque ad prafentem diem ratio¬
ne felonia , &c. Vide Commiffum 2. & Ladamia.
Commissio FEUDi,Ead. notione. Vide Cadu-
citas feudi.
«[[COMMISS ION ARIU S , Delegatus ad tradan-
da alterius negotia, idem qui fupra CommiJJarius.
Charta Elizabethae I. Reginae Angi. ann. 1559.
apud Rymerum tom. 1 5 . p. 5 o 5 . coi. 1 . Ajjfigna-
vimus vos Commiffonauos nofiros ad tradandum , cum-
COM 856
munitandum & componendum cum omnibus & Jingulis
fubditis nofiris , &c. Gallis Commiffionnaire eft Indi¬
tor , qui mercatoris agit negotia.
COMM1SSIONATUS , Delegatus, qui mandatum
feu Commiffum alterius defett, Gallis , Portcur de
Commiffion. Gloff. Grxc. Lat. eVirpo®-» , 0 eci IvloX»,
Commiffum. W. Thorn. in Chronie. Archiepifcopus
Aquinenfis fuit d D. Papa Commiffionatus.
fCOMM ISSIOR ATUS, Officium Commijfarii
ad cuftodiendos regni limites delegati. Charta
Edwardi IV. Angi. Regis pro Duce Gloceftriai
apud Rymerum to. 1 1. p. 6 5 8 - coi. 1 . Dantes &
concedentes profato fratri nofiro poteflatem & manda¬
tum fpeciale faciendi & exercendi omnia & Jingula
quo ad officium hujufmodi cuflodio & C bmmijjionatus
nefin pertinent ibidem. Similia habes ejufdem tomi
pag. 665. coi. 1.
COMMISSORIUM * Donatio, teftamentum , feu
diploma. Vide Anton. Brandaonum lib. 8. Mo-
narch. Lufitari. cap. 1 s .
1. COMMISSUM , Depofitum , ut funt chartae
quae apud Notarios deponuntur. Charta Agnetis
Duciffie Silefiae ann. 1363 tapudLudewig. to. 6.
Reliq. MSS. pag. 406. Allexio Notario qui prof en¬
tia habuit in Commiffo. Ibidem pag. 43 -in Charta
Bolkonis Ducis Silefiae: Thammono de Schellendorff
nofiro Protonotario , quiprafentia habuit d nobis in Com-
miffo.
2. COMMISSUM, Bonorum multatio. Ada SS.
Junii to. 2. p. 49 3 . de S. Roffielina : Jjjfod Ji ali -
■ quo modo contingeret d. Mohajlerium de Cella Robaudi
d. cenfum v. folidorum non folvere . .. non ob hoc inci¬
deret in Commiffum. Confuetud. Tolof. in rubrica
de feudis n. x-. Efl ufus Jive Confuetudo T olofa-s quod
Ji feudatarius per annos vel amplius , vel per quantum -
cumque tempus ceffaverit ab obliis Domino feu Domi¬
nis feudi perfolvendis , feudum non potefl nec debet ve¬
nire in Gommijfum ipji Domino feu in incurfum , fed
feudatarius debet & tenetur folvere Domino feudi pro
dittofeudo oblias , cenfus& alias dominationes in car-
tis feudi contentas , pro tempore quanto illud tenuerit.
Vide Commiffio 2. <St Committere.
3 . COMMISSUM. Confeffio fidei Felicis U rgellic.
Epifc. to. 3. Concil. Hifp. p. 1 1 5. In Dei nomine
Felix olim indignus Epifcopus , domnis in Cbnjlo fra¬
tribus... Presbyteris ... Clericis in parochia Urge llit ana
Ecclejia degentibus ,feucateris fidelibus in fuperdicto
Commiffo commorantibus in Domino Deo Patre ... ater-
nam falutem. V ox fuperdicto addita voci Commiffo
indicat jam fuperiusdidumfuifle de loco, qui hic
appellatur Commiffum : nullus autem alter locus
eft prius memoratus , praeter Parochiam , id eft ,
Dioecefim , Urgellitana Ecclejia; hinc conjicio no¬
mine Commiffi intelligendam efle parochiam ip-
fam U rgellitanam forte Commiffum didam , quod
Paftoris curae & follicitudini committeretur.
1 . COMMISSUS, Commendatus. Vide Commiffi.
U 2. COMMISSUS, Idem qui Commiff artus , Legatus
ad gerendum quoddam negotium. Charta Johan-
nis Eborac. Archiep. an. 1428. apudThomam
Madox Formul. Angi. p. 100. Pro vitandis dam-
pnis , difpendiis atque periculis , contencionibus & de-
batis , qua inter Commiffos & deputatos prafaii Archi-
diaconi , &c. *
COMMITTERE, Confifcare , quando nempe
Cliens patronum agnofeere non vult, & temere
Clientelam inficiatur. Budaeus ad L. Herennius , de
Evid. In jure civili & apud fJC . Commiffum appella¬
tur , quod ob vettigal non folutum , vel omijfam apud
publicanos profejfmem fi fco vindicatur. Jure vero feu-
857 COM
dorum in commijfum cadere dicuntur dominia, quae
exdelido vaifalli ad dominum feudi redeunt. GJ.
Lat. Graec. C ommifit , vTrl^na-tv , tvccvhaiQ h. Commfit in
legem ^VTTtrsnc-iv ro7; vcixcic. Committit, «/2 a favet. Cvm-
inettre fon fief, in Confuetudinibus municipalibus
noftris palfim. Commijfi legem incurrere , in leg. 2.
Cod. Th. de Sufceptor. Charta Ottonis Imp. an.
9 5 3 • apud Willel. Hedam : Terram quam Hatto in
loco Eckj, habere videbatur , & ad nojlrum regale jus
pro fui ipfius Commijfa fifcata erat, ad proditiam Ec-
clejtam tradidimus. Alia an. 1 2 5 o . Eadem ( bona )
tenebant ab Ecclefiis anteditiis , & ideo Ji ea Commi-
ferunt , non Domino Regi, fed potius ipfis Ecclefiis
fuerant applicanda. [ Confuetud. Marchiae Dum-
barum art. 1 7. Homo taillabilis alterius Domini, qui
ponet fe in franchejia alicujus alterius Domini , quia
ipfe denegat & reneat Dominum fuum , omnes ejus res
& bona Committuntur Domino cujus ille erat homo tail¬
labilis , antequam pojitus fuijfet in franchefiapraditia,
fub tali conditione , quod ille Dominus , cujus ipfe ho¬
mo denegans & reneans erat homo taillabilis ante di¬
tium franchejiam , reddat & reddere teneatur Domi¬
no , de cujus ditia bona moverent , fujfi cientem tene-
mentarium intra annum & diem de manu mortua. ] Vi¬
de Feudum perdere , 8c Ferrarium in Scomettere.
^ COMMITTIMUS , Vox Latina, quam Pradici
noftri Gallicam fecerunt atque etiamnum reti¬
nent. Significat facultatem eligendi tribunal op¬
portunum ad dirimendas lites fuas quibufdam
conceifam regio diplomate , in quo vox illa Com¬
mittimus femper legitur ; hineque dida Committi¬
mus illa praerogativa.
COMMODALE , Frudus , quidquid commodi in
agris eft, vel ex agris nafeitur. Formula venditio¬
nis anni 1250. apud Ludewig. to. 5 . Reliq. MSS.
pag. 1 1 2 . Pramijfa omnia vendidimus pr aditio hofpi-
tali cum advocatia & utilitatibus omnibus qua in eis
nunc funt , qua in fuperficie terra vel in fubter ejus Com-
modalibus in pofierum potuerint provenire.
COMMODATIONES Carrucarum. Vide Car¬
ruca.
COMMODOLARE, pro Commodare , in Formulis
Andegavenfibus n. 58.
1. COMMODUM, Stipendium, falarium. GlolT.
Lat* Gr. Commoda , XihtitsXh , %(>ilfxstlce. Suidas : K 0-
fao^x, <Ntrn; I7T1 tu triTiG-fjti Perperam edi¬
tum <ni<r/j.v , quod non advertit Meurfius. S. Au-
guftinus , feu quivis alius , homil. x 9. de Verbis
Domini: Fraudes fuas ac rapinas Commodum vocant,
cum ipf x prada inferatur incommodum. Joannes VIII.
PP. Epift. ad Roftagnum Archiep1. Arelatcnfem :
JJjnbufdam narrantibus agnovi quod m G alitarum . . .
partibus, nullus ad facrum ordinem Jine Commodi da¬
tione perveniat. Vide Vitruvium in Praefat. lib. 1.
Senatorem lib. 4. Epift. 2 7. lib. 5 . Epift. 5 . 1. 7.
Epift. 1 5 . lib. 9. Epift. 1 4. lib. 1 1 . Epift. 8 . Pri¬
vilegium EmmonisEpifcopiSenoneniis in faecu-
10 3. SS. Ord. S. Benedidi to. 2. pag. 614. & quae
obfervarunt Salmafius de Ufuris p. 96. Savaro ad
Sidon. 1. 6. Epift. 9. Cujacius , CarolusLabbeus,
Jacobus Gotofredus , & alii. Hinc
Commodum, pro quavis penfitatione vel etiam
exadione ufurputGregorius M. lib. 1 . Epift. 42.
5 9. Ut & Diurnus Romanus cap 4. tit. 2. Inter¬
dum fumitur pro pecunia quae pro multa exfol-
vitur. Audor Queroli fub finem: In luxu autem &
ojfibus loco motis , ufque ad deuncem folidi injuriarum
Commodum placuit extendi. Cenfiim five Commodum
aliquod imponere, in Conventu Piftenfi ann. 864.
to. 2. Spicilegii Acheriani.
COM 858
Commodum Facere. Vide Leges HenriciL Re¬
gis Angi. cap. 79.
2. COMMODUM , Comodium, Cubiculum,
hofpitium. Ifidorus in Gloflis : Comodia , hoftiaria.
Perperam in Excerptis Pithoeanis Comedia : eft
enim hoc loco Commodium , hofpitium , quod per
Ofiiarium expreftit Hiftoria Auftralis ann. 1298.
Et venerunt cum tanta multitudine Ungar orum & Co¬
matiorum , quod vix poterant invenire hofpitia in ci¬
vitate , imo circumquaque extra partes civitatis rece¬
perunt fe cum equis fuis , in cubiculis , & (labidis, &
cameris , in flupis , de fuis Comodiis hominibus ejectis.
Bufchius in Chronico Windefem. lib. 2. cap.
4 5 . Mijfam in portatili in Commodo ubi decubuit co¬
ram ipfo celebravi. Lib. 2. cap. 57. Cum Prior in
civitates , oppida , loca , domus , & Commoda hofpitum
fuorum divertere contigiffet. Et cap. 5 . Commodo fa¬
tis pulchro inclufus. Ex his emendandus Anony-
mus in modo examinandi Valdenfes : Jguotiens
audivifii pradicationes eorum ? ubi primani ? in quot do¬
mibus ijlius loci ? in quo Cor amodo iftius domus ? Le¬
gendum enim Commodo.
<51 COMMOLERE , U na molerci Supplem. Antiqua¬
rii Commolo , a-woChiiTM.
COMMOMONENTUM , , Bafilica , Pala¬
tium , in eodem Supplemento. Infra legitur Como-
monentum.
COMMONACHUS , Ejufdem Monafterii feu
Congregationis Monachus, apudThomam Ma-
dox Formularis Anglic. pag. 267. & Rymerum
to. 8. pag. 401. coi. 1.
COMMONERE Placitum , Litigare , litem mo¬
vere, intentare. LiteraeSeguini Condomenfis Ab-
bat. to. 2. novae Gall.Chrift. Inftrum. coi. 443.
Ut ji vim vellet inferre , vel ulla occajionis intentione
Placitum Commonere , ipji in fidelitate Dei & S. Pe¬
tri placitarent ; & fi opus ejjet & contra omnes defen-
f xrent.
«f[ CGMMONIALiS , Una cum aliis Monacha, apud
Rymer. to. 4. pag. 3 14. coi. 1 .
COMMONITORIUM, Epiftolaqua aliquid prae¬
cipitur, qua quis Commonetur ut rem mandatam
exequatur. Lexic. Graec. MS. Reg. Coi. 2062.
KofJ.fJovirfuv , evTxXlo^/ov tu; UTro/xntnv , ku.t d. Pw-
fxa.iH<s. Qua notione pro memoriali quodam libel¬
lo 1, quo fcilicet memoria juvatur , ufurpat Vin¬
cendus Lirinenfis contra Hasref. in Praefat. Me
vero fublevanda recordationis , vel potius oblivionis
mea gratia , Commonitorium mihimet parajfe fu fecerit.
S. Auguftinus lib. de Haerefib. fiEua cum dicis ,
unum quafi Commonitorium de his omnibus te dejiderare
fignificas : audi ergo unde commonearis , quid petas.
Nicolaus I. PP. Epift. 27. Dicitis enim vos prafx -
tum commonuijfe Hlotarium ,ficut in Commonitorio m i
bis a vobis diretio legere prav alui fiemus , &c.
Alias & fere femper pro Epiftolaqua mandata
dantur. Suidas & Glolfae Bafil. Ko/ufj.oviTopiov , Im-
S-oXm ctTrog-e^Xcjuivu , Vel , eV;p-pA«
/uira 7rpo^u^eu?. Glofl. Saxon. Aftfri-
ci : Commonitorium ', vel pitiacium , ^Epend. . .
^eppit, i .Epijlola. Proterius in Ep. ad S. Leonem
PP. Ex illo tempore , quo Commonitorium veftrum ac¬
cepi. Anaftafius inHift.Eccl.pag. 5 2. Decepit Im¬
perator Macedonium per Celerem Magijlrum , Com¬
monitorium faciens ad eum , in quo fe primam . . . con¬
fitebatur fuf ipere Synodum . Alio loco : Per Commo¬
nitorium feriptum omnibus Ecclefiis pracepit Trifagium
in letantis cum additamento dicendum. Ubi Theo¬
phanes pro Commonitorium , bvofj.vsig-iKov habet. Gl.
Gf aec. Lat. ikov , Commonitorium. Balfamon
8 59 COM
ad Synod. Carthag. Ko/x/xcvno^ov , Ut ci tyy. pa^ev
Ct Tefj.vt,fML. Utuntur paflim Scriptores , Concil.
Ephefinum pag. 2.89. edit. 1618. Concil. Car-
tha<*. 6 . cap. 6 . Cod. Canon. E ccl. Afric. cap. 9 $ .
Codex Theodofian. Paulinus Epift. 9. S. Auguft.
Ep. 99. & alibi , Gregorius Mag. 1. 3 . Dial. c. 10.
Innocentius I. PP. Epift. 18. cap. 1. Guillelmus
Bibliochec. in Hadriano PP. pag. 228. Flodoard.
lib. 3. Hili. Rem. cap. 28. pag. 564. edit. Col-
vener. VitaLudoviciPii an. 8 36. Lex Wifigoth.
lib. 7 . tit. 5 . §. 3 • Fulbertus Carnot. Epift. 7.63.
9i. Lanfranc. Epift. 26. iEgid. Aureaevallis in
Adalberone Leod. Epilc. cap. 3 4* Gdo Clun. in.
Tra£l. deReverfione B. Martini aBurgundia, Vi¬
ta S. Fulgendi Rufp. Epifc. cap. 24. Concil. Ti-
cinenfe an. 8 5 5 . &c. Vide Juretum ad Symma¬
chi lib. 5. Epift. 22. & Lindenbrogium ad Am¬
miani lib. 2 8 . pag. 1 7 8 .
Commonitoria Littera. Flodoaraus lib. 3*
Hiftor. Rem. cap. 25 .Pro litteris Commonitoriis ,
quas jujfiorte Regis mittebat Nugoni , &c. Cap. 28.
Jfiujbus etiam pro reverjtone ip forum Commonitorias
direxit litteras.
'C OM MONITORIA RESCRIPTA, ScRIPTA. AlIR-
~ llaf. Bibi, in Greg. II. Refcriptis Commonitoriis ,niji
ad Catholicam converteretur fidem , etiam extorrem d
Sacerdotali officio effe mandavit . Et in Greg. III. Ut
ab hoc rejipif cerent ac fe removerent errore , Commo¬
nitoria [cripta , vigore apofiolicajedisinftituta... direxit.
f COMMONRA , Commonras, CoMMON-
ai A s , Voces Occitanse , quarum duae pofterio-
res Commonueris , prima Commonuerit , lignihcat.
Jusjurandum Guillelmi Montifpeflulani preelli-
tum Johanni Epifc. Magalonenli an. 1 184. apud
Acherium to. 1 o . Spicii, pag. 171. Audi tufjo-
hannes Alagalonenjts Epifcope. Ego Guillelmus Do¬
minus Alontifpeffulani, filius Mathildis , ab ifia hora
in antea perfonam tuam non capiam , vitam & membra
tua tibi non tollam , nec homo nec femina meo conjilio
Vel meo ingenio. Et Jt in illo honore quem tu hodie
habes & poffides , & Canonici Magalonenfies habent
& poffident , in communia vel in antea tu acquifieris
meo conjilio , & Canonici meo conjilio acquijierint , ego
Guillelmus tollerem , vel foris fattum ibi facerem , cum
tu Commonras per facr amentum , vel Ji prajens non
fueris ,aut E cclejia Alagalonenjis tumforte Epifcopum
non habuerit , Prior Magalonenjis conjilio Capituli
Alagalonenjis me Commonra per facr amentum infra
quadraginta dies cabalmenoendrai od oemendarai,
vel ad tuam mercedem mecontarai , & ad mercedem
Canonicorum Jimiliter. Infra legitur Commomias pro
Commonras. Cetera; voces Occitanae fponlio funt
reparationis damnorum Epifcopo Magalonenfi in¬
ferendorum.
COMMORSUM [ vel Commorsus. ] Lex Bajwar.
tit. 36.11. Acceptorem non domitum pro 3 . fol. tri¬
buat, Commorfum Gruarium pro 6. fol. tribuat , acce¬
ptorem mutatum pro 1 2 .fol. tribuat. [Eadem habet
LexRipuariorum iifdem tit. & §.ubi Commorfum
gruarium non male interpretatur Eccardus Acci¬
pitrem in gruum venatione & pugna cum eis exerci¬
tatum. Hunc Commentatorem, li vis, confule.]
COMMOTARE , Commutare , Alterare ; item
Laedere vel potius Impellere, trudere , a Moto ,
pro Moveo. Canones Hibernenfes apud Marten.
to. 4. Anecd. coi. 8. Si quis errans Commotaverit
aliquid de verbis facris , ubipericulum adnotatur , tri¬
duanum aut 3 . fuperpojitiones faciat. Ibidem coi. 6.
£ha vero Epifcopum fine effujione fanguinis percujfe-
rit , vel Commotaverit , dimidium vn. ancillarum pre-
COM 860
itum reddat. Oiftav. Floratianus lib. 1. cap. 8. di¬
xit , AJfidue Commoture , pro continuo movere.
COMMOTUM , Como tum , apud Cambrobri-
tannos , Quarta pars Cantredi. Silvcfter Giraldus
lib.i. Itiner. Cambriae cap. z.GruJfino filio Reji . . .
unius Commoti folum , i.t eft , quarta partis Cantredi...
tunc domino , &c. Et cap. 10. In his autem de Can-
tref-Mavor finibus , Commoto videlicet de Caos , &c.
Occurrit non femel in Statutis Walliae ann. 12.
Edw. 1. apud Spelmannum , qui perperam Com¬
motum dixit effe dimidium Cantredi , cum ex Gi-
raldo conflet fuilfe quartam partem tantum. Vi¬
de Cantredus.
«{[ COMMULCARE, Complodere. Commulcat Concul¬
cat. Glolf. Ifid. Apul. Met. 8- dixit. Commulcare
ittibus , hoc eft , caedere five calcibus five pugnis.
Verbo Mulcare hoc fenfu ufi funt Latini. Vide
Turnebi Adverfaria , Gronovium ad Livium,
Fabri Thefaurum & Daceriam in Notis ad Eu¬
nuchum Terentianum 4. 7. 4. &c. Papias MS.
habet : Commulcat , Conculcat , Commulcet , Turbat.
Gloffar. San-German. MS. n. 501. Conmulare ,
Conculcare , Conturbare.
COMMCJNA. Vide Commune 1: Communia z.&$.
COMMUNALE , Qcc\td.msCoumudal , Paftura com¬
munis. Communaux & pafturages > in Confuet. lo¬
cali Caftrimeliandi art. 64. Charta an. 1072. in
Hift. Pergamenfi to. 3 . pag. 273. Extra pafculum
& Communalia. [Vid e Communia 2.]
i. COMMUNAL1S, Communis, Communale Bocca-
cio. Paries Communalis , in Charta an. 1 178- apud
Ughellum to. 7. p. 410. [ Aqiumoli Communales ,
in Chronico Farfenfi apud Murator, to. 2. part.
2. coi. 560.] Communalis , familiaris , amicus.
Le Roman de Garin :
Ferez. Francois , tuit fommes Communal.
Philippus Mouskes :
Et totit li bien font Communels.
Gaces Rrules:
* Mes trop parefl Communaus.
Villarduinus n. 100. Enji furent mult Communel
li Grieu & li Eranpois de totes eho fies , de merchandi-
fes & d’ dutres biens. Adde n. 1 2 3 . & Perardum
in Burgundicis pag. 488. a. Vide Comminelli , &
Communis.
2. COMMUNALIS , Communialis, Muni¬
ceps , civis. Matth. Mafius in Vita S. Gerii , to. 6.
Maii pag. 160. Communales Racanati dejeendunt ,
volentes corpus B. Gerii portare. Eadem , ut puto,
notione in Inquifitione de juribus Curiae regalis
in Aufeto, e Camera Computorum Provinciae:
Anno Domini 1 364. die 29. menjis Aug. 2. Indidi,
apud Aufetum exifientes pr&dtcli Domini Comijfarii
pro pradiclis juribus Curia inquirendis , fecerunt ad ip-
fiorum prafentiajn venire magiftros Petrum Salloni ,
Petrum Aubertt Notarium , Giraudum Bonafoffi Com-
mttnialem, &c. Recenlio eorumdem j urium ann.
1414. Bona hujufmodi appretiantur per Communa¬
les dicti loci.
«G" COMMUNANTIA. Vide in Commune 2.
% COMMU NARIUS. V ide Communia 3 .
COMMUNE, Penlitationis fpecies tam a Clericis
quam Laicis pro fuflentatione & defenjione fecuritatis
& pacis publicae, quam Treugam Devocabant , in
Comitatu Ruthenenli , fieri folita : in Bulla Ale¬
xandri III. PP. ad Hugonem Ruthenenfem Epi¬
fcopum edita a Marea , ad Can. 1 . Cone. Claro-
montani : fic porro appellata , quod in Commune
& ab omnibus ea pecunia conferretur : Commune
autem ifiud per Jingulas parochias debet reddi cum
I
86 1 COM COM 862
Scripto unius parochianonm , &c. Mox : 'uifquis
autem resfuas amifetit , poft quam Commune fjicut pra-
dictum ejl , folverit , in integrum reftituatur. R ur¬
ium : Sed non dato Communi ,Jt forte res fuas per¬
diderint , eis nequaquam emendabuntur. [ Commune
pacis Senefcallia Ruthencnfis , in Conventionibus
annf 1 544. Hiftor. Dalphin. tom. 2. pag. 496.
LeCommun de la paix de la Senechaucie de Roergite
in Litteris Gallicis ejufdem anni ibid. p. 488.]
Vide Compenfus.
Obfervat Au&or Hift. Dalph. loco mox laudato
pecuniam ex hujufcemodi penfitatione coadam
in Eccl. Cathedralib. fervatam fuiffe ad compen-
fationem damnorum , quae padi fuerant ii, qui
eam penfitationem , ut jure fecuritatis potiren¬
tur, exfol verant : quamobrem haud raro dice¬
batur Compcnfmn pacis. Penlitatio haec pro Treuga
Dei primum inflituta, fada elt fuccedentibus an¬
nis tributum ordinarium , quod a fuis vaflallis
exegere plures Epifcopi aliique locorum Domi¬
ni. Denarios fex adulti quatuordecim annorum,
duodecim denarios exfolvebant conjugati. Im¬
ponebatur etiam pecudibus cujufcumque gene¬
ris : ferratae feu calceatae duos folidos debebant ,
non ferratae duodecim denarios ; bovibus quo¬
que & ovibus ceterifque animalibus , ficut & mo¬
lendinis , fua erat aeflimata taxatio : quam ali¬
quando Reges noftri , deinde, ceffione fadla,Na-
varrae Reges perceperunt in tradu Ruthenenli.
2. COMMUNE , Communia, Communio,
Communitas , Incolarum urbis aut oppidi
univerfitas , domino , vel rege concedente , 1'acra-
mento invicem, certifque legibus aftrida. Va¬
rie autem hanc appellationem efferunt Scriptores*
Commune enim appellatur , apud Ciceron. in
Verrina 4. Innoc. III. PP. lib. 1 3 . Ep. 9 5 . & Ro-
dericum Tolet. lib. S.deReb. Hifp. cap. 9. Ita
noivcv , & Commune ufurpant 1. 37. D. de Judiciis
3. 5.D. ad Leg. Jul.deVi publ.l. 6. §. 2. D.Ex-
cufat. tutor. 1. 2 5. D. de Appellat. 1. 1 6. Cod.
Th. de Legat. lnfcriptiones veteres, Symmachus,
& alii : kw/xowicv apudPachym. lib. 1 2. cap. 28.
Communia, in Geftis Lud. VII. Fr. Reg. cap. 3 .
apud Matth. Paris, Rigord. Willelmum Briton.
1, 2. 3. Philipp. Sugerium Epifl. 83. Radulfum
de Diceto, & alios pafhm.
Communio, apud Guibertum lib. 3. de Vita fua
cap. 7. Will. Malmefb. lib. 2. Hift. Novellae pag.
189. in Charta Baldrici Noviom. Epifcop. apud
Vafforium pag. 805. &c. Nicolaum de Braia in
Ludovico VIII. pag. 315. [in Vita B. Caroli
Boni to. 1 . SS. Martii pag. 1 9 1 . & in Charta Bal-
duini Comitis Hannoniae an. 1169. apud Mi¬
rarim to. 2. pag. 829.]
Communitas, in Geftis Ludov. VII. cap. 1 . &
apudOrdericum Vital. lib. 1 1 . [necnon in Jura¬
mento Ordinum regni Daciae apudLudewig. to.
5 . Reliq. MSS. pag. 3 1 6. & in Ottoboni Scribae
Annalibus Genuenfibus ad an. 1 1 88 - ]
Communa, non femel apud Radulfum de Dice¬
to , & Rogerum Hoved.
(^omm unantia, in Bulla Honorii III. apud Ug-
hellum to. 1 . pag. 8 2 1 . [ & in Regiminibus Pa¬
duae apudMuratorium to. 8. coi. 3 8 5. E. ]
Primus vero ejufmodi Communias in Francia
Ludov. V II. Rex multiplicavit & auxit. Nam cum
regnante Philippo parente regalis potentiae vi¬
gor elanguiffet, invaluiffetque in omnibus ferme
provinciis Procerum tyrannis , qui in Regem per¬
inde ac fubditos delaeviebant , Ludovicus in pri¬
mis ad comprimendam ejufmodi lyrannidem pr ad otitim
& [editio forum , auxilium totam per Galliam dcpofoere
coactus ejl Epifcoporum. Tunc ergo Communitas m
Francia popularis inflituta eft ^Prafulibuc,ut Presby¬
teri comitarentur Regi ad objtdii/nem vel pugnam , cum
vexillis & parochtanis omnibus. Verba funt Orde-
rici Vitalis lib. 11. pag. 836.
Hinc crebro legimus in proeliis adfuifte & di-
micaffe urbium Communias , quibus praevii erant
ipfi Prefbyteri feu Curiones cum vexillis Eccle-
hae, quod teftatur rurfumOrdericus lib. 12. pag.
855* & 85 6. Epifcopi & Comites alixqua potejtates
regni tui ad te conveniant , & Presbyteri cum omnibus
parocbianis fuistecum quo jujferis eant , &c. His ad¬
jungenda funt quae habet Sugerius in VitaLudo-
vici VI. cap. 8. Cum Communitates patria parochia¬
rum adcjfent , cujufdam cafu Presbyteri fufcitavit for¬
titudinis Roberto fpiritum , cui centra opinionem huma¬
nant datum cfi pojfibile , quod armato Comiti & fuis
contingebat impojJ:bile,&c. Charta Communia? Cre-
fpiacenfis an. 1223. Et ipji nobis debent exercitus
& equitationes , Jic ut alia Communia noflra.
Ita quae, in Oppidis Regi ipfi obnoxiis dunta-
xat erant Communiae, poftmodum , Regibus con¬
cedentibus , in aliis , quae Epifcoporum erant ,
indudlae funt. Sed ipfe Ludovicus VII. novas ftav
tuit in iis quae fui juris erant, quibus leges dixit.
Nam pleraque ex iis qua? fuperfunt Communia-
rum inftrumenta <5c diplomata ejufd. Ludovici
funt , firmata deinceps aLudovico VIII. Philippo
Aug. & aliis Regibus. Sed & regii vaffalH in fuis
oppidis Communias pariter ftatuerunt, quibus
ftatuendis eo magis aftenfum praebuere Reges no¬
ftri , quod in bellis opem ab iis expofccre licebat :
unde Ludovicus VIII. in Hift. Epifc. Autiiliod.
cap. 5 7. reputabat civitates omnes Juas effe , in quibus
Communia effent: nec injuria , cum eo ipfo dein¬
ceps oppidorum incolae quodammodo a domino¬
rum dominio abfoluti , Regi ipfi diredle parerent.
Quod prodit audior Flift. Ludovici VII. p. 418.
ubi tradit Fez.eltacenfes Communiam inter fe fa¬
cientes , communiter conyura/fe , quod Ecclcjia dominio
ulterius non fubjacercnt. Eadem habet Aimoinus
1. 5 . Hift. c. 6 5 . Guibertus vero 1. 3. de Vita fua
cap. 1 o. Inter Adiffas fermonem habuit de execrali-
libus Communiis illis , in quibus contra jus &fas vio¬
lenter fervi a dominorum jure fe fubtrabunt. Idem
vero Scriptor Regia potilfimum audloritate ere-
dtas ejufmodi Communias innuit cap. 14. Poft fu-
neflum excidii Laudunenjis eventum , Ambiam Rege
illetto pecuniis fecere Communiam , cui Epifcopus nulla
vi exaltus debuiffet praftare favorem , prafertim cum
& eum nemo urgeret , & infauftorum civium confli¬
gium non lateret.
AlTenfum vero Reges ejufmodi a vaffallis Com-
muniarum inftitutionibus fadlis praebuiffe docet
Charta Baldrici Epifcopi Noviomenfis deferipta
a Vaflorio pag. 805. [Non femper tamen , ut ex
Chartulario Communiae Muldenfis an. 1 344. de
Comite Campaniae probat D. Brujfel tom. 1 . de'
Ufu feudorum pag. 187.] Sed ut plurimum in
valTallorum civitatibus & oppidis fupremo jure,
& inconfultis vaffaliis Communias Reges infti-
tuebant , auferebantque , fi peccaffent incolae ,
utLaudunenlibus , poft caefum Galdricum Epi-
fcopum, Ludovicus VI. apud Sugerium in illius
Vita pag. 3 06. & Guibertum lib. 3 . deVita fua
cap. 7.
Ad id denique inftituebantur Communia , ut Sc
dominorum fuorum , & fua propria jura lubdki
863 COM
tuerentur. In Charta ann. 1204. Alienor Regina
Anglix & Ducilfa Aquitaniae , dicitur concelhde
XJniverjis hominibus de Pictauia & eorum libens tn per¬
petuam Communiam juratam apud Pittavum , ut tam
ipjius jura , qudmfua propria melius defendere pojfnt ,
& magis integre cujlodire.
Inter Communix vero jura praecipua recenfen-
tur Scabuiatus , Collegium , Major atus , Sigilla m,
Campana, Bcrfredus , & fjurif dici 10 , in Aredo an.
13 2 2.Defigillohxc habentur in Charta S. Ludo-
vici Regis ann. 1 2 3 5. pro Epifcopo Remenfi :
Dicebat etiam quod ( cives Remenfes ) non debebant
habere Jigillum , cum non habeant Communiam.
In Chartis Communiarum deferibebantur prae¬
terea leges , quibus delinquentes incolae fubde-
bantur,& penhtationes, quas prxdare dominis vel
Regi debebant. Guibertus 1. 3. deVita fu a c. 7.
Communio autem novum ac pejfimum nomen Jic fe ha¬
bet , ut capite cenji omnes foiitum fervittttis debitum do¬
minis femel in anno folvant, & Ji quid contra delique¬
rint , penjionc legali emendent : c ater a cenfuum exa¬
ctiones , qua fervis infligi folent , omnimodis vacent.
Unde percipimus cur ejufmodi Communiarum
inditutiones in plerifque oppidis Libertatum no¬
mi ne donentur : quia videlicet incolae ex iis ab
omni jugo fervitutis eximuntur , & fibi invicem
confoederati 6c juramento addridli jurafua tuen¬
tur. Hinc Communia jurata dicdx , & oppidorum
incolx;«rah appellati. Vide Zpnaramlib. 6. An¬
nalium m 1 5 .
Communiarum a Regibus nollris conceflarum
non pauca prodant indrumenta,prxfertim inRe-
gello Philippi Aug. Herouvalliano , & in aliis ve¬
teribus Codicibus , quae ipli perlegimus: fed mul¬
to plura a variis Principibus feu Regni Proceri¬
bus regiifque vadallis, eorum fubditis indulta pro¬
dant in Tabulariis ac Regedis Regii Chartophy-
lacii & Monaderiorum , quae fere femper Liber¬
tatum titulo donantur. Horum diplomata , prx-
fertim qux Communia titulum praeferunt , indi-
cafle haud inutile fortaffe fuerit : aliorum qui Li¬
bertatum aut Franchijiarum nomine edita leguntur
fparfim in variis hujufce Gloflarii locis indican¬
tur, tametfi in mergitum acervo acum quaerere fit.
Abbatis villa in Pontivo Communiam indullit
Willelmus Cogn. Talvacius , Comes Pontivi ,
deinde Joannes ex filio nepos menfe Junio ann.
1184. Exdat in Hid. Comitum Pontivi cap. 1 8 .
Ambiano in Picardia , Philippus Augud. ann.
1190. & 1209. Exdat in Regedo Philippi Aug.
fol.43 . & in Regedo Scabinatus Ambian.
Aquismortuis in Provincia , S. Ludovicus ann.
12 46. Chartam defcriplit Gallandus in Traft. de
Franco alodio.
Arcis ( vulgo Arhes) prope S. Audomarum ,
Abbas S. Bertini an. 1231. M. Febr. Exdat Char¬
ta in Tabui. S. Bertini.
Argilleio in Ducatu Burgundix , HugoD. Bur-
gund.an.123 4. Chartam habet Perardus p. 436.
Aria in Atrebatibus , Philippus Comes Flan-
drixan.1188. Habetur in to. 11. Spicilegii Ache-
riani pag. 3 5.
Atheiis in Viromanduis , Philippus Augudus
Rex ann. 12x2. Exdat in Regedo Philippi Aug.
Herouvalliano fol. 163.
Attreba o , Ludovicus , Philippi Augudi Regis
Filius , an. 1211. Exdat to. 11. Spicilegii Ache-:
riani p. 362.
Aurelianenjts Communis mentio ed in V itaLix-
dovici VII. cap. 1 .
COM 8 64
Atifona in Ducatu Burgundix, Communiam
indullit Stcphanus Comes Burgundix & Joann-
Comes Cabilonenlis an. 12 29. Chartam defcri¬
plit Perardus p. 4 1 2 .
Bapalmis, Philippus Aug. ann. 1 1 96. Exdat
Charta in Regedo cjufd. Regis f. 4 6.
Barro fuper Sequanam , 'I heobaldus Comes
Campanix an. 12 3 4. Chartam habet Perardus p.
43 o ■ k
Baugiaco , GuidoDonx. Baugiaci. Chartahabe*
tur apudGuichenonum in Hid. Brelf. p. 6 3 .
Bcllovaco , LudovicusVI. confirmavit Ludovi¬
cus VII. an. 1 1 44. Habetur Charta apudLoilel-
lum p. 271. & in Reg. Philippi Aug. f. 36.
Belna in Burgundix Ducatu , Hugo Dux Bur¬
gundix ann. 1203. Exdat Charta apud Perardum
in Burgundicis p 274.de feqq.
Bitungenjibus , Ludovicus VII. ann. 1145.&
Philippus Aug. ann. 1 1 8 1 .Habetur Charta in Re¬
gedo Philip. Aug. fol. 34. 5 3 . & apud Thomaf-
lerium in Confuet. Bituric. lib. 1 .cap. 44. 45.
Braro in Picardia, Philippus Aug. ann. 1210.
Habetur Charta in Regedo ejufdem Reg. f. 6 1 .
Britoho in Normannia , idem Rex. Vide Reg.
fol. 58.
Brueriis , Car aco , Norgia& Vallobo , Philippus
Augud. RexFr. an. 1186. alfenfu Barthoiomxt
Epifc. Laudunenhs. Exdat in Regedo Ph. Aug.
fol . 39.
Burgo inBrejf a , Amedeus VII. Comes Sabau-
dix 5 . Jul. an. 1397. Charta habetur apudGui-
chenonum in Probat. Hid. Brelf. p. 2 2 . 23.
Buxiaco , in Ducatu Burgund. Beatrix Comi-
tiffa Cabilonenlis. Chartam defcriplit Perardus
J»g- 5«-
Calvomontt, Philippus Aug ann. t 18 2. Exdat
Charta in Regedo ejufd Reg. p. 5 o.
Calvomomi in agro Balliniaco, Campanix Comes
an. 1 2 2 8 . uti narrat D. Brujfel to. x. de Feudorum
ufu pag. 186.
Capella it’ Angilhn in Biturigihus.Archembaldus
deSoliaco an. 1 1 1 2. apud Thomadcrium lib. 1 .
cap. 5 5 7
Carrojio feu Charrot in Bitur. Gautcrius DomJ
Carrofii ann. 1 194 apud Thomalferium lib. i.
cap. 5 3.
QCr Caftellioni ad Sequanam Odo III. DuxBurgun-
dixan. 120 8. cui Sabilimento multum adverfa-
tus elt Epifcopus Lingonenfis. Vide D. Brujfel de
Feudorum ufu to. 1. p. 187.
Cafiro-Meliai di in Biturigibus , Ebo de Dolis
Dominus ejufdem Cadri-Meliandi an. 1220.
Cajlrenovo in Turonibus , Philippus Aug. ann.
118 1, in ejufdem Reg. f . 6 1 .
Cellis in Biturigibus, Robertus de Cortiniaco.
Charta an. 1216. delcripta ab eodem Thomade-
rio 1. 1 . cap. 58.
Cerniaco , &c. in Laudunefio , Philippus Aug.
an. 1184. Habetur Charta in Reg. ejufdem Re¬
gis f. 38.
Coicheio in Ducatu Burgund. Hubertus D. da
Monthclone & de Coicheio. Chartam defcriplit
Perardus p. 476.
Compendio Ludovicus VII. ac deinde Philippus
Aug. an. 1186. Idabetur Charta in Regedo Phi¬
lip. Aug. fol. 36.50.
Corbeia, Ludovicus VII. deinde Philippus Aug.
an. 1 1 80. in eod. Regedo f. 5 6.
Cramdela, Troijiaco , Corte tono , & Mal evalli ,
idem Philip, an. 1 1 8 6 . Vide idem Reg. f. 3 7 .
Creduli *
865 COM
Creduiio in Bellovacis , Ludovieus Comes Ble-
lenf. & Claromont. an. 1197. M5*
Crifpiaco inComitatu Vadenii, Ludovieus Rex
Fr. an. 1223. Exftat to. 1 o Spicii, p. 6 4 2 . & in
Reg. Philippi Aug. f. 1 5 1 . 16.
Divioni in Burgundiae Ducatu , Hugo D. Bur¬
gundiae an. 1 1 8 7. Exftat Charta apud Perardum
in Burgundicis p. 274. 333. 346. 3 5 6.
Dullendio in Ambianis, Guido Comes Pontivi,
deinde Willelmus Comes , Guidonis ex filio ne¬
pos , confirmavit an. 1203.
Dmo in Biturigib. Ludov. VII. & Philippus
Aug. Vide Regeftum Phil. Aug. f. 3 5. & Tho-
malferiuml. 1. c. 47. 48. 49.
Erviacenji Caftellaniae in Campania , Thcobal-
dus Trecenfium Comes Palatinus an. 1199. MS.
Faleju inNormannia- Vide Normannica Du-
chefhii p. 1066.
Ferrariis in Normannia , Phil. Aug. an. 1 204.
Vide ejus Regeft. fol. 58.
Graciaco in Biturigib. Petrus Dom. Graciaci.
Charta an. 1246. delcripta aThomafterio lib. 1 .
cap. 6 1 .
Hamenji urbi in Picardia , Odo Hamenfis Do¬
minus an. 1 1 5 8 . Exftat in Regefto Marchionatus
Increnfis.
Hiermonti in Pontivo , Willelmus Comes Pon¬
tivi ann. 1192. Exftat Charta in Hift. Comitum
Pontivi cap. 28.
Laudum , Ludovieus Rex an. 1 1 3 8. Exftat in
Regefto Philippi Aug. f. 49.
Lorriaco , Philippus Aug. an.n 87-Habeturin
Hift. Vaftinenfi p. 1 70. & apud Galandum 1. de
Franco alodio p. 375.
Luriaco , inBiturig. Hervaeus Dom. Virfionis.
Charta ann. 1213- delcripta a Thomafterio 1. 1 .
cap. 5 6.
Macbau , villae ita di£Ee in Comitatu Regite-
ftenfi, Hugo Comes Regiteft. aflenfu Feliciae uxo¬
ris & Huarti filii , in MSS.
Marquenterra, inComitatu Pontivi , Willelmus
Comes Pontivi menfe Sept. ann. 1 1 99. in Hift.
Comitum Pontivi c. 3 5 .
Martello in Lemovicino ann. 1219. Raimun-
dus Vicecomes Turenae. Exftat Charta apud Ju-
ftellum in Probat Hift. Turen. pag. 40.
Medanto in Vilcaftino , Ludovieus VII. ann.
115 o. Habetur Charta inReg. Phil. Aug. f. 46.
Meldis in Campania, Henricus Comes Campa¬
niae an. 1179 - Exftat Charta in Tabulario Cam¬
paniae Thuano fol. 299. apudFabrum Canterel-
lum trad. de Feudis p. 3, 7 2 . [ & D. Brujfel trad.
de Feudorum ufu pag. 183.]
Mellento , Robertus Comes Mellenti. Habetur
0 *
Charta in Regefto Phil. Aug. f. 5 2. .
Aionaftcriolo in Picardia, Philippus Aug. ann.
1 1 8 8 . in Reg. Phil. Aug. f. 3 7 .
Monbarro in Ducatu Burgundiae , Hugo Dux
an. 1 2 3 1 . Exftat Charta in Burgundicis Perardi
pag. 419.
Montibrifonis in Comitatu Forcnfi , Guigo Co¬
mes Forenfis menf. Nov. an. 1223. MS.
Montidejiderii in Picardia, Ludovic. VII. Char¬
tam exhibet Regeftum Phil. Aug. f. 5 o .
Montiregali in Brefiia , Humbertus Domin. de
Tboire & de Villars ann. 1207. Exftat Charta in
Probat. Hift. Breflenfisp. 202.
Niorto in Pidonibus, Philippus Aug. an. 1204.
V ide ej us Regeft. f. 5 8 .
Nivernenji urbi , Petrus Comes Niverncnlis an.
Tom. //,
COM 866
1194. Habetur Charta in eod. Regefto. f. 5 5.
Noncncurti in Normannia , Philippus Aug. an.
I 204. Vide idem Reg. f. 58.
Noviomo , Baldricus Epifcopus concedente Lu-
dovico VI. Vide ValTorium in Fliftor. Noviom.
pag. 805. & Reg. Phil. Aug. f. 46.
Perona in Picardia , Philippus Aug. ann. 1207.
Habetur Charta in eod. Regefto f. 58.
Piftavi& ,. Alienor Regina Angliae , ac deinde
Philippus Aug. an. 1 254. Habetur in eod. Re-
gefto f. 53.
Pijjlaco, Philippus Aug. Habetur Charta in eo¬
dem Reg. fol. 52.
Pontallerio in Ducatu Burgund. Guillelmus de
Champlita Vicecomes Divionenfis ann. 1257.
Chartam defcripfit Perardus p. 486.
Ponti Audomari in Normannia, Philippus Aug.
an. i 204. Vide Regeft. Philippi Aug. f. 58.
Pontifara in Vilcaifino, Philippus Auguft. an.
I I 88. Chartam exhibet Regeftum ejufdem Re¬
gis fol. 5 2 .
Prulluco in Biturigib. Radulfus Dom. Magdu-
nian. 1177. apudThomaflerium 1. 1 . c 52.
Riomo in Avernis , Alphonfus Comes Pidaven-
fis & Tolofan. menfe Julio an. 1 270. Habetur
Charta to. 1 1. Spicilegii Acheriani.-
Roia in Picardia , Philip. Aug. Habetur Charta
inReg. Philippi Aug. f. 47.
Rotomago in Normannia , Philippus Aug. Rex
Fr. ann. 1207. Exftat in Normannicis Duchefnii
pag. 1062. 1 066. & in Regefto Philippi Augufti
f. 5 7. 60.
Rouvreio in Burgundiae Ducatu , Hugo Dux
Burg. an. 1215. Chartam defcripfit Perardus p.
5i6-.3.17-
Saigeio in Ducatu Burgund. Aimo de Sabau-
diaD. Baugiaci ann. i2 26.Chartam defcripfit
Perardus p. 509.
S. Defiderii urbi in Campanise Comitatu, Guil¬
lelmus D. de Domna Petra prid. Non. Maii ann.
1228. MS.
S. Germano de Bofco in Biturigib. Ludovieus
VII. &c. an. 1 20 2 . apud Thomafterium 1. 1.
cap. 5 4.
S . f/oanni Angeridcenji in Pidonibus, Philippus
Aug. an. 1204. Habetur Charta in Regefto ejuf¬
dem Regis f. 5 3 .
S. Jjhuntini urbi in Viromanduis, Philippus
Auguftus an. 1195. Charta exftat apud Heme-
reum in Augufta Viromand. in Regeit. pag. 47.
& in Regefto ejufdem Reg. £66.
S. Ramberti oppido in Brefiia, Ludovieus Dux
Sabaudiae 20. Jun. 1442. Chartam delcripliE
Guichenonus in Hift. BrelT. p. 235.
S. Ricbarii oppido in Comitatu Pontivenfi ,
Ludovieus RexFranc. an. 1126. Defcribitur in
Regefto Philippi Aug. f. 1 3 5.
Salicibus ( Saux ) in Ducatu Burgund. Jacobus
D. de Saux , am 1246. Chartam defcripfit Perar¬
dus pag. 460 .
Seifello in Brefiia, Amedeus Comes Sabaudiae
an. 128 5. Chartam habet Guichenonus in Hift.
Br^lf. pag. 244.
Semuro in Burgundiae Ducatu , Robertus Dux
Burgundiae an. 1276. Exftat Charta apud Perar¬
dum in Burgundicis p. 529.
Senonenji urbi [Ludovieus VII. anno 1 146.
uti legimus in ChronicoS. Petri Vivi to. 2. Spi¬
cilegii Acheriani pag. 776.] ac deinde Philippus
Auguft. an. 1 289. Habetur Charta inReg.Phi-
Iii
867 COM
lippi Aug. fol. 54.Comnmni3eSenonenfis memi¬
nit Vita Ludovici VII. cap. 3 .
Silvanetto, Philippus Aug. ann. 1 201. Vide
idem Regeft. f. 5 5 •
Soliniaco in Arvernis , Delphinus Comes Clari-
rnont. MS. \ \
Stieffioni , LudovitusVI. [ ante annum 1 156.
uti patet ex Charta ejufd. Regis , quam refert D.
BruJfel tom. i.deFeudorum ufu p. i79.]confir-
mavit Philippus Rex an, 11 8 1 • Exftat in Regefto
Philippi Aug. fol. 3 7. apud Perardum p. 336.
& tom. 1 1. Spicii. Acheriani.
Tener munda, Robertus ejufd em urbis Domi¬
nus an. 12-33- Exftat Charta apud Lindanum in
Teneraemunda pag. 93.
T 1 ornaco , Philippus Auguft. an. 1187. Habe¬
tur Charta in Regefto Phil. Auguft. f. 3 5. in 3 o.
Regefto Chartophylacii Regii Ch. 382. & tom.
1 1 . Spicilegii Acheriani.
Faipaco , &c. Ludovicus VI. ac poftmodum
Philippus Aug. an. 1 1 8 5. Habetur Charta in Re¬
gefto ejufdem Reg. f. 42. & tom. 1 3 . Spicilegii
Acheriani pag. 325.
Fernolio , Philippus Auguftus. Vide idem Re¬
geft. f. 5 8.
Ficonovo in Campania, Theob. Com.an. 1228.
£ xftat Charta inT abul.CampaniaeT huano f 1 5 5 .
FilDfranca in Burbonefio , Archembaldus D.
Burbon. & Agnes uxor, menf. Dec. 1217. MS.
FilUnova, in Bellovacis, Philippus Aug. ann.
I 2 o o . in Regefto ej ufd. fol. 4 5 .
Fitriaco in Campania, T heobaldus Comes Cam-
pan. menfe Aprili an. 1250. MS.
Ficeliae enjis in Ducatu Burgundiae meminit
Hiftor. Ludovici VII. pag. 41 8.
IVabano in Pontivo , Willelmus ComesPonti-
vian. 1 1 92. Vide Hift. Comitum Ponti vi c. 3 5.
«([ COMMUNELLI. Vide Comminelli.
1. COMMUNIA, Univerfitas urbis vel oppidi.
\ide Commune 2.
2. COMMUNIA, quae Fefto dicitur, Compafcuus,
ager relittus ad pafcendum communiter vicinis. Raftal-
lus : Commoti , efl le droit que bomme a de mittcr fes
beafts a paflure , ou de ufer & occuper le terre qui nefl
fon propre foile. Bradon. lib. 4. trad. 1 . c. 3 8. §. 1 .
Efl enim Communia in eo quod dicitur pajlura , de omni
quod edi poterit , vel pafci , large fumpto vocabulo, vel
finde: large , ut Ji quis habeat in alieno Communiam
paflnra fcilicet herbagii , pejfona , Jive glandis , Jive
nucis , & quidquid fub nomine peffona continetur ; item
foliorum & frondium : fricte , fcihcet aliquod iftorum
unum vel duo. V ide Fletam lib. 4. cap. 1 9 . Formu¬
lae veteres ; Cum terris , fylvts , campis , pratis , paf-
cuis,Communiis. Speculum Saxon. 1. 2. art. 47.^. 4.
Qui pecora fua in Communia alterius praji dii i, feu villa ,
pafcua immiferit , &c.
11 C ommuna, Eadem notione. Charta Henrici III
inHift.Harcur.tom. 4. p. 2207. Dedi & concejfi
.... unum ferlingum ad Roicbene , cum omnibus perti-
nentiis ejus in materio de Tonftoke cum pafiuris & om¬
nibus aliis ad pradittas terras pertinentibus ; & prester e a
omnimodam Communam inter gentem meam ubique li¬
bere & quiete habendum & poffdendim. Charta W 11-
lelmi Patrie apud Aladox Formul. Angi. p. 1 8 8 .
Cum Communa & pajlura in bofco , in plano, in viis ,
in pratis , in pajcuis , in aquis , in omnibus aijtamemis
dicta villa de Alalo-paffu pertinent ibus.
Communi arum originem obfervat Aggenus Ur¬
bicus de Controverf. agror. Relifta furit & multa
loca qua ve ter anis data non funt. Hac variis appellatio-
COM 868
nilus per regiones nominantur. In Etruria Communalia
vocantur. Frontinus de Limitib. Agror. Efl & paf-
cuorum proprietas pertinens ad fundos , jed in commune y
propter quod ea compafcua multis in locis in Italia Com¬
munia appellantur. Varias autem fpecies Commu-
niarura recenfet idem Raftallus , quem confule
in verbo Common.
3 . COMMUNIA , Bona quae in commune pofliden-
tur a Canonicis Ecclefiae alicujus Cathedralis ; vel
quidquid exiifdem bonis ac proventibus incom¬
mune iifdem diftribuitur. Charta Pafchalis II.
Papae ex Tabulario Ecclefiae Gratianopolitanae :
Ad hac praceptum efl & repetita praceptione firmamus,
ne Fiennenjis Epifcopus ulterius in illa parte Gratiano-
polttana Ecclejia, aut partem, aut Communiam , aut
aliquam exattionem requirat. Alia HugonisEpifco-
pi Gratianopolit. an. 1 1 o 5 . ibid. Cum conjilio Ca¬
nonicorum noflrorum fcilicet Gratianopolit ana Ecclejia
■ S- Donati Nantelmo Ulcenfis Ecclejia Prapojito , &
omnibus fuccefforibus ejus , ut eis obedientiam promit¬
tant , & pramiffa fecundum Dominum in omnibus &
■per omnia teneant , & profeffionem illis faciant , & to¬
tam Communiam ipfius Ecclejia , quam modo habent ,
vel in futuro jujie acquijituri funt , eis perpetuo jure
dono , falva obedientia & reverentia , fubjeftione &
pote flat e Gratianopolit ani Epifcopi , &c. Statuta Ec¬
clefiae Eboracenfis in Monaftico Anglic. tom. 3.
p. 165. ubi de Relidentia Canonicorum : Fattx
vero praditta quotidiana diflributione , quod rejiduum
erit de Communia . . . inter felos Canonicos qui rejiden-
nam fecerunt , diftribuetur tpraterea foli Canonici Com¬
muniam percipiant. Statuta Ecclef. Leichefeld. ibid.
pag. 244. Si Ficarius feriptus fuerit in tabula ad can¬
tandum , & defuerit , duas Communias amittet , fci-
licet diei illius ,Jt quam accepturus fuerit , &diei fe-
quentis. Et Ji propter carentiam Commune (leg. Com¬
munia) abfentaverit fe per tres dies, &c. Infra, Com¬
munio appellatur: Si Ficarius enjigne fuerit , duas
nottes folummodo quietis habebit , Communionem non
amittat. Commune , ni fallor , appellatur in Charta
Alexandri Conventrenfis Epifcopi , ibid. p. 23 3.
Matthaeus Paris pag. 5 90. Congregati igitur Schola¬
res , colle fiam fecerunt , & contribuerunt , fcilicet qui¬
libet fecundum pojfe fuutn : & cujuflibet Communia heb¬
domadalis abbreviat a efl , ut inde Romana Curia pro
parte fati sfier et. [Vita GuidonisEpifc. Anic. inter
AdaSS. Benedid. faec. 5. pag. 838. Canonicorum
vero Congregatio , ut partem fempiterna remuner ationis
d Deo accipiant , pro ejus (Guidonis) rogatu promi-
ferunt , fe talem fecuritatem pro jlabilitate hujus pra -
dicti Monaflerii po(l mortem ipfius Guidonis Epifcopi d
futuris Eptfcopis ipfius loci petere , ac pro hoc confue-
tttdine ac lege teneri laudaverunt , qualem pro fua parte
altaris & Communia. Litterae Societatis Archiepi-
fcopi Camerae. cumRotomagenfi inter Concilia
Normanniae p. 632. novae edit. Si pradittam Ec-
clejiam d flatu fua profpehtatis , quod abjit , labefa¬
ctari contigerit , promptum Jit .... de ftipendiis , qu*
nos ( Cameracenfes ) Quotidianam , Rotomagenfcs
vero Communiam vocant , ordinato & folito . . . parti¬
cipio refoveri , donec Deus in auram Jlatuertt procel¬
lam. Charta Johannis Epifc. Dolenfis an. 1208.
ex Archivo ejufd. Ecclefiae : Nos pro Dei amore de¬
dimus Communite Ecclejite Dolenfis Ecclejiam de Effi-
niaco in puram & perpetuam elemojinam. Occurrit in
Epiftola Arnulfi Lexovienlis Epifc. ad Lucium
Papam apud Acherium to. 2. Spicilegii p, 484.
in Indice MS. Beneficiorum Ecclefiae & Dicec.
Conftantienf. fol. 89. verfo , &c. ]
f Communa * Eadem notione. Hift. Beccenfis
869 COM
MS. pag. 448. Conce (fimus citam quod Jtve Abbas ,
five a lius Monachus Beccevfis , vel de ordine Becci per
Velles tranfitum fecerit , plenarum habeat Communarn
tanquam Canonicus Vellenfis.
CoMMTJNUARlUS, vel CoMMUNARIUs, Ca-
nonicus feu alius, qui Communia , vel Communias
aliis Canonicis diEribuic, in MonaEico Anglic.
tom. 3 . p. 2 3 7. Et fi contingat quod Communu arius ,
qui pro tempore fuerit , de bonis Ecclefia commumbus ,
in manibus fuis non habeat , unde nobis feu fucceffoiibus
noftris Canonicis refidentiariis fingults anni ftudns , ac
Vicariis , fingulis anni menfibus , quotidianas Commu¬
nias folver e valeat , ex tunc ad folvendum Communias
ejufmodi, de pecunia repofita per viam profliti, fum-
mam in hac parte neceffariam mutuetur. Pag. i 49.
Communarins. [ Vide Communicantis. ]
^ 4. COMMUNIA , Cohors, turba, exercitus. Lit¬
terae Alfonfi Regis Arag. an. 1 285». apud Ryme-
rum tom. 2 . pag. 457. Propter brevitatem temporis,
cum nos haberemus par are cum magna Communia mili¬
tum & peditum , pro recipiendo tanto viro non potuijfe-
mus aliquatenus nos parare.
5. COMMUNIA, Opera fervilis domino prae¬
dita , vulgo Corvee, in nova Gall. ChriE. to. 1.
InErum. p. 50. coi. 2. fi)uo fallo , concejft etiam
dicio Monajlerio (S. Sepulcri Villx-Novae ) ut qua¬
licumque Epifcopus Rtithenenfis vellet Communia fa¬
cere , fecundum confuetudinem patria ; tunc Prior con¬
gregatis agricolis vel habitatoribus , fui honoris licen¬
tiam haberet ad opera fu a explenda , fcilicet ad con-
ftruchonem Ecclefia & aliorum ejufd. loci nidificiorum ,
ut tamdiu faceret illos ibi operari , quandtu cognoverit
alios in Communia demorari. Vide Corvata.
% COMMUNIALIS, Communis, generalis. Charta
Humberti Delphin. Vienn. circa an. 1296. pro
fundatione CarthufiaeMonialiumSaletarura inter
InErum. tomi 4. Gall. ChriE. coi. 3 4. fihuibus
dedit triginta f olidos groffos fuper talliis Communialibus
feu generalibus Ulcienfibus ovis. Vide Communalis 1.
COMMUNICALES, Vafa argentea vel aurea, quo¬
rum inter communicandum ufus fuit, quae in
dationibus praeferebantur : haec Bulengerus. Ana-
ftafius in Leone Iil.PP. pag. 146. Fecit veroCom-
municales ex argento purijjimo perfingulas regiones, qui
pracederent per jlationes per manus Acolythorum nu¬
mero 24. penf. fimul lib. &c.
«fr COMMUNICANTES, Inter Anabaptidas ii di¬
cuntur , qui more veterum Nicolaitarum omnia
habent communia. Gualterius in fxc. 16. Commu¬
nicantes alia notione fumiturpoft Communio 4.
COMMUNICARE. Vide Communio 4.
COMMUN ICARIUM , Papiae , Participarium , com¬
municatio. In GloEisIfid. Partiarium.
^ COMMUNIC ARIUS , Qui Canonicorum Com¬
munias diEribuit. Le Braffeur in Hili. Comitatus
Ebroicenfis pag. 1 1 .Probat. Si autem Canonici ali¬
quos redditus emere voluerint & potuerint , fi per fima
S. Albini & alii Communicavit requifiti de fuo ponere
voluerint , fimUuer participabunt & communicabunt.
Ibidem : Computum autem reddere Communicant feu
Receptores tenebuntur in Natali Domini, &c.
COMMUNICATIO , Sumtio facrofanftae Eu-
chariEiae. Contra&us arrendamenti Moni alium
Artacellae an. 1 40 3 . ex Schedis Praefidis de Ma¬
re, augues : Debent dare . . . domina S acnfta.ua unum ju-
fiial vini, dum fit Communicatio. Communicatio utriufi
que fpeciei, in Diario belli Bufhtici, apud Lude-
wig. to. 6. pag. 129. Vide Communio 4.
f Communicatio Fracti Panis, id eE, Pa¬
nis benedidi.Libellus fu pplex Monachorum Fuld.
Tom. II.
COM 870
CaroloM. porreftus, inter A<Ea SS. Bencdid. frc.
4. part. 1 . p. 261. JTuod Communicationem Fracli
Panis ante cibum quotidie fumer e non refpuaiur , fecun¬
dum exempla prace dentium Panum.
COMMUNICATORE#; L 1 t e R JE ■ Kolvmmxl' , y.si-
voviKct^pecfx/uctlce , Palladio inVita Chryfoftomi pag.
24. -Aoivmiy.lv , in Nomocanone edito a Joanne
Bapt. Cotelerio cap. 454. dicebantur ear , quas
Epifcopi dabant lapfis, dc exada poenitentia ad
Communionem receptis : interdum etiam fideli¬
bus peregrinaturis , & in alienam dioecefim pro-
feduris, quo a caeteris fidelibus in Communio¬
nem reciperentur. Neque enim licebat Clericum
alienum ab aliquo fufiipi fine lita is Epifcopi fui, ne¬
que apudfe retinere , nec Laicum ufiir pare fili de plebe
aliena , ut eam ordinaret fine conficientia ejus Epifcopi,
de cujus plebe erat. Verba funt Concilii Carthag.
I. can. 5 . Harum mentio occurrit non fcmel apud
D. AuguEinum EpiE. 162. dc 163. dc lib. 3.
Contra literasPetiliani c. x . in Concilio Eliberi-
tan. can. 2 5 . 5 8. Arelat.I. can. 9. dc Agath. can.
5 2. Audor eft praetereaS. Auguflinusdi&aEpiE.
163. Communicatorias eafd. efie cum Formatis :
fed Formatarum nomen genericum elfe contendit
Bernardinus, atque compledi Communicatorias,
DimilTorias , Pacificas , dcc. Vide Epiflolium.
COMMUNICATURA. Synodus Flerbipolenfisan.
1287. c. 10. De habentibus duas vicarias : Prefoy-
terisduas Communicat uras recipere prohibemus omnino ,
cum impcjfibile fit quod fujficienter poffit Ecchfiis fer¬
vite duabus. Id eft , duas Ecclcfias in quibus com¬
municat feu Mi Eam celebrat; nili legendum fit
Vic ariatur as , pro Vicarias.
I. COMMUNIO, Communitas hominum unius
urbis vel oppidi. Vide in Commane 2.
f 2. COMMUNIO, Communis menfa. Edward.
II. Rex Angi. EpiE. ad Johannem XXII. Papam
apudRymerum tom. 3-p. 896. coi. 1. Cum di -
Iccius nobis m Chrifio , Confeffor ac familiaris nofier ,
Frater Robertus de Duffeld de Ordine P radicatorum ,
propter Communionem quam habet cum aliis , dum no-
flro afffiit lateri , fidentium ufqnequaque juxta dicti
Ordinis exigentiam nequeat obfervare , Clementia ve-
fira [applicamus , quatinus eidem indtdgere dignemini ,
ut in menfa loqui valeat , ac altis fuis Cov.fr utribus ,
veflr a fretus auctoritate , loquendi in menfa ubicumque
dictus Confeffor nofier prafens erit , licentiam tribuat,
fui Ordinis obfervanita non objlante.
3. COMMUNIO , nude. Communis bonorum
poflelfio. EpiE. Odonis Canonici Regul. apud
Acherium to. 2. Spicii, p. 525 .In profejfione igitur
nojlra . . . tria . . . promifimus , cafiitatem , Communio¬
nem , obedientiam. Ibid. pag. 527. Dicamus de Com¬
munione . . . Jjfuia nihil exterius proprium fc videt ha¬
bere , ideo Communionem fe perfecte putat tenere.
4. COMMUNIO, Communicare. Hae voces
varie fumuntur apud Patres dc in Conciliis : nam
Communicare dicuntur, qui cum aliquo commu¬
nionem invicem habent, utChriEiani ac fideles.
Deinde Communicare dicitur qui facram Euchari-
Eiam percipit. Poenitentiale MS.ThuanumtiYifa-
dam ejl quod 4. modis Communicatur in Ecclefia , vel
Corpus Domini fu mendo , vel pacem dando, vel bene¬
dictionem f mendo , ut in fine Mijfa , vel quando dici¬
tur , Humilitate vos ad benediltionem , quod ideo ir.Jli-
tutum eft , ut fi quis hoc modo non Communicet , Com¬
municet illo. De priori notione, fic Papias: Com¬
munio dicitur fpiritualis efca , quia in commune ad vi¬
vificandas animas d cunilis percipitur dignis. S. Joan-
nes Damafcen. Jib. 4. de Fide cap. 4. Communionem
8 7 1 COM
nuncupari, quia peripfam communicamus Chri-
fto, & quia participamus ejus carne <5c Deitate,
6c quia communicamus & unimur ad invicem
per ipfam. Concilium Turonenfe II. can. 4. Ad
orandum vero & Communit andum , Laicis & fenum,
Jicut mos eft , pateant Sanfta Sanctorum. Concilium
Toletanum IV. can. 1 8. Nonnulli Sacerdotes pofi
didam orationem Dominicam flarim Communicant , &c.
[ Adive fumitur in Capitulari fecundoTheodulfi
Epifcopi Aureliam apud Baluz. to. 7. Mifcell.
pag. 46 . Tunc Sacerdos det ei { aegroto ) pacem &
Communicet eum dicens : Corpus & Sanguis Domini Jit
tibi remiffio omnium peccatorum. ]
Com mu nione Dominica privari dicitur Epi-
fcopus, qui contra Ecclefiafticam difciplinam de¬
liquit , & a perceptione facrae Communionis abf-
tinere jubetur in Concilio Taurinenfi can. 5.
quae Communio Dominicorum S aeramentorum, in Con¬
cilio Venetenfi can. 3 . appellatur.
Communio Viatica, Idetn quod Viaticum , in
Concil. Aurelian. III. can. 6. Vide Viaticum.
Communio Ecclesiastica, Ezy.Mo-iug-urii Mi¬
nori* , in Concilio Ephefino can. 5 . a qua privan¬
tur quivis gravioribus obftridi criminibus ( ne¬
que enim foli Clerici, quod vult Morinus);in
Concilio Venetenfi can. 1 . Aurelianenfi III. can.
10. 22. Aurelianenfi V. can. 1 7. Communio Ec-
clejia , in Aurelianenfi I. can. 1 . Aurelianenfi IV.
can. 1 6. Ecclejta Catholica Communio , in Concilio
Arvernenfi an. 5 3 3 . can. 1 4. quae quidem Com¬
munio non alia eft a communione fidelium.
Commodio Sacerdotalis dicitur, quae Sa¬
cerdotum erat , a. qua qui deliquerat , abftinere
jubebatur, donec ad fanitatem rediret , ut eft in
Concilio Arelat. II- can. 49.
Communio Pacis, in Concilio Eliberit. can.
47. quae fit per manus impofitionem poenitenti
in extremis agenti. Vide Pax.
A C ommu n ione Abstinere, in Concilio Eli¬
berit. can. 50. Communionem ab Epifcopo accipere
debet is d quo ab (lentus in aliquo crimine fuerit , in eod.
ConcilioEliberit. c. 5 3 .Concil. Nicaen. c. 5.&C.
Accipere in Fine Communi o n e m , aut ea pri¬
vari , eft inarticulo, ut aiunt, mortis abfolvi
vel non abfolvi ab excommunicatione, inConci-
lioEiiberit. can. 1.2. 3 . 5. 7. 1 o . 1 2. 1 3 . & ibi
pafiim , Ancyr. can. 6. 15. Toletan. XVI. pan.
1 2. in PcenitentialiGregorii III. PP. can. 4. 14.
<3c c. apud Innocentium I. Epift. ad Exuperium
Tolofan. Bernaldum Conftantienfein de Recon¬
ciliatione lapforum pag. 244. &c.
Acta Poenitentia ad Communionem Ad¬
mitti , in Concilio Eliberit. can. 5 . 1 4. 2 2. 3 1.
5 9. 76. poft exadain clafle Poenitentium tem¬
pora praeftituta.
Communione Reconciliare, Abfolvereab
excommunicatione , in Concil. Eliberit. can. 72.
79. Dominica Communioni reconciliari , in eodem
Concilio Eliberitan. can. 78.
Communicantes, nude, dicuntur orationum
cum populo participes , abfque oblatione. Conci¬
lium Arelat. II. can. 10. De his qui m perfeciitione
pravaricati funt ,Ji voluntate fidem negaverint , hoc de
eis Nicana Synodus jiat ait , ut quinque annos inter Ca¬
techumenos exigant , & duos inter Communicantes: ita
ut Communionem inter P ce nitent es nonpraflmant. Ubi
Nicaena Synodus can. 1 1. Otra Sv ynnrluc /jhtu/jU-
7\nvr ai , Tp la iry iv cucpoMjueVc/g Trcricrcutriv oi Tiicrci , nat
'ittIu. \th V7i'C7rteroo:'Tai * d vo er» "Xpfic, 740 o-epcpXs noivu-
fW-CWTI Ttt A«C0 TTfOS-llipJri.
COM 871
Communicantes etiam appellatur oratio cano¬
nis facrificiiMiffie , quae variat in variis feftivita-
tibus , ut & Praefatio. Sic vocatur quod femper
incipiat abhoc vocabulo Communicantes , noftram-
que cum Sandis in caelo regnantibus communio¬
nem fign i ficet.
Communio Laica, eft illa quae Prefby teris aut
Clericis, cx delido aliquo imponebatur per poe¬
nitentiam , vel in poenam , ut videlicet non ut
Prefbyteri 8c Clerici, fed inter laicos communica¬
rent, hoc eft in laicorum ordine deinceps cenferen-
tur , ita ut neque Miifam facere , neque cum Cle¬
ricis in Choro communicare poflent. SandusCy-
prianus Epift. 5 2. Admijfus ejl Trophimus ,ut laicus
Communicet , non . . . locum Sacerdotis ufurpet. Epift.
6 8 . Epifcopaiiim pro conficientia fua vulnere deponens
. . . fatis gratularis ,Ji Jibi vel laico Communicare con¬
tingeret. Et Epift. 7 2. Eos quoque hac conditione fiuf-
cipi cum revertunt ur , ut Communicent ut laici. Ita in
Canonibus Apoftolorum cap. 1 4. Prefbyter, qui
in aliena Parochia commoratur , infeio Epifcopo,
MiTcvpytTv vetatur, jubeturque ibi xoivavtii/ «5 A *Uoc ,
id eft. Communionem inter laicos recipere , ut loqui¬
tur Gregorius Magnus 1. 4. Epift. 5. 16. Et can,
60. Clerico qui poenarum metu Chriftianam fi¬
dem zbjuraflet, Clerici dignitas abrogatur , fi
tamen poeniteat , ut laicus recipitur, a?
Jttrct. In Concilio Sardicenfi c. 1 9. haereticistqui-
bufdam interdicitur Epifcopi nomen, & digni¬
tas, 11 d f A ctiwv notvuvj* v inane i tv , /uri wai «utcT? dp-
vilcrjai. Libellus precum Marccllini & Fauftini p.
47. Nullo genere talibus Epifcopis poffe communicari %
qui fidem illo modo quo fiupr a retulimus , prodiderunt ,
niji Ji laicam pojlulav erunt Communionem. Etp. 49.
JJTjJJs ejl enim , qui conjtderans vim divina religionis pa¬
cem perfidorum Deo placere confdat , niji , ut d Patri¬
bus decretum ejl , in Laicorum fie numerum tradant *
fua perfidia dolentes l Annales Franc. Bertin. ann,
86 8. ubi de Gunthario Epifcopo: Communionem
inter laicos ab AdrianoPP. accepit. Et mox : Acci¬
piens autem ifidem Papa d Gunthario confit (lente inter
laicos hanc profejfionem releftam inter laicos ab ipfo
publice coram omnibus dixit illi , Tibi concedo laicam
Communionem, ea conditione, ut ita quamdiu vixeris ob-
fierves, Jicut modo profcjfusfiuifii.ln illa vero profeffio-
ne Guntharius ait : Judicium depojitionis in me ...
canonice datum non reprehendo Jed humiliter porto ; un<*
de nec ulterius ( aerum minijlerium contingere prafumo ,
niji per mifericordiam mihi fubvenire volueritis.
Htec quidem obtinebant , fi levior eflet culpa
Clerici , aut Sacerdotis , vel Epifcopi : nam fi eflet
gravior, interdum ne laica quidem donabantur
Communione, fed ad poenitentiam relegabantur
ad lores Ecclefiae donec eidem reconciliarentur.
Concil. Sardie, can. 1 . Epifcopum , qui a parva
civitate in aliam migraverit ne quidem laica
Communione donari debere decernit : r \ycZ(x*i
A aniuv i' ytiv t a? tousths iivat Kcimvlav. Con-
ciliuni Agripin. lub Julio 1. PP. JJVfia Euphrata
Chrijlum Deum negat, confentio eum Epifcopum ejfg
non poffe, qui nec laicam debet Communionem accipere.
ter Hinc quidem planum eft Clericos etiam Majo¬
res , Epifcopos videlicet Prelbyteros & Diaconos
interdum ne laica quidem donatos fuijfe Communione ;
fed eos ad poenitentiam relegatos fuijfe aci fores Eccle-
Jia, donec eidem reconciliarentur , ut hic dicitur, noa
ita conftat apud omnes. Qui ad poenitentiam re¬
legabantur ad fores Ecclefioe , ii publicam agebant
poenitentiam;Clerici autem Majores nufquam ad-
ftridi funt publica poenitentiae , faltem elaplis tri-
t
V
bus primis Ecclefice faeculis, de quibus fol is dif-
putant Eruditi , aliis affirmantibus, ali s vero ne¬
gantibus, poenitentiam publicam iis feculis im-
pofitamfuiffie Clericis Majorijbus.Hac de re con¬
fidere potes Sirmondum in Hift. Publica: Pcemt.
cap. 6.Morinum in Libris de Poenitentia , Dupi-
nium tradlatu de Excomm. part. i. §. 8. & Cou-
flantium noftrum tom. i. Epiftolarum Pontif.
Rora. pag. 195.
Illi igitur quibus etiam interdicebatur laica
Communio propter criminis gravitatem , inter Poe-
nitentes agebant, nec ad illam admittebantur ,
nili purgato & expiato per diuturniorem poeni¬
tentiam crimine. Concilium Tolet. I. can. 4. Sub-
diaconus qui tertiam uxorem duxerit abftentus
biennio , poftea inter laicos , reconciliatus per poeniten¬
tiam Communicet. Concil. Tolet. IV. can. 4 5 . Opor¬
tet Canonibus in tali fceler e proditum d Clericatus or¬
dine fubmoveri , & poenitentia triennio deputari. Cle¬
ricorum qui propter facinoris atrocitatem 5c de¬
politione m ululabantur & laica Communione
privabantur , exempla cxftant in Can. Apolt.
can. 19. 30. 5 t. 62. in Concilio Eliberit. can.
20. in Concil. Neocaefar. can. 1. Laodic. can.
3 6. Agath. can. 6 8.Trull. c. 6 1. Tolet. IV. can.
5. Tolet. VIII. can. 7. apud Vigilium Epift. 1.
c. 6. ApudTbeophilum Alexandr.in Commoni¬
torio , apud Balfamonem , &c.
Poltremo denique Clericis exaudloratis vel ex¬
communicatis, laica Communio in fine tantum ,
vel ne in fine quidem concedebatur. Quibus in
fine tantum , ii ab omni fraternitatis Commu¬
nione arcebantur toto vitae tempore , praeter¬
quam quod morituris & animam agentibus re-
ilituebatur , ita ut nunc in laicam reciperentur
Communionem, iifque quemadmodum caeteris
laicis Viaticum, feu Euchariftiae facramentum
praellaretur. Synodus Romana fub Felice III.
can. 2. de Clericis qui fe rebaptizari palfi erant,
Ufque ad exitus fui diem in poenitentia J? rejtpif eant ,
jacere conveniet, nec orationi modo fidelium , fednec
Catechumenorum omnimodis interejfe , quibus Commu¬
nio laica tantum in morte reddsnia eft. Vide Concil.
Eliberit. can. 3 . & Theophilum Patr. Alexandr.
in Commonitorio quod accepit Ammon.
At qui feveriore muidtabantur judicio , iis ne
quidem in morte laica Communio concedebatur,
proinde nec Euchariftiae viatico potiri fas erat.
Concilium Sardicenfe can. 2. llatuit ut Epifco-
pus qui artibus & fraudibus plebem alienam con¬
citavit , quo polluletur Epifcopus , ne in fine
quidem laicaCommunione dignus habeatur ,Mj>-
tPelv tm Tihn XaivSh; a^iSa-fai xcimvlut;. Hac igitur no¬
tione accipiendam Communionem laicam confiat in
Epift. Innocentiil. PP.adMarcian. cap. 4. inEp.
T. SiriciiPP. cap. 1 1 .in Libello precum Marcel-
lini & Fauftini pag. 47. in Concilio Eliberit. can.
76. In Synodo Romana fub Leone IV. PP. in
Synodo Agath. c. 5 1. ^Aurelian. III. can. 2. 19.
Synodo Suefiion. a£l. 2. in Canonibus Romano¬
rum ad Gallos Epifc. can. 14. apud Flodoardum
lib. 3 . Hift. Rem. cap. 1 1 . Reginonem an. 865.
Auxilium de Caufa Formofi PP. &c. De Com¬
munione ifta laica , multa habent Baronius, Pa-
melius , Durantus, Binius ad Concilii Nicaeni
ean. 1 9. SuaresDifputat. 40. quaft. 73. Cello-
tius lib. 6. de Hierarch. cap. 16. §. x. Altaferra
in lib. 4. Epift. Gregor. M. Morinus lib. 2. Exer-
cit. cap. 1 . & alii.
Communionem in Oratione Accipere
COM 874.
dicebantur ii , qui poft peradlam poenitentiam ad
publicas quidem admittebantur preces , non au¬
tem ad facrae Euchariftiae perceptionem : e uffc
fxovUc xoivwnrat , in Concilio Ancyrano can. 4. &
Nicaeno c. 12.13. idqueftato & definito tem¬
pore, quo eJaplo ad perfedlionis gratiam , W\ ro
rlxucv perveniebant, id eft , ad Communionem
Trpso-^cp^, cum oblatione , admittebantur, ut
loquitur idem Concilium Ancyr. can. y. 6. feu
fxiTa. t»? Ev^eep/g-iW , ut Nicaenum can. 13. id eft ,
in oblatione & Euchariftia communicabant , ut
eft inPoenitentialiGregoriiin. PP. cap. 1 9. Sine
oblatione Communicare , in Pcenitent. Halitgarii
cap. 6. A bfq ite oblatione tantummodo populis in orati -
ne fodari , in Capit. Caroli Magni lib. 5 . cap. 69.
7 1 . 1. 7. c. 2 9 5 . Addit. 4. Lud. Pii c. 43 . &c.
Vide Albafpinasum lib. i.Obf. 6. Cellotium lib.
6, de Hierarch. c. 1 6. &c. Triplicem hanc Com¬
munionem prodit fupra laudatum Concilium
Ancyranum can. 1 6 . ex veteri Interprete : De his
qui cum pecoribus mixti funt , aut more pecudum incc-
fia cum confanguineis aut cum mafcults concubuerunt.
Qui igitur ante vicejimtm otatis fu annum tale cri¬
men admifenmt ,15. annis in poenitentia ex acus ora¬
tioni tantum incipiant participare : ( ubi Glofta MS.
fuperlinearis , ut orent cumpcenitemibus ) & quinquen¬
nio altero in Communione Jimplid perdurantes ( ubi
Gloffi. Ut offerant oblationem ) poft vicefimum cum
oblatione ad Communionem fufeipiantur. . . . Quot¬
quot vero ultra 2 o . annorum at at em & uxores haben¬
tes in hoc crimen inciderint ,25. annis poenitentia abi a
ad Communionem orationis ( Gloffi ut Jirnul orem )
tantum admittantur , altero vero quinquennio perdu¬
rantes , ad plenam Communionem cum oratione reci¬
piantur ; & Concil. Nannetenfe cap. 1 8. de poe¬
nitentia ejus qui non volens fecerit homicidium:
Biennio ab oratione fidelium fegregetur , non communi¬
cet , nec efferat : poft biennium in Communione orationis
offerat , non tamen communicet : poft quinquennium ad
plenam Communionem recipiatur. Adde can. 17. Ejuf-
modi Communionis meminit Ruffinus lib. 1 .
in Flieronymum : Qui ufque ad ipfum tempus etiam
videre me, & filutare , & in oratione Communicare
folitns erat. Ut Cumeanus Abbas de Menfura poe¬
nitentiarum c. 3 . Plena poenitentia abi a ad Commu¬
nionem oratione ( f. orationis ) permittantur.
Communio Peregrina ea eft, quae peregre
cum Formatis advenientibus Ecclefiafticis vel
Laicis concedi folebatutaut fi Epifcopus peregri¬
nus cum Metropolitani Formatis in alienam dioe-
cefim veniret, nullo quidem in ea dignitatis fuae
munere fungeretur , fed in confeffu Frefbytero-
rum , feu ut vocabant, Prefbyterio , antePrefby-
teros federet, & ab Epifcopo civitatis, cum
caeteris Prefbyteris dicecefanis facram Euchari-
ftiam fu meret , ficut in can. 18. Nicaenae Syn^
odi dicitur. Idem porro erat de peregrinis Pre¬
fbyteris & Diaconis qui intra Cancellos fede-
bant, ut peregrini tamen ab officio ceffiabant,
fed tantum communicabant tum in oratione
tum in Euchariftia , cum aliis Prefbyteris > cum
ea quae erant fui minifterii exercere iis non li¬
ceret injuffiu Epifcopi, ad cujus dicecefim acce¬
debant. Quae quidem Communio ideo Peregri¬
na dicitur , quodEpifcoporum & Prefbyterorum
peregrinorum propria ellet. Qua quidem notione
Communionem peregrinam accipi in Concilio
Regicnfi an. 459. can. 3. obfervat Sirmondus ;
quippe peregrinis Epifcopis & Prefbyteris cum
formatis proficifcentibus Communionem datam li-
875 COM
quet ex Concil. Milevitano II. can. io. Afric.
can. 73 . Venetico c. 5.9. Aurelianenfi III. c. 1 5.
&c. Sed & Caeleftinus PP. Ep. 4. lcribitS. Atha-
nafiura Ario perfequente fugatum, Romae redin¬
tegratum eifniffe flatum, & in bac f 'ede quietem Commu¬
nionis inveniffe , d qua femper Catholicis fubvenitur.
Fadum poftea utinllar peregrinae Communio¬
nis proprie didae , poenalis quaedam Communio
dida fit Peregrina, rei effedu infpedo : quoties
Epifcopo adimitur Epifcopatus, ad quem ordi¬
natus eft , adminiftratio ; nomen vero, ordo , &
dignitas relinquitur, fedet, communicat cum
Epifcopis , abftinet tamen ab officio dignitatis ,
atque , ut verbo dicam , communicatur peregri¬
nus. Ita in Concilio Calchedonenfi Ad. 11.
& 1 2. Epifcopatus Ephelinus adimitur Bafiia-
no & Stephano , qui contra Canones occupave¬
rant Ephefinam fedem , nominis tamen honor
relinquitur -.unde conficitur leviorem fuifte Com¬
munionis hujus poenam , quam laicae , cum hac
poftrema Clerici gradu fuo carerent in perpe¬
tuum: priori vero , fi refipiicerent , locum luum
reciperent, ut eft in Concilio Agathenfi can.
2. Communionis peregrinae, ut poenae, men¬
tio eft in Concilio Agathenfi can. 2. & 5. Iler-
denfi can. 1 6. Vide Sirmondum in Hiftoria Poe¬
nitentiae publicae cap. ultim. Francifcum Floren¬
tem ad tit. 7. Decret. Gregorii IX. PP. de Tranf-
lat. Epifcop. Albalpinaeum , Cellotium 1. 6 . de
Hierarch. cap. 16. Altaferram ad Gregor. Magn.
E4.EP. 5. Bofquetum ad 1. 1 3 . Innocentii III.
PP.Ep. 50.1 47.
Communicare Tertio Gradu. Benno Car-
dinalisdeGeftisGregorii VII. p. 41.46. In qui¬
bus manifle fle dflde Catholica erravit , cum injufte ex-
conimunicatum Imperatorem , & Epifcopos communi¬
cantes ei, excepit ab excommunicatione tertio gradu Com¬
municantes ei. Infra : Ecclejtaflicam fcidit unitatem ,
dum Cafarem& Epifcopos communicantes Cafari abf-
que judiciario ordine excommunicabat , & tertio gradu
Communicantes eis ab excommunicatione , nova pietate
excipiebat , quos hujufmodi artibus & Regi fubducere ,
& Jibi allicere feminabat.
5 . COMMUNIO , Antiphona, vel cantus Ecclefia-
fticus , qui , dum communicant fideles, a Canto¬
ribus cantatur, aGregorio Magno inventus, quem
ille in Mifla cantari inftituit , ut habent Hono¬
rius Auguftod. lib. 1. cap. 90. Audor Chronici
Reicherlperg. an. 414. & alii. Vide Card. Bona
1. 2. Rerum Liturg. cap. 1 7.1111111. 1. &,alios.
«f 6 . COMMUNIO. Chron. vet. Ducum Brunfvic.
apud Leibnit. to. 2. pag. 1 6 . Anno Domini 834.
vii. Kal. Ocl. facta eft d S axonibus occifio Thuringo¬
rum. Hac ergo dies viffioria Dta & celebris apud Sa-
xones communiter habita , Communio dicebatur. Unde
Communes dicuntur dies , qui in Ocl. fervantur. Hinc
emendandus Bufchius de Reformatione Monaft.
apud e-umd. Leibnit. ibid. pag. 494- In Hildens-
heirn etiam fabbato pofl conciones ; legendum enim
Communes.
COMMUNIS , Acceflu & affatu facilis , qui cum
omnibus communiter verfatur. Vidoris Epit. in
Pertinace : Communem affatu. In Theodofio : Cle¬
mens animus , mifericors , Communis , folo habitu dif¬
ferre fe cateris putans. Ita Terentius in Seipfum
cruciante , animum Communem & lenem dixit.
Communis, Amicus: quippe, ut eft in Prover-'
bio '®avTu tuv (plxav Kowd.. Hodoardus lib. 3 . Hift.
Rem. cap. 2 3 . Pro Evrardo , quem Communem fluunt
vocat , & ipjtus filium , ut pro eo apud Ludovicum Re-
COM 876
gcm... intercedat , obfecrat. Villardhuin. n. 100.
Enji furent Comrnunel li Grieu & li Er an cois de to-
tes chofes.
Communis effe praeterea dicitur , qui alteri affen-
titur. Gregorius T uron. lib. 9. Hift. cap. 28. Illo
quoque recufante non fe his verbis effe Communem . A-
naftafiusin S. Anaftafio PP.. Eotino, qui Communis
erat A cado, id eft, qui ead. fentiebat quae Aeacius.
1. COMMUNITAS, Privilegium , immunitas.
Charta an. 844. ex Archivo B. Mariae Tolof. Co-
gno fleat utilitas fleu flolercia omnium fidelium noflrorum
tam & prafentium quam & futurorum ? quod vir vene¬
rabilis Samuel Tolof ane Ecclefie civitatis Epiflcopus ...
detulit flerenitati noftre Communitates Domini & geni¬
toris nofiri , videlicet Ludovici memorie flereniffimi Im-
per. & Regum pradecefforum noflrorum , qualiter ipflam
fedem cum Monafterio S. Maria , quod eft infra mu¬
ros civitatis , &c.
f 2. COMMUNITAS. Univerfitas incolarum ur¬
bis ve! oppidi. Vide Commune 2.
COMMUNiUM, Societas, contubernium. Con¬
cil. Compoftell. anni 1031. cap. 3 , Alulieres ex¬
tranea nullum Communium neque confortium cum Epi¬
fcopis . . . habeant.
f COMMUNU ARIUS. Vide Communia 3.
COMMUTATIVA , Commutatio , Gall. Ech an¬
ge. Charta Hugonis Ducis Burgund. pro Ecclefia
Lingonenfi an. 1 i78.Inftrum. to. 4. novae Gall.
Chr. coi. 188. Comitatum Lingonenfem quem d Gui -
done de Saux per Commutativam accepi, Ecclefia Lin¬
gone n/i . ... in eleemofynam dedi.
f C O M M U T U A R E , pro Commutare , legitur in
Chartul. Gemeticenfi ex inftrumento anni 1027.
Vendere vel Commutuare.
COMOD AT ARIUS eft ille , cui res aliqua datur
utenda , videlicet ipfum Comodatum. Vocabular. Ju¬
ris utriufque.
COMODIUM , Cubiculum. Vide Commodum 2.
% COMOMONENTUM , faSn. Gloff. Lat. Gr.
Domus Principis. Supra habetur Commomonentum.
COMONIA. Tabularium Ecclefiae Uticenfis ann.
1 20 8. In eis habere debes Comonias fleu cavalcadas
ad defendendum bena EcclefiaUticenJis , & pacem vel
treugam , &c. pro Communias , id eft , plebem con¬
gregatam & armatam.
COMORBANIA , Comorbanu s. Vi deCorba.
COMORTHA , Colleda , Contributio , a voce Sa¬
xon. Cymbopi$,fubfidium, auxilium. InStatut.
ann. 4. Henrici IV. cap. 2 7 .'Choraula prohibetur
Comortb as facere.
COMOTUM. Vide Commotum.
COMPACTARE , Compingere , formare, fabre-
facere. S. Eulogius lib. 2.Memorial. c. 10 .Non
filiarum affectus focietati Santtorum efi praponendus ,
cum & illas potefl Deus in faculo enutrire , qui Corn-
pactavit in utero. Idem lib. 3. cap. 1 o .Non talem
habet Chriftas fponfam , qua immutari de priflina Com¬
pactione arrarum ejus pravaleat.
COMPACTATUM, Padum, Conventum , Gal.
Convention , alias Pacte : quod nunc ad padionem
cum daemone initam apud nos reftringitur. Epift.
Sixti IV. Papae ad Imperatorem tom. 2. Amplilf.
Colled. coi. 1 5 44. In caufaConftanticnJi vide quam
mature d nobis proceffum Jit , &quod Ccmpattata na¬
tionis Germanica infringendi animum nufquam habui¬
mus. Et coi. 1545. Nam & ex forma Comparato¬
rum , f altis quibufeumque elettionibus canonicis , in ma¬
nibus noftris eft, & illis permittitur , Ji quem altum ma¬
gis dignum & utilem putamus . . . illum prafleere. Com-
p aci at a Bohemorum appellata funt , ea pada, quae
877 COM
cum Ecclefia Romana percudere Bohemi ann.
1433. pridie Kalendas Decembris, per quae ad
Catholicam communionem rurfus admidi funt:
ab ea quippe difcederant , ex quo , ineunte fcili-
cet faeculo xv. totam ferme Bohemoru ni gentem
Huuitarum haerefis dementaverat. Nulla autem
vincendi erroris , nulla pacandae gentis illius pa¬
tuit via ufque ad Balileenfe Concilium , ad quod
vocatis Bohemis rationes concordiae ineundae a
Patribus propofitae funt; inter quas praecipuum
obtinet locum licentia communicandi fubdupli-
- ci fpecie panis & vini. Haec autem pa&a , quae
Compattatad i&afunt compendiofeexhibet^neas
Silvius in Hidoria Bohemica cap. 5 2. integre ve¬
ro GotefridusLeibnit. in Codice Diploniatico ju¬
ris gentium part. 2. pag. 1 3 8. Vide ejufd. Silvii
Orationem ad fummum Pontificem apud Mura-
torium Anecdot. to. 3. pag. 336. ubi iterum de
Cornp allatis Bohemorum.
COMPACTIO. Vide Compaclare.
COMPACTUM. Glolf. Lat. Graec. Conclufio & Com¬
pactum , a-uvJ' 01a.tr jxci. Compattum facit , a-uvdoiaCu.
Concilium Copriacenfe can. 3 7. Prohibemus Cleri¬
cis , ne ex uno eodemque contrattu mutui , emptionis bla-
di , vel vini , ad fecundum deveniatur Compattum , vel
tertium , & Jtc deinceps : ne emam illicite alias , vel
ut revendant.
CO M P A D I A TIM, Paulus Diaconus Emerit, de
Rebus gellisEpifcorum Emeritenlium in S. Pau¬
lo c. 1 . apud Bivarium ad S. Maxim, p. ^ 16. At¬
que ipfim infantulum ( ex alvo matris ) jam putridum
membratim Cornp adiatimque abfiraxit. Sed legendum
opinor Competiatim , per petias , feu frulla : Galli
dicerent, par pieces & par morceaux. V el potius Co->
padiatim , per xmrafia , per frufta. Vide Copadium.
COMPAGANUS. Vide Compagus.
COMPAGE^. Vide Compagus.
COMPAGI A Capita funt ojfnnn , ditta eo quod Jibi
jcompafta nervis velut glutino quodam adh areant. Itid.
Orig. lib. 1 1 . cap. 1 .
COMPAGINARE, Conjungere, copulare, com-
pingere;item in unum volumen congerere.S.Pau-
linusEpift. 3 2. (alias 1 2. ) n. 10. Hac igitur ra¬
tione perfuafus , Bajilicas noftras tuis , Jicut & operis
tempore , & voti genere conjuntta funt, ita etiam litteris
Compaginare curavi. Concil.Tolet. XVI. Jj>ua Jide
omnibus fandarum Scripturarum codicibus maluerimus
colligere , enormis voluminis telam noftri oris videbi¬
mur Compaginare textrinio. AdtaSS. Julii tom. 2. p.
500. deS. Willibaldo: Veftra memoria apta pauca
excerpere , Compaginare edijferereque me libet. Mabill.
deLiturg. Gail.p. 407. ex Regul. FerreoliUti-
cenfis Antiftitis : Gefia Martyrum , id eft pajfones
S anitorum fidelium, qua quorumdam C omp aginat a flu-
dio & fermone dige fla funt ....recenferi in oratorio au¬
dientibus cunctis omnino decernimus. Gunzo Epift. ad
Augienfes Fratres an. 969. apud Marten. tom. 1.
Collccl. AmplilT. coi. 30 y . Linearum c omp ofitiones
ita Compaginat , ut &c. S. Aug. Conf. lib. 1 3. c.
3 °- J2ll<£ tu contraheres , & Compaginares , atque con¬
texeres. Barthius in Gloflario apud Ludexxdg. to.
3.Reliq. MSS. pag. 5 3. ex Rudolpho Ardentio :
Ofiendunt fe Ecclefia membrif non Compaginari unio¬
ne caritatis. Idem ex Anaftafio Bibi. Vetera nequitia
opera abjicientes Compaginemur Deo , & initium pu¬
rioris conventionis facimus. Idem ex Continuatore
Matthaei Paris in Henrico III. Doleo , novit Domi¬
nus , quod per omnia nequit caritas nofir a Cornp aginari.
Supplem. Antiquarii -.Compagino , rwaoy.o^a} Copu¬
lo , conjungo.
COM 878
Compaginantes Agri, vel Limites, In¬
vicem cohaerentes. Vide Pagina.
f Compaginatus , ffuvclp faomg , Coagmentatio , in
Supplemento Antiquarii. •
Compagitus , «p /xohoyyo-K; , Compaginatio , ibid.
COMPAGNIA , ex Ital. Cornp agni a , Militum cen¬
turia. Kuju7ra.vlu , apud Nicetam in Alexio lib. 1.
n. 1 . Petrus de Vineis lib. 2. Epift. 3 . Cornp. ignio,
projiciunt fymbola , fumunt arma. [ Paflim occurrit
apud Scriptores Italos fimili notione, & interdum
pro focietate feu foedere, ut in Brev. Hift. Pifanae
ad an. 1171. JJuod fentientes Pifani Compagniam cum
Florentinis fecerunt per xl. annos duraturam , & mul¬
ta Jibi promiferunt & juraverunt invicem obfervare. ]
Hac autem appellatione donabant noftri Rup-
tarios , feu militarium turmas , cujufmodi erant
eae , quas anathemate non femel damnarunt Sum¬
mi Pontifices Bullis fuis , quae habentur in Char-
tophy lacio Regio , in ferinio , cui titulus , Contra
magnas focietates & Compctgnias. Hse potiftimurfi
floruere fub Carolo V. Rege Franc. ficquedeferi-
buntur in Chronico MS. Bertrandi Guefclini :
Mais ou noble Royaume avoit confufion
D' une grant Compagine , & efioient foifon ,
Gens de maint pays & de mainte r.ation,
Vun Englois , l’ autre Efcot,Ji avoit maint Breton,
Hannyers & Normans y avoit d foifon
Par li pays aloknt prandre leur manjion ,
Et prenoient par tout lesgens d raenfon ,
Vmgt-cinq Capitaities trouver y pouvoit-cm.
Chevaliers ,Efcuyersy avoit ce dit-on ,
Jfiui de Er ance exillier avoient devotion.
Et il ny demeuroit bnef, vache , ne rnouton ,
Ne pain , ne char , ne vin , ne oye , ne chapon ;
Tout pillart , meurtrier , traiteur & felon
Efioient en la route dont je fais mention.
PoftmodumCo»i/>4^«j4r illas in Caftiliam traduxit
idem Guefclinus, quibus a candida Cruce, qua
infigniri voluit , nomen fumpferunt de Compagnie
blanche. Idem Chronicon :
Et je votis chanteray une bonne chancon
De Bertrand de Glaiequin , dont je fais mention ,
De la Compagnie blance , dont je fu compaignon ,
II ny avoit en COfiChevalier negarpon,
j Qui ne portafi la Croix blance comme coton ,
Pourtant la B lance Cornp aigneles apeloit-on.
Vide editum Chronicon ejufdem Guefclini pag.
181.183. Matthaeum Villaneum lib. 9. c. 109.
lib. io.c. 84. 92.94. Chronicon Petri IV. Re¬
gis Aragon. lib. 6. c. 1 o. &c.
Societates et Comitiva .Latinis potilfimum
Scriptoribus vocantur. Thomas Walfinghamus
an. 1367. Sub his diebus furrexit in Er ancta illafa-
mofa Societas , qua Gens fine capite vocabatur ; qua
primo parva , pofiea magna aggrefia , magnam Franci a
partem occupans Jine legibus , expuljis vel fubadis lo¬
corum Dominis , fubjugavit ; erant que non tantum de
una gente vel natione , fed de pluribus regionibus con¬
gregati. Ann. 1361. Magna & farno f a Comitiva de
diverjis nationibus adunata , csrc.Adde eumderaan-
no 1360. Henricus de Knyghton ann. 1361.
Eodem tempore crevit quadam Societas virorum for¬
tium , vocata Societas fortuna , & per quofdam vo¬
cata efi La Grant Cornp anie : & adunati funt de di¬
verjis partibus non habentes unde vivere , &c. Adde
eumdeman. 1 3 66. Vitam Innocentii VI. PP. p.
127. 128. Edit. Bofqueti, Albertum Argenti-
nenfem an. 1 3 5 4. Waddingum an. 1364. num.
1 2. ann. 1 366. num. 1 . 2. Ammiratum tom. 2.
dcFamil. Neopolitan. pag. 2 39. Gariellum in
879 COM
EpifcopisMagalonenftbus pag. 405. &feqq&c.
COMPAGO. Gariopontus lib. 3 . Paffion. cap. 26.
Multa enim intervalla, atque fpatia funt intrinfecus
membror uni) multaque Compagines , unde ante exco¬
quitur virtus medicaminum , quam perveniat ad locum ,
qui patitur. Lib. 4. c. 1. Sciaticos apprehendimus pri¬
mum ex parvo dolore ojjis , qui de ilio defcendit in ver¬
tebrum coxa ,Jive in Compaginem.
COMPAGUM. Leges Henrici I. Regis Angi. cap.
95 . Si quis in humero plagietur , ut glutinum Campa¬
gum effluat , 3 o.folid. emendetur. [ Hoc elt , ut hu-
morglutinofus e Compagibus humeri effluat. Igi¬
tur Campagum non vox nova , fed Genitivus plu¬
ralis eft a lingulari Compages .]
COMPAGUS , Ejufd. pagi. Ethelwerdus lib. 4. c.
3 . Cernit reliquias fui Compagi focii ; ubi , focii , vox,
videtur Gloifcma. Compaganns, in veteri Infcript.
apudGruter. 209. 1. Hinc nollri Compagnon di¬
cunt, quam quidem vocem quidam aliunde ar-
ceftunt : Lipfius Cent. 3. Epiit. 44. a Combino :
Henricus Stephanusa Combenno , qui eodem cur¬
ru utitur. Albertus Acarilius a Compages : alii de¬
nique a pane > ut fint qui eodem pane vefcuntur,
quia veteribus Compains didi qui pofterioribus fae¬
culis Compagnons : qua voce utuntur Chronicon
Flandriae vernaculum c. 7 9. & Berrius in Carolo
VII. [Hoc pofterius etymon ceteris prxfertMe-
nagius confirmatque exPfalmo, ubi pro Socio di¬
citur , Homo pacis mea , qui edebat panem mecum ; vel
panes meos , ut in Vulgata , ] Vide Companium , &
Steph. Pafchafium lib. 8 . Difquilit. Francic. c. 2 4.
Compagus, perperam pro Campagus editum in
BullarioCluniacenftp. 24. 3 6. Vide in hac voce.
COMP ALATIUS, pro Comes Palatii. Chronicon
Cafin. lib. 4. cap. 18 . Bertha filia CompalatiiTici-
nenjis obtulit beato Beneditto.
COMP ALLIDUS, Simul pallidus, S. PaulinoEp.
22. alias 7. cujus locus eft in Cohortales.
COMPANAGIUM , Companaticum, Quid¬
quid cibi praeter panem & potum lumitur , id
eft, cibus qui cum pane in efcam datur. Will.
Brito in Vocabul. MS. & audor Mamotredi ad
14. Numcr. Pulmentum vel pulmentarium dicitur
quilibet cibus prater panem , Companage in Gallico, feu,
ut efferunt Occitani , Coumpanatge , quoe vox id
potiffimum denotat , quod in hofpitio prseter
panem & vinum expenditur. Ita Lombardi , ut
audor eft Pergaminus in Camangiare , Companatico
dicono , cioe ogni cofa da mangiarc , toltone il pane.
Ugutio & Joan. de Janua: Ob fornum , quilibet mo¬
dicus & delicatus cibus inter alios fumptus : dicitur ob-
fonium, quod vulgo Companaticum. Pulmentum , & pul-
nientdrium'Latin\s,Gi'Xcis 'srporqdyiov. Leges Athel-
ftani Regis Angi. cap. 1 2. di contingat eum mori ,
omnis congtldo det unum panem , & Companagium pro
mima ejus. Leges Hoeli Boni : Companagium 6 o .
panum debet ejfe porcus , &c. Couftumar. dc He-
cham : Ad Nonam 4. panes, & 8 . harincs ( haleces )
vel aliud Companagium quod tantum valet. Monadi¬
cum Anglic. to. 1. pag. 419. Abbas Aucherius
conftituit domum leproforum> ... ad quorum fu flent a-
iionem dantur Jinguli cdntelli dimidium panis haben¬
tes , & dimidium galenis cervi/ia mediocris. Praterca
Jingulis menfibus cuilibet eorum dantur ab Elecmofy-
nario 5. denarii ad Companagium emendum. Statuta
Hofpitalis S. Lazari Placentini an. 1214. apud
Petrum Mariam Campum in Regefto 2. part.
Ch. 6 2. Simul in Refectorio uno conveniant , eden¬
tes & bibentes de eodem pane , vino , & eodem Com¬
panatico. [ Statuta Monialium S. Salvatoris Maffil.
COM 880
an. 1400. Jgjiando dictus Conventus recipiet panem,
vinum , Companagium , &c. Occurrit in Statutis
Arelat. MSS. art. 80. & alibi non femel, ut &
vox Companage in Chartis Gallicis. Hanc vocem
etiamnum ufurpant Provinciales. ]
Companaticus. Statuta antiqua Corbeienfis
Monaft. cap. 4. Ceteris vero pauperibus , . . . folet
dari quartarius , vel juxta quod Hofpitalarius pravi-
derit in majori vel minori numero aut necefftate com¬
pedire , Companaticus , aut fecundum confuetudinem
tribuatur. Vetus Infcriptio Epitaphii an. 1053.
apud Puricellum in Monumentis Bafilicoe Am-
brolianoe pag. 433. Difiribuentes unicuique dimi¬
dium panem frumenti , tres falas vini , Companaticum
juxta modum , &c.
f Companatitium, Eadem notione, in Lexi-
co Philof. Goclenii.
COMPANATORES , Haeretici qui afferunt pa¬
nem cum corpore Chrifti remanere in Altaris Sa¬
cramento. Vide Hierolexicon Macri.
COMPANIES, Contubernium, Gall. Compagnie.
Vide Companium.
% COMPANIS, Obfonium,quod pani additur com¬
edendum. Raphael Volaterranus inVita B. Hu-
milianae to. 4. SS. Maii pag. 411. Ghiatuor tan¬
tum panes in hebdomada folit a ejl edere , raro ac te¬
nui vilique Compane contenta. Vide Companagium.
COMPANIUM , Contubernium , focietas , Com¬
pagnie. Padus Legis Salicoe tit. 66. §. 2. Si quis
hominem ingenuum , qui Lege S alica vivit , inhofein
Companio de Companiei fuorum occiderit , in triplo com¬
ponat. Id eft, Ii quis hominem ingenuum Lege
Salica viventem, in caftris in contubernio ac fo-
cietate fuorum contubernalium occiderit. Galli
dicerent, En la compagnie de fes Compagnons. Ubi
Wendelinus hoc Caftrenfi vocabulo didos pu¬
tat , qui communi pane ac diftributione buccel¬
lati ,& in eodem contubernio fodalitium fovent
cum altero , indeque Compagnon & Compagnie vo¬
cum Gallicarum etymon hauriri debere. Vide
Compagus.
CG“Eccardus vocem Companium non Contubernium
interpretatur, fed quali feriptum edet pro Cam¬
paniam , vult intelligi Campum militarem feu lo¬
cum proelii. Utra proeliet interpretatio judicet le-
dor attentus.
COMPAR , Conjux. Gloffar. Lat. Grtec. Compar,
ru^uyct;. Vetus Infcriptio: Manilia Paulla de pa¬
trimonio fuoftbi & Aurelio Paullino Compari fuo do¬
mum aternam. Alia: fjuli a Matrona Aur. Aquilino
Comp. cum quo vixit , &c. Vide Par.
Compares proeterea didi Pares , inter fe compa¬
rati refpedu fuperioris Domini. Ordericus Vi¬
talis lib. 5. pag. 572. Helias quoque Vicedominus
(Gerberiaci in agro Belvacenli) cum Compari fuo
exulem gratanter regium fufeepit , . . . moris enim il¬
lius caftri , ut ibidem duo pares Domini Jint , & omnes
ibidem fugitivi fufeipiantur. Idem lib. 1 i.p. 807.
Pacem igitur inter eos obnixe feramus , ut hero Com¬
parique noftro legitime proficiamus. Hinc
Comparitas, Paritas conditionis ac dignitatis,
in Charta Alfatica exarata fub Leone IX. PP. apud
Glareanum lib. 2. Rerum German. pag. 102.
Liber vel perfonatus ferviens , fi infra patriam eft ,
pofl 7. dierum inducias cum totidem fu<t Comp artia¬
tis tejlibus : plebeius autem & minoris tefiimonii ruflicus
aqua frigida fe expurget judicio.
COMPARAGIUM. Charta an. 1 23 o.in Tabular.
Abbatioe Frigidimontis fol. 92. Eadem vinea debet
4. fextarios vini pro Comparagio dominis de Noetcl.
Forte
8 8 1 COM
Forte idem valet quod Gallis Compeyage. Vide
Ftliolatus poli Filiolus.
$3 Potius crediderim Compar agium fumi proParia-
gio , quam pro Filiolatu. EU autem Pariagium , ut.
fuoloco dicitur, Societas plurium unius praedii
vel feudi dominorum.
i . COMPARARE , Alii rapere & fibi conferre.
Gafparis Barthii Gloflar. apud Ludewig. to. 3.
Reliq. MSS. pag. 8. ex Hili. Palaeft. Audiens F.npe-
rator quodTurciJic dijfipajfent noftros,& mandavit pro
eis , fecttque eos brachium tranfmeare. Poftquam ultra
fuerunt , Comparavit omnia eorum arma.
2. COMPiVRARE, Comparatum. Papias:Co»i-
parare , emere , cum alio aquare. GlolT. Graec. Lat.
Comparare , <rvvwturci<rQcii. Vide Legem Salicain tit.
39. Aleman. tit. 8 3 .& Longob.lib. 2. tit. i4*§.
4. 28. 3 8- Hinc
Comparatum, Proprium, labore & parlimonia
acquifitum , emtum. Glolf. Gr. Lat. CompaYata ,
e-uvwtiftvra. Atque in eo differebat Comparatum ab
alode, quia alodis dicebatur quidquid haereditario
jure poflidebatur. Chronie. Laurisham. an. 764.
Hoc eft , villam noftram . . . qua mihi de parte genito¬
ris mei nomine Adelhelmi Legibus obvenit , vel unde¬
cumque tam de alode , quam de Comparato , feu de
quolibet adtrattu ad nos nofeitur perveniffe , &c. Ch.
Caroli Magni ibid. Seu quod pro cellata pepuli , vel
de Comparato , vel de quolibet adtraciu augme mare, vel
immeliorare,feu adtraber e potuerit. HincmarusRem.
Opufc. 54. Ut in manjis fuis de alode , vel naturali ,
vel Comparato feminas habeant , qua illorum pannos
lavant, &c. Marculfusl.a. For. 7. Tam de alode ,
quam de Comparato. Et infra : Tam de ha? e ditat e
parentum , quam de Comparato. Adde Cap. de V il¬
lis cap. 3 2. [ Charta Fulquini viri potentis pro
Monallerio Gemblacenli an. 9 50. apudMiraeum
to. 1 . pag. 1 41 . coi. 2. Totum ad integrum tam de
allodio quam de Comparato , feu de quolibet attractu
ad nos ibidem dignofeatur perveniffe. ]
Comparatio, Eadem notione , in Concilio Fran-
■coford. an. 794. cap. 41. [Charta anni circiter
1 o 90. ex Archivo S. ViftorisMaffil. Armar. Ru-
then. n. 3 2. Dono unam petiam de vinea , qua mihi
per opera manuum mearum obvenit ad proprium alo-
dem . . . donamus ea qua per Comparationem & ve -
ftitum nobis advenerunt.']
«]■ Comparatus, Eadem fignificatione. A&a SS.
April.to. 2. pag. 73 . in Charta Rotaldi Epifcooi
Veron. pro Monallerio S. Zenonis circiter ann.
824. fjubemus ergo , ut quantumcumque memorata
Fcclejia.. . per donationem noftram.. . . vel cetero¬
rum fidelium traditione , vel ip forum Comparatu , feu
quolibet attractu , jufte & legaliter habere digno fcitur.
COMPARATORES , apud Julianum Anteceflf.
nov. 49. 2. AY]s£sTa£cvTe; t« y^sl[X/xa.Tx , txt e$-i
c) avyufta-tn; •troibfjLtvoi , qui feripturas interfe com¬
parant , ut feripti fallitasaut veritas comprobetur.
COMPARATUM , Comparatus. V ide Com¬
parare 2.
^ COMP ARCUS , Locus claufus, a Gallico , Pare,
Septum. Charta anni 1181. apud Lobinellum
to. 2. Hili. Britan. coi. 1 3 6. Qui habent Compav-
cum vinearum & ortorum Doli , debent invenire Ar-
chiepifcopo napas in Natali Domini & Pafcha .
COMPARES. Ita appellabant certum Leida , feu
penlitationis genus , Narbonenfibus Vicecomiti-
bus in Narbon. urbe exfolvi folitum , ut audior elt
Catellus lib. 4. Rerum Occitanarum pag. 586.
Cujus vocis notionem videtur indicalfe Suidas,
Ktymtps?, ell U <rvye£wxlcti e/5 virupriety t ivi cy.oluv
Tom. //,
COM S8z
t»!' etuTitv ixtsXw xgtlear , qui fcilicet in aliqua pen-
litatione alteri Compar ell.
COMP ARICIA , vel Comparicium, Compara¬
tum. Charta Henrici I. Imp. apud Baronium an.
1014. num. 9. Cum., . terminis , concejjiombus ,
Compariciis , aliifque univerjis redhibitionibus , &c.
[ V ide Comparare 2 . ]
COMPARIETICI , Papiae , Confortes , vicini , quaji
unum parietem habentes. [ Gloilar. San-Germ. MS.
n. 501. habet Conparietici , Martinii vero Lexi-
con Comparietini. ](
COMPARILE, Compar, par, fimile. Lex Bajwar.
tit. 9. cap. 2 . §. 5. De minore vero quod Scopar ap¬
pellant , cum folido uno componat , & univerfa Com¬
parilia reftituat ; ubi Cod. Reg. habet parilia,GdX\.
La pareille.
COMP ARIMINI, a verbo Compatere, dicebatur
Libellus a Judice Ecclefiallico adverfus excom-
municatum contumacem Judici laico oblatus,
de quo haec Butillerius in fua Rurali Sumina lib.
2. tit. 1 2. pag. 758. Le fjnge fpintuel doit envoyer
un libelle qidon appelle en Court Comparimini , qui
doit contenir comitient l' excommunie luj incite & con-
damne , en ce s'eft laijfe excommunier & endormir com¬
me cbien fans crainte de Dieu , en fentence d'excom-
muniment par an & plus , & ainji fe laijferoit & vou-
droii laijfer ,Ji qu ii demoture ou comte mpt de partie ,
& de l Eglife ,Jt remedieny eftott, quii plaife aiifjuge
lay dejfous qui ledit excommunie ejt deme arant , quii
foit prins & detenu prifonnier & envoye au f/uge fpi -
rituel , tant qii il foit devenu a obeiffance de fainte
v Eglife & a partie de qui il eft tenu.
COMPARITAS , Paritas conditionis & originis.
Conventio pacis publicae inllituta ann. 1051.
apudGoldallum to. 2.Conllitut. Imperial. pag.
48. quis aliqua intentione quaji reus acclamatus
fuerit. . . liber vel perfonatus ferviens ,Ji infra patriam
eft, poft 7. dierum inducias cum totidem fuaCompa-
ritatis tefiibus ) plebcius autem & minoris teftimonii
rufticits , aqu<e f igtda fe expurgabit judicio. Vid e j/u-
rare , & fupra in Compar.
COMPARTAGIUM , Partitio inter plures, GalL
P.artage. Hili. Beccenfis MS. pag. 5 16. num. 3.
Compojitum eft jurgium quod emerferat de quibufdam
fervitiis , emendationibus & Compartagiis in gr anebit
faciendis. Vide Comparturn.
COMPARTIMENTUM, Divifio,in Obfervan-
tiis Regni Aragon. lib. 6. tit. Interpretationes,
§. 1 1 . & tit. de Munerib. agnofeend.
COMP ARTION ARIUS Qui unapartitur. Enu¬
meratio reddituum Ecclefiae Nobiliac. apud Sce-
phanotium to. 3 . Antiquit. Pidlav.MSS. p. 5 25..
Quinque folidos m fefto omnium S anciorum de cenfu ,
novem folidos de Aimerico Malepea pro fe & Coni-
partionariis fuis.
COMP ART IRE , Partiri , Partager. Abbo in EpilL
ad Defiderium PP. to. i.Hifl. Franc. pag. 8 8
Melius eft aliquid cum eo Compartire , quam fotus ni¬
hil habere.
% COMP ARTUM , Idem quod Compart agium. HiU.
Beccenfis MS. pag. 516. n. 3 . Comparturn villa Jit
commune prater Comparturn quindecim jugerum , qua
funt de dominio Prioris,
COMP ASSARE , a Gallico Uompaffer , Circino di¬
metiri: in moralibus, Adliones fuas ad rationis
normam dirigere, ut ad optatum exitum prove¬
hantur. Charta Elizabeth II. Reginae Angi. ann.
1 5 5 9.apudRymer. to. 15 . pag. 5 5 8. coi. 1. Sect
inftigatione diabolica feducli , imaginantes , conantes dr
Compajfantes , &c.
883 COM
COMPASSIO , Condolentia, <rv[X7ra.Jt\u , apud Ar-
nulfum Lexov. EpiE. i z . Sc alios non femel. Ana-
flafius Bibi, in Adeodato : Peregrinis Compafflonem
exhibuit.
Compassiosus, Qui facile compatitu r , vel Com-
paflione dignus , apud Knygthonum. Compajflone-
vole Italis.
COMPASSUS , Circinus , Gall. Compas ,ltd\.Com-
paffo. Liber obituum Eecl. Lugdun. Eec. xv. De¬
dit ... pluviale de brodatura facta ad Compajfus , ca-
fulam , dalmaticam , & tunicellam cum floribus lilii.
De re ad amuEim fada dicimus , Faite auCompas.
^COMPASUM, Eadem notione. Vide locum in
Armigatus 2.
COMP ATER, Joanni de Janua: Jftuafi Jimul ejuf-
dem filii pater , qui filium aiicujus baptizat , vel Cbri-
flianum facit , vel ad b apti fimum , vel ad Confirmatio¬
nem tenet. Raymundus Ord. Praedic, in Summula:
Patrem , Compatrem , fratrem mihi fons parit ifie ,
Me levat inde pater , carnalis filius hujus
I'it mihi tunc frater/ fle commater mea mater.
Sexus femineus tot depingit tibi gradus.
Eolcardusin VitaS. Bertini c. 7. de eodem San-
do: Necnon & Computer fuit (Walberto ) fecundum
fleculi laudabilem ritum ad conjungenda fraterna cari¬
tatis foeder ac onfervatum. Ver fus defcripti in libro
Evangeliorufn , quiToIofae in Ecclefia fandi Sa¬
turnini aifervatur :
Pr&fulis officio tunc Adriams funffus in arvis
Culmen Apoftolicum Romana rexit in urbe.
Principis hic Caroli claris natalibus auttam
Karlinam fobolem mutato nomine Pipin,
Fonte renafcentem , & facro baptifmate lotum
Extulit oblatum [aeratis Computer undis.
Inter Epillolas Stephani III. PP. exEatuna cum
hac Infcriptione : Pipino Regi & noftro fpirituali
Compatri. Chron. Fontanell. cap. 1 1 . de Ragin-
fredo Archiepifcopo Kotoma.genfv.Compater etiam
fpiritualis regenerationis Pipini Regis , &c. AnaEa-
Eus Bibi, in Vita S. Joann. Eleemofynarii nura.
21. Talis autem amborum confirmata ejl extunc a
Deo charitas , ut Computer fupraditli fieret Patricii.
Quo loco MetaphraEes habet , «? ij «rdeTo^oy t «V
at/T» Trctidwv yivecrQcti rov riaTp/ap^w.
Compaternitas, Cognatio fpiritualis quae in¬
ter Compatres intercedit : Comparatico , Italis :
Comperage, Gallis. Petrus Damiani lib. 2. EpiE.
17. Duo quidam viri , qui & amicitia invicem foedere ,
Cr Compaternitatis necejjitudine tenebantur. Thwroc-
ziusinGerfa RegeHung. cap. 66 . Apud quem ali¬
quamdiu commoratus , Compaternitatis vinculo Regi
fodatur. V idecap. i.& 3 . de Cognatione fpirit.
[Statuta Augerii II. Epifc. Conferan. MSS. ann.
1280. Omnes tamen filii vel filia duorum Comp atrum
vel duarum Commatrum , Jive ante Compaternitatem
Jive po(l geniti fuerint , poffunt inter fc matrimoni aliter
copulant ili a tamen perfona excepta per quam Compa¬
ternitas eft contrait a , &c. ]
Comp ater atU s , Eadem notione. Ada S.-
Bertichramnitom. 1. p. 724. Junii: Te dulciffime
Computer meus Ghifo , pro amoris a ffectu & Compate-
ratu . . . aqualiter dividendum habere pr recipio.
JCOMPATERNICUM, Bona paterna, aut mater¬
na , patrimonium. Vetus Diploma apud Wadia-
jium : Quidquid genitor meus . vel mater mea
Beata de Compaternico , vel fuo conquijito , aut compa¬
rato mihi dereliquerunt.
COMP ATESCERE , pro Compati. Liber EpiEola-
rumS.BonifaciiArch. Mogunt. EpiE. 83. Com -
patefeere infirmitati.
COM 884
^ COMPATIBILE Beneficium , apud TI10-
mam Aiadox Formularis Angi. pag. 271. in in-
Erumento dato an. regni Henrici VI. 2 7. Dici¬
tur de Beneficio EccleiiaEico , quod fimul cum
alio potcE poEideri, Gall. Benefice Comp anile.
COMPATRIANUS , pro Compatriota , apud Ec-
keardum Jun. deCafib. S. Galli cap. 2.
COMP ATRIENSIS , Eadem notione. Miracula
S. Urfmari tom. 2. April. pag. 570. Monachus
quidam . . . Mofomagenfts pagi indigena , amore Com-
pAtrienfium d Domino Abb. Hugone , ex Reliquiis
Santtorum petiit donari Jibi aliqua.
COMPATRIOTA. GloE. Lat. Gr. Compatria , ov/a-
TJ-arpiwr»?, ubi forte legendum, Compatriota. Glolf.
Gr. Lat. o-u/a.7ro\i tr#e , Compatriota. Nicolaus PP. in
EpiE. adEgilonem Archiep. Senonenfem : Ad t$
& tuos Compatriotas & confacerdotes Ineras direxi¬
mus. Univerfi Compatriota regni , in Legibus Ed\xc.
Confelf pag. 1 3 8. edit. Lambardi. VideFolcar-
dumin VitaS. Bertini n. 4. Caefarium Heiflerb.
lib. 1 . cap. 6 . [ fupra vocem Coindigena. Ada SS.
Maii tom. 6. pag. 79. pag. 853. Marten. tom.
5 . AmpliE Colled. coi. 418.] &c.
f Com patrio tus, in Laudibus Papiae , apud
Murator, tom. 1 1 . coi. 2 7.
^ COMPAUPER, Una pauper, in PaffioneS. Vi-
doris Mart. to. 2.SS. Maiip. 1 90.
COMPEDERE , mdi^uv. GloE. Lat. Gr. Pedicis
vincire.
COMPELLARE, In jus vocare. Leges Ludovi-
ciAug. apud Murator, to. 1 . part. 2. pag. 1 29.
coi. z. Si quis de flatu fuo , id eft y de libertate vei de
hareditate Compellatus eft , juxta legis conflitutionem
manniatur. Haudabfimili prorfus notione Cornei.
Nepos : Hoc crimine in concione ab inimicis Compel¬
labatur , id eE , accufabatur vel increpabatur. Et
alio in loco : JjDfin eum fratricidam impiumque de-
teflans Compellaret.
f COM PE L L AT I O , In j us vocatio , in Legibus
Luitprandi apud eumdem Murator, ibid. p. 6 8.
coi. 2.
COMPELLATIVUM. Leges Athelflani Reg. Angi.
Debet etiam ( Epifcopus) fedtilo pacem & concor¬
diam operari cum ficcuh judicibus qui retium velle di¬
ligunt , & in Compellativum adlegiationem docere , ne
quis alii perperam agat in jurejurando , vel in ordalio.
Quidam Compellationum legunt , ut Foxus & Spel-
mannus.Sed forte hoc loco in Compellativum, idetn
valet ac Compellando : ut fenfus fit, Epifcopuin
compellare debere accufatorem, eumque docera
non temere adverfarium ad adlegiationem per fa-
cramentum vel per ordalium adigendum.
COMPENDERE, Competenter operam dare. Par
pias MS.
% COMPENDIARE , Abbreviare. Capitula Syno¬
dorum Oriental. inter Concil. Hifp. tom. 2. pag.
33 5. Si quis multis nuptiis fuerit copulatus , poeniten¬
tiam agat : converfatio autem & fides poenitentis Com¬
pendiat tempus. Tertull. adv. Marcion.lib. 4. cap.
I . Compendiatumefl novum T eft amentum. Et cap. 9.
Fatlurus fermonem Compendiatum. Rurfum occurrit
apud Marten. to. 6. AmpliE Colled. coi. 1215.
Compendiaria , Via brevior , s-tWo/Ac? , in
GloE.Gr. Lat. [ Eadem prorfus ratione dixit Se¬
neca EpiE. 2. Hanc Compendiariam excogitavit. Et
EpiE. 119.^^ maximas te divitias Compendiaria
ducam.
% Com pendi ali ter, Compendiofe. Compendia-
liter&Jtmpliciter, apud Interpretem Irensei lib. 3.
cap. xx.
885 COM
•g" Compendiatim , Eadem notione , in Vitii
Patrum Emeritenfium inter Concil. Hiljp. tom.
2. pag. 6 43 . coi. z.
fC ompendiositas, Compendium, brevitas , in
Vita S.Eufebiae tom. 2. SS. Martii p. 454.D.
5T COMPENDIUM , Compendi u s , Idem quod
Precaria, de quafufius fuo loco. Donatio villae
de BlangiacofadaEcclefiae Brivatenfi ann. 760.
apudBaluz. tom. 2. Capitular. coi. 1391. Pofiea
ccelefte auxilio monitus fuperferiptam villam ipfi cajfa
Dei reddere ordinavi , & duas partiones tam de terra ,
vineis , cenfu , tributo , aut ex omni re Jibi pertinenti ,
pro mole peccatorum , vobis vifusfui condonaffe , ut om¬
ni tempore Miffa ibidem decenjita cjfe debeant , petivi
a vobis ut de ipjis duabus partionibus mijit (mihi) Com¬
pendium faceretis ; quod itafecijlis ut dum ego viverem,
hoc per veflrum Compendium habere debeam. Et ego
pro ipfo Compendio dedi vobis de ratione S. Juliani
villam , cui vocabulum ejl Blanciago una cum aga-
c enti a fu a , vel fervos , vel tributa , quod inde exire de¬
bet annis Jingulis , libras 11. partionum de ipfa villa
Macer agio in vos vijfus fum emifi/fe ; ut Ji in tempore
aut pofi tempus ego vobis perro ( f. pro hoc ) judi¬
cium facere voluero aut fecero , fpondionis ( f. fpon-
deo nos ) vobis defolvere , partibus veftris aut fuc-
cejforibus vejlris', qui tunc temporis pofi fuerint , au¬
ri libram 1 . & ipfam villam Blanciago in veftra revo¬
catione ponam , & inantiaveflra Compendius vos domi¬
nus recognofcat , & prafens precaria mea invos f cri¬
pta omni tempore firma ftabilita perduret.
51 COMPENSA, Compenfatio. VitaS. Canutito.
1 . Januarii pag. 396. Jfiupd S . Canuto in Compen-
fam regni , quod d parente ejus Erico cccuparat , ditio¬
nem aliquam dare cogebatur. Ruricius apud Bar-
thium Adverfar. 12. 14. eodem feniu dicit.
Scripturarum Compen/a.
51 Compensum, Eadem notione. Precaria per
quam Sigefridus ab Afuero Abb. Prumienfi acci¬
pit quaedam praedia ann. 771. apud Marten. tom.
I. Ampliff. Colled. coi. 3 6. Similiter hac centra
in Compenfo dedit jam fatus Ragibaudus de ratione S.
Carileji Meroldo Epifcopo , &c. Vide mox Com-
penfus.
COMPENSUS , C ompen sum. Concilium Auti-
liodorenfe can. 3 . Non licet Compenfos in domibus
propriis infefiivitatibus S anciorum facere , nec pervigi¬
lias in fefiivitatibus'S anciorum facere. Hic hserent vi¬
ri dodi. Sunt enim qui, Compenfos facere , fic expli¬
cant, ut fit ferotinos coetus habere , quibus mu¬
lieres certum lanae , aut flaminis penfum , in vo¬
tum fandi alicujus nendo , texendove conficiunt,
quod penfum fubinde facris altaribus offertur :
quem quidem morem adhuc in nonnullisGalliae
provinciis perflare aiunt. Hoc autem fit in pervi¬
giliis Sandorum , & in pervigilio Natalis Chriffi.
Sic auguratur N. le Maiflre lib. 1 . de Decimis &
Oblat. cap. 41 . quo fpedant quae habet Martinus
Bracarenlis cap. 7 5 . Non liceat mulieres Chrifiianas
aliquam vanitatem in fuis lanificiis obfervare , fed
Deum invocent adjutorem , i) hi eis fapientiam texendi
dedit. Subdit idemNicolaus le Maiflre, nifi fortaffe
velit aliquis Compenfos in domibus facere , nihil
aliud effe , quam flare domi in otio certis diebus ,
proefertim Maio menfe , quo fuperftitiofe feriari
lolebant veteres Galli , ut liquet ex eofermone
qui refertur inter tradatus Auguflini trad. 20.
crediturque effe Egidii Noviomenfis.
At Innocent. Cironius lib. 3. Obfervat. Jur.
Canon. c. 8 • & Lalandus ad hunc canonem , Com¬
penfos hoc loco oblationes interpretantur quae in
Tom. H .
COM 886
domibus privatis fiebant, in quibus & vigilias
quidam in feflis Sandorum peragebant, dereli-
dis Ecclefiis : quod vetat Synodus Laodicena can.
5 8-Gangr. can. 5.6. Antioch. can. 5. Carthag,
can. 2. Matifcon. can. 1 . & FerrandusDiac. cap.
72. unde Tertullianus lib. de Spedac. cap. 81.
Prohiberi ait ceremonias & religionem deorum domefti-
corum. Idque firmant ex genuina vocis fignifica-
tione , quam profert doliarium Rhabani lau¬
datum a Barthioin Adverfariis : Cvmpenfum enim
dicitur effe oblata , collata. Qua certe notione
Compenfum videtur ufurpari in Charta Ludovici
Regis ann. 1156. pro Raimundo Uticenfi Epi¬
fcopo : Adhuc etiam concedimus tibi & Ecclcjia Uti-
cenji jn perpetuum redditus omnes Pacis , qui per to¬
tum ejufdem Epifcopatum pro pace perfolvuutur , quod
etiam Compenfum dicitur. Ibi enim Compenfum cll
collatio, praeflatio. Concilium Monfpelienfe an.
1214. cap. 3 3 . Jjhii commonitus a Padanis infra
1 5 . dies ad cognitionem Paciariorum facere vel firmare
noluerit , Epif copiis eum excommunicet , & de Pace
dejiciat, & terram ejus interdidlo fupponat. Jjfuod Ji
6 homines fui ei faverint , pofi 1 4 . dies ejiciantur k
Pace , & reftituatur eis Compenfum , Ji quid dederunt.
Sed Ji homines ipji velint mandatis parere , dimittan¬
tur in pace. Cap. 39. Si pax fr ad a fuerit ab iis qui
funt intra terminos pacis , debet pax fracturam pacis
quarere utroque gladio : & Ji non poterit recuperare 1
debet emendare de Compenfo , vel de nova collecta : de
quo Compenfo , feu nova collecta , Ji Compenfum noti
fufficit-, debent expenfc fieri Equitibus qui cum armis
pacem fequuntur. [ Charta Pariagii Gaballit. inter
Regem 8c Epifcopum Mimatenfem ann. 130 6.
ex Tabulario Miniat. Ad Epifcopum & Ecclejiam
Mimatenfem pertinet jus . . . cudendi monetam conta¬
minatam & monetam argenteam , levandi Compenfum
feu paxiagium pro pace fervanda <jr omnia alia & Jin-
gula expleclandi pro majori poufiate & feignoria ftta ,
qua ad majorem poteftatem , regalium & majus domi¬
nium pertinere no fcuntur. Ibidem: Compenfum feu pa-
ciagiumerii commune nobis & dicio Epifcopo , & leva¬
ri non poterit nifi communi nomine. ] Quod vero hic
Compenfum dicitur, appellatur in Bulla
Alexandri III. PP. Vide inhac voce [i°.loco :ubi
diximus Commune vel Compenfum primo folvi foli-
tum pro fecuritate & pace , deinceps evafiife tri¬
butum ordinarium , quod exegerunt Epifcopi ,
aliique viri potentes : illud ipfum confirmant ul¬
tima laudati Pariagii verba , quibus dicitur Com¬
penfum feu Paciagium levari non poffe nifi coiti-
muniRegis & Epiicopi Mimatenfis nomine. ]
51 COMPERARE , pro Comparare , Emere , apud
Murator, tom. 1. part. 2. pag. 102. coi. 1. ex
Caroli M. legibus : Utnemoprajumat aliquem homi¬
nem vendere aut Comperare nifi in prafentia Comitum.
Bartholom. Scriba Annal. Genuenf. lib. 6. ad an.
1252. Pretio ocio millium librarum Comperavit. Vi¬
de Comparare.
5[ COMPERDICTUS , Perditus, amiffus, proCin;;-
perditus. Commemoratorium de quibufdam vil-
lisS. Vidori reflitutis circaannum 780. tom. 1 .
Colled. Ampliff. coi. 41 . Ardingus ille Alamannus
ipfas cafas Ecclejia Dei Adaffilienfis intemerato hor-
dine .... difvertivit , & ad Hmniberto fuo vajfo hoc
beneficiavit, & poflea pro hac caufi ipfas cafas Ecclejia
Dei S. Maria & S. Victoris Martyris C^mper dictas ,
Hicdefunt nonnulla ad perfediorem hujus
loci elucidationem.
COMPERNOLA , Textus vel contextus aliquot
perularum Heu margaritarum. Monaflicum Anglic.
Kkk ij
887 COM
to. 3 . part. 2 • pag. 87. Jftujnque Compernoles integri
de auro , cum cavillo aureo, & faphyro in fine , & qua-
tuor Compernola de auro. Vide Perna.
qj COMPERTIO , Inventio. Proceffus Compertionis
& nova repojitionis B. iVernheri , in Adis SS. Aprih
to. 2 . pag. 70 6.
«[ COMPERTORIUM, Inquifitio judiciaria, Gall*
Enquete > quae in caufis civilibus fieri folet ad co-
gnofcendam rei veritatem. ICennettus in Antiq.
Ambrofden. p. 5 7 5. ex Inftrumento anni 1425«.
Et in carnibus porcinis empris pro Clericis domini Ar~
chiepifcopi , [edentibus fuper Compertorium apud Bur-
ceftre in die Mercurii proxime ante feftum Converjtonis
S. Pauli xix. den. Polfet intelligi locus in quo fa-
daeftipfa Inquifitio.
COMPESCATIO. Gloff.Gr.Lat. <ratycvitr/xh> Com-
pefcatio. a-w^p ovirpics, Coercitio , eV< Ita etiam
Codex MS. Ibidem : o-uqpovlifu , Compefco.
% COMPESCERE, fenfu neutrali, Abllinere. Vi¬
ta S. Canuti to. 3. Julii pag. 1 3 5 .Seditiofos cu¬
neos cum prudentibus adiit ; & f emone piaculo ut ab
infolentia . .. Compefcant, infligat. V ide Compefcatio.
H COMPETA , pro Compita. Fridegodus in Vita
S. Wilfridi num. 8-
. Verum ille juventa
Excurfus trepidat, ne for f an mobilis at as
Pracipitem prava retrahat per Competa fecla.
Ibid. num. 3 4.
Paciflce qui currebant per Competa vita.
COMPETENTES, Baptifmi Candidati, quibap-
tifmum poflulabant. Unde Gennadius de Scri¬
ptoribus Ecclefialt. ait , Nicaeam Romanae civita¬
tis Epifcopum Compofuijfe fex Competentibus bapti-
fmum inftruttionis libellos. Catechumenorum enim
alii fuere Audientes , fic didi, quod verbo Dei
erudiri eos necelfe elfet, priufquam ad bapti-
fmum accederent ; alii vero jam eruditi & in-
Itrudi qui ad baptifmum admitti poflulabant,
dicebantur Competentes , quod una & fimul bap¬
tifmum peterent, & expedarent id temporis quo
baptifmus conferri folet , Sabbatum nempe, quod
Pafcha aut Pentecoften praecedit. Ifidorus lib. 8.
cap. 4. Competens vocatur qui pcfl infractionem fidei
competit gratiam Chrifti. Inde a petendo Competens vo¬
catur. Idem lib. 2, . de Eccl. offic. cap. 2 1 . & ex eo
Papias : Competentes funtqui poft doctrinam fidei , pofi
continentiam vita ad gratiam percipiendam petendo fe-
flinant . Ideoque appellantur Competentes , id eft, gra¬
tiam Chnfii petentes : nam Catechumeni tantum au¬
diunt, necdum petunt. LeidradusEpifcop. Lugdun,
de Baptifmo cap. 1. Differt fane inter Catechume¬
nos & Competentes. Catechumeni itaque fiunt , qui pri¬
mum de gentilitate veniunt , & habentes voluntatem
credendi in Chrifto audiunt verbum fidei , fed nondum
appellantur Fideles. Competentes autem fiunt , qui jam
poft dottrinam fidei , pofi continentiam vita , gratiam
Chrifti percipere fefiinant , ideoque appellantur Com¬
petentes , id eft , gratiam Dei petentes. S. Augultinus
lib. de Cura pro mortuis habenda cap. 12. Pafcha
appropinquante , dedit nomen inter alios Competentes.
EtHomil. 49. Jftuod dico Competentibus & fidelibus
audiant pcenitentes. Lib. 22. de Civit. Dei cap. 8.
Jffui cum dediffet nomen ad baptifmum. Idem lib. de
Fide & operib. c. 6. An ufque adeo diffjmulamus d
fenfibus noftris , ut vel nofmetipfos non recordemur quam
fuerimus attenti atque folliciti quid nobis praesperent d
quibus catechi fabamur , cum fontis illius facr ament a pe¬
teremus , atque ob hoc etiam Competentes vocaremur ?
Idem Epift. 155. Defiderio ...te nomen dediffe in¬
ter Competentes vel daturum e ff e jam jam que cognofce -
COM 888
ret. Serm. 7. de Diverfis cap. 1 . Ipfumvefirum no¬
men quod Competentes vocamini oftendit : quid enim
aliud funt Competentes , quam fimul petentes ? Infra s
Competentium vocabulum non aliunde quam de fimul
petendo , atque unum aliquid appetendo , compofitum
eft. InPfalm. 6 2. de Baptizando : Ante Pafcha enim
coepit petere de Ecclefia Chrifti medicinam. Vide eum-
'demHomil. 49. cap. 2. de Diverf. Serm. 8. Con¬
cilium Agath. can. 13 . Symbolum etiam placuit pu¬
blice in Ecclefia Competentibus prodic ari. Ferrandus
Diae. Carthaginenfis in Epift. ad Fulgentium*
de quodam zEthiope baptizando : Propinquante
folemnitate Pafchali , inter Competentes offertur , feri-
bitur , eruditur . VideS.Hieron. Epift. 60. ad Pam-
machium c* 16. S. Fulgentium Homil. 78. S. Pa¬
danum Barcinon. Epilcop. Serm. de Baptifmo
initio. Ifidor. lib. 1. de Eccl. offic. c. 27.S Am-
brofium lib. 2. Epift. 13. Zenon. Veronenfem
Serm. 7. de Pafchate , Rabanum lib. 1 . de Inftit.
Cleric. cap. 2 6 * lib. 3 . cap. 3 5 » Honorium A ugu-
ftod. lib. 3. cap. 5 3. Milfale Gallicanum vetus
pag. 472. Edit. Roman. &ct
COMPETENTIAE ; Verifimilitudinet , analogia.
BarthiiGlolfar. apudLudewig. to. 3 . Reliq MSS.
pag. 147* ex Baldrici Hili. Pakcft. Sed & Gellio
nota eil vox Competentia hac notione, ait enim
lib. 1 . C. 1 . Compreberfia menfura Herculani pedis ,
quanta longinquitas corporis ei menfura conveniret , fe¬
cundum naturalem membrorum inter fe Competentiam
modificatus eft. Eumdem vide lib. 14. cap. 1. So¬
brietatis Competentia , Quae competit feu convenit
fobrietati , in tranflatione SS. Georgii & Au¬
relii, inter Ada SS* Benedid. faec. 4. part. 2.
pag. 53.
1. COMPETERE, Invadere , rapere , pervadere.
Concilium Parifienfe 111. c. 1 .Is qui res Dei Com¬
petit , &c. Matifconenfe II. c. 2 4. Res alienas Com¬
petere. T uronenfe II. c. 14. Res Ecclefia . . . quaqua
temeritate pervadere, Competere , vel conffcare. Chlo-
tarii Regis Conflitutio c. 1 o. Ut oblationes dsfuii-
Horum Ecclefiis deputata nullorum Competitionibus
auferantur ... pracipimus. Vide Concil. Parifienfe
V. cap. 9. Capitul. 1. an. 7 69. cap. 18. lib. 7.
Capitul. c. 140. &c. Hujus autem vocis notio
deduda videtur ab iis qui Competitores dicuntur
in 1. 1 . Cod. Th. de Quinquen. prasfer. qui bona
damnatorum, mortuorum, aut proferiptorum va¬
cantia a principe impetrabant , atque pervade¬
bant. Vide tit. de Petitionibus.
2 . COMPETERE , Accufare , in jus vocare. Ca¬
nones Hibernenfcs apud Marten. to. 4. Anecdot.
coi. 15.4?! Clericus laicum Competit, ad fjudicis ad-
ftantiam debeant pervenire. Et coh feq. Clericus vero
fi qua caufa Competitus fuerit, & nullam infamiam
antea portaverat , in ipfius juramento caufa finiatur.
Jftujod fi antea infamiam portavit, indiciis juratoribus,
fed caufam laici ordine libret.
COMPETI.®, Frufta. Vita 2.S. Carthaei Epifcopi
num. 24. Et per viam egrediens invenit cratem fin¬
dentem & mobilem in Competiit pofitam , qua ab artifi¬
cibus in aquaduttu fupradicti fi agni caufa l ad elidi fatta
eft, &c. Vi dePecia.
COMPETITIO, pro Querela, in 1. 5 . Cod. Th. de
Cenfu , 1. 4. & pen. de Cenfitoribus. [Sidonius
Apollinaris lib. 2. Epift. 9. Inter aleatoriarum vo¬
cum Competitiones. 'jV ide Concilium Aurelianenfe
III. c. 2 2. & Lugdunenfe II. c. 3 .
^COMPETITOR. Vide Competere 1.
f COMPILATIVE , Succinde , in Adis B. Fran-]
cifci Fabriani to. 3 . April. p. 98 5.
889 COM
COMPILATUS, Exdrudus. Narratio de Dedi¬
catione Ecclefiae Stabulenfis apud Marten. to. 2.
Ampliff. Colled. coi. 6 3 . Nam infra muralem pa¬
rietem in medio occultus arcus ccementaria arte Com¬
pilatus.
COMPLACABILIS , Gratiofus, Gallis, Complaifant.
Vita B. Coletae n. 8. Gratiofitas Complacabitis.
f COMPLACENTIA , Obfequium, Gall. Complai-
fance. Prima Appellatio Univeriitatis Parif. pro
Schifmate Benedidi XIII. apud Aclierium to. 6.
Spicii, p. 145* Omnes fere aut abierunt retrerfum ,
Complacentias & beneficia , proh dolor ! illae ifiacque
venantes , &c. Epifb. Caroli VII. Regis Franc.
Summo Pontifici ; Et ea jugiter agere , qua fiunt aci
honorem & Complacentiam ejufdem vefirafanctitatis.
Charta Wenceilai Regis Bohemiae pro Nicolao de
Lobkowiz an. 1418* Cum fiamofius Nicolaus de Lob-
kovic...pro ujibus familiarium & fiipendiarisrumnofiro-
rum dilectorum, de mandato nofiro & in Complacentiam
no (Iram , de fiubfiantia fiua propria quatuor millia fexa-
genariuirtgroJJ.Pragenjtum dederit. Quandoque etiam
lumitur pro Deledatione, ut Lexic. Philof. Gocl.
Complacentiam habere in aliquo , efil illo oblectari.
•^Con placentia, apudLudewig. to. S.Reliq.
MSS. p. 1 3 9. e vetudis membranis : Iringus fecit
Conplacentiam Regina.
COM PLACIBILIS , Idem quod Complacabitis,
apudRymcrum to. 8. p. 296. coi. 2.
COMPLACI TATIO , Placitum, padum initum
inter quofvis. Charta Arnulphi Imperat. Jfiuahter
Tuto . . . & fcemina quadam quanddm Compl acitatio-
itis inter fe more populari perpetrata Chartam nofiris
prafentavit obtutibus , fupplicanies noflri edicti tenore
confolidarif Praeceptum ejufd. apud Marten. tom.
1 . Ampl. Colled. coi. 237. pro Suedra Abbatia
Monialium an. 891. Propria commoditatis fiua Com-
placitatione per eam affecta potenter contradat , nullo
unquam fuccejfore nofiro irrumpente neque immutante.']
Com placitum, in Capitulari Caroli Magni an.
802. c. 9’ S 5 •
COMPL ACUO , ita peg-M? , Placite , in Supplem.
Antiquarii.
COMPLAINTA , Vox praedationibus tributa, quae
per vim imponuntur, anfanique praebent que¬
rendi , quae vis ed vocis Complainte apud nos.
Chartaan. i3i4.apud Dionyfium Salvagnium in
Tradatu de Placito Dominico pag. 3 5 . £)uod ipji
Jint liberi & immunes omni tallia , tolta , corvata ,
Complainta , quafta , angaria , par angaria , &c. Alia
an. 1 3 2 2. apud eumdem lib. de Ufu feudor.pag.
1 3 6. Jj)uitum & immanem ab onere tota , tallia , ma-
nuopera , coroata, Complainta , [pedalis vel generalis ,
gafcha , claufura cafiri , &c. Charta R. Comitis Fo-
renfis& Dom. Bellijoci an. 1 2 70. CumCaftellani
noflri , qui pro tempore fuerint in Cafiro nofiro S. Bal-
domeri levaverint & levare confueverint tallias fi 'eu
Complaintias ab hominibus de Rui as , &c. Alia ann.
ejufd. Exationes, colletas, Complamtas , chavalga-
tas , &c. [Reged. Pjcobus fol. xlii. Inquif. de Mo¬
tas an. 1262. Complaintam vero ipfis hominibus de
foris nunquam fecit prater tay Iliam, attamen rnejfem
habet ab eis, & habere etiam confuevit cujufcumque
Jint homines. Illis autem de burgo & cafiro facere con¬
fuevit Complaintam quando acquirebat aliquid , & pof-
fet etiam Ji maritaret filiam , vel fi aliud faceret , quod
ejfet Jibi neceffe. Occurrit femel & iterum in Hid.
Dalphin. to. 1. pag. 2 2. coi. 1. & p. 28. coi. 2.]
^[Compleintia. Confuetu dines Dumbenfes art.
2. ann. x 3 z 5 . JLfilibet Nobilis (habens altam
jurifdidionem ) potefi habere Compleintiam in cafu
COM 895
in quo vellet ire vel tranjire ultra mare ad voluntatem,
& in cafu in quo vellet ipfe Dominus effe Miles no¬
vus , vel vellet filiam fuam maritare , duplum fervidum
eifolvere teneantur , Hinc palam fit certis dumtaxat
temporibus imponendas fuifle Complaintas, non
quovis cafu pro voluntate Dominorum : verum
in hujufcemodi rebus fortioris praevalet audori-
tas, unde paulo fuperius didum ed. Dominum
facere confuevijfe Complaintam , Ji maritaret filiam ,
vel Ji aliud faceret , quod ejfet Jibi neceffe. His pofte-
rioribus verbis quanta Dominis permittantur ,
nemo ed qui non videat. Rurfum occurrit vox
Compleintia , in Cornu , lin. Cum cornu , &c.
11 COMPLANATORIUM , Indrumentum ad le¬
vigandum. Wfe Leviga.
COMPL ANCTUM. Vide Complantare .
f COMPLANCTUS. Vide Complangere.
COMPL ANGERE , Queri, Gall. Se Complaindre .
CapitularePipini Regis Italiae c. 3 7. Explicare de¬
bent ipfi Mijft qualiter Domino Regi (licium eft , quod
multi fe Complangunt legem non habere confervatam.
Cori planctus, Querela , Plainte j Complainte ,
Fulbertus Carnot. Epid. 17. Et ecce mitto vobis
utrumque feriptum & Compl anctum fuum, &c„ Epid.
42. Epifcopum , qui Compl anitum facit de te.
COMPLANTA , Querela, Conquedio, Gallice
Plainte , Complainte. Forma pacis anni 1353. apud
Rymerum tom. 5. p. 767. coi. 1 . Ad obvianduni
querelis fupi aditis & Compl antis , rancoribus , pericu¬
lis , homicidiis & dampnis.
COMPLANTAGIUM. Vide pod Complantare.
COMPLANTARE, Complantum, Complancium.
Complantu m vocant agrum jure ufufru-
duario ad complantandas vineas, certis quae in
diplomatibus recitantur conditionibus , datum.
Gloflar. Gr. Lat. quTtvco, Planto , Complanto , novello c
KctUapinuo-u; , Complantado. Karetcpiflidco , Complanto.
Tabularium S. Joannis Angeriac. Erantque illius
Complanet a in rem S. Andre a , & efifita in pago Pi-
ttavo infra Jjhdintam ipftus civitatis. Charta anni
1028. Dono medium qunttum de vinea , quam per
Complanctum acquijivi , cum una manjione & horto.
Tabularium ALfienfis Monaderii fol. 4. Conceffe -
runt . . . fcilicet terragium & Complantum & 4. dena¬
rios cenfus annuatm , tali conditione , ut qui hanc ter¬
ram excoleret , &c. Exdat praeclara & vetus Da¬
tionis inComplantum Charta inedita Abbatis Nobi-
liacenfis inPidonibus, quam hoc loco praedat
deferibere : Legis legum fanxit audent as , & Theo-
dojiana editio divulgatur (ut ) tmiujcujufque provincia
jus qua d legali authontate Jtbimet dtferepare non vi¬
detur Jure legitimo cufiodiatur. Idcirhegomet Rayna-
lidusatherea deliberatione ex coenobio Nobiliacenfl Ab¬
ba , libuit mihi, atque proprio fruitus fum arbitrio, una
cum confenfu Monachorum ibidem degentium, ad quem¬
dam virum . . . nomine , & uxore fua nomine Aldagar-
dim , & filio fuo nomine Conflammo , juclum 1 . ad
Complantum impertii i deberet , quod & ultro videmur
fecijfe , eo demum rite , & pcflquam in agro Falernico
per quinquennium bene fuerit r edat a , retor ejufdem
Ecclefia medietatem in proprios ufus partibus ejufdem
Ecclefia retorqueri faciat. Ex alia nempe de parte, ipji
excultores annis fingulis , Jicut mos provincia docet ,
fumptus reddant. Jfijyod Ji propter aliquam infolentiam
contemptores extiterint , legali infiitutione multentur.
Alienare vero Ji1 retor ipjius Ecclefia conatus fuerit s
emere nullatenus prafumant ; de repetitione vero , id ab-
Jit , Ji nos ipji, quam minime credo , aut de univerfa
mundi climata qui fuerint, qui contra hanc Chartam
aliquam calumniam inferre tentaverit , minime vindi-
89 1 COM
cet. Infuper is cui contra litem intulerit ,fol. xxx. Co~
gittur exfclvere. Ut hac vero carere valeat omnimodo
titubationis poena , & ubi firmitatis rigorem adipifti ,
manu fubterfirmavi propria & Jub) cetorum manibus ad
firmitatem & ftabilitatem perducere non defiiti. Stgn.
Raynaldo Abbate , &c. Data in menfe Januario anno
8. regnante Kar olo Rege ( Chr . 8 9 8 • J
Dare ad Complantandum. Gaufridus Co¬
mes Pidavenfis in Charta fundationis Abbatiae
S. Mariae Santon. Ibi quoque juxta dejilva nofir a do¬
minica tantum delegamus ad Complantandum & hofipi-
zandum cultores , &c. 1 abular. Burgulienfe, lub
Hugone Capeto : Placuit nobis , atque bona decrevit
voluntas , ut aliquid de terra nofir a , coadjuvante Do¬
mino , ad Complantandum dare deberemus , quod ita &
fecimus . . . tali modo ut per 5 . annos optime excolatis ,
& advinearc faciatis.
Me dium Plantum , Idem quod Complantum. Char¬
ta exarata ann. 7. regnante Radulfo Rege Bur-
gundiae , ex Tabulario Ecclefiae Gratianopolita-
n:e : In Chrifti nomine , Notum ejfie volumus quod la-
boratores quidam Folcberius & Afchericus venientes
pofiulaverunt Dominum Odonem Epifcopum , ut ali¬
quid terra ex ratione S. Andrea , quam per precaria
largitatem adquijivit ,Jibi & uxoribus , & haredibus
eorum tradidit ad Medium Plantum , fecundum Gal-
liarum morem , quod & fecit. P radici a cefpis Jita ejl
in pago Gratianopolis , in agro S almoriacenfe , in villa
Cotonaco , & cingitur undique ex eadem arva infra
hanc definitionem , pradibtus Epifcopus , ut fupra ta¬
xavimus , pralibatis viris tradidit more Burgundio¬
rum ad Medium Plantum. Si quis vero chartulam hanc,
&c. Exftat ibidem alia ejulclem tenoris anni 10.
Radulfi Regis. Alia Ifarni Epifcopi Gratianopol.
anni 39. Chunradi Regis : I farnus Gratianopolita-
tienjis fedis Epifcopus , quandoquidem Adalbert & fo-
rore fua Guittrud nofir am expetierunt paternitatem
quod & fecerunt , & Jtquidem petierunt a nobis cam¬
pum ad Medium Plantum, .& ipfe campus efi in Co¬
mitatu Gratianopolitano , in agroTaulianenfe, in villa
fi militer , & habet fines & terminationes de uno vero
latus Fur a aqua volvent , de fecundo filva qua nomi¬
natur Sinfei , quantum adificare potueritis ufque ai
quinque annos poffideant , adificent , & plantent , & de
una medietate quod voluerint ,po(l quinque annos alia
medietas ad potefiatem f anci a Alaria , & fanlti Vin¬
cent n revertatur , nec vendere , nec alienare non pra-
fumant nijt 'a fuc c e f] 'oribus f anci a Alaria & S . Vincen-
tii, & Ji emere* fioluerunt , faciant quod voluerint , hoc
efi vendendi , habendi , donandi feu liceat commutan¬
di. Si quis ego ipfe aut Canonici nofiri contradicere
voluerint, non hoc. vindicent , fed componant nobis tan¬
tum , & alium tantum , quantum Medium Plantum
valere potuerit, & inante a firma & flabilis permaneat
cum fiipulatione fubnixa. Signum Ifarni Epifcopi, &c.
Alia ibidem fu b ArtaldoEpifcopo: Nos donatores
donamus aliquid de hxreditate nofir a , qua nobis per
Medium Plantum advenit & advenire debet , domino
Deo & ad fupr aditio loco ,.. . tali vero tenore , ut dum
ego vivo ufum & fructum poflideam , &c. Alia ex Ta¬
bulario S. Andreae V iennenfis : Dono etiam tibi ego
Gaidinus terram ad Medium Plantum, ad vineam con -
ftruendam ufque ad annos j.tali convenientia , & Ai-
mo & uxor fua Arey unam medietatem habe at ad alo -
dum , id efi , habendi , vendendi , donandi feu liceat
commutandi, &c. T abularium Brivatenfe Ch. 156.
Advenerunt quidam homines . . . expoflulantes d nobis
& petentes ut ei qu and am terram ... ad Medium Plan¬
tum concederemus . . . infra autem hos dictos terminos
jamdictam eis terram concedimus , ut adificent &plan -
COM 892
tent eam , & ad perfectum ufque perducant, jfijnnto
autem anno quando vinea perfecta fuerit , d minifisr ta¬
libus noftris dividatur , & quam partem meliorem pro-
fpexerint , partibus S. Juliani in fiipendiis fcilicet fra¬
trum fubjiciant , & reliquam partem eis habere per¬
mittant. Jfiuam partem ipjl ab illo die & deinceps ha¬
beant , teneant, atque pojfdeant , vendendi aut com¬
mutandi, aut in alienam potefiatem tradendi licentiam
non habeant , donec prafenttbns nobis in pleno capitulo
denuntient : Ji in commune fratrum eam emere volue¬
rint , utantur arbitrio fuo , & Ji in commune noluerint,
& aliquis ex Canonicis eam voluerit emere aut commu¬
tare , vilius quam aliquis extraneus habeat eam. Si
autem & hoc noluerint , commoneat tertio : quod Ji nec
tunc , ab ipfa die & deinceps liberam atque firmijfmam
in omnibus habebit potefiatem faciendi quidquid volue¬
rit. Actum Kal.April. anno 8. regni Caroli Franco¬
rum Jiv e E quit anorum (907v)Exftant fimiles Char¬
tae in eodem Tabulario Ch. 230. 300. de terris
ad Complantandum medietarie concejfis , ubi eaedem
Complantus conditiones recitantur, dicunturque
Charta S emiplantaria in eadem Ch. 3 00. Falla car-
tula ifla , qua dicitur S emiplantaria , in menfe Mar¬
cio , &c. T abularium Ecclefiae S. Cyrici Nivernen-
fis Ch. 5 4. Roclenus dat cuidam villano nomine Eer-
cherio & uxori Adaliardi arpentos z. qui conj acent in
pago Nevern. in villa Valleda ad Medietatem Plan¬
tationis. Et Ch. 58 . Nantr annus Epifcopus concedit
terram in villa Pufco ad Medietatem Plantationis A-
draldo , ann. 1 5 . Lotharii , hac formula : ConccJJi-
mus illis hanc terram ad Medietatem Plantationis , eo
tenore , nt infra quinquennium eam teneant & pojf¬
deant : & expleto quinquennio unam medietatem ad-
vineatam , & bene conflruttam nobis reddant , & ex
altera faciant quod voluerint.
Complantagium , Praeftatio ex Complanto. Ta-
bulat. Abfienfe fol. 229. Rupturam terra ejufdem
vinea, tali pabto , ut de vinea reddatur Complanta¬
gium , & denarius recepti.
De hujufmodi Complantis agunt Confuetudi-
nes , Andegavenfis art. 1 60. Cenomanenfis art.
1 77. Santonenfis art. 18. 21. 127. Rupellenfis
art. 6 2. Pidavenfis art. 59.82. 1 o 1 . Pcnfitatio
vero quae ex iis Domino folvitur , Complantem di¬
citur in Pidavenfi art. 7 5 .
COMPLECTERE , pro Completti. Liturgia Gall.
Mabillonii pag. 295. coi. 2 . in MifiTa Dominicali:
Deus Pater omnipotens . . . deprecamur , ut ... qui fe
affectant ofculis ,puro femper corde Complell ant : atque
etiam illi fludeant effe pacifici , qui fe non videntur
labiis ofculari.
«d COMPLEGIUM , Pignus , Gall. Gage , Plege. Po-
lyptychum Fifcamnenfe ann. 1295. Robertus de
Gamachiis tenet unum mafagium , quod continet circa
dimidiam acre pro triginta f olidis & duobus caponibus
. . . & pofuit in Complegium centum f olidorum Turon.
Chartular. S. Vandregefili tom. 1. p. 3 79. Ego
pradiblus Robertus Forefiarius & haredes mei praditto
Johanni Louvel & fuis haredibus pradiblum redditum
cum omni jure & dominio , quod inpradictapechia ter¬
ra habebam feu habiturus eram , garantNare tenemur
de dote , attionibus, querelis omnimodis & omnibus aliis
impedimentis deliberare & expedire per Conplegium to¬
tius hareditagti nofiri , ubicumque Jit .... Altum ann.
1244. Gallice diceremus , Par Pengagement detous
mes biens , vel de tous mes heritages. Charta Radul-
phi de Herecort Armigeri ann. 1 2 5 5 . in Hillor.
Harcur. tom. 4. p. 1277. Et de omnibus pradiAis
faciendis & tenendis fideliter nos pofuimtts pradibtis
Monachis it) Complegium omnia mobilia & imio-
893 COM
bilix noflra ubicumque valeant inveniri. Vide Plegiks.
COMPLEINTIA. Vide Complainta.
fj[ COMPLEMENTUM Justitia Facere dicitui*
Judex aut Litigator , qui quidquid aequum eft &
leges poftulant ad litem finiendam complet ac
perficit. Vide in [fufhtia.
«f[ COMPLENDA. Vide pofl Completa.
COMPLERE dicitur qui officium fuurn rede exe-
uitur , implet. Ita Monachum Complere , dixit Si-
onius lib. 4. Epilt. 9 .Pcrfonam rehgiofi Complere ,
lib. 7. Epilt. 1 4. VideSavaronem ad eumdem p.
44$L
Complere dicitur is , qui officium quodvis Ec-
clefialticum Colletta feu oratione concludit &
Complet. Gregorius M. lib. 3. Dial. c. 7. Cumque
diu oraffent , Complere orationkm quadragejimum Sub-
diaconum fervus Dei jubet. Graeca habent tsAcc t»
eVjfle/Va/. Ordo Romanus : Surgit Pontifex cum
Archidiacono , ( finita Miffa) & veniens ad altare ,
dat orationem ad Complendum. [ Hanc orationem
hodie vocamus Pcfl-comm unionem. AdaSS Junii to.
4. p. 6 9 8 . ubi de Fcltis S. Joannis Bapt .Tum fuper
Oblata eadem qua fupra in Vigilia. Ad Complendum
Jive Pofl -communio -.Praelia quaefumus , &c. Vide
Complenda poli Completa. ] Helgaudus inRoberto
Rege Franc. Incumbentibus jam noctu tenebiis dum ad
Complenda & qua funt Dec reddenda cogitaret , ad do¬
mum Dei de more procejflt , praeuntibus ante fe Cle¬
ricis cum ceroferariis non minimi ponderis. Rupertus
de Divin. off. 1. 1 . cap. 1 9. Collecta qua dicuntur ad
Complendum , orationes f edentis in calo capitis noftri
<J. C. Jignant. Regula Magiftri cap. 5 o . Complenti
Abbati genua ofculetur. Cap. 5 2 . Omnes audiant Ab¬
batem Complentem. Cap. 5 3 . Orationes illas Jjkuadra-
gefima puras Compleant. Cap. 8 3 . Nihil aliud eis ( Sa¬
cerdotibus ) in Monafteriis liceat, niji orationes colli¬
gere, Complere , & [ignare. Adde S. Epihan. Epifc.
Cypri Epilt. ad Joan. Hierofol. inter Epiftolas S.
Hieron. Epilt- 6 1 . cap. 5 . Dynamium Patrie, in
VitaS. Maximi Epifcopi Regienfis fub finem ,
WalafridumStrab. deReb. Ecclef. cap. 22. &c.
Vide Colletta 8.
% Complere , Legi fatisfacere fumta de crimine
vindida. Murator. tom. 1 .Scriptor. ItaL part. 2.
p. 5 6 . coi. 2 . C. in Legibus Luitprandi : Si mulier
libera [ervum tulerit ( ei nupferit ) & parentes ejus
intra anni [patiunt in eam vindictam dare neglexerint.
Jicutin anteriori Edilto continetur, tunc quandocumque
pofl ipflum anni [patium inventa fuerit , Jit ancilla Pa¬
latii , & ipfe fervus Jhniliter ad Palatium replicetur i
& filii qui ex iis nati fuerint Curti regia omnino fer¬
vi ant. Nam fi parentes ipjtus mulieris vel dominus [er¬
vi Compleverint intra [upradicli anni [patium , quod
anterius Edictum continet ,Jic permaneant.
COMPLET A, Completorium, Complenda: ,
Officium Ecclefiafticum , quod caetera diurna of¬
ficia complet & claudit : unde dicitur fub nodis
initium.
Completorium. Amalariuslib. 4. de Eccl. offic.
cap. 8. Completorium ideo dicitur / quia in eo comple¬
tur quotidianus ufus cibi Jive potus , qui neceffario [u-
mitur ad [uflentationem corporis , [eu locutio commu¬
nis. Unde & apud Monachos tenetur ufns ex Regula
5. Benedicti , ut ab eo officio clauflra oris muniant , &
ea aliena faciant a communi colloquio ufque dtm iterum
ad opera redeant. Adde eumdem lib. de Ordine
Antiphon, c. 7. S. Ifidorus in Regula cap. q.Ante
famnum autem ,Jictit mos eji, peracto Completorio , va-
ledittis invicem fratribus cum omni cautela & Jilentio
qutefcendum efl , ufque quo ad Vigilias confurgatur.
COM 894
Regula S. Benedidi c. 7. Completorium trium Pf al¬
morum dictione terminetur. Hora Completoria, in Con¬
cilio Cabilonenfi II. c. 59.
Completa; Vita S. Agili Abbat. c. 1 y.Coiifuetudo
talis erat , quod [Janitor ut Jignum pulfabatur ad Com¬
pletam , confeflim portas Monaflerii frtnans , Abbati
claves referret. Regula Monall. JJ)uidquid ab hora
nona mens macula adtraxerit , ante Completam confi¬
tendum efl. Necrologium Cenomanenfe : Horaque
Completa complevit dies fuos , &c. ItaS. Ifidor. libi
1 . de Off. Eccl. cap. 2 1 . VitaS. Bercharii lib. %.
pag. 1 o 1 . &c.
Complenda. Pilichdorffius'contra V aldenfes cap.
2 9 . Ultimis collectis , quas Complendas vocamus , agi¬
mus gratias pro perceptis beneficiis. [ Poflcommuniones
feu Complenda*, in Statutis MSS. Augerii II. Epifc.
Conferan. ann. 1280.] Hanc Complendam confum-
mationem Miffa v ocat Miffalc- Gotthicum p. 272.
Alia Sacramentatia orationem fuper, vel ad populum >
vel etiam beneditltcmem populi , ut in voce Oratio
docuimus : de quaedam egimus in Gloffar. med.
Gnecit. in V. V‘de Durandum inRation. 1.
5 .cap. 10. Durantum de Ritib. Eccl. lib. 3 . cap.
1 1 . Menardum in Concord. Regul. & alios paf-
fim , [ necnon fupra Complere. ]
COMPLETOR , Fidejussor, qui pada complen¬
da fidejubet. Tabui. Foffatenfe , an. 1272. Fe¬
cerunt & cenflituerunt plegios & principales debitores
& redditores ac Completores erg.f dictos religiofos , &c.
COMPLETORIUM. Vide Completa.
COMPLEX. Charta Othonis I. Jmper. an. 948.
apudMiroeum to. 1. pag. 1 40. In Comitatu videli¬
cet Mafau , in villa qua dicitur Mafnic quamdam
terra partem Complicem que navium per annos folven-
tem Jingulos quinque [olidos denariorum. Vide Com¬
plices.
5F COMPLEXARE, Compledi. Corippus Carmine
de Laudibus Jultiniani :
Portum , quam gemina Complexant brachia ripa.
Occurrit in Praefatione TulianiPomerii in Librum
Ildefonfi de intemerata Virgine , & alibi.
<5" COMPLEXIO, Corporis conllitutio, Gall.Co?»-
plexion , Ital. Compleffione , apud Murator, tom. 3 .
pag. 607. coi. 2.
COMPLEXIONATUS , [Certa ratione conftitu-
tus, ab IVdloCompleflionare, Gall. Complexione .] Au-
dor de Dilciplina Scholarium cap. 3. An inferioris
natura Complexionat avirtutem Jive eclipjim contrahant
ex planetis, an ex primis generantibus. [ Menor. Serm-.
Quadragefim. fol. 215. redo coi. 1 . fjhtamvis enim
non Jit naturale fanguinem fudare ,Ji tamen confide¬
remus caufam, non efl mirum quod corpus Chrifli erat
excellentifflme Complexionattm , &c. ]
11 COMP LEXlVE , Breviter, compendiofe in
Adis S. Stanillai Epifcop. Cracov. tom. 2. Maii
pag. 272.
f COMPLICAMENTUM, Volumen. Concil. To-
letan. VIII. Jflnicquid produttionibus loquelarum in
concione diffundere potui , totum in tomi hujus Com¬
pite amento refperf vn calamo veflra S anchtudim efferre
decrevi.
«jfCOMPLICENTIA , Licentia, confenfus , apud
* ’ Rymerurm to. n. pag. 4 1 3 . coi. 2 .
COMPLICES /Scelerum ibeii : nos vulgo Complices,
Ifidorus lib. 1 q . Orig. Complex , qui m uno peccato
vel crimine alteri efl applicatus ad malum: ad bonjtm
vero nunquam dicitur. Joan. de Janua1! Complicitas ,
concors inter duos vel piares dohfitas , in malo confen¬
fus. Utuntur Prudentius , Salvianus , Sidonius,
Senator, & alii pallim. Vide Olai Borrichii Co-
295 COM
gitationes pag. 68- & GloIT. mediae Grcecit. in
KG/JL7TKa\lh)V.
^ Compli ce setiam aliquando didifunt qui Prin¬
cipis cum aliis bellantis partes tenent , Gall. Par-
tiflans , Fautettrs. Chronicon Trivetti ann. 1183.
Pofi clattfim Paflcba convenerunt Sjlvanechs in pra-
flentia Henrici Albanenjis Epiflcopi , domini Papa Le¬
gati , Peges Franciet Philippus , & Anglia Hernicus
tam pater quam filius , Philippus Comes Flandrenjis
& alii qui ejus fuerant Complices , &c. Charta pa¬
cis inter Udefonfum Aragon. Regem & Ray-*
mundum Comitem Tolofanum ann. 1 1 76. ex
Schedis Peirefcianis: Praterea jam dicti viri illu-
fires per fe & homines & Complices fiuos faciunt inter
fe bonam pacem & firmam concordiam de guerris &
tnalefaftis & adventis omnibus , qua bucufque qd invi¬
cem Jibi fecerunt.
jjf Complices C ivitates * Confederatse , in
AnnalibusMutinenfium ad annum 1 134.
COMPLIFICARE , Papiae , Multiplicare.
COMPLOSUS, Compolitus. Pafchafius Radbor-
tus in VitaS. Adalhardi num. 87. Sequitur ecloga
duarum S anttimonialium uno favoris planctu Com-
plofa, &c.
COMPLUTUS , Irrigatus , complu vius, Varroni;
Gall. Arrofle , mouillL Amos 4. 7 .Plui fuperunam
civitatem , & fuper unam civitatem non plui ; pars una
Compluta efi , &pars fuper quam non plui, aruit. Pri¬
vilegium U ni verfitati Lovanienfi per Ducem Bra-
bantise concelTum an. 1 426. apudMarten. to. 1.
Anecd. coi. 17 66. Tamquam in tellure Compluta
fruttum germinent preciofum. Legitur etiam apud
Solinum cap. 10. de Thracia : Nauta Compluti
fape ex illo cafu imbre faxatili.
COMPLUVIUM, Pluvia denfior- VitaS. Lupicini
Abbatis Jurenfis n. 1 1. Si Frater forfitan . . . ufpiam
proceffiffet in frigore , vel forfitan hyemali Compluvio
rediijfet infufus. Alias: Compluvium , efi locus ad quem
multa pluvia confluunt. ]oannes de Janua, [Utitur
Suetonius in Augufto cap. 92. Enatam inter j un¬
itur as lapidum ante domum fluam palmam , in Coraplu-
viumDeorum penatium tranftulit. Utuntur & alii ,
ut Columella , Varro , &c. quamobrem hinc
amandari potuiflet.]
^ COMPON AGIUM , pro Companagtum, Cibus cum
pane datus ad vefcendum. Concordia inter Abba¬
tem deBordelleia & Nicolaum de Berlega apud
Madox, Formularis Angi. pag. 222. Et praterea
idem Abbas conceffitpro fle & fuccejforibus fluis , quod
pradittus Nicolaus habeat qualibet die , Ji fuerit in
Abbacia de Bordefleia , duos panes ,fcilicet unum pa¬
nem Monachi & alterum panem Militis , & cervijtam
& Componagium unius Monachi. V ide Companagtum.
1. COMPONERE, Fimo impinguare. Vide Com-
poftare poli Compoftum.
2. COMPONERE, Delidum tranfadione & com-
politione interveniente expiare , ac luere , & cum
Lefo , aut ej us haeredibus , de mulda ac poena pro¬
pter illud irroganda, pacifci. Nam apud Germa¬
nos quaevis delida certa pecuniae fumma aeflima-
bantur, neque homicidia ipfa morte lui lex erat,
praeterquam in Majeftatis crimine , ut docemur
ex leg. Bajwar. cap. 1 . tit. 7. §. 3 . cap. 2 . tit. 1 .
§. 4. quod & pridem obfervarat Tacitus : Luitur
homicidium certo armentorum ac pecorum numero , re-
cipitque fatisfattionem univerfa domus. Gregorius
T uron. lib. 3 . Hift. c. 3 1 . Ad Theodatum legatio¬
nem dirigunt , exprobrantes de morte ejus , atque di¬
centes : Si hac qua egifii nobiflcum non Compo fueris ,
xegnum tum aufer mus , &Jimili poena te djumufi-
COM 896
mus, Tunc ille timens quinquagena eis millia aureorum
tranflmijit. Lib. 7. c. 3 . Compofuit tamen filiis Saxo
ille mortem ejus. Lib. 9. cap. 18. Tamen qua contra
rationem gefjimus , cuncta Componere non moramur.
Et cap. 1 9, Magnas mihi debes referre gr rates . . . eo
quod interfecerim parentes tuos , de quibus accepta
Compojitionc , aurum argentumque fuper abundant in
domo tua. [Juramentum Ordinum regni Daciae de
fidelitate Regi Chriltierno prseftanda apud Lu-
dewig. to. 5 . Reliq.MSS. p. 3 29. GJwdvir bella¬
tor Militem in domo communis flcorti , mconfulta ira K
vulneraverit , cum quo flefe etiam priuf quam arriperet ,
amiciter Compofuit & concordavit. Amicabiliter Com¬
ponere , in Statutis Mallii, lib. 1 . cap. 6. §. 3 . ] De
vita Componere , in Capit. Caroli C. tit. 3 1 . c. 2 5 .
Quod fi in judicium crimen vocaretur , nec
partes de compofitione inter fe convenirent , tunc
judex reum cum accufatore componere cogebat.
Idem Gregor, lib. 7. cap. 2 .Comitibus pax ujqne in
audientiam data efi ; fcilicet ut in die quo judicium
erat futurum , pars qua contra partem injiifte exarferat ,
juftitia mediante , Componeret.
Quandoque & crebro muldam ipfam pecunia¬
riam definiebat judex pro delidi vel criminis
modo & qualitate, nili mulda ipfaa lege definita
eiiet. Tunc enim mulda quse a lege pr fcripta
erat reo irrogabatur. U nde legem & b annum Compo¬
nere , Secundum legem Componere, dicunt Leges anti¬
quae & Capitularia Tpa.lim\.CompoJitic legali* in Cap.
Caroli C. tit. 29. quae Compojitio fecundum legem
fluam, dicitur in Cap. Caroli M. 1. 3 -c. 6 5 .& alibi.
Interdum etiam mulda a lege definita , fecun¬
dum criminis atrocitatem multiplicabatur , id-
que B annum dupliciter aut tripliciter Componere. B an¬
num aut legem in triplum Componere , dicunt Capi¬
tularia. Gregorius T uron. lib. 4. Hiftor. cap. 3 8.
Jjfluid plura ? quatuor millibus floltdorurn Archidiaco-
num condemnavit, flfiuod in prafentia Regis Sigeberti
veniens , quadrupla Jatis factione , inflequente fj ovino ,
Compofuit. Compojitio Jimpla, in Legib- Frilicis , qu»
non duplicatur, aut triplicatur. Compojitio duplex,
quse ad Regem fpe&at ex Lege Aftulphi Regis
Longob. apud Heroidum p. 256. Compojitio hi-
pla , in Capitul. Caroli M. lib. 3 . cap. 6 3 . & ali¬
bi non femel. JjJu/drupla flatisf actio , apud Gregor.
Turon. 1. 4. Hilt. cap. 3 8. Vide B annum 2. Nun-
geldum , Triniumgeldum.
Quod fi crimen vel deli&um , de quo mul&arn
pecuniariam lex ftatuit , publicum efiet , id efi.
Regem vel Principem fpedaret , tunc reus cum
fi fico , vel arario Componere tenebatur , mul£ta a lege
definita, vel a judice ftatuta. Sspe etiam dupli¬
cem mul&am in delidis privatis flatuunt leges
antiquae , alteram adori , alteram serario & fifco ,
quod palfim obfervare eft.
Si denique compofitionem complere non pof-
fet reus , tunc flemetipflum invoadiare tenebatur ,
ttflque dum plenam Compofitionem adimplejfet , ut eft
in Lege Longob. lib. 1 . tit. 1 4. §. 1 o . & in Capi¬
tulis Caroli M. lib. 3. cap. 6 5.
Compofitio non femper laefum , vel occifihte-*
redes , fed & ipfos agnatos & cognatos fpedabat;
inter quos dividebatur, ut ex Tacito docuimus.
Andreas Suenonis 1. 5. Leg. Scanise cap. 5. Secun¬
dum antiqua jura , Jic efi perfoluta pecunia facienda di -
fiributio , ut unaquaque tertia principalis in tres tertiat,
principales divifa , per vices Jingulas una femper par¬
tialium cadat in commodum haredis occifli , & agnatis
fecunda ^cognatifque tertia debeatur. Sic per agnatot
dtfinbutio pecmafacienda , ut femper
prioT
897 COM
prior gradus duplo majorem partem quam pofierior con-
' fequatur , &c. At LegeLongob. lib. i. tit. 9. §. 18.
compofitio ad propinquiores pareptes , feu agna-
• tos vel cognatos pertinebat, fiquidem filia occifi
- tantum fuperelfet.
&T Componere etiam haud raro cogebantur conven¬
tionum &padtorum violatores perturbatorefque
utdifcimus ex variis inftrumentis. Charta Pontii
Comitis to. 1. novae Gall. Chriil. p. 5. Inftrum.
coi. 1 . Sane Ji quis , ego , aut ullus de heredibus no-
ftris , qui contra carta tfia donationis temere aut ufur-
pare , aut inquietare venerit , non hic valeat vindicare
quod requirit , fed Componat tibi hac omnia fuperius
fcripta dupla melior at a ; & in antea donatio ifia firma
& (labilis permaneat omnique tempore. Ejufdem tomi
pag. 83. coi. 1. in Charta Willelmi Provinciae
Comitis : S ane Ji quis ,nos aut haredes nofiri ,vel ulla
oppojtta perfona , qua contra hanc guirpicionem ire vo¬
luerit , non valeat vindicare quod repetii ; & Compo¬
nat illi , cui litem intulerit , auri optimi libras x. In¬
terdum verbo Componere additur in vinculo , quo
major., fi bene conjedo , indicatur obligatio Com¬
ponendi , five Vinculum illud feu obligatio Com¬
ponendi a lege fit, five a voluntate illius , qui fua
conftituta cupit firma cffe& flabilia. ChartaGan-
celmi Epifc. Forojulienfis ann. 1038. in nova
Gall. Chrift. to. 1 . pag. 8 3. coi. 1 . Sane fi ego aut
quifpiam de fupra dittis perfonis velfuccelforibus nofiris,
qui contra hujus donationis cartulam aliqua fraude ten-
t avent , aut eam irrumpere . . . Componat in vinculo
centum libras auri & mille argenti. Charta Pontii
Ruthenenfis Epifc. an. 1 079. fejufd. tomi p. 5 o-.
coi. 1 . Si quis autem Epifcoporum , Clericorum vel
fecularium , hanc auttoritatis noftra cartam annulare
tentaverit... a confortio fidelium Dei alienus exiftat nifi
refipuerit ; infuper Componat in vinculo auri pondus cen¬
tum librarum. Eadem habes in Charta feq. ab cod.
Pontio data an. 108 2. ex quibus conjicit D. Dio-
nyfius Sammarthanus Componere in vinculo idem
elTe,quod Componere ante folutionem vinculi
excommunicationis , quo irretitur quifquis lau¬
datas chartas violare praefumeret. Sed aliae funt
chartae in quibus, nulla fada excommunicatio¬
nis mentione, imponitur illa necelfitas in vinculo
Componendi : quare vinculum illud non videtur
efle vinculum excommunicationis ; verum po¬
tius legis vel voluntati? ejus qui vult inviola¬
tum id quod conllituit , ut didum eft. Charta
Guarachonis pro Imberto regnante Chonrado
Rege Indid. vi. in Chartulario Aptenfi fol. 22.
Sane fi quis.. . contra hanc donationem inrumper e vo¬
luerit . . . Componat in vinculo auri libras decem. Al¬
tera Charta ejufd. Chartular. fol. 4 6. Si quis fane
. . . velit hanc perfringere venditionem , non valeat ,
fed in Vinculo Legis Componat hoc ad duplum ....
Atta efi hac venditio in Abbadia S. Petri tertio Kal.
fianuarii , anno a Domini nofiri totius Regis Incar¬
natione 1041. Roma, imperante Domino noftro fiefu
Chrifio. Ibidem fol. 5 2. legitur: Convicias per le¬
ges res ipfas in duplum Componat : quod idem eft at¬
que in vinculo Legis. Vinculum igitur aliud ab ex¬
communicatione fignificat : quod iterum confir¬
mari poteft Charta Guinamandi Archicp. Ebre-
dun. anno 1066. in nova Gall. Chrift. tom. 3.
coi. 205 . ubi fic legere eft : Si quis datem hanc char¬
tam inrumpere aut contradicere voluerit . . . Componat
ipfis hereditariis invinculo auri optimi libras xv. & in¬
fuper excommumc atus & ab Ecclcfia Dei fep aratus nifi
refipuerit , &c. quibus , nifi fallor , fatis patet , Vin¬
culum efle ab excommunicatione diftinguendum.
Tom. II.
COM 898
% Componere Tantum et aliud T antvm.
Chartularium Aptenfe fol. 47. Si quis volens ir¬
rumpere hanc donationem .... Compotiat tantum &
aliud tantum & incurrat maiedittiones Dei , &c.
f COMPORT ALITIUS , Portatu facilis, Gall. Por¬
tati/. Mirae. S. Maioli n. 2 1. to. 2 . SS. Maii p. 700.
Hac quoddam Comport alitium infimi fibi fecit infiru-
mentum , in quo aliorum manibus ponuur in eleemofyna.
*j[ COMPORTARE , Ita fe habere, Pradicis noftris,
fe Comporter. Tabularium Calenfe pag. 40. in Sen¬
tentia contra Hugoncm dePompona: Item unam
noam fitam prope Kalam . . . prout fe Comportat in lon¬
gitudine & latitudine. Declaratio an. 1 2 5 5 . in Hi-
ftor. Idarcur. to. 4. pag. 1278. Unam peiiam terra
arabilis , ficut fe Comportat in longo & lato.
COMPORTIONALES T ermini, apudLatinum
Agrimenforem , quos Veterani vel Confortes po-
fuerunt in portionibus fuis.
% COMPORTION ARII , Socii , confortes , Gall.
AJfocicz.,Confors. Charta Philippi Epifc. Pidav. an.
1230. apud Stephanot. to. 3 . Antiq. Pidav. MSS.
p. 796. Dittus Miles & Comportionani fui... quit-
taverunt dttto Abbati & Monafierio fito ( Nobiliac.)
firvcntiam,& quidquid juris tunc habebant in tribus ar-
bergamentis. Homagium quoddam an. 1 3 66. No¬
verint miverfi , quod ego Perrotus Vnhart valletus
Domine de Bqgnauec , pro me & meis Comportionariis
confiteor , &c.
COMPOSCIONALIS. In formula Andegav. 3 1. &
3 3 . Seit & firumentafua quampluremas venditionis
dotis Compofcionalis , contulitionis , pattis , commuta¬
tionis ,&c. Videtur haec vox ufurpari pro Compo-
fit ion alis , ita ut dos fit, de qua conventio fada eft
non vero ex lege fit : quam vulgo ddiiaire conven-
tionnel appellamus.
H COMPOSITIO , Mulda fonti impolita ad luen¬
dum crimen damnumve refarciendum. Leges
Luitprandi apud Murator, to. 1 . pag. 7 5 . Col. 1
Siquidem for fit an talis fuerit ipfe liber homo , ut non
habeat unde Compofitionem facere poffit , tunc publicus
debet eum dare in manu mariti , & ipfe in eum faciat
vindiciam in difciplina vel venditione. Litterae Jo-
hannis Franc. Regis an. 1 3 5 6 . Item quod ditti Con-
fules tertiam partem conde mpnacionum & Compofitio-
num , que fient in ditto loco Avinionefi per judicem no-
firum Lauraguefii , pojfint exigere & levare , quoufque
ex ipfis receperint ufyue ad v alor em fexagint a mare ha¬
rum argenti convertendarum in reparatione Cafin nevi
Regii fupraditti, dum tamen cendempnaciones feu Com-
pofitiones fupraditte perveniant ex delittis feu exceffi-
bus delatis per Confules fupradittos , vel per alios ha¬
bitantes ditte ville , remanente nobis toto refiduo vi¬
delicet duabus partibus Condempnacionum feu Compo-
fitionurn carumdem. Vide Componere 2.
f COMPOSITOR , Arbiter, qui a litigantibus eli¬
gitur ad lites & controverfias amice componen¬
das , Gall. Arbitre. Padum inter Jacobum Arago-
niae Regem Montifque Peflulani Dominun? &
Berengarium Magalonae Epifcopum ann. 1 i7g.
Et in continenti dttta pronunciatione letta }fatta& re¬
citata , approbaverunt eandem laudem & diffinitionem
ditti D. Archiepifcopi arbitri arbitratoris feu amica¬
bitis Compofitons. CompromilTum Wencefhi Mv
fovise Ducis de Johanne BohemiaeRege eledo ia
Arbitrum an. 1 3 2 3 .apudLudewig. to. j.Reliq.
.MSS. pag. 606. In Principem magnificum Dominum
fio annem B cemia & Polonu Regem . . . t unquam in ar¬
bitrum, arbitratoremjeu amicabilemCompofitorem con -
fenfimus. V ide Bonus Dominus.
II COMPOS F ARE. V ide poft Compofium.
L 11
8p9 COM
% COMPOSTERI ALIS Maj Or vel Minor. Vide
Scriptura. _ <
COMPQSTILE , Repofitorium , Petronio , a com-
pofitis in eo lancibus obfoniorum. Ita nimirum
fiebat, ut non lingulas menfoe lances apponerent,
fed multas fimul in uno compollile , feu repofito-
rio congeltas. Exltat Epigramma Ennodii JeCom-
pofiile habente feptem gravatas. Vide ibi Sirmon-
dum. Gregorius T uron. 1. 3 . Hili. cap. 1 5 • M erum
enim dico tibi , quia etiam Jl Regi epulum cupias pra-
parare , fercula regia componere pofium.
COMPOSTUM , Fimus , quo impinguatur terra,
Anglis Compofi. Charta Henrici Regis Angi, apud
Matth. Paris ann. 1 z 5 8. Infuper & manenum de
Kingsburg cum omnibus pertinentiis fuis , & cum 5 . ho¬
minibus in villa de Wejlvoike , cumCompoflo Curia S.
Albani, ad pradifium manerium meliorandum. [Alium
locum vide in Beniurn.] *
Compostare, Fimo terram impinguare. Charta
Thomte D. de Moubray to. z . Monadici Anglic.
p. Z43 . Item conceffi eis .. . difias terras excolendas
& Compofiandas ,five pef c arefiam ,five per ovile , &
ad difias terras feminandas , & blada fua metenda,
colligenda & carianda. [ Kennettus in Gloflario ad
calcem Antiquit. Ambrofden. Inter 'Hokeday &
diem S. Alartini bene poffunt ibidem ducenta quadra¬
ginta muttones fufientari ad opus Domini ad terram
fuam Compo flandam.'] Vide Fletam 1. z. c. 73 . C 5.
Idem forte fonat Componere , in Capitul. de V illis
cap. 37. Ut campVs & culturas noftras bene Compo¬
nant, & prata nofira ad tempus cufiodiant. Nam a Com¬
ponere fadta vox Compoftum.
% Compostura. Chartularium S. Vandregefili
to. 1 • p. 395. T erra antedifia non debet jacere ni/i
per Compofturam.
^COMPOSTUS, pro Compotus. Vide in Computus.
COMPOTIRE , Invefitre , ut , Mando vobis ut Com¬
ponatis eum prabenda fua: & derivatur d Compos. Ita
Joan. de Janua. [Plautus dixit: Pifcatu novo me
uberi Compotivit ; & Apufeius Metamorph. lib. 11.
Jfiuo me maximi voti Compotiret ; hoc elt , me com¬
potem faceret.]
COMPOTISTA. Vide poli Computus.
COMPOTUM , Tradtus , regio. T abulariumRo-
thon. Cttnmael & frater ejus fiudbael vendiderunt
Budvooreto Presbytero rem proprietatis fua in Compoto
Backin , invillaTrebarail. Ibidem : jf/etenglovi ven¬
didit terram Jitam in pago Brouveroc in condita plebe
Sit-o, in loco qui dicitur Compot-loionn. Ibidem : fjarn-
Vcobrivendidit terram Jitam in condita plebe Sit,o in loco
qui dicitur Compot-noial. Pluries occurrit in eodem
T abulario.
COMPOTUS. Vide Computus.
COMPRA , Hifpanis , Comparatio , acquifitio ,
emtio. Adta dedicationis duarum Ecclefiarum in
Monalt. Lavacenfi , Mareae Hifp. coi. 1 o 1 z . Ego
Dacco mitto mea Compr a in villa Ventol ano, terras vel
vincas. Sacramentum fidelitatis Raymundi de S.
JEgidio exhibitum Guiffredo Archiep. Narbon.
an. 107 z. Et ego Raymundus fubterferiptus juro quod
jurare faciam ifios pradifios ad pradifium Guiffredum,
totam medietatem civitatis Narbona... de ipfos Compr as
& de lit,das & de omnes cenfus , qui per terram & per
aquas exeunt. Charta ann. 1 067. ex Archivo S.
V idloris Mallii. Armar. Narbon. n. 8 . Omnes Com¬
pr as quas fecit Bernardus Delfinus & ipfam Compr atn
de Petro Remigio in territorio , &c.
Comprare, pro Comparare , Emere, in Foris Ara-
gon. pag. 146. Hifpanis Comprar.
Comprehendere, comparare: Compre-
COM 900
H e’n sio, Comparatum , acquifitum. ChartaGer-
manicaan. 796. apud dodiffimum Henfchenium
ad Vitam S. Ludgeri Epifcopi Mimigard. n. zz*
& feqq. Tradidi particulam h&reditatis & proprii la¬
boris , id efi , totam Comprehenjionem in Jilva , qua di¬
citur Heijfi , in A quilonari ripa fluvii Rura, quam ibi
dudum Comprehendi , inter montem & ipfum fluvium t
communionemque in eahdem filvam. Alia an. 79 7 .Cum
illis Compr ehenjionibus in Jilva , qua nota, funt juxta.
Hifam. Alia an. 7 yy.Sedipfe venerab. Abbas Lud-
gerus hanc traditionem qiu dudum Comprehenjio mea
ejfe dinofeitur , fimul cum illa terra , qu& ibidem jam
culta ejfe videtur , &c. Alia an. 801. Tradidit . . ,
in eleemofynam fuam Comprehenjionem illam , quam
ipfe Helenibaldus in propria bareditate & in commu¬
nione proximorum fuorum proprio labore & adjutoria
amicorum fuorum legibus Comprehendit , &ftirpavit
id efi, in loco , &c. . . . & poftea pofiulavit ut dimidiam
ipfam Comprebenfionem in beneficium accipere deberet
diebus vita fua, &c. [Donatio Folckeri ad con-
flruendum Verdinenfe Monalterium ann. 855.
apud Marten. tom. 1 . Colledt. AmpliTT. coi. 142.
In Archi , quicquid illic habeo tam in pratis quam in
Compr ehenjionibus. In pago qui dicitur Fletbctti , in
villa Braramanfos dominicales duos , Fritburic unum ,
Athalgot dimidium, Alfgotunum & illam Comprehen-
fionem quam poffidet Frithubodo .]
% COM PRESBYTER, Una vel ejufdemEcclelke
Prefbyter , apud S. AUgultinum Epilt. 2z8.in
T ellamento S. Remigii Archiep. Remenfis & ali¬
bi paffim.
Compresbvteriu m, jam olim vocabatur, in¬
quit Flolltenius ad Synodum Roman-. fub Boni-
facio II. PP. Concelfus Prelbyterorum , qui ab
Epifcopo, vel Summo Pontifice, pro emergente
quapiam difficultate congregabantur. Vide Pre-
fbyerium.
COMPRESSARE , Comprimere. Aimoinus I. 2.
de Miracul. S. Georgii & Aurelii num. 1. Com¬
pr efi antibus fe hinc & inde turbis. [Tertull. adverf.
Gnolticos c. 3. Manus erat fuper illos in mala , &A
Compreffati funt valde. ]
^[COMPRETIATUS, ut Appretiatus, GJl\. Appre-
cie , evalue. Cujus pretium confiitutum elt. Res
Compretiata valentes folidos centum , in Charta anni
1 o 6 o . ex Archivo S. Vidtoris Maffil. Armar. Ru-
then. num. z 6.
^ COMPREXIA, Spatium comprehenfum feu conclu-
fum.Adus notorietatis ufuum llagnorum Breffite
apud Guichenon. in Probat, p. 170. &inUfibus
Breffiaj Revelli p. z 66. Sc 2 6 7. An licitum fit elon¬
gare & altiare calciatam fui fiagni inferioris , & an
po/fit propter alti ationem & elongationem calce at aipfius
fiagni inferioris comprehendere majorem Comprexiam
pradiorum ficati pratorum, terrarum, nemorum & alio¬
rum confimihum abfque alia recompenfa Dominis uti¬
libus facienda , & proprietariis rerum <£r pradiorum ,
qua ultra & prater folitam Comprexiam aqua difii
fiagni comprehendi confueverat .
COMPRIMITIALIS. Orig. Murenfis Monallerii
p. 17. Cum ad villamOthuigen convenifient pene cunfii
Compmnitiales Principes, &c. Forte comprovinciales.
COMPRIMOT^E, Primores. Ingxx\frhus:TamAb-
bas , quam Monachi fui univerfi cum omnibus Compn-
motis occiduntur.
f COMPRINCEPS, Simul Princeps, in Charta an.
1 3 56. apudLudewig. tom. 5. Reliq. MSS.pa^.
578- & T olnerum in Probat. Hilt. Palat, p. 108
f COMPROFESSUS , Quj monafticam vitam cum
aliis profitetur in uno Monalterio. Chron. Melli-
cenle pag. z 4 z , coi. 2 . Jfiuulam Udalricus Egen-
9oi COM
dorffer Cuftos hujus Ecclejta & Compnfeffus nojicr.
Vide Annal. Benedid. tom. 5. pag. 10 <5.
COM PROMISSAR1U S, Arbiterad Jitesaliafve
res definiendas ex Compromi/fo eledus. Charta Co¬
mitis Atrebat. an. 1 247. e Tabulario Audorna-
renfi : Poterunt autem didi Compromijj 'at ii ordinare de
portis habendis in claufiro Ecclejia praditta .... Ordi¬
nabunt difti Compromiffarii prout eis melius videbitur
expedire. Charta Edwardi Regis Angi. an. 13 66.
apud Rymer. to. 6. pag. 5 1 1 . coi. 1 . Didii Com¬
promiffarii pronuntiarunt & ordinarunt contra dictum
Bernardum .... Dittufque Bernardus a. didis pronun¬
tiatione & ordinatione , ac fafina dictorum Compromif-
fariorum & Locum-tenentis, tari quam ab iniquis & in-
juftis, reclamajfct& appellajfet ad ditium Primogeni¬
tum nojlrum , feti ejus Curiam , prout in inftr umentis
Compromijfi , &c. Vide L. 41. D. de recept. qui
arbitr. L. 4. de tutor, de curat. & Chronicon
Parmenfe ad an. 1298.
f Compromissarii etiam dicuntur, quibus
eledio per Compromtffum facienda creditur: qua
notione legitur in Chronico Mellicenli p. 45 9.
coi. 2. & alibi non femel.
% COMPROMISSIO , Padum , conventio , foedus
initum & promijfum. Promiffio fidelitatis Petri de
Bofembergk Camerarii Joanni BohemiaeRegi an.
!3i5.apudLudewig. to. 6. Reliq. MSS. pag. 37.
Tunc gratia Domini mei Regis memor , non ob flante
Compromijfione illiufmodi inita , (cum quibufdam
aliis de ferendo mutuo fubfidio) ut pr amittitur y cum
iifdem ipfum Dominum fheum Regem juvabo.
COMPROM1SSOR , Fidejuftbr, qui fimul cum
aliis aliquid promijit. Foedus Kafimiri Regis Polo-
niae cum Imperatore an. 1356. apud Lude'jvig.
to. 5. Reliq. MSS. p. 499. JjLiod de pecuniis omni¬
bus, de quibus eadem liter a mentionem conftituunt, ditius
Dominus Imper ator ,Boemi&Rexac Fidejuffores & Com-
promiffores fui , liberi fint totaliter & penitus abfoluti.
COMPROMISSUM. Inter eledionum in Epifcopos
aut Abbates formas, quarum mentio elt in De-
cretal. Gregor. IX. tit- de Elcdione 1. 1 . una elt
quae per Compromijfum appellatur. Cum videlicet
diffidentes invicem Elcdores , transferunt pote-
Itatem eligendi tribus vel pluribus , juramento
plerumque allridis, qui omnium vice eligant per-
fonam idoneam , & fecundum formam Concilii
Generalis. Flujufmodi eledionis per Compromif-
fum exemplum exllat apud Sidonium 1. 7. Epilt.
9. in Gcltis Innocentii III. PP. pag. 8 3. in Adis
Joan. Majoris Epifc. Andegav. to. 10. Spicilegii
Acheriani,&c.V ide Leges Alfonjinas, feu Partidas ,
part. 1 . tit. 5 . lege 2 0. & infra in voce Medianus .
f Compromissum de alto in baffitm & de bajfo in
altum facere, in Sententia arbitrali an. 1 497. de
iis dicitur litigantibus , qui arbitris eledisfupre-
mam omnimodamque tribuunt litis dirimendae
facultatem. Vide Alte & ba[fe.
f COMPROVINCIALIS , Ejufdem provinciae.
Comprovinciales Epifcopi3to. i.Concil. Hifp. pag.
196. Circulus Raceburg cum aliis Comprovincialibus
pertinentiis , in ChartaHenrici Ducis Saxonije an.
1158. apud Ludewig. to. 6. Reliq. MSS. p. 2. 5 7-
COMPTAB1LIS, f. Numeratus, aGall. Compte ,
Numerus. ■Polyptych. Fifcamn. an. 123 5. Duran¬
dus de Lame tria . . . reddit duo centum pipeilarum &
tres anguillas Comptabilet.
^fCOMPTALIA, f. Praedatio vel fervitus Comiti
debita. Tranfadio anni circiter 1 1 9 3-exArchi-
vo S. Vidoris Mallii. Donat . .. excepta Comptuli a
& villa de Cloquerio , &c. Vide Comtaita.
Tom. II.
COM 902
^ICOMPTARE, Ornare, apud Murator. tom. 2.
pag. 103. coi. 2. in Agnelli libro Pontif. Hac , ut
dixi, valde Comptavit , fed nunc a malignis hominibus
defruitur. Vide Computare.
^fCOMPTATUS, Comitatus, Gall. Comte. Ta¬
bularium Rothon. Anno xxt. imperii Ludorvici te¬
nente Richowino Comptatum Nanneticum.
COMPT1TARE, Comere, ornare. Agnellus in
lib. Pontificali apud Murator, to. 2.p. 5 8. coi. 2.
Ex una autem pane frontis interius trichnei mundi fa¬
bricam Comptitavit. Vide Comptare.
COMPTORES, Comt o r 1 a. V ide Comito) es.
COMPUGNATIO , Pugna, Gall. Combat. Ifido-
rusin Additione ad librum S. Hieronymi de Vi¬
ris illullr. De Compugnatione virtutum ac vitiorum.
1 . COMPULSARE , [Omnes fimul campanas pul-
fare.] Vide Pulfare Jigna.
H 2. COMPULSARE , Compellere, exhibenda in
judicio inltrumenta exigere, Gall. Compulfer. Ada
SS. Maii to. 3 . pag. 5 4 3 . de S. Ifidoro Agricola :
Cum facultate Compulfandi alios proceffus fcupturaf-
que authenticas eodem fpeclantes. Compuljit ,
o-tv , Compulit , in Supplemento Antiquarii.
f Compulsatorias Littera, Gall. Compul -
fcires , Quibus Tabellio adigitur ad documenta
litiganti neceffaria exhibenda. Legitur in mox
laudatis AdisS. Ifidori. Jurifconfulti frequentius
dicunt, Compul fori ales , quam Compul fatoru.
f Compulsamentum , Compulfio. Fulgentius
Mythol. 3 . Sororum Compulfamento percita.
COMPULSORES , Fifcalium onerum exadores,
qui publicis fundionibus obnoxios ad folutio-
nem compellunt. Erc-eiWa/, & , in Bafili-
eis , E77 tiKTiic tS jZcunXeus , apud Cedrenum in Leo¬
ne Philol' KoenTrilyovJiq, Libanio Orat, contra Flo¬
rent. Glolf. Lat. Gr. Compulfio , eiW^/s , i.wAnu-
tnc. Glolfae Gr. Lat. inflantia, compulfio. Oc¬
currunt ejufmodi Compulfores palfim apud Am¬
mianum 1. 22. Senatorem 1. 5. Epift. 39. 1. 7.
Epift. 4 5. lib. 9 . Epiff. 4, 1. 10. Epift. 30. 1. 12.
Epift. 8. Ennodium 1. 7. Epift. 10. ini. 7. de
Executoribus h3.de Luc. advoc. 1. 1 2 . Cod, 1. 5 .
Cod. Theod.de Offic. Redor. provinc. 1. 16. de
Jure fifei 1. 3 4. de Annona , & 1. 1 5 . de Exadion.
Compulsores Exercitus, apud Gothos ,
Qui milites in hoftem exire compellebant. Lex
Wifig. 1. 9. tit.. 2. §. 2. Servi Dominici , ui efl f
Compulfores exercitus , quando Gothos in hoftem com¬
pellunt exire. §. 9. Inferiores fane viliorefque per fa¬
na } Thyapbad f ilice t, mnifque exercitus Compulfo¬
res , &c.
Compulsores, in Monafteriis , Qui officii Ca¬
nonici Floras indicant , Monachos ad Ecclefiam
cogunt : apud Caffianum lib. 3 . de Coenob.inftit.
cap. 2.
COMPURE, Papiae, Bene , diligenter.
COMPURGATOR, Teftis qui una cum reo ju.
rabat, ut abfolveretur. lnquifitores Albigenfium
hujufmodi Compurgatores admittebant, qui fi¬
dem facerent pro fuhpedis de haere fi Modus pro¬
cedendi contra Haereticos apud Marten. Anecd.
to. 5 . coi. 1801. Jjdualiter Compurgatores jurare
debeant. Compurgatores jurabunt in hunc modum : Ego
talis juro per Deum & hac fancla qitatuor Evangelia ,
qua in manibus meis teneo , me firmiter credere, quod
talis non fuit Infabbatus , Valdenjis , vel Pauperum
de Lugduno , neque Hareticus credens eorum erroribus ,
& credo firmiter eum in hoc jurajfe verum. Poft hoc
juramentum additur : Videat tamen fjudex quia ex
quo certum numerum Compurgatorum duxerit alicui
90 3 COM
injungendum , non eft borreflnm , quod poflea mutet , ut
Jic Later itnenfe Concilium illudatur. Vide Juramen¬
tum ad lineam, Sacramentum.
COMPUTARE, Narrare, Gall. Compter. Regino
1. 2 . de Ecclefiaft. Difciplin. c. z 3 1 . & Burchar-
dus 1. 7. c. 2 5. De illa parentela, quam dicunt effie
inter illum & i jiam ejus conjugem , quidquid inde fcis
vel audifti Computare a tuis vicinis , aut tuis antece (fo¬
ribus , quod tu per nullum ingenium .... celabis Epi-
fcopo tuo , &c.
f COMPUTAR1US, Computatio, Compu¬
tator. V ide in Computus 1 .
COMPUTATRICES. Vide in Cantatrices.
1 . COMPUTUS, Compotu s, vel Compotum,
& CoMFUiUM.Joan.de Janua: Computus, d Com¬
puto , as, numeratio , vel numeri ajflgnatio , vel dottn-
na , vel ars. Antiqui tamen dicebant Computus , quod
nos abhorremus , propter votis abfonantiam. Eft igitur
Computus numeratio, \nel numeri ajflgnatio : qua no¬
tione Julius Firmicus, fi Scaligerum audimus,
primus ufus videtur. Idem Firmicus 1. 1. cap. 2.
Cur fas hos fyderum ajfidua obfervatione Computationis
invenimus. Infra: Vides ut primos difeentes Computas
digitos tarda agitatione deflettant ? Lib. 3 . cap. 1 1 .
Caleflium rerum fer ut atores , alii enim Computos exer¬
cent , alii difficilium litterarum aut inventores autma-
gtftn oriuntur. Lib. 4. cap. 1 . S cient Computos , [cient
Alujicam , &c. Cap. 2. Calefiibus religionibus occu¬
patos, fcu peritis Computationibus fyderum curfus inter¬
pretantes. Lib. 6. cap. 3 o. Et quant acumque Compu¬
tus fecerit fummam. S. Hieron. Epift. 5 8. cap. 2.
Omnes propojitionum vejlrarum calles ad unum Compu-
tum confluunt. Utitur etiam Innocentius de Calis
litterarum. Verfus antiqui apud Hariulfum 1. 4.
Chron. Centul. c. 3 6.
Ex his thefaurus fit mercibus amplior unus ,
Jfljtcm numerare nequit, vel Ji quis Compota novit.
Leges Edwardi Confcff. ubi de urbe Londinen-
fi : In ea itaque fuperfunt ardua Compota , & am¬
bigua Placita corona , & curia Domini Regis.
Computator. Gloffi Gr.Lat. , Compu¬
tator. a-u/a-^tufe? , Computator. S. Hieronymus in
Quaeft. Hebraicis : Ipftenim erant defieres Compu¬
tatores & magiflujive ad fefiivitates celebrandas, Jive
ad c ater a.
<[1 Computatorium, f. Menfa, qua utuntur in.
Computis faciendis, Gall. Comptoir. Memoriale
anni 1364. apud D. Brujfel to. 2. deUfu feudo-
rum ad calcem p. cxxi. Dominus Rex furrexit de
camera requeflxrum , qua tunc ffibi fiebant , & ivit ad
aliam minorem cameram bene prope , iu qua erat para¬
tum unum Computatorium.
<Jf Com puto ru m Camera, Gall .Chambre des
Comptes , Suprema regalium rationum Curia , cu¬
jus eft accipere rationes dominii Regii, ejufdem
inftrumenta omnia fervare, fites de eo obortas
dirimere , homagia vaflallorum excipere , &c.
Haec Camera antiqua eft apud nos , <Sc ipfi Regno,
ut creditur, coaeva ; probabililfimum enim eft
femper extiftifte viros Palatinos , quibus Computa
feu rationes ederentur denariorum fifcalium. His
rationum Praefedis nullum erat olim ftabile do¬
micilium : quocumque Rex pergebat , pergebant
& ipfi. Sunt qui putant Cameram Computor umVa-
r ilris a S. Ludovico ftabilitam fuilfe ; quod in il¬
lius Regis Praecepto anni 1 262. legatur : £)ue
cetix qui aurontreceu & def pendit les biens des ville s ,
viennent d Paris poitr rendre Compte d nos Gens , de
leur recette & de leur depenfe. Sed verifimilius eft
id non contigiffe nili regnante Philippo Pulcro,
COM 904
qui ut Parlamentum ita & Cameram Computor um Pe-
rifiis conftituit. Huic 'Camera , quae unica tum erat
in toto regno Gallicano, rationes referebantur
omnium Provinciarum : fed aliae poftmodumin
variis urbibusinftitutae funt , quarum jurifdidio
certis limitibus coercetur, lvotomagenlis abHen-
rico III. inftituta Curiae vedigalium ejus urbisab
eodem Rege conjunda eft an. 1580. Aliae funt
Divionenfis , Nannetenfis , Montilpeftulana , A-
quenfis , Gratianopolitana , Mettenfts & Palenfis,
ambae fupremo harumce urbium Senatui copula¬
tae ; ac tandem Infulenfis pro regionibus in ditio¬
nem Ludovici Magni redadis. In iis omnibus Cu¬
riis Praefides funt, Regiarum rationum Magiftri ,
Auditores , Corredores , Advocatus & Procura¬
tor generales, ac demum Scriba , aliique , fed in^
ferioris ordinis Officiales feu Miniltri.
Suas etiam habuere Cameras Computorum Dalplii-
ni Viennenfes , quas Computatorum E anebas appel¬
labant. De his audiendus eftHumbertus II. in fua
Ordinatione de variis Officiorum generibus an.
1340. in Hift. Dalphin. to. 2. pag. 40 2. Unde
cupientes , inquit , imitari Pradecefformi nefirorum ,
altcrumque Regum & Principum bonos mores & anti¬
cas confuetudinespro reformatione agendorum fuorum &
confluito regimine, ut Computorum examinatio , dubio¬
rum declaratio , & negotiorum concurrentium frequens
collatio, medo & forma debilis fieri poflint , A4agifl.ro-
rum Rationalium & Computatorum E anebam indicia
civitate Gratianopolitana teneri perpetuo (latuimus &
immutabiliter ordinamus , volentes quod quatuor inter
A4agifiras Rationales & Computatores , & non plures
ad ipfum exercendum Officium Jint certitudinaliter de¬
putati, ibidem perfonaliter refidendo, qui Computa nova
& vetera, ac prafentia & futura diligenter examinent ,
neminem gravando prece , pretio , timore , gratia &
amore , nec jura noflra aliquatenus obmittendo , nec
minus pro dubiis concurrentibus declarandis ad nos, vel
ad difium noflrum Confiliurn debeant habere recurfum ,
& alia confervare procurent qua nos fub Jigillo noftro
trademus iifdem.
©cr Superioribus quatuor Magiftris Rationalibus &
Computatoribus unus additur ad fcribendaCom-
puta& feripturas alias opportunas Notarius fide¬
lis & idoneus, qui nihil aliud praeter fexaginta
florenos auri per annum , pro arreftis & feriptu-
ris feu aliter ratione didi Officii recipere tenea¬
tur; fed de Cancellario, de jure figilli&dearreftis
fatisfadionem recipiat competentem.
Compotus, leu Computus, apud Scriptores,
Ecclefiafiicns potillimum intelligitur , uti defini¬
tur a Durando 1. 8. Rational. c. 1 . Notitia curfus
luna ac Ka! e udarum , feu [cientia certificandi tempus
fecundum folis & luna progreffmn. Quae quidem me¬
thodus a Graecis rSv tQ linia k, ceXwif
tVw dicitur, Hebraeis Embolifmus, feu myfterium
embolifmi, a parte totum. In Computo autem prae-
fertim docentur , tempus Pafchatis, Cyclus de-
cemnovennalis, Epadae, Biffiextur , laltus Lunae,
4; Tempora, Kalendae, Idus, <Scc. Concurrentes,
& alia hujufmodi. Eadmerus in VitaS. Wilfridi
cap. 1 o. Jfluatuor ab eo libros Evangeliorum , ratio¬
nabilem Pajcba terminum, aliaque nonnulla qua in pa¬
tria fua nequiverat , didicit.
Compoti notitiam Prefbyteris & Clericis adeo
neceffariam cenfuerunt veteres, ut Statuta Ec-
cleliaftica feu Epifcoporum pro fuisdicecefibus ,
pene omnia, illud iis magna cum follicitudine
edifeendum praeferibant. Cap. Aquifgran. ann.
789. c. 70. & Capitula Caroli M.lib. 1. c. 68*
1
905 COM
Ut ScboU legentium puerorum fiunt, P [almos , Notas,
Cantus , Compotum , Grammaticam , ... difeant. Lib.
4. addit. 1 . §. 5 . De Computo , ut partes difeant om¬
nes. Eadem habenturlib. 6. cap. 2 2 6. dc in Capi¬
tulari ejufdem ad Salz cap. 5 . Herardus Turon.
Archiepifc. in Capitulis : Ut Prefbjteri Compotum
difeant. Ratherius V eronenfis in Synodica ad Pre -
fbyteros, dc Inquifitio dePrelbyt. apud Regino-
nem cap. 25). Compofium minorem , id ejl, Epactas,
Concurrentes , Regulares , Terminum Pafcbalem , &
reliquos ,Ji ejl pojjibile , fapiat. Ita apud Hincma-
rum in Capit, an. 8 5 2. c. 8- Haitonem Bufileen-
fem Epifc. in Capit, c. 6. Waiterium Aurelian.
Epifc. in Capitul.cap. 22. Joan. Abbatem S. Ar-
jnulli inVita B. Joan. Abb. Gorzienlis c. 3 . num.
18. dcc. Adde Lambecium 1. 2. Comment. de
Bibi. Caefar. p. 2 1 2. Ea etiam notione Compotum
ufurpat Aimoinus in Vita S. Abbonis Floriae,
c. 7. Pvfi exaratas Compoti calculationes , pofi fotis ac
luna viarum declaratas dimenjiones , in divinas quoque
animum intendit. Rudolphus Prelbyter auftor eft
Rabanumrft' Computu confecijfe dialogum unum. Hunc
nuper edidit Steph. Baluzius lib. 1 . Mifcellan.
Scripferunt praeterea Compotos Venerabilis Beda
in Carminib. quae inferibuntur de Varus Compu¬
tas regulis , dc lib. de Ratione Compuli : Manfredus
cujus Compotus habetur toni. 1. operum ejuf¬
dem Bedae : Gilda, cujus Compotum haberi MS.
in Bibliotheca Cottoniana monet Ufterius Arma-
chanusin Epiftol. Hibernic. Pandulphus Capua-
nus, utaudtorellPetrusDiacon.de Viris illultr.
Calin. cap. 26. Fulbertus in Poemat. pag. 180.
Chilpericus, vel Helpericus Abbas, apud Vin¬
centium Belvac. 1. 25. c. ^.Trithemium & Ma-
billonium ; Caftiodorus , Richardus Prsemonftr.
Abbas apud Pithoeum pag. 256. MagifterAnia-
nus, Durandus L 8. Rational. Joannes de Janua,
ut iple tellatur in V. Concurrens , & alii, prteter
veteres, qui de Cyclo Palchali fcripfere. Cujuf-
modi e Graecis , S. Maximus , Andreas Cretenfis ,
Nicephorus Gregoras, Ifaacus Argyrus, dc alii,
quorum computos collegit Petavinus, in Ura-
nologio.
Compotista, Jjhn docet Compotum , vel qui vacat
Computo , Joanni de Janua. Artis Comput atoria ma-
gifter, apud Monachum Egolifmenfem in Vita Ca-
roli Magni ann. 787 • Calculator , apud eumdem
eod. anno : t/xCoXi^c Judaeis , ut audior eft Scali-
ger.EIonorius c. 8 8 - Victorius natione Aquitanicus ,
Calculator jiudiojtjfunus cotnpofuit Pafcbalem Curfum
pofi quatuor priores Compotiftas , id ejl , Hippolytum ,
Eufebium , Theopbilum , & Profperum. ChartaSan-
cii Regis Navarrae 1061. apud Yepex. in Chronico
Ordinis S. Benedidli to. 4. Sunt praterea bene in-
jlrucli ad Ecclejiajlica officia Pfalmijla , Computijla ,
Cantores , Lettores, & fi de finita pleni. Thocroczius
in Carolo Rege Hungariae cap. 97. Jfjuorum IV a-
lachorum numerum ibi per Ungaros occijorum ftbtilis
folummodo infernalis Compotifla collegit. Epitaph.
Joannis a Sacrobofco :
De Sacrobofco qui Compotifla < 'Joannes , &c.
Computarius, Eadem notione, apudS. Colum-
banumEpift. 5.
fC om putor ium, Sacrorum faftorum liber. Vi¬
ta S. Mathildis Reginae , inter Adla SS. Benedidl.
faec. 5 . p. 3 5 1 . Dedit etiam ei in manu Compittorttim ,
id eft , Kalendarium cum Necrologio communi
folitum , inquit Mabillonius, in quo nomina defun¬
ctorum procerum feripta erant , &c.
Computu s, Sertum globulorum, vulgo Rofa-
CON 906
rium.Hifpani Cucntas , numerorum calculos, feti
rationes vocant.Guill.de Thoco in VitaS. Tho-
mre Aquin. num. 106. Computum juunt , cum quo
quotiens diceret orationem Dominicam , numeraret.
Vide C ape l Una.
Compotus. Charta Jacobi II. Regis Aragon. an.
1 307. in Foris Aragon. 1. 9. Nubis humiliter fup-
plicarunt quod faceremus augeri & c udi didam mone¬
tam ffaccenfem , fub eadem lege , pondere , (V figura ,
ufque ad quatuor Compotos & dimidium, Jic quod ejfet
dimidius Compotus obolorum , & nos quatuor Compotos
& dimidium faceremus cudi dfcjlo S. Miibaelis pro¬
ximi ad tres annos continue numerandos. Eadem ha¬
bentur in ChartaPetri II. Reg. A.rag. ann. 1350.
ibidem.
% 2. COMPUTUS , vel Comfu i um , Fabula , com¬
mentum , Gall. Conte , Fable. Articuli contra Ber-
nardum Saget Epilc. Apamiarum circiter annum
1300. apud Martem Anecd. tom. 1 . coi. 1333.
C. Item mandavit Jibi dictus Epifcopus , quod haberet
bonum cor & nobile , & quod omnia venirent Jibi ad
votum, afferens praditta poffe fieri de facili , quia Rex
omnino nihil valebat , & mandavi; Jibi unum Compu¬
tum de ave. ylves elegerunt in Regem quamdam avem
vocatam Duc , &eft avis pulchrior & major inter om¬
nes aves , & accedit femel quod Pica conqucAq fuerat
de Accipitre dicto Domino Regi , & congregatis avibus ,
dittus Rex nihil dixit niji quod flavit Vel. Idem de Re¬
ge noflro dicebat ipfe Epifcopus , qui ipfe ejl pulchrior
homo de mundo , & tamen nihil fcit facere , mfi re-
fpicere homines.
<j[ COMTALIA, f. Praeftario vel fervitus Comiti de¬
bita. Sententia arbitralis ann. 1316. inter Prio¬
rem B. Mariae de Manuafca dc Priorem Hofpitalis
S. Nigidii ex parvo Chartulario S. VidtorisMalbL
fol. 157- Faciebant exactiones , Comt alias , cavale a -
tas , corroatas , lefdas , tafcas , linguas bovtm & lum¬
bos porcorum , juflitias tam civiles quam criminales ,
firmanti as , fidelitates , juramenta , b annum vini , &c.
Vide Comptalia & Contalia.
•i COMTOR , Comt ori a. Vide Comitores.
^ COMUE , pro Commune variis notionibus , de qui¬
bus fupra. Paftim occurrit.
COMULA, Parva Coma. Legitur apud Commo¬
diam Inllr. 60.11.& Petron.ut jam habetur in
voce Petalis
[.CON A. Joan. de Janua : Alcrga , furca cum qua
Cor.a [egetis portatur. Merges , gari a [egetis , fcihcet ,
< renonus , Jtve Cuna , vel manipAus. [ Lpift. Ham-
burgenlium adHenricumIV. Regem Angliae an.
1403. apud Rymer. to. 8. p. 297. coi. 1. Ha¬
buit in ea ( navi ) decem & ocio Conas allecum ad tpfos
veraciter , ut idem [Johannes ajfent , pertinentes. Hic
Cona cadus eft , Gall. Caque , certam compledtens
alecum quantitatem. Papi?e MS. Cona, Alta rotun¬
ditas. Elt Conus Latinorum, Gal. Cone. Vetus Gl.
San-German.MS. n. 5 o 1 . Cona , Poma Jtivejkta. ]
2 . CONA , Clima , vel angulus , ex Gall. Coin. Poe¬
ta anonymus dc Pontificib. Eboracenfib.
Harmoniam c< , folis lunaque labores ,
JJninque poli Conas, errantia Jidera feptem ,
Aflrorum leges, &c.
(yrRcdle pro Cona corrigit Valefius in Valefianis
Zona: quod Anonymus nofler haufita Virgilio ,
apud quem : JJuinque tenent coelum Zona , ftcut^o-
iti Lunaque Labores dc Errantia Jidera.
•f 3. CONA, pro Icona , Figura, Sacrum numifma
rofirio appenfum. Hift. Dalphin. tom. 2. p. 275»
in Computo anni 1 3 3 3 . dc feqq. Pro . . . duobus fi¬
lis de paternofhis de curalio & duobus filis de pater-
\
907 CON
noftris de vitro , & una Cona de plumbo , &c. une. i .
taren. vm .gran. xvm. Ibid. pag. 175). Item, pro
fattura cujufdam Coria de mandato Domini taren. v.
Vide Icona.
CONABBAS, Abbatis Vicarius. Vita B. Notkeri
Balbuli tom. i.April. pag. 585 .Temporibus pra-
diftiGrimaldi Canonici Abbatis & Harmoti ejus Con-
abbatis. Vide Co abbates.
CONABISTO, Concludito. Papias MS. GlofT. San-
germ. MS. n. 501. habet , Concabifto , Concludito.
fCONABUS, Phiala anea aut pelvis , apud Suffan-
oaeum in Vocabulario. Gr. jtev«G? , Sonitus , ftre-
pitus ; fed nihil ad phialam aut pelvim,
f CONARDI.V i dc Abbas Conariorum.
l|CONARE, pro Conari , in Adis SS.Maii to. 6. p.
97. Quantum auferre Cenaverat. Pluries occurrit
alibi.
f CONATUS, Anxius , in Onomaftico Jjd calcem
Adorum SS. Benedid. faeo. 4. part. 2.
CON AUDITOR Dalphinalium Computorcm ,
in Litteris anni 1545. Hi It. Dalphin. to. 2. pag.
5 29. col. 1. unus eit ex Auditoribus feu Magifttis
Rationalibus , de quibus fupra in Ccmptitorum Ca¬
mera.
f CONBATUS, pro Concubinatus. V ide Concuba.
^CONCA. Vid e Concha.
CONCADA, Modus agri, tertia circiter parte mi¬
nor arpento. Sententia arbitralis anni 1 2 9 2 . MS.
in Archivo Monafterii S. Gimontis in Occitania :
Arpentum computetur de centum duabus libris cum edo
fquaquis , & Cone ad a terra computetur de feptuagtn-
ta quatitor libris cum decem fquaquis ai perticum fu-
perius memoratum. Vide Concada poli Concha 3 .
CONCAiNA. Vide Conccena.
f CONCISA. Vide Concifa.
CONCACATUS, Concacatus , fo-rdidatus : Gallis,
Foireux , Breneux. LexSalica tit. 32. Si quis alte -
fum cenitum clamaverit ... fi quis alterum Concaga-
fum clamaverit , 120. denar... culp.jud. Gloltar.
Lat. Gr. Crucientatus ,Conchie de fang. Le Roman
du Renard MS.
Renard fe penfe qu ii fera ,
'Et comitient le Cbunchiera.
Philippus Mouskes in Hift. Frane. in Henrico I.
Et de fes buefes emboees
Jj^ui grandes eftoient & lees ,
Et dei tai divier Cunchies ,
Le foula plus de fept fies.
Alibi :
Ce ni eft vis que vous redoutez. ,
JjEte moti maniel Ji Cunciies , &c.
Mox :
Jj^uar li mantiausfu depecies ,
Def cires , & Cunciies.
Vide fupra Cenitas, & Maream 1. 1. Hift. Bene-
harn.cap. i6.n.6.
CONCAMB1UM, Concaivibire, <Scc. Vide Cam¬
biare.
CONCAMERA , Idem quod Camera. Chartular.
Virzioncnf. fol. vii . Habetur ibi cafaindominicata ,
Concamera, folaria duo , cellarium , coquina , fenile ,
lavandria , &c. Cave ne legendum iit cum Camera.
CONCAMERATIO, Tranfvolatio. Papias MS.
Melius GlofT. MS.Sangerin. Eornix. Vox Concame¬
ratio Vitruvio nota hac notione.
% CONCAMIARE , Concamium, Scc. Vide in
Cambiare.
<|f CONCANONICUS , Ejufdem ecclefise Canoni¬
cus , in Litteris Henrici Prsepofiti Canonicorum
.Monafterii Novioperis ann. 1350. apud Lude-
CON 903
wig. tom. 5. Reliq. manufcpiptarum pag. 79.
CONCAPACiT AS, Capacitas , amplitudo cam¬
pi vel agri , Gall. Etendue , Efpace. Anamodusl.
1 . Traditionum Sant-Emmerammenfium c. 1 5.
apud Bern. Per- to. 1 . Anecd. part. 3 . col. 212.
Contra etiam tradidit in Reitirtpon Adalpertus talem
Concapacitatem & proprietatem , quam in illa Conea -
pacitate habet , conveniente ad c au fas S. Emmerammt
f CONCAPITULARIS , C onc api tui. a mus,*
Cui cum fodalibm juseft fuffragii, Gall. Capitu-
lant. Epift. Joannis Gvparlich Canonici ad Domi¬
num N. Praepoiitum Monafterii in Rayttenbuech
apud Raimundum Duellium lib. 2. Milcell.pag.
105.^ upp luamus vobis & veftris Concapttulartbus
veflri Monafterii , quatenus gratiofe dignemini fub alas
vejh\ e religio f& & pervigilis anima acceptare ad tempus
noftra revocationis exhibitorempr afentium, ,fcilicet Ebe-
r bardum Mertem Confratrem & Cone api tui arem no -
ftri Monafterii in Rebdorf. Annal. Tolofan i Probat,
tom. 1 . pag. 86. in Arrefto Parlamenti Parif. an.
1335. Capitularii in fua domo communiter congregati
. . . occajione quorumdamvu Ineram Francifco de Gaure
eorum Cone apitulario eadem die illatorum.
IT CONCA POLARE. Vide Capulare.
CON CAPTIO , Idem videtur quod Comprehenjio ,
de qua voce fupra. Charta Aleman. Goldafti 71.
Convenit nos una cum confenfu fratrum noftrorum &
Advocati Emichonis , ut m Concaptione , quafita eft
in marcbo IVangon . . . hobas 3 . dari deberemus. Vide
Captus.
f CONCAPTIVATUS, Simul captus. VitaB. Ca-
roli Comitis Flandriaeto. 1. Martii pag. 20 9. Per
fex dies commorati funi Concaptivati.
CONCAPULARE. Vide Capulare. - K
CONCASUS, Collifus , collifio. Dentium Concafus
apud Cselium Aurelian. 1. 2. Acut. 0. 12.
CONCATATUS. Sic JegitEccardus in Lege Sal.
Cangius autem Concagatus : quod vide.
CONCATHEDRARE, Cathedrae , feu honorisfui
confortem & participem facere. Pfeudo-Ovidius
1. 3 . de Vetula :
Te fuperexaltans , calofque locans fuper omnes ,
Et jibi Cor.cathedrans.
Infra :
JVon opus eft ut eam velit exaltare gr ad atim ,
Sedjtmul ajfumei , fimul &Jibi Cone atbedr abit.
f CONCATHOLICUS, ^que reftus , seque ju-
ltus. Vide Catholicus 4. Canones Hibernenf. apud
Acherium to. 9. Spicii, p. 1 6. Sors aut inter duo
dubia , aut inter duo aqualia, aut inter duo Concatbo-
lica mitti debet.
CONCAV ARIUM, Aquarum receptaculum, can¬
tharus. Fulcuinus de Geftis Abbatum Lobien-
fium cap. 29. Refectorium , . . in cujus introitu fecit
veftibulum , tn quo per fubterrancos meatus aqua du <*
Eum fecit , qua fur fum ebulliens ibidem fcaturire vide¬
tur. Concavaria huic fupenori receptaculo praparata ,
qua per 4. foramina in fuppoftta alia aqium cribrans ,
fufficientem fratribus admiuiftr ationem aqitadiftillat.
H CONCAUSA, Simul caufa. Bufchius deReform.
Monaft. apud Lcibnitium to. 2. Scriptor. Brunf-
wic. pag. 93 1. Si nobifeum autem permanferitis , eri¬
tis Concaufa omnium vos hic fubfequeniium aterna fa¬
llitis.
CONCEDENTIA, Conceffto , indulgentia , remtffio ,
inducia , o-oy^vTi; , in GlofT, Graec. Lat.
CONCEILUM , CONCELAMENTUM , CONCELATIO,
Voces forenfes apud Anglos. Monafticum An*
glican. tom. 2. pag. 827. Etjim quieti... de mur-
dro , (f latrocinio & Concej/lis , (f Uijiat , cf harnfoka.
909 O i
Eadem habentur in Charta alia laudata in Ufi.aH.
Concela menti) m , Idem quod Conceilttm, apud
Bra&onum & in Ficta lib- x . cap. 3 8. §. 2. Cum
de perjurio vel Cone e lamento non fuerint' convUti, &c.
[ necnon apud Rymerum tom. 7. p. 16 6. cohi.
inChartaRichardi II. Angi. Regis an. 1 377.]
Concelatio , Idem quod Cone e l amentum. Vetus
Charta tom. 2. Monadici Anglic. pag. 201. Sint
quieti de f hiris , & hundredis , & placitis , & quere-
lis , &geldis,& denegeldis , & tbemanatale, &Con-
celationibus , & ficcttis , & a ffijtis , &c. Conceler ,
celare, abfeondere , in Confuetudine Norman-
niae art. 394- Regeftum Feodorum Comitatus
Claromontenfis in Bellovacis Camerae Comput.
Parif. Le Prevcflprehd x, nende de 6 o.fiols en plujietirs
chofes feur non nobles , c efi afiavoir fe an bonis Con-
cele pour quel ens qui cejoit les drois de fon Seugneur ,
il dote 60. fols. Infra: Concelement dTefipaves.
f CONCELARE Facinora, In iis connivere ,
Gall. Les dijfimuler. Chronicon Trivetti tom. 8-
Spicii. Acher. p. 173. Nec valentes ratione juramen¬
ti ... . pramiffa facinora ulterius Concelare , nec jura
noflra relinquere indefienfia.
CONCELLANEUS. Vide Cellulanus.
CONCELLITA , Monachus qui in eadem cella vel
Monaflerio habitat , ejufdem cellae cohabitator.
Sidonius lib. 8. Epift. 1 4. In illo quondam Coenobio
: Lirtnenji fipectabile caput , Luporum Concellita , Ma-
ximorumque , &c. Vide Syncellita , Cellulanus , Com-
profeffus.
«[f CONCENA. Vide Concocna.
CONCENTOR autem dicitur , qui confonat ; qui
autem non confonat , nec concinit , nec Concentor , nec
fuccentor erit. Ifid. lib. 7. c. 1 7. Vide Succentor.
CONCENTRICUS, Oppofitus. [ Malim cum Va¬
lefio inValefianis , Appofitus , Conveniens. ] Pa-
raphrafisfymboli apudGuillelmumde Guilevilla-
in Peregrinatione hominis :
Nunquam volo nec effici
Ut Planeta erraticus ,
Malo meri quam infici
Erroribus haretici ,
Legi Dei Concentricus.
^CONCENTURIARE, Inftruere,diduma Centurio¬
nibus , qui milites ordinant. Papias MS. Bituric. &
Gloff. vetus Sangerman. MS. n. 501. Apud No¬
nium vero: Concenturiare efi Colligere , dictum 'a cen¬
turiis qua ad fuffragia conveniebant. Plautus Pfeudo-
lo: Concenturio in corde fycopb antias. Teren. Phorm.
Ego in infidiis bic ero Succenturiatus ,Jt quid deficies.
CONCEPTELA , Pifcina , apud Frontinum lib.
1 . de Aquae du&ibus. v
CONCERGERIA , Sergenteriae fpecies. Tabular.
S. Dionyfii ann. 1221. Cum Abbas & Conventus
S . Dionyfii conceffiffient fjoanni de Cyris fergenteriam
fuam de Cyris , qua dicitur Concergeria . . . pro qua Con¬
cergeria facienda ipfie percipiebat annuathn in gran-
chiaB. Dionyfii de Cyris i. modios bladi , &c .
Cuftodiebat fegetes , & pro iis cuflodiendis accipiebat
donum & mejfagium , faciebat fub monitiones ad man¬
datum Prapdfiti B. Dionyfii vel fermens [ fervientis ]
ipfius (f- debebat facere fidelitatem ipfi PrapoJito vel
fervienti ipfius de fegetibus cuflodiendis fideliter , &c.
CONCERG1US, Cultos domus regiae, Gall.
Concierge. Chartularium S. Vandregefili tom. 2.
pag. 1661. Stephano Concergio S. Germani inLaya.
Vide Confergius.
CONCERNERE, Adaliquid attinere , fpe&are ,
Gall. Concerner. Delegatio Bafileenfis Synodi an.
143 9. tom. 3 .Gall. Chrift. coi. 243 . Jfhabu ficum-
CON 9 1 o
que ad cauf.tm feti c an fas bujufmodi facientibus & eas
quomodo libet Concernentibus. Eadem notione occur¬
rit apud Rymerum tom. 8. pag. 440. coi. 1 . in
Charta Henrici IV. Angi. Regis ann. 1 40 6. Sed
in Legibus Palat. Jacobi II. Reg.Majoric. to. 3 . SS.
Jun. p. xii. fumitur pro Confiderare , Hoc namque
aquijfime difponimus , pr adiit orum flatui deferentes , &
feveritatem ductaram fient enti arum etiam Concernent es.
CONCESIA. Vide in Concifia.
H CONCESSATUS , Conceflus, Gallice Accorde j
Avone. Confoederatio ann. 1368. apud Rymer.
tom. 6. pag. 6 oi. coi. 1. Tanquam pro judicato
condempnato & Conceffiatr.
^ CON CESSI ATOR , Qui concedit j(ure delega¬
tionis. Fragment. vifitationis Simonis de Sullia-
co Archiep. Bituric. ann. 1284. apud Mabillo-
nium tom. 3 . Analcdt. pag. 505 . D. Heltas Por¬
ta Abbas fitcularis Ecclefa S. 'Aflerii Petragoricenjis
dicecefis , Cone efflator provifionis fien ordinationis a fie -
de Apoflolica fiuper jura primatiapradicla.
CONCESSUS, Concessio, Idem quod Favor ,
conf ilium , laudimium : confenfus nempe Domini
in feudi,vel praedii diltra&ione, feu praellatioquae
eidem fit pro ejufmodi conlenfu. Tabularium
Brivatenfe Charta 1 1 o. Et habet Cone effiunt , &
ubi ad as , & nebulas , & pigmentum. Tabularium
Vindocinenfe Charta 343. Haiminius emit de En-
gilberto duos pratorum agripennos 2 5 . fblidis : horum
de uno Canonici fianlti Georgit de Concejfu habuerunt
3 . fiol. quia de potejlate eorum erat. Ordericus Vita¬
lis lib. 4. pag. 46 7. enumeratis aliquot donatio¬
nibus addit , Hac omnia fupraditta Conceffit domi¬
nus eorum , &c. Et pag. 496. Nec omnia qua Ful-
toius dederat Monachis , Conceffit Robertus de Calvi -
monte , qui Capitalis Dominus erat. Et pag. 575.
Et pro conceffione apri unciam habuit. Adde p. 58-2.
&c. Concefiionemfacere praeterea dicebantur in¬
fantuli, quibus ut iiconceiliiTe feu donationibus
affenfum praebuifle putarentur, dabatur nummus
feu denarius. Tabular. Abfienfefol. 126. Et filia
Petronilla & Nigra , & qua non poterat loqui, fed
nummus ei datus efi pro Conceffione cum effet in Chau -
vin Ugo , fr qui nummum accepit pro Conceffione , cum
effet infantulus , quod fecerunt in villa , qua vocatur
Chillos. Fol. 1 37 .In craflino vero apud fjalceroiam
Petrus filius fj ominis Marot , & fio annes ejufdem Pc-
' tri frater , qui non loquebatur ; fed in ulnis matris fua
nummum pro Conceffione accepit. Et fol. 1 7 5 Et alius ,
qui erat infantulus, pro cujus Conceffione nutrix fu a
nummum accepit. Tabularium Vindocinenfe ann.
1130. Notandum vero & [ciendum efi , quod Halde-
burgis minor filia Amelina forori Ramaldi fexto loco
fuperius nominata in cunabulis erat , quando hac Con-
c effio facta efi. Mater vero ejus, qua eam nutriebat ,
nomine filia fua , ficut mos efi , Conceffionem fecit .
Idem Tabular. ch. 747. Infantefqueipjius , quipra-
fata non interfuerunt conventioni, Burcb ardum fitilicet
& Aremburgem & f/o annem , tangendo eam , firma¬
re feu annuere fecit , datis pro hac fingulis denariis .
Tabular. S. Eparchii Inculifin. fol. 1 3 1, Statui¬
mus ut denarios pelliciis eorum deditos , qui de infra
nominatis ebeclientiis in Natali Domini cenfiualiter de¬
bentur , unus 'e Monachis , quem Abbas & Capitulum
elegerit , recipiar. Tabular. Monafterii S. Joannis
Ambian. fol. 221 .Cum autem Beatrix filia mea nen
haberet ataicm creant audi , recepit denarios , qui dari
fiolent pueris in conjimili venditione fecundum confiuet u-
dinem patria approbatam. Abi. ann. 1226. rnenfe
Mato. Idem Tabular. fol. 288. Alii vero cum nec¬
dum!) uberent at axem , quoad jurare pojfent , habuerunt
9 i i CON
denarios pro ConceJJlone , quifolent dari pueris , fecun-
dum terraconfuetudinem approbatam, an. 1225. Ita
rurfum fol. 290.258.
CONCEYLUM. Vide Conceilum.
1. CONCHA , Labrum , vas concavum , ac fupe-
rius patulum inftar conchae. Vetus Interpres Ju¬
venalis Sat. 3 . Pelves , Conchas , in quibus pedes la¬
vant , ut vafa fittilia , vrothmrilzct. Paulus lib. 3 .
Recept. Scntent. Delphica , pelves , Concha , aqui-
mamlia, eH- Ennodius :
Parturit it a Jttim, quam fplendens Concha miniftrat.
S. Hieronym.EpiE. 2. de Vita Clericorum : Bac¬
carumque fuccum non calice bibere ,fcd Concha. [ Hift.
BcccenlisMS. p.340. in Archivis ejufd. monaEe-
rii : Fecit & aquaduttum per quem adduxit fontem
pulcherrimum de longinquo , qui per officinas monafte-
rii dividitur , & Concham eleganti opere juffit effodi ad
recipiendum aquam, te itumque defuper adificari. Hic
agi de majori labro feu cratere , Gall. Bdffln , nihil
necefle eft moneam. ]
f Conq^ua, Eadem notione. Ceremoniale MS.
B. M. Deauratae Tolof. Et in Mandato pauperum
debet providere Hofpitalerius Deaurata de aqua cali¬
da & de aqua frigida pro temperando , & de Conquis
& bacinis , &c.
Concha vero recenfetur vulgo inter vafa ac mini-
Ileriafacra, cujus varii fuere ufus. Anaftafius Bi¬
bi. in PafchaliPP. Pariter que & Concham ad fpon-
giam pro nottumis diligentiis ibidem ex argento confiti-
tuit. Videpag. 26. 28.3 2. &c. Chronicon Cafin.
lib. 3 . cap. 5 7. Concham argenteam cum aquimanili
fuo. Lib. 4. cap. 90. Conchas duas librardm 8. &c.
Bernardus Monach. in Confuetud. Cluniae. MSS.
c. 37. Urceus argenteus cum Concha argentea. [ Rur¬
fum occurrit in iifdem Conflitut. editis part. 1.
cap. 5 2. ] Idem Bernardus MS. cap. ^.'Candela¬
brorum pater as ac cereorum Conchas diligenter abradat.
Hariulfus lib. 2. Cliron. Centul. cap. 10. Concha
argentea major cum imaginibus argenteis una. Lib. 3.
cap. 3 . Concha argentea pendentes dua , fcilicet lu¬
cernarum vel candelabrorum. Kpsn-wpa? vocat Pau¬
lus Silentiarius in DefcriptioneS. Sophiae. [Te-
flamentum Guillelmi Raymundi Comitis Ce-
ritaniae ann. 1095. in Appendice Mareae Hif-
pan. coi. 1195. Item dimitto ad retabulumS . Mi-
chaelis reflaurandum meam Coneam ,& ad tabulam S.
Martini meas copas & cifos. ] Concilium Eliberit.
can. 48. Emendari placuit, ut hi qui baptizantur ,
nummos in Concham non immittant, ne Sacerdos quod
gratis accepit, pretio diftrabere videatur. Conchae
ad Baptifmum meminit etiam Chronicon Petri
Regis Aragon. editum a Michaele Carbonello ,
lib. 1. cap. 2. E per <po enladit dia nos nos batejaren
en la cambra en una Concha. Cum Concha, aut cum
manibus infanti in infirmitate pojlto aquam fuper caput
fundere , & Jic baptizare , in Refponfis Stephani
II. PP. cap. 12.
C o n ch je. ad Chrisma. TeEamentum Riculfi
Epifcopi Helenenfis : Candelabros cum argento 4.
Conchas areas 2. ad Chrifma conficere, &c. Vide
Sacramentarium S.Gregorii Magni pag. 71. 73.
edit. Menardi.
2. CONCHA, Navigii fpecies jn Concha formam
effiifla, ut lunt Gondola Venetica. EpiEola Jacobi
Regis Aragoniae adCarolum Regem Franc. ann.
1326. tom. 8- Spicilegii Acheriani : Jj)uadam na¬
vis feu Concha , cujus erat duttor Jive patronus Bernar¬
dus de Ilario. CarefinusScriptorVenetus an. 13 78.
Deftinatis quampluribus ufferiis , feu galeis gr offis ,
Conchis 3 alhfque navigiis , &c. Chronicon Petri Re-
CON 912
gis Aragon. edit, a Mich. Carbonello , lib. 1 . cap.’
1 2. Encara hic venguer en altres navilis , e moltes
naus , e Jftuoques , e vexeills de laciutat de Valenda.
Cap. 1 4. Panti donchs le Semcr Infant . enla
Jjfuoqua d’ En Bernart , &c. Etiamnum noltri Pi-
cardi Coquet s , [ Occitani Conquo , vel ConcoJ vo¬
cant vafa lignea in quibus eluuntur panni linei,
[ inflrumenta efcalia , Scc. ]
3 . CONCHA , Menfurae frumentariae fpecies, quae
in Confuetudine Bayonenfi tit. 23. art. 9. quin¬
quaginta quatuor librarum elfe dicitur. Adde tit.
2 2. art. 2. tit. 2 3. art. 3. & Confuetud. Solen-
fem tit. 10. art. 7. tit. 16. art. 7. HiEoria Abba¬
tiae Condomenfis p. 473. Jjduatuor Conchas tritici
totidem fext ano s vini. Pag. 483. Hac terrajita eft in
Ciri fol , menfura decem Conearum. [ Chartarium Ec-
clefiae Auxitanae MS. Bibi. San-Germancnfis : Et
xiiii. Coneas de frumento dedit Jtmiliter Sancta Ma¬
ria. Scribitur Conqua in exemplo fupra relato in
voce Bladeria. ] Hinc
Concada TerrjE, Modus fcilicet agri conchae
frumenti reditus. HiEoria Abbatiae Condomenf.
pag. 491. Et unam Concadam terra in pago fandi
Gorgoni, qua reddit 12. Coneas tritici. Pag, 47 6.
Dedit B. Petro .... unam Concadam de terra & di¬
midiam , & unam cartaladam ad Fontem de Pifol ,
&c. Pag. 480. Dedit . . . Concadas terra, & afti-
mante una denariata de vinea pro falute anima fua.
Adde pag. 4 9 1 . 49 6 . [ & vide Concada fuo loco. J
% Conqua da, fupra legitur in voce Arpentum.
4. CONCHA , Pars aedis facrae , in qua fcilicet fa-
cra myfleria peraguntur, & ubi Eat altare ; fic di-
<ffa , quod qua parte eE fuo-icts-Jpiev , feu , qui¬
dam in hemicylindri formam effingatur receffus,
qui fuperne in Concha figuram clauditur. Paulius:
Totum vero extra Concham Bajilic a fpatium alto &
lacunato culmine geminis utrinque porticibus dilatatur .
Sed de Conchis aedium facrarum , pluribus egi¬
mus in Defcript. S. Sophiae num. 5 o.
5. CONCHA, Sepulchrum in formam Concha
conEru&um. Cardinalis Aragonius in Vita Inno-
centii II. Papae apud Murator, tom. 3. pag. 434.
coi. 2 . Moritur & in Later anenfi Ecclefia in Concha
porphyretica fepelitur. Bernardus Guido in eadem
Vita ibid. pag. 4 3 6. coi. 2. Def unitus eft Roma...
& in Ecclefia L ater ane nji honorifice tumulatus in Con¬
cha porphyretica, miro opere conftruda.
6. CONCHA. Charta Willelmi Aquitanorum Du¬
cis anno 1137- aPud Sammarthanos in Abba¬
tibus Angeriac. Dono & concedo . . . quidquid in
Concha de Efnenda habebam, cum omni libertate &
fine aliqua mala confuetudine. Hac enim Concha te¬
net a cruce , quaeft tu via ufque ad portum Savarici ,
& in eadem Concha molendina , pifcatorias , vel aliud
quodlibet adi fidum , &c. Nefcio an utrobique Com¬
ia legi debeat. Vide Comba 2. Vafconibus, locus
declivis.
CONCHYLIOLEGULI, vel Chonchylegu-
l i , vel Conchyloleguli, in Cod. T heod.
leg. 5-& 17. deMurilegul. 1. 9. deLuErali collat.
iiaem qui Murileguli, pifcatores ac nautae con¬
chylii feu muricis Trc^vpiTj. Joann. de Janua: Con -
chilegus , qui conchilia legit , collegit. Vide Murile¬
guli. VideGloffar. med. Graecit. in Ho^^uXeulett.
CONCIBIONES , in Gloff. Ifid. JOuatuor ftellaqua
per aftrologiam concipientibus aptantur. Joan. de Ja¬
nua : Concipiones , ftella qua concipientibus aptantur
& favent.
CONCIBUS, Conla&aneus, o-vv Tpo^o? , in Gloff. Gr.
Lat. £ fovmTo; , Commenfalis in Suppi. Antiquarii. ]
CONCICLA.
913 CON
CONCICLA. Apiciuslib. 5.C. 3. Concicla cum faba,
coques , &c. Ubi Humelbergius legendum putat
Conchicla, intelligique fabam, quam Martialis lib.
1 3 . Epigram. 7 .Conchin vocat, fabam fcilicet quce
Solida dicitur Plinio, hoc elt integra & cum cor¬
tice fuo decoda, ad difcrimen fabae frefs, quae
molliter frada fine cortice coquitur : eadem quae
faba Concicula appellatura Marcello Empirico c.
^33. pag. 2 27.
CONCIDA , Concides Concidua. Vide Concifa.
CONCIENIA,//«£wi?« colletiio, quoji continens aquas.
Ugutio.
CONCILIABULUM , Locus ubi in Concilium conve¬
nitur , Fefto : ubi flures fili juris [edent , in GloiTar.
Ifid. Glolf. Lat. MS. Regium Cod. 1013. Conci -
liabulum , locus in quo multi homines fui juris funt.
Frontinus : Prius fuere Conciliabula , & poftea funt
in municipii jus relata. At proprie
Conciliabula dicuntur furtivi 3c clandcfiini
conventus , congreflus. Concilium Carthag, IV.
can. 7 1 . Conventicula haereticorum . non Ecclcjia , fed
Conciliabula appellantur. Conciliabula haereticorum , in
lege 1 . Cod. Th. dc Fide Cathol. Conciliabula ff u-
daorum , in leg. 1 . eod. Cod. de Judaeis.
, & 4 ioaPocrvxXoycc , in VII. Synodo Ad. 1. 1w-
fcTp iov d.wc^anix.ov , in Concilio Ephefino part. 2.
Ad. 1 . Latrocinium Ephefinum , quod contra Fla¬
vianum Conftantinop. a Diofcoro Alexandrino
coadum eft, vocant Gelafius I. PP. Epiit. 1 3 . Li¬
beratus Diae. cap. 1 2. & 1 3 . & Nicolaus I. PP.
Epift. 8 . A;;5"pj/t&)TaTW Iv Eipica divrfuv o-vvoPov , Au-
dor Vitee S. Sabae. Concilium Latrocinale , Conci¬
lium Confiantinopol. de depolitione Ignatii Pa¬
triarchae CP. Nicolaus I. PP. Epift. 9. Hincmarus
Remenfis, apud Flodoard. lib. 3. Hift.Rem. ca¬
pite 1 4. Ad Cpnciliabulum nuper Metis habitum :
quod vocari Synodum vetuiftis. Vide Martyrium.
ggr In bonam partem accipit Eddius inVita fandi
Wilfridi, ubi loquens de illius abfolutione per
JohannemPP. haec habet : Per plura fpatia dierum
& menjium ab omni piaculo [celere degradandi pure per-
fetieque excufatus probabilis fandius Pontifex no fler
apparuit; nam per quatitor menfes & lxx. Conciliabit-
la fantiiffma feclis , de fornace ignis examinandi ( f.
examinandus ,) apoflolica poteftate hoc modo auxi-
liante purificatus , ut dicam , evafit. Will. Malme-
fbur. etiam habet : Jfiuaum menjibus lxx. Concilia-
lula coacta .- hinc patet, uti ex fenfu , conjundio-
nem & ante lxx. in Eddii textu redundare.
CONCILIALES, Confiliarii ,apud Steph. Eddium
in S. Wilfridi. Vita cap. 44.
CONCILIARE , Colligere, erwa.Jfo'fim , inGlolfis.
Elac notione ufurpatur in Cod.Theod. lib. 2.
de Liber.
f Conciliare, An convenire, adire ad aliquem.
Chronicon Mauriniac. apud Duchefnium to. 4.
pag. 377. Exinde rediens Innocentius ( II. PP. ) ad
Galliam , diuque Autijfiodoro commoratus cum tempus
convocati Concilii , quod in feftivitate B. Luca Evan-
geltfta Remis celebraturus erat, appropinquaret , Con¬
ciliato prius apud Turonum Gaufrido Martello nobi-
lijfmo & firemiffima indolis adoUfcente , Comite An-
degaverfium atque Cenomanenjium , rurfumque Aure-
lianenfem Stampenfemque rediens provinciam, fua pra-
fentia Parifius illufiravit.
^ Conciliare se , Congregari, in G loliario Bar-
thii ex Anonymi Elilt. Palae ft. Conciliaverunt fe de¬
nique ncfiin, & una voce concorditer dixerunt.
f Conciuarf. Ecclesiam, Illam fcelere ali¬
quo pollutam iterato confecrare Sc aqua benedi-
Totn. II.
CON 9 1 4
daafpergere. Chronicon Parmenfc ad an. r3 o 7-
Dommts Henricus Dei gratia Epifcopus Rheginus ve¬
nit Parmam & Conciliavit majorem Ecclcfiam , qua
fuerat & fleterat k S. Petro proxime praterito menfis
[Junii violata, propter qtioddam maleficium cum f an¬
guine in ea f altum in praf entia dicti Domini Ghiberti.
Vide Reconciliare.
CONCILITAS, <ha./-Xayn , Reconciliatio , in Glolf.
Gnec. Lat. Reconcihtas, diuxxciyv qihlca; , in eodem.
CONCILIUM , Coetus, carpus & univerfitas ho¬
minum fimul & una convenientium. Concilium
Deorum, apud Tertullianum. Concilium Patrum,
pro Senatu , apud Symmachum iib. 1 . Epift. 89.
Concilium Naviculariorum, in leg. 3 2 . Cod. Theod.
deNavicular. VideGruterilnlcript. 305.8321.
1 o. 3 2 5. 5 . 467. 5.
Concilium, Nundinae, apud Eugraphium Te¬
rentii interpretem.
Concilium, Parlamentum. Vide Prynneufn in
Libertatibus Anglic. to. 1. p. 1 248.
Concilium Catholica, Ecclefia Catholica ,
vel certe coetus Clericorum Ecclefiae, ac a?dis fa-
crae , in leg. 1. Cod. Juli, de SS. Ecclefiis : Ha¬
beat unufquifque licentiam fantiijfimo Catholica iie-
nerabilique Concilio decedens bonorum quod optaverit
relinquere. Ubi Bafilic.lib. r. tit. 1 . t«k dylcu; U-
«.‘Xho-Iuh; vertunt.
Concilium Martyrum , Sanctorum, Locus
ubi multorum Martyrum ac Sandorum corpora
conquiefcunt , Confeffio, vel etiam ipfa Bafilica i
Martyrum fedes , in lege 6. Cod. Theod. de Sc-
pulcr. violat. Ada Stephani PP.III. apud Baro-
nium ann. 259. num. 2 4. Nemefius autem gratia
Chrifti roboratus , circuibat criptas & Concilia Mar¬
tyrum , & ubicumque reperiffet Cbrijliamm egentem ,
de fuis facultatibus ei minifirabat. Anaftafius in S.
DamafoPP. Hic multa corpora [anciorum Martyrum
requifivit , quorum etiam Concilia verjibus decoravit.
Martyrum Conciliabula , apud S. Hieronymum in
Epiftola ad Heliodorum. Adde Martyrol. Rom.
23. Junii : cvvdfuc Mu^tvouv , in Concilio Gan-
grenfi can. 20. ubi vetus Interpres vertit Confef-
Jtones Martyrum. Martyrum tumuli , apud S. Hier.
Epift. 7. Martyrum limina, Epift. 1 5. Martyrum
fepulchra . Ep. 1 7. Martyres , nude Ep. 2 2. cap. 6.
Epiit. 50. c. 6. Vide Martyrium.
Concilium San ctorum. Gaudentius Brixien-
jis in Trad. in Dedicat. Bafilicae xl. Martyrum :
Habemus ergo & hos xl. er praditios decem Santios
ex diverfis terrarum partibus congregatos : unde hanc
ipfam Bajilicam eorum meritis dedicatam % Concilium
Santiorum nuncupari oportere decernimus. Aufonius
in Parent. iv. 29.
Et modo Conciliis animarum mi fi a piarum
Fata tui certe nota nepotis habes.
Vide Cufiodes Martyrum.
Concilium , Epifcoporum confeffus de rebus
Eccleliallicis deliberantium. Glolf. Latino Gnec.
Concilium , o-uvtdptcv , a-vgtC^tov , cvvotlcc,. Vetus Co¬
dex Canonum Bibi. Regis qui fuit S. Petri Pida-
venfis : Synodum autem ex Graco interpretari Comi¬
tatum t , vel Cestum ; Concilii autem nomen tr altum ex
more Romano : tempore enim quo caufia agebatur , con¬
veniebant annes in unum , communique intentione tra¬
ctabant ; unde & Concilium a communi intentione di¬
tium , quaji Concilium : nam cilia oculorum funt , unde
eft & Concilium ditium , D, in L, littera tranfeunte.
Idem Codex : Canones autem generalium Conciliorum
a temporibus Conftantini coeperunt : in prae edentibus
namque annis , perfecutione fervente , docendarum ple-
Mmm
915 CON
itum minime dabatur facultas . Inde chrifiianitas in di-
verfas I; arefies fcijfa efi , quia non erat licentia Epifco¬
pi s in unum convenite niji tempore' fupradifti Impera¬
toris: ipfe enim dedit facultatem Cbrifti anis licere con¬
gregari. Facundus Hermanienfis Jib. 5 . c. 5 . Ne¬
que enim efl alia faciendorum Conciliorum utilitas ,
quam ut quod intellettu non capimus , ex auctoritate
credamus , & Jicubi ratio minus nobis occurrerit , fcl.es
ne labamur cito fuccurrat. AmylfusSagienfis Archi-
diac. contra Girardum Egolifm. Epifc.cap. 2. Ai
hoc Concilia celebrari Sanctorum Patrum (anxit au¬
dior itas , ut inde virtutum dollrina malorumque corre¬
ctio provenipet , & velut exercitus fui facultate con-
fpecta , ipfam fc plenius Ecclejia mater tognof ceret, ut
adverfum vitia feverius infurgendo , infantiam bello¬
rum triumphos pojfet confidentius aufpicari. De Epifco-
porum in Conciliis confeilus ratione , vide Con¬
cilium Toletanum IV. can. 4.
Conciliorum vero quadruplex diftin&io cft.
Unum Epifiopale Epifcopi cujufque , quod Paroe¬
ciae unius Prefbyteri frequentant. Alterum Pro¬
vinciale Metropolitani , quod ex provincia Epi-
fcopos habeat luffraganeos. Tertium Primatis, ad
quod ex integra dioecefi lingularum provincia¬
rum Metropolitani convocantur. Quartum ad
quod diveriarum Occidentis dioecefeon Primates
conveniunt, cui praeeftfummus Pontifex Roma¬
nus , qui dioecefes illas omnes praecipuo jure ac
poteftate fubjedtas habet.
Concilium Magnum, quod alias Oecumenictim
dicitur: Synodus Magna in Concilio Arelat- II.
c. 5 6. Ita paffim Nicaenum Concilium appellant
veteres, utSardicenfe, Athanafius Apoiog. 2. in
prineip. Magnum & univerfale Concilium , apud Li¬
beratum Diacon, cap. 6. Agobardus lib. de Dif-
penfatione cap. 20. Sina per annos Jingitlos Concilia
fieri , & Romani Pontifices decreverunt , & Magna
Concilia foliicite commendarunt.
Con cilium Oecumenicum, feu Universale ,
vel Generale , cui adefle poliunt, & ad quod
evocantur totius orbis Epifcopi. Sulpitius Seve¬
rus lib. a.FIift. facrae, de Concilio Nicaeno: Conci¬
lium ex toto orbe convocatum. S. Auguftinus Epifl.
3 6 z . de eodem : Plenarium uui ver (a Ecclejia Con¬
cilium. Lib. 1. Contra Donatift. cap. 7. Plenarium
totius orbis Concilium. Adde lib 2. cap 4 8 .&c.
Concilium U ni ver sale, interdum idem quod
Provinciale. Joannes VIII. PP. Epill. 56. & 57.
Auttoritate Apofiohca decrevimus Reverendorum fra¬
trum & Coepi fcoponnn noftronm Italici regni Univer¬
fale ,id efi , totius provincia advocare Concilium.
Concilium Plenarium dicebatur etiam illud, cui
Metropolitanus cum exteris fiuae dioecefi. Epi¬
fcopi s intererat. Conci tum plenarium totius Africa ,
apudS. Auguftinum Epift. 47. 170. 23 5. Conci¬
lium plenum , & 'Tradatus plenus , apud Vigilium
Tapfenfem lib. 1 . Contra Palladium p. 488. Leo
IX. PP. Ep. 4. Decus Ecclejiarum Africanarum ita
conculcatum d gentibus nimium dolemus , ut modo vix
quinque inveniantur Epifcopi , ubi olim ducenti quinque
Colebant per Concilia plenaria computari. In Concilio
Bracarenfi II. cap. 5). Integrum & perfectum Conci¬
lium dicitur iilud, mquo Metropolitanus Epifcopus
fuerit. Concilium Antiochen. c. i6.TeXe/av JV Iml-
viiv tlvcii erwod ov , w o-u/arraos^-i o t»? M«TpcwcAe&’?.
Concilium Universale Anniversarium, Ad
quod lingulis annis ex omnibus provinciis Africae
Epifcopi convenire in unum confueverant , in
Concilio Carthag. 111. can. 7. Generale Concilium,
in praefatione Concilii Wormacienlis ann. 86 8.
CON 916
Vide Concilia Africana can. 64. 6 5 . Epiftolam
Aurelii Epifcopi Carthag. apud Baron, ann. 419.
n. 5 9. Ferrandum Diae, in Breviario c. 2 1 . &c.
Concilia Pro v inc i alia. Bernaldus Conltan-
tienfis Prefbyter de Reconciliatione lapforum p.
267. Sunt & Provincialia Concilia , qua poft illa uni-
verfalia nec e (fano recipere debemus , quia & in illis
multa Ecctejiafiicis negotiis necejfaria reperimus. Ho¬
rum etiam obfervationemipfa decreta Romanorum Pon¬
tificum & (latuta univerfalium Synodorum nobis indi¬
cunt , qua perjingulas provincias annuattm bujufmodi
Concilia celebrari fapiffime pracipiunt. Quae quidem
Concilia Provincialia bis in anno teneri, vel fal-
tem femel , fanxerunt paflim Concilia , Nicaenum
c. 5. Antioch. c. 20. Carthag. III. c. 2.Cartha-
ginenfe V. c. 7. Concil. Afric. c. 6 o. Calchedon,
c. 19.T0letan.IILc. i8.Tolet. IV.c. 3 . Eme¬
rit, c. 7. Regienle c. 8. Araufic. I c. 29. Agath.
c. 48. Aurelian.I. c. 1. Aurei. II. c. l.&c.Vide
Avitum Viennenfem Epilt. 80.
Concilium R egionale , apud Auguftin. lib.
7. contra Donatift. cap. 5 3. Locale , in Concilio
Bracar. I. c. 18.
Concilium Civile, Synodus Epifcopalis , feu
quae ab Epifcopo in luu civitate fit cum Prefby-
teris fuoedicecefis. Epiftola 18. Fladriani II. PP.
ad Carolum Calvum, de CaufaHerlefridi Prefby¬
teri : Sed nunc melius faceretis fi quod in civili Con¬
cilio apud fuum Epifcopum perperam gefiuni efi , in pro- '
vinciali Synodo apud vos rationabiliter & apud fra¬
trem nofirum Hincmarum caffaretur. Concilium Epi¬
fcopi , in Capitul. Caroli M. lib. 5 . c. 6 o . Ubi vi¬
de Steph. Baluzium.
Concilia Palatina. Concilium Tullenfe an.
8 5 9. c. 7. In eorum quoque ( Regum ) Palatiis ftl-
tem femel intra biennium generalis Epifcoporum Con¬
ventus agatur. InConcilio Calchedonenfi , Anato-
lius Epifcopus Conftantinopolitanus interroga¬
tus a judicibus cognitoribus in caufa Photii , an
Sjnodum appellare oporteat Conventum Epifcoporum ,
qui in Regia civitate dtverfantur , ita refpondit: Te¬
nuit pridem confuetudo , ut qui in magna hac civitate
morantur fanctijflnu Epifcopi , cum eo temporis occafio
vocat , de emergentibus quibufdam Ecclejiaflicis caufis
conveniant , ac Jingula definiant , refponfoque eos di¬
gnentur qui precantur aliquid. Vide Maream in Dif-
fertat. de Primatib. c. 16.
CONCINERATIO , Reliquiae SS. Mirae. S. Urfma-
ri n. 5 • S umptis de Concineratione fanciifjimi corporis
in fepulchro ejus duobus dentibus. Hinc Cinerarios ,
Catholicos appellabant Haeretici, uti fupra in hac
voce obfervatum. S. Flieron. Epift. 5 3 . Au Vigi¬
lantium . . . os foetidum rurfum aperire , & putorem fpitr*
cijfimum contra Janitorum Martyrum proferre reliquias ,
& nos qui eas fufpicimus, appellare Cinerarios, & Ido-
lolatras , qui mortuorum hominum offa veneremur.
CONCIN£RATUS,Cinere confperfus. Tertull.
de Pudicitia cap. 1 3 . Conciliatum & Concineratius
profler nens.
CONCINIUM. Vide Concivium.
CONCINNANTIA, Concinnitas, ornatus. Prae¬
fatio Ilidori ad Concilia tom. 1 . Concil. Hifp. p.
2 8 . Horum vero Concinnantia , Ji omnia ponerentur ,
ante deficeret dies , quam horum Jingula explicarem.
Vide Sidonium lib. 8. Epift. 4.
CONCINNARE, Concinnatio , voces in lumina¬
ribus Ecclefiae praelertim ulurpatae, apud Inter¬
pretem Biblior. nou femel : Ad liminaria Concin¬
nanda , ad Concinnandas lucernas , Exod. c. 2 5 . 3 5 .
Levit. 24. numero 4, eU ree yaTcnv , Graeco
I
9i7 CON
Interpreti. S. Hieronym. Epift. 2 6. cap 6. Fel
lucernas Concinnant , vel fuccendunt fecum , pavi¬
menta verrunt, &c. Nicolaus LPP. Epift. 2.’ Quo¬
niam irrationabile efl ut Ecclejfaflica poffefflo , Viride
luminaria & Concinnationes Ecclejia Dei fieri debent ,
terrena quavis poteflate fubtrahantur. Concilium Me-
tenfe ann. 8 88. c. 2. Ipfe (Trelbyter ) ^«(deci¬
mas ) cum integritate accipiat in fui fufientationem ,
& ad luminaria Concinnanda , & Bajilica adiflcia ’
&c. Leo IX. PP. Epift. 9. In adific andis parietibus ,
picturis, tignis tectis , imbricibus, & pr&tcrea limina¬
riorum Concinnationibus affiduis olet & cera , nec non
lampadibus vitreis & cicindulis , &c. AddeBraulio-
nem in VitaS. JEmiliani cap. 2 9. apudBivarium.
% CONCINNATIO , Machinatio. Vitae Patrum
Emerit, tom. 2. Concil. Hifp. pag. 654. /littio¬
res vero hujus nefandi fceleris , ut viderunt Concinna¬
tiones fui nequijfmi conjilii divino judicio frtiftr at as . . .
ad domos fias cum amaritudine redierunt. Vide alia
notione in Concinnare.
f CONCINNATOR , Calumniator , K f , 0
Ko.KOTj-^uyfj.wv. GloiT.Lat. Gr. SulTannaeus in Voca-
bulario : Concinnator litium , Jgflui in longum cavillis
ducere nititur.
f CONCINNATORIA Vasa, in L. Di g. de pe-
nu legata, ideft, ad concinnandum, efforman-
dunuSc effingendum accommoda.
CONCINNATURA , KoAAmr;? , in Gloffi Gr. Lat.
CONCINNUS , Potio ex multis herbis Jibi congruenti-
tibtts facta. GloftbeMSS.
ii CONCINUS , Canticus. GlofTar. Sangerman. MS.
n. 5 o 1 . f . Concentus.
CONCIO, Multitudo , congregatio, Concilium.
Glofl. Gr. Lat. IukX nerix, Concio, Concilium. Glof-
farium Lat. MS. Regium : Concio , conventio po¬
puli , vel c onver fatus , vel Ecclejht ,vel oratio. Idem :
Concionem, convocationem populorum. [ Feftus : Concio
Jignificat Conventum , non tamen alium quam eum , qui
a Magiflratu vel d S acer do te publico per praconem con¬
vocatur. ] Adde Papiam. Vita Hadriani PP.
Auribus intentis expellet Concio plebis.
Matthaeus Vindocinenfisin Tobia :
Ifraelitarum Concio j ujfa facit.
Infra :
Concio Clauflr alis tibi Jit , plebs Ifrael , herba
Difciplina , riger olla , Propheta Deus.
Domnizo lib. 2. deVita Mathildis cap. 3 .
Gaudet turba Petri, turbatur Concio Regis.
Addecap. 6. & 7. Utuntur paffim Scriptores, Ha-
riulfus in VitaS. Angilberti Abbatis Centul. n.
23. Bonifaciusin VitaS.Livini Epifcopi cap. 9.
Jonas Monachus Bobienfis in VitaS. Bertulfi Ab-
bat. cap. 3. Ofbernusin VitaS.Elphegi Archiep.
Cantuarienfis num. 6. Goftelinus in Vita S. \Ve-
reburgae virgin. cap. 3.Harmerus in Miracul. S.
Maurilii Epifcopi Andegav. Willelmus Brito lib.
4. & 8 - Philipp. pag. x 36. 1 8 5. Abbo Floriae.
inEncyclica. Auftor vitae S. Madelgili n. 3. A<fta
Concilii Remenfis apud Baron. tom. 10. Vita
5. Aicadri cap. 30. Vita S. Magnobodi Epifcopi
Andegav. cap. 51. VitaS. Joannis Abbat. Reo-
maenlis lib. 2. cap. 2. Hiftoria Invent.S. Secun-
dinicap. 1. Charta Roberti Regis Franc. apud
Sammarthanos in Epifcopis Andegav. Orderic.
Vital. pag. 468. 547.588.708. Dudo lib. 3.
pag. i 58. Fridegodus in Vita S. Wilfridi cap.
•21. 46. Elildricus Abbas Cafin. in Epitaphio Pau¬
li Diaconi , &c. Ea etiam notione ufurpatam vo¬
cem hanc aSuetonio in Vefpafiano cap. 8. obfer-
Tom. II.
CON 918
vavit pridem Cafaubonus. [ Neque alia ratione
dixit Tullius de amicitia cap. 2 5. Concio ex impe-
ritijfimis conflans , & Csefar de Bello Civili lib. 2.
cap. 3 2. Advocare Concionem. ]
Concio Legum. Conradus Ufpergenfis in Lo-
thario Imp. Nuptias cum ea apud A uguftam civita¬
tem , convocatis fere omnibus Principibus , magnifice
celebravit, in loco qtti dicitur Concio legum. Memi¬
nit rurfum illius loci in Elenrico VI. qui videtur
effe Campus ille , quem Martium vocabant , de
quo Velferusin Augufta Vindelicor. ubi fcilicet
conveniebant Imperatores & Imperii ipfius Pro¬
ceres pro fanciendis Legibus.
Co n cr o l a , feu Conciuncula , Congregatiuncula.
Gloffe MSS, Conciola , Congregatio. Erkembertus
in Hift.Longobard pag. 47 . Pofthac Pando creato
Aiarino aConciolis , Cofanum cum univerjis libertati
reflituit. VitaS. Hugonis Abbatis fanfti Martini
Eduenfis : Perparva primitus fratrum Conciola efl in
eodem confiituta loco , quoniam idem Princeps domi¬
nium in promptu non habebat , quod daret. [ Hiftoria
Monaflerii S. Florentii Salmur. apudMarten. toin.
5. AmplilL Colleit. coi. 1094. Deinde alta vice
cum Matutina fui/fent celebrato, MonacborumConcio-
la in dormitorium redeunte &c. ] Occurrit praeterea
apud Thictfridum Abbat. Epternac. in Florib.
lib. 4. cap. 7. &c.
CONCICNABULUM , Conciliabulum , vox de-
dudla pariter a Concio , conventus. Innocentius
PP. in Decretis : Si ftatim cederes de tuo pejfnno Con-
ciouabulo. Vita S. Deicoli Abbatis Lutrenf. n. 5.
Con cionabulum Diaboli fecerunt Ecclejiam Cbrifli.
CONCIONARllJS , Jjhti populum alloquitur. Papias.
f CONCiONATiO , Concio , oratio. Charta Eli-
zabetae II. Angi. Reginae ann. 1 560. apud Ry-
merum tom. 15. pag. 599. coi. 2. Ita tamen ut
Condonationes fuas ordinarias . . . per alium idoneum
Coni 'tonator em Heri curet. 1
% CONCIONATURA , fx ir^geurif. GIoIT. Lat. Gr.
CONCISA , Arborum everfarum Ilrages itineri prae¬
cludendo -.Concides, Caelari, Tacito lib. 1. Annal.
Vegetio lib. 3. cap. 23.S. A mbroho inOrat. de
ExcelTu Satyri , Silvellro Giraldo in Hibernia ex-
pugn. cap. 5. 26. &c .Lignorum cades, Agellio
lib. 19. cap. 1 9. Cafa nemora , truncarum arborum
coagmenta. Saxoni Grammat. lib. 14. Hili Danicae.
AivdpMv hau7rii , Polybio, Hvhcu\ct<rlx , Annae Com-
nenaelib. 1 3 . Alcxiad. p. 3 8 9. Paulus Warnefrid.
lib. 3. Hift. Longob. cap. 4. Fallis etiam Concijis
per devia Jilvarum, irruit fuper eos.
Concisa , apud Ammian. 1. 16. Difficiles vias . . .
Concajts cl.ttifere folerter. Sic enim in MSS. legi mo¬
net Valefius , ubi Codex editus habet concaedibus.
Concides , Eadem notione. GregoriusTuronenf.
lib. 2. Hift. Francijimulato metu fe in remotiores ful¬
tus receperunt Concidibus per e xtr em a Jilvarum procu¬
ratis. Alibi : Jfluj conjunctis arborum truncis vel Con¬
cidibus fuperflantes , &c.
C on c 1 s a , in Lege Salica tit. x 8 - §• 4. aliud fo-
nat : Si quis Concifam , vel fepem alterius capulave-
nt , vel incenderit , &c. Hoc enim loco Wendeli-
nus Concifam fepimentum interpretatur, quod fit
circum agros & fundos , cum leviter femicaefa
virgulta proclinantur, implicanturque invicem
perpetua textura, eaque interim fuccrclcente :
quod firmiftimumeft lepium genus, cujufmodi
in agro feu Comitatu Perticenli complura cer-
nuntur.Nec ab hac fententia procul abeft Salma-
liusin lib. de Jure Attico. Monachus Sangallenfis
Mmm ij
i
919 CON
]ib. 2. cap. 2. Inter quorum confinia piant alantur ar-
bufcuU , qua , ut cernere [olemus , abfciffa atque pro-
jelta comas caudicum foliorumque proferunt.
5[Concesi a, Eadem notione, in Charta Thof-
fiacenfi ann. 1 40 4. fjuxtapratum de Loye Concejia,
& tenello ditli prati intermedio.
At pofterioribus faeculis hae fere voces pro Jil-
va ceulua ufurpantur : Silva autem cadua,[ Gall.
Bois taillis , ] illa eliqua cujuf cunque exiflens generis
arborum , tu hoc habetur ut cadatur , & qua et iam fuc-
cifa , rurfus ex (lirpibus aut radicibus renafcitur , in
Provinciali Ecclefiae Cantuar. lib. 3 . tit. 16. lib.
5. cap. ult. Charta Caroli C- Regis in Tabulario
Dervctifi : Simul etiam quidquid memor au fratrum
f amyli de jam dictis Jilvarum Concifis extirpare pote¬
runt , totum in n fu s fratrum abfque fubtr actione alicu-
jus permaneat. [ Altera cjuldem Caroli Charta an¬
ni 847. apudBaluzium tom. 2. Capitular. Reg.
coh 1457. Dedit igitur prafatus Herchenradus Epi-
fcopus Ecclejia Jibi commiffa , de villa qua vocatur
Fontanedus , ad partem Egin ardi Abbatis & Eccle¬
jia fua , perpetualiter ad habendum : una cum ccnfenfu
Canonicorum fuorum Concidem qua vocatur Vtlcenna
habentem in gyro perticas 537-] Atque inde fi 1 vae
juxta Lavallumin Armoricis, Concifa nomencla¬
tura etiamnum manet : cujus quidem appellatio¬
nis meminit Stephanus Epifcopus Redonenfi' in
Vita S.Guillelmi Firmati num. 7. Hac igitur no¬
tione
Concisum ufurpat Charta Caroli C. apud Ha-
riulfum lib. 3 . cap. 16. De prato bunnaria 2. &qua-
drellos 48. & de Jitv a bunnaria 20. & de Concifo
bunnaria 5. &c. Tabularium S. Bertinian. 1205.
Cumfuper quadam decima unius campi juxta Conci-
fum Coltttnbel Jibi quaflio verteretur , &c. Hugo Fla-
viniacenfis in Chron. pag. 1 1 o. JJuidquid in eo¬
dem loco poffideb at , Bajiltca S .Vitont condonavit, m
manfis , campis , oleis , pratis , pafcuis , Concijis ,Jil-
vis , aquis , &c.
C o n c 1 s 1 je. Charta venditionis praedii didi Ca-
feaux-. Sive conjifiant in terris cultu & non cultis, vi¬
neis , pratis , pafcuis , feu paflurellis , nemoribus, Jil-
vis , gatennis, dumis, Concifiis , arboribus , fructiferis ,
& non frugiferis, &c. T abular. Prioratus de Paredo
foh 69. In bordelariis ,in campis , in vineis , in Jilvis ,
rifpis , in Concifiis , in terris cultis & incultis , &c.
Concida , Concides. Vetus precaria apudSir-
mondum in Notis ad Capitul. Caroli C. Hoc efl
in manjis , campis , oleis , pafcuis , pratis > Concidis ,
fylvis , aquis , &c. Charta alia apud Baldricum
in Chronie. Camerae, lib. 1. cap. 27. Hos igitur
manfos cum terris , Concidis , pafcuis , &c. Tabula-
lariumS. Remigii Remenfis : Habet de Concide ubi
potefl collifi claufura, &c. [Codex MS. Irminonis
Abb. San-German. fol. 2. verfo coi. 1 . Ratgis ha¬
bet .. . de vinea arip. vi. & dimidium , de Jilva Con-
eidem parvam, habet bun. mi. Idem Codex fol.
20. Habet in C aflinido Concidam duas partes de Leu-
va. Et fol. 5 2. verfo coi. 1. Altmarus . . . habet de
terra arabili bun.xv. de prato arp. 1. de Concidis bun.
1. . . . Aclulfus colonus . . .habet de terra arabili bun.
xx. de prato arpen. \. de Concidis bun. 1111. Annal Ee-
«ed. tom. 2. pag. 71 9.exChartadivifionis bono¬
rum , quam fecit Braidingus Benedido Abbati
Aniano : Pratis , pafcuis , Jilvis , garritis , farina¬
riis , Concidis , communiis. ]
Concidua. Charta Alberti Comit. Viromand.
an. 986. apudFlemereum: Vineam b unarii unius ,
pratum i.fylvatn bimariorum 7. Conciduas bunario-
rum lo.catnb ani unam . &c. Copeu dicuntur ejuf-
CON 920
modi filvae caeduae in Libertatib. villae S. Paladii
in Biturigibus ann. 1279. apud Thomafferium
pag. 1 t 3 . [ V ide Copecia. ]
5! CONCISIO , Idem quod Arborum incifio in trun¬
cis plerumque fada ad limites defignandos : qua’
de re fuprain Arbor 1. Notitia judicati pro Mo-
nalterio Arulenfi ann. 876. in AppendiceMarce
Hifp. coi. 798. Ubi nos tefles Concijionem fecimus ,
& pedibus circumdavimus , & manibus injinuavinlus
ad faiene jam ditto Iffelmo.
f CONCISUM. Vide in Concifa.
CONCIT ARIUM, Donum Imperatoris , quia excitat
animes militum ad obediendum ei. Ugutio, Joana.
de Janua.
«f CONCITO , Statim, illico. Abjbo de Obfidio-
ne Lutetiae :
Concito vitalis calor offa reliquit eorum ,
Frigidus atque pavor poffedit corda reorum.
CONCiViLITARE , Civem efficere. Theodericus
Monachus de InventioneS. CelfiEpifcopiTrevi-
renfiscap. 2. Beatum Celfum, ... quem hactenus m
fupernis Jedibus Concivilitavit (Deus) frequentiis An¬
gelorum. V ide Civilitare.
CONCIVIUM, Civium coetus. Adfo Abbas Der-
venfis , in VitaS. Bafoli cap. 1 1 . Eodem tempore
urbis Remorum florente Concivio , &c. u^gidius Pa-
rilienfis in Karolino lib. 5.
.... Illum fublimia f 'acri
Eloquii quondam rultantem pellore pleno:
Illum in Corxivio tacitum pro voce legendi
Prafeclum gradibus , &c.
Ita enim legendum pro Concinio, apudDuchef-
nium pag. 324-
f CONCLAMANTISSIMUS Testis, Fortiffi-
mus, locupletillimus , apud Mabillonium , Li-
turg. Gall. p. 2 2 o . coi. 1 . fjuflum efl ... B. Satur¬
ninum tremendi Nominis tui Conclamantiffimum teflem
debito honore fufeipere.
CONCLAMARE, pro Clamare, Caufam agere, di¬
cere. Lex Alemann. tit. 3 6 . §. 5 . Ut in ipfo placito
pauperes Conclament cauf as fuas. Gloffi lfid. Conclaf
fare , Conclamare. Vide Clamare.
51 CON C LASSARE , Conclamare ; Conclaffare , Con¬
jungere claffes. Gloffi lfid. Papias MS. Bituric.
Concla/fare , Clafjes jungere. V et. Gloffiar. San-Ger¬
man. MS. n. 501. Conclaffare , Adjungere claffem t
hoc eft, ut Juftinus loquitur , adunare Claffia-
rios& ipfas naves.
51 Conc lassare Signa, Pulfare campanas. Gui-
donis Difciplina Farfenfis cap. 4. de Sabbato fan¬
do : Ad Vefperam preces facienda , ad ultimum Con¬
ci affentur omnia figna , &c. Vide Clajfuum , &c.
CONCLAVE, Yefhnnum,Gardaroba. Matth. Pa¬
ris ann. 1245. Domini Papa Camera , qua Conclave
id efl , Guardarcba dicitur. Sic etiam vocant locum
ubi coeunt Cardinales ad eligendum fummum
Pontificem, qui pluribus deferibitur in Cereipo-
niali Romano lib. 1. fcd. 1. [ Papias MS. Bitur.
Conclave , Locus inclufus vel munitus , Jive domus
qua multis clauditur cellis , interior cella. In Legibus
municip. Mechlinenfium tit. 1. art. 38. Concla¬
ve dicitur quidquid obferatum eft : Decanus lani¬
ficii omnes ades , ubi lanificium fit , ut Jibi recludantur
imperare potefl, neque licitum efl habitatoribus , obfe-
quium aperiendi quidquid ibi efl Conclavium , & obfe -
rati denegare. ]
CONCLAVUM. Gloffi. Graec. Lat. evrcir.la ,Concla-
vum , Conclavia , infula.
f CON CLEAT1US , vel ut habet Papias MS. bitu -
ric. Concie atus , Lapis cocleis lapilhfque & arena con-
pii CON
cretus , afperrimus & interdum frftulofus . Ifidor. lib.
x 9. Orig. cap. 10. Vid eCochlearius.
^ CONCLER1CUS, CJericus una cum aliis. In¬
dex vet. Canonum tom. 3. Concil. Hifp. pag. 8.
Nec laicus poft pcenitendamConclertcus fiat.
CONCLODERE , Dehdere. Papias MS. Bitur.
CONCLUDERE, pro Concludi, terminari. Pri¬
vilegium Ordonii II. Regis pro monafterio S.
Martini Compoftellani tom. 3. Concil. Hifpan.
pag. 171. coi. 2. Similiter damus vobis ipfam no-
ftram cortem de villa Patrono cautatam cum fuis do¬
mibus & adificiis , cum fua cortina , quomodo Conclu¬
dit ipfum flumen Saris.
^[CONCLUDIUM. Leges Rotharis apud Murator,
tom. 1. part. 2. pag. 3 5 . coi. x 'JjPuod confotis non
Jit fraudi nec ullo Cone ludio fecijfet. Lege& vide Con-
ludium.
CONCLUSIO , Clufa , Eclufe. Conclujiones aquarum ,
in Legibus Wifigoth. lib. 8. tit. 4.$. 30 . Retenues
d’eaux.
CONCLUSUM , Conclusus, Idem quod Claufum ,
Cios Gallis , locus , feu ager fepibus feptus, in
Legib. Wifigoth. lib. 8. tit. 3 . §. 6. tit. 4. §. 25.
lib. 1 o . tit. 1 .§. 13.
CONCOENA. Gloff. Graec. Lat. MS. «rJvJW*.
Conviva, Concaru. In Edito, Concena. Gloll. Lat.
Graec. Conccetu, swJWven [ Supplem. Antiqua¬
rii , Cone ana. ]
<|f CONCOF AN ARIUS, mendofe pro Gontfanona-
rius , Vexillifer. Vide in hac voce poli Guntfano.
II CONCOMITANTIA , Comitatus. Gella in ca¬
ptura Bernardi^ager Epifc. Apamienfis circa an¬
num 1300. apud Marten. tom. i.Anecd. coi.
1322. Idemque Epifcopus ex tunc de Tholo fa arri¬
puit iter funm eundi in Franciam , concomitantibus ip¬
fum pradUlo M agijlro B alijlariorum ac Senefcallo Tho¬
lo fano. . . . Jftui in tali Concomitantia veniebat , feu
ducebatur , &c. Theologis Gallice feribentibus
nota eft vox Concomitance non prorfus abfimili ra¬
tione in moralibus, ut cum differunt de virtutum
inter fe connexione , de corpore & fanguine
Chrifti fub utraque fpecie panis <5c vini pofitis
per Concomitantium , quod amplius nequeant fe-
parati. BradE lib. 2. tradi. 1. cap. 16. n. 8. Sunt
etiam quadam confuetudines , qua Jervitia non dicun¬
tur , nec Concomitantia fervidorum ; id eft cum fer¬
vidis connexa, quemadmodum Philofophi Con¬
comitantia dicunt pro Connexa.
CONCONSULES , Ejufdem urbis unaConfuIes.
Occurrit in AnnalibusT olofanis inter Inftrumen-*
ta probantia tom. 1. pag. 39.
C O N C O R D ANTIdE , apud Walfinghamum in
Edw. I. p. 47. Hujus ('Johannis de Derlinghton
Ordin. Praedicat. ) ftudio & induftria edita funt Con¬
cordantia magna , qua Angjjcana vocantur. [ Memo¬
riale Poteflatum Regienf. adann. 1244. His tem¬
poribus floruit vita &f cientia venerabilis dominus Ugo
Cardinalis , frater Eradicatorum ordinis , qui dottor
' eximius doctrina fana & pr elucida totam Btbliam po-
fiillavit ; Concordandarum Biblis. primus audior fuit. ]
^CONCORDATUS, Compofitus, de quo con¬
ventum cft ,Gall. Accorde.Tranf actum , compojitum
& Concordatum , in Charta ann. i 46 3 .
CONCORDENSES , Valdenfium fe&arii haereti¬
ci, de quibusConflitutio Friderici Imp. de Hae¬
reticis, & Reinerus contra Valdenfes cap. 6. a
Concordia Lombardiae oppido didfti : iidem qui in¬
terdum Concorcz.enfes appellantur.
^CONCORDIA, pro Foedere vel padlo legitur
apud Thomam Alado-x in Fprmulari Anglicano
CON 922
pag.7 5 . Rymerum tom. 4. pag. 306. coi. x. &
alibi. Eline Concordia celata dicitur, fi bene con-
jetfto , de ea conventione feu padlione , quam in-
confulto judice ineunt litigantes , poiiquam res
in judicium vocata eft : quod fieri vetant Con¬
fuetudines Furnenfes in Archivo S. Audomari his
verbis : Jjhfic&mque plegios dederit de profequendo
clamore fuo& non fuerit profequutus, emendabit Comiti
tres libras , (jr amittet clamorem fimm : quamvis ali¬
quis clamorem fuum facere noluerit vel perdiderit , ftja-
fti darius tamen jus fuum habebit. JTdcumque fecerit
Concordiam celatam , id eft, Halefona, emendabit
Comiti tres libras. Vide Halefone.
CONCORDIOSUS , Concors , Ugutioni.
CONCORDIUM , pro Concordia , Padum , foedus,
Accord : apudMichamde Barbazanisin Hift. cap.
6. & Cortufios lib. 8. Hift. cap. 5. & alibi.
CONCORPORALIS , Ejufdem corporis vel fo-
cietatis, in Chronico Halbcrftadenfi apudLeibni-
tiumto. 2. Scriptor. BrunlVic. p. 1 2 6. Cives (jr
coharedcs , & Concorporales in habitaculum Dei coa-
dif catos. V. aufit Scriptor ex Epift. adEphefios 3.
6. ubi dicitur, Gentes ejfe coharedes , & Concorpo¬
rales , (jr compardcipes promijftonis ejus in Chrifto ftj eft %
per Evangelium. Legitur etiam apud Ammianum
lib. 2 8. c. 28.
CONCORPORATE , Corporaliter. Chrifto ( eden¬
di ad dexteram Patris veraciter , Concorporate , in Epi-
llola 36. Gaufredi Canonici Rcgul. apud Mar¬
ten. tom. x . Anecd. coi. 533.
^ CONCREBARE, Crebro dicere, praenuntiare vel
promittere; ni fi mavis Concrebare feriptum eftepro
Concrepare adlivefumto, quomodo Ovidius dixit :
Rur fus aquam tangit , Temefaaque Concrepat ara.
Antiquum Epitaphium ex Agnelli libro Pontif.
apud Murator, tom. 2. pag. 1 44. coi. 2.
Prima fides noftrifque Pater promif er at olim
Perfpiciendum oculis , (jr Legis voce vocandum
Chnftum Concrebans , Chriftum fonat , omnia
Chriftum.
CONCRECATIO, pro Congregatio , in Infiru-
inento ann. 873. tom. 1. novae Hift. Occitan.
coi. 124.
CONCREDERE Se, dicebatur ille qui judici vel
parti fe tradebat, & deli&um illius arbitrio, com-
pofitione expiabat. Capitula Caroli C. tit. 16. <5.
3 . fOTia Ji fe Concrediderit & humiliaverit , (jr emen¬
dare voluerit, &c. Flodoardus lib. 3 . Hift.Remenf.
pag 558- edit. Colvener. Jftjiod placitum eidem Pre -
fbytero denuntietur ad 30. dies , ut ita praparatus
veniat , quo fe vel Canonice purificet , vel Concredat,
Definitio Concilii Duziacenlis II. de Duda Mo¬
nacha cap. 4. Et Ji ipfe Prefbyter fe Concrediderit ,
facilior ei erit poenitenda ; Jin autem in pertinacia fua
perftiterit , &c. [ Praeceptum Ludovici Regis an.
8 70. de rebus HericiPrumienfi monafterio con-
cellis apud Marten. tom. 1 . Colleft. Ampiilf cok
I 9 1 . Ille vero nulla ratione eas Jibi ufurpare potuit ad
po (fidendum , fed Concredidit Jibt de illis , quod eas in-
juftevoluiffet , & reddidit tunc eas illis Fratribus m
prafendam noftram. ]
f CONCREPARE, Coniberc, i. e. Confentire. Glof-
far.MS. Sangerman. n. 501.
CONCUBA, Concubina. Decretum Synodi Sar-
dicenfisin Fragm. S. Hilarii pag. 20. Probra mul¬
ta criminaque objecit , quod diceret illum Concubas (jr
habuiffe & habere. Hinc Comcubatus pro Concubina¬
tus , in lib. 3-D.de Concubinis.
CONCUBIA, Cum omnes excubant. Glolfar. MS.
Sangerman. n. 5 o 1 . Livius dixit : Hannibal Con -
CON
923
cubianocle movit , id eft , cum itum elt cubitum.
Simili notione Plautus , Concubium fit noctis. Vide
in hac voce.
CONCUBI ALITER. , Continuo , perpetuo. Vita
CON 924
^[Concubinales Illecebrae, apud Sidon,
lib. 9. Epift. 6.
ConcubinatxcaE Luxuriae, in Concilio
Meldenfi an. 845* caP* 74-
S. Vitalis Siculi num.6. In hoc.. . Monafterio Con- f Concubitalis, Ad concubitum pertinens,
apud Tertullianum adNation. 1. z.c. 1 1.
«R CONCU BINARIUS , Catullo & Curtio Concu¬
binus, Qui Concubinam habet, Gall. Concubui avc e.
cubiahter perfeverans.
CONCUBlNA,LTgutioni:j9«.2 4i/ ufumvenereum non
legitime tenetur. Tria funt, inquit Cafaubonus ad
Spartianum in^lio Vero, eonjundtion is nomina
apud juris audtores &. alios , Uxor , Pellex, Antica..
Uxor , aiebat Verus, nomen cjl dignitatii , non vo¬
luptatis. Pellex honeftior eft quam Amica , ut quae
accedat propius ad uxoris naturam : eft enim
quali legitimae conjugis dimidium. Bal-
lamon : FlaXAao J e l$-iv >1 vg/ju/a.o)i; rivi avi^utra %ua h;
yctfaov b cfe htIov ri/ai ■ rr.ga. <pi\n "hiytrcti. Canones
Apoftolorum ex verfione Dionyfii Exigui can. 17.
Si quis pojl baptifma fecundis fuerit nuptiis copulatus ,
aut Concubinam habuerit , non poteft efje Epifcopus,drc.
Concilium Tolctan. I. can. 17. Si quis habens uxo¬
rem fidelem , Ji Concubinam habeat , non communicet.
C at erum qui ncn habet uxoreen , & pro uxore Concu¬
binam habet , a communione non repellatur : tantum ut
unius mulieris , aut uxoris , aut Concubina ( ut ei pla¬
cuerit) fit conjunctione comentia. Quibus in locis ,
ut obfervatTurrianus 1. 1. pro Canonib. Apollol.
c. r 3. non intelligitur Concubina fornicaria, fed
ficut Scriptura fan&a vocat Concubinas Patriar¬
charum , ea fcilicet Concubina quae fecundum
legem matrimonii, infra dignitatem tamen uxo¬
ris ducitur : Jfiyc uxor Cone • bina dici videtur in
Charta Ludovici VI. pro fyonafterio S. Cornelii
C ompendienlis : Ut Clerici eq, fidem Eccfeju fient
ufque modo vixerunt .. permaneant : hoc tamen pracipi-
mus , ut Prefbjteri, Diaconi , Subdiaconi, nullatenus
deinceps uxores Concubinas habeant : c aceri vero cu-
jufcttmque ordinis Clerici propter fornicationem , licen¬
tiam habeant ducendi uxores. Eadem etiam Concubina
legitima dicitur , ad diferimen ejus qua qhaftum fa¬
cit , apud Braftonum lib. 3 . Trad. 2. c. 28. §. 1.
cui ita appellatur uxor matrimonio copulata ,
quod legitimum eft quantum ad haredem & hareditatis
fuccejfionem , & tamen illegitimum , quoad dotis exa-
ftianetn cum dos cbnftituta fuerit alibi quam ad oftiutn
Ecclefia , propter verba in intentione mulieris contenta ,
ut idem Bra&on. ait 1. 4. de A&ione dotis , c. 8.
§. 2. Vide Cujacium in Paratit. ad. tit. Cod.de
Concubinis, ad Nov. 18. & lib. 5. Obfer. cap. 6.
Concubinas praeterea olim toleratas, vel non om¬
nino prohibitas, vel denique adeo hunc inva-
JuilTe abufum, ut eas tolerari nccelTum judica-
rint Pontifices, tametfi fubinde variis in Conci¬
liis damnatus lit , colligere licet ex Concilio Ver-
merienfian. 75 2. cap. 7.exNicolaol. PP. Epift.
5 9. & in llefponf. ad Bulgar. cap. 3 . ex Joanne
Vili. Epift. 198. &Ci Vide Crifconium in Brev.
2 5 o • 231- adeo ut etiam cum uxore legitima
Concubinam habere quodammoclo licuerit quam
uxoris appellatione donant Capitula Elerardi Ar-
chiep. Turon. cap. 110. Salvianus lib. 4. de
Gubern. Dei, de Concubinis : fiEippiam dici for-
Jtian etiam injiftum ejfe videatur : quia hoc in compa¬
ratione f i pr ad ictorum quafi genus caftitatis eft, uxoii-
bus paucis eft e contentum , & intra certum con/tmi nu¬
merum frenos libidinum continere. Conjugium dixi, quia
ad tantam res impudentiam venit, ut ancillas fu as
mtilu uxores putent: atque minam ficut putantur e fi
quafi conjuges , ita foU haberentur uxores. Sed & cum
Concubina perinde ac cum uxore alterius adulte¬
rium heri dicebatur. Vide S. Columbam Ep. 5.
Legitur apud Lindwoodum lib. 1 . Provincialis
tit. 2. & Martenium tom. 4. Anecd. coi. 390.
necnon alibi.
CONCUBITOR, Qui concubinam habet, apud
Julianum Anteceflor. Nov. 8 2,. c. 12. Nov. 34.
c. 5* Concubitor mafculorum , a.^<rtvcKoiT>:c. Concubi¬
nus, TTcudiov , Quintiliano 1. 1 . c. 3.
f CONCUBIUM , Papiie in MS. Bituricenfi, Ex¬
cubiti, Gall. Gaide , S entinelle. Apud Plautum in.
Trinummo Concubium eft tempus primi lomni ,
cum omnes fere cubant, altiufque regnat filen-
tium. Ifid. Glofi. Concubium , Pellicatus.Couiidn -
tfenfis hac etiam notione ait : Concubia d cubare
five dormire dicta : Concubium , Concubitus , Pellica¬
tus. Pro honefto & legitimo concubitu Gellius
9.10. habet : Sed puris honeftifque verbis veneran¬
dum iftad Concubii pudici fecretum neminem quemquam
alium dixijje. Vide Concubia.
% CONCU i. A, Aienfura tres cochleares habens. Papias
MS. Bituricenfis. Glolfar. MS. Sangerman. num.
501. Concnla , Genus me n fur a qiu jit totiens coclear
tuplicatur. Concula, Adenjura , dragma una & dimi¬
dia adimpleta. Corruperunt Ifidorum, ex quo hau-
ferunt; hic enim lib. 14. cap. 25. AJen/urarum
pars minima Cochlear , quod eft dimidia pars dragma ,
appendens filiquas novem, fihi triplicatus Conculam
facit. Concula dragma una & dimidia adimpletur. Vi¬
de Concha 3 .
CONCULCATURIA Epift ola, qua Dominus fer¬
vi qui ingenuam uxorem duxit. Conculcato & ir¬
rito fa&o ob agnationem, quae inter eos interce¬
debat , matrimonio, mulierem libertati fuae red¬
dit. In Chartis quae Parenfales dicuntur, apud Bi-
gnonium, Formulae 10. titulus ftc concipitur :
Conciilt arnria quam Abbas facit ad hominem fuum.
CONCULA! A , Aiaxxma bellua , de cujus f anguine tin¬
gitor purpura. Ita Ugutio MS. an Cone alma ?
f CONCU RIAL1S, Ejufdem Curiae Judex. Charta
D. Antonii Capelli Patricii in Diario Italico pag.
6 5 . V olufianum atque Luminofum noftros Concmales
■ agnovimus.
CONCURRENTER , Unanimiter, concordi¬
ter. Legitur apud Rymerum tom. 1 1. p. 813.
coi 2 & alibi non femei. '
CONCURRENTES, ftc Epa&as folis vocat Lati¬
nus Computus, .&ithiopicus Graeco & vetufto
nomine wM vfiov. Scaliger 1. 1. Canon. Ifagogic.
Concurnntes , eft numerus dierum nunquam excedens
feptenarium , qui cum regularibus compofiti componunt
feriam dierum. Dionyfius Exiguus de Ratione Pa-
lch:e : Concurrentium hebdommadarum ratio, qua de
filis curfti provenit , fepteno anno jugi circuitu termi¬
natur. Joannes de Janua : Concurrens, fecundum quod
fumitur a Compotiftis , eft /itpercr e_ f cenita unius diei vel
plurium fupra 5 z. feptimanas , vel plurium: ideo di¬
citur quia m anno Bijfextili fupercrefcunt duo dies in
reliquis vero annis unus tantum , unde verfius .-
Hebdomada decies quina numerantur in anno
Atque duapoft duas, lux una, duave fuperfunt.
Et ab illo incremento originem habent Concurrentes .
Alii pojle a formantur uno addito, fic tamen quod fiepti-
manarum numerum non excedam, undefeias quod pri¬
mus annus cycli /olaris habet upm pr9 Concurrente ,
pi 5 CGN
fecundus halet duos , tertius habtt 3 . quarius habet 4.
quintus 6. propter bijfextilem , fex tus habet 7. Jcptmus
■ habet procedendo ufque ad 2 S • annos inveni¬
tur , qm poftea revertitur ad caput procedendo per or¬
dinem ficut prius: unde & appellatur Circulus folaris ,
Jive Concurrentium. Si autem vis fcire quantus j?t an¬
nus Concurrentium , adde annis Domini 9. annos , & a
totali fumma fubtrahe 28. quoties poteris , & quotus
Jit annus cycli folaris quod rejiduunt 'fuerit demonfl ra¬
bit, &Ji nihil reman ferit , ultimus annus erit. Vide
eumdemScaliger. 1. 7. de Emendat, tempor. pag.
748. 77 5- 776. Fulbertum Carnotenfem in
Compendio Computi , Honorium Augultod. lib.
2. de Imagine mundi cap. 87. 88. 5; 7. Duran¬
dum 1. 8. c. 5 . n. 6. 7. 8- & alios Compotiltas,
[necnon fupra vocem Annus cof 5 1 1 . j
1. CONCURRENTIA. Obfervanti* Regni Ara-
gon. 1. 6. de Privilegiis Militum §». 1 . Non enim
contribuent cum peyterits in exattionibus regalibus , niji
tempore guerra, vel Concurrentia ad confractionem , re¬
fectionem , & faftcntaiionem fojfatutim, portarum villa,
&c. Id eft, cum omnes ad cjufmodi opera publica
Concurrere feu pergere tenentur.
2. CONCURRENTIA, Certa quaedam ac de¬
terminata fumma ultra quam non erogetur fu¬
pra , Gall. Concurrence. Epift. Petri infantis Maf-
filienfibus an. t 3 3 2. ex ArchivoS, Vidorisejuf-
dern urbis : Recepit in folatum ufque in Concurren¬
ti am, &c.
CONCURRERE cum Aliquo, Confentire ali¬
cui , Gallis Concourir avec quelquun. Phralis fami-
liarisTertullianol. deSpcdac. Optato 1. 4. S. Au-
guftino 1. de Unico Bapt. cap. 14. & Epift. 1 6^.,
Dicebant etiam Concurrere alicui: Ita Cyprianus
1. 1 . Epift. 4. 1. 2. Epift. 3 . Auguflinus 1. 2. con¬
tra Crefcon. c. 19. 1 7. contra Donat, c. 1 5 .
1. CONCURSUS, Submonitio , vel evocatio ci¬
vium ad vindicanda maleficia. Vitalis Epifcopus
Ofcenfis : Si eas (jundas ) exercitum facere conti¬
gerit , vel repentinum Conctirfum , Appel litum vulga¬
riter appellatum, &c. Infra : Sed flagitante maleficio,
& Concurfu fulitaneo concurrente ,Ji maleficium fuerit
manifeflum , &c. V ide Huejtum.
2. CONCURSUS , Conventu-. Capitula Mona¬
chorum San-Gall. n. ix. Ut Kyrieeleifon , Amcn,
Deo gratias, & verfus in unoquoque Concurfu altius
& diflmttius atque protraclius honejle dicantur. Ibidem
n. xxx. in non abfimili formula legitur in unoquo¬
que Conventu.
f i . CONCUS inter vafa <Sc minifleriafacra recen-
fetur in Donatione S. Rudelindi pro Monafterio
S. Salvatoris de Cellanova tom. 3. Concil. Hifp.
p. 1 8 1 . coi. 1 . Cor.cos inmaguiatos vix- cafiicales 11.
vafa vitrea , choncas acyralis 11. arrodamas ftc acyra-
lis ix. Alterum locum vide in Cogina.
% 2. CONCUS, f. Angulus, Gall. Coitu Conditio¬
nes reparationis Monafterii S. AndreaeExalaten-
Esan. 879. in Appendice Mareae Hifp. coi. 808.
Terra qua infrentat in torrente & vinea ad illo Conco
qui infrontat in vinea dominii a! e , & terra, &c.
f CONCUTERE, f. Monetam cudere. Diarium
Belli Hufiitici apudLudcwig. to. 6. Reliq. MSS.
pag. 182. Rex Stgifmundus receptis Ecclejia Pragen-
Jis & Coenobii S. Georgii capt ibus, manibus , tnan-
fh antiis caterifque de auro & argento clenodiis , Con¬
cutere jubet & ftipendta pralet. Poffet folum intel-
ligi Frangere : adeo ut ftipendia praebuerit ex cle¬
nodiis comminutis, fed non cufis.
^ CONDADUM , Hifp. Condado , Comitatus , do¬
minium. V ide locum in Coum poft Cautum.
CON 926
CONDAMINA , vel Condo mina , Narbonenfi-
bus Condomine , quafi , Condomintum a jure unius
Domini dida, vel ut alii volunt , quafi Campus
Domini , nam in Occitania, maxime verius Sc-
v-ermas- Camp , aut Coti, Campum fonat ; ubi h:e
Condaminoe ab omni onere agrario immunescen-
fentur. Condomina, legitur in GJoffis lfidori , & e it
agrorum cdyrc-r GIoIT. Graeco-Lat. truy>fl.:e-u; ,
S altus. Placitum Attonis Arelatenfis Archiepifco-
pi , in Chartulario Archiepifcopi Arelat. fol. 2 2.
j Et laxaverunt Jimiliter Arcbiepifcopo Alton a ff canta¬
tionem fusi Condamina qua eft juxta domum , cum j un¬
cari a quantum pradicla Condamina tenet. Chronicon
S. Benigni Divion. Dedit, partem unius Condamina.
Condamina mea dominicaria , in Tabui. Bcliiloc.
n. 1 74. Vita S. Galli' apud Bollandum 1. Febr.
pag. 940. Cum mcfjium tempus adveni (fet , nuntia¬
tum eft S. Gallx. ab actore fio., . . . quod Condaminam
fuam quidam Prcfbyter cum meffe tulijfet. Sic enim
legendum, pro Condanimam, uti praefert Codex
MS. [Charta anni 979. in Archivo S. Vidoris
Mallii, mwn. 13. Diosc. Avenion. Condamina una
qtu habet j ro longo dextras de ambas latus 2 3 8. & in
quacumque f ente dextras 130. Notitia anni 993 .
de conventione inter Adalardum Abb. S. Vido¬
ris Maffil. & WiUehnum Vicecomit. de villa Ca-
tbedree apud Marten. to. 1 . Ampliif. Colled. coi.
350. Abbas vero miffis bobus cepit terram , qua eft ante
Ecclejiam S. Damiani ambienter excolere , & huc il¬
luc rumpere terram ad faciendam Condaminam. Chafta
Alphanti Epifc. Aptenfis ex Chartul. ejufd. Ec-
ciefiae fol. 44. Eft autem Condamina illa capiens de
terra arabili modi at as tres. ] Vide Bibi. Sebufianam
Ccnt. 2. c. 7. Anton. Ruffium inComiuib. Pro¬
vinciae pag. 6 1 .*tom. 6. Spiciieg- p. 455. Perar-
dum pag. 208. Steph. Baluzium in Append. ad
Capitul. num. 90. [Maream Hifpan. coi. 765.
853.984. Marten. to. 6. Ampliif. Colled. coi.
458.] &c.
Condomina , in Charta an. 1 088. apud Catel¬
lum in Comitib. Tolof. pag. 134 - [in Charta an.
1 o 3 2. ex Archivo S. Vidoris M a fili. & in Statu¬
tis Arelat. MSS. art. 134.]
Condemina. Charta an. 9 3 7.inTabul.Eccl. Au-
gullod. Sunt ibi matifi alji novem , & folvunt reditus
terra. Sunt alia Condemina 3 . ad fationem mod. 1 o o .
Infra : In villa Ploado invenerunt Condeminas 3 . ubi
poffunt feminare modios 1 3. Alia Caroli Regis an.
18. Ind. 6. ex Tabulario Eccl. S. Cyrici Nivern.
Mer catum ibi adh arentem, Condeminam adharentem
fronti jamdicla Ecclejia , &c.
f Condim ina. Aimoinus inTranfiationeS. Vin-
centii Mart. lib. 2. num. 18. Monachi Hermengau-
dnm Albia Comitem adierunt, orantes ut ab bojiutm in-
vajionc equorumque depafnone fata Condimina fuapro-
tegeret.
Condu ma, Eadem notione. Papias : Conduma, do¬
mus cum curta & cateris neceff artis. Glofiae MSS. Con¬
duma, vel C umma , domus elevata. Gregorius M.
1. 9. Epilt. 1 4. Unam illi de jure Ecclejia deputare
Condumam debuiffes. Idem lib. 10. Epilt. 12. Per¬
cepta prius donatione legitima , id eft fundos campulos
cum Conduma una. Occurrit rurfum 1. 1 1 . Epift.
2 o . Charta Caroli C. Reg. Fr. an. 1 8 . Ind. 2 . in
Tabui. Dervenfi: InAlmiaca corte terras indomim-
catas , ubi Conduma Monachorum fieri debeat, cum
prato & manjis undecim & dimidio.
Condoma. Charta Longobardica an. 774. apud
Ughellum tom. 8. pag. 3 5 . Concejfimus innominato
Monafterio S. Sophia Condomas 4. ex ipfo Gaflaldo.
927 CON
Infra : In ipfo loco cortes & Condomas t!'cs . Adde
pag. 40- 41 . 5 7^* 583. 585* 590.615. 618.
6 2 5 . 6 3 8. quibus omnibus in locis Conduma, Sc
Condoma, idem valet quod Condamina : neque a
dumetis vox formata, ut cenfet Ludovicus de la
Cerda.
f Contamina. Charta an. 122 2. Hili. Dalphin.
tom. 2. p. 505. Imprimis concedo & confirmo donum
quod Gtudo Comes & Mathildis uxor ejufdem eidem
domui dederunt, fcilicet quamdam Contaminum , <yc.
Contaminia, Eodem perinde fignificatu. Charta
Falconis de Tallgniaco an. 1056. Dedi. ■ . omnia
quacumque in Trejfalio . . . poffidebam : fcilicet in Con¬
tamini/ s , in molendinis, in olebis , in ordeis , &c.
Contamin F. a. Charta an. 1010. apud Guiche-
nonum in Bibi. Sebufiana Cent. 1 . c. 40 . Vineam
indominic atatn unam medietatem , Contamine amindo-
minicatam unam medietatem , &c.
Condominicatus. Flift. Epifcopor. AutilFiod.
cap. 53 .Et campos , qui vulgo Condominati vocantur }
Epifctoporum ditione rcflituit. •
CONDARE, Condator. GlofT.Lat. Gr .Conda-
toribus, o-vyleXeg-alc. Condavit ,irpc?em/Mv. [ Ada fan¬
di Bertichramni , tom. 1 . SS. Junii pag. 719. &
tom. 3.AnaIed. Mabill. pag. 1 1 5 .VillaU mbria-
co , quam Bajilius & Baudegundus quondam per dona
tionis titulum ad [an clam Ecclejiam Condederunt , id
eft , fimul dederunt.]
CONDAR1US. EpilloIoeMS. Burgenfium Se Ca-
pellanorum Calvimontis in dioeceii Lingonenfi
Iicec efl inferiptio : Rdo. in Xp? Patri & Dito Dno
fjoanni de Monte mir ali Epi/ccpo Carpentatorcnfi SSmi.
j D. N. Papa Protbonotario & Condario . . . Burgctifes
& Capellam oppidi & Ecclcjut Calvimonti. Hic
Joannesde Montemirali lumino Pontifici Refe¬
rendarius erat anno 1 476. Hinc fufpicor in au¬
tographo feriptuin fuilfe Rndario per abbrevia-
tionem pro Referendario , primamque litteram R.
fi c male efFormatam fuilfe, ut Amanuenfis legerit
Co, unde pro Rndario perperam fcripfcrit Ciiad/frio.
CONDATE, vox Gallica vetus, vel certe in Gallia
familiaris, quae confluentem denotat, quali a con-
dando , feu congregando , feu confitendo , uti vult Ni¬
colaus Bergerius 1. 3. de Itinerib. Romanis cap.
3 9. num. 15. Unde quae hodie fuperfunt oppida
id nominis, feu vernaculum Conde praeferentia ,
ad ejufmodi iluviorum confluentes lita elfe con¬
fiat. Ita Condate in Aquitania, adconfiuentesDu-
rantite, Se Infulce, Libourne hodie, apudAufon.
Epift. 6. &Paulinum in Epifl. ad euir.dem Au-
fon. v. 156. Condate in Turonib. ad confluentes
Vigennoe & Ligeris, apud Gregor. Turon. 1. 1.
Hili. c. 43 . 1. 8. c. 40. & 1. 1 o. ubi obiit S.Mar-
tinus , hodie Conde , [ vel Cande , uti vult Valefius
in Valcfianis,]C<?«rfan? , hodie Cofne , ad confluen¬
tes Ligeris Se fluvii didi Noain, Concintum, hodie
■Conde ad confluentes Scaldis Sc fluvii didi Haifne,
apud Antoninum in Itinerar. & in Capitul.Ca-
roli Calvi tit. 3 7. [Condatum illud ab Antonino
memorari lub hoc nomine negat Va efius; fcd
aliud fitum inter Nivernum Se Brivodurum, ho¬
die Cofne , Se aliud prope Senonas hodie Monte-
reau-f aut -Tone , ac tandem tertium inter Lexo-
vium Se Drocum , hodie Conde fuper Itonam :
quartum meminit Ptolomoeus in Britannia mi¬
nori hodie Redones,] Condate in Brigienfi agro,
Principum Borbonienfium nobiliflimus Principa¬
tus , ad confluentes Matronae & alterius fluvidi
qui Brigenfem faltum percurrit. Tabular. S. Re¬
migii Remenlis an. 861. Epifcopatus autem Dow.
CON? 928
Hincmari 1 7. veniens Miffus Domini Regis Car oli in
villam Condamm, fitum fuper fluvium Matronam, &c.
Condate in dioecefi Ebroicenfi ad confluentes Ito-
nis fluvii, quo loco infulam efficit vulgo Condet ,
Condate in diceceli Suelfionenfi ad confluentes flu¬
viorum d 'Aifne., Se de Vcfle , Condate in Ceflrenfi
agro in Anglia, hodie Congleton , ut cenfet Cam-
denusin Britan. pag. 486. Edit. 3. ad confluen¬
tes Dani Se alterius fluvidi. Haec vero praemifi-
mus, ut inteiligatur quid velit Audor Vita; S. Ro¬
mani Abbatis Jurenfis c. 1 . Repetit tandem ulterius
inter faxofa conv allia cultura patulum locum , qui al-
trinfecus trijugi montium paululum ardua fecedente na¬
tura, in planitiem aliquantulum relaxatur. Illic nam¬
que bifidi in folidum concurrente natura , mox etiam ab
unitate elementi jam conditi , Condadifcona loco vulgus
indidit nomen. [Vide Valefium in Notitia Gall.
pag- 1 5 ?•]
f CONDATOR. Vide Condate.
«I CONDECIM^E , ut Decima. Locum vide in Ra-
vtnum.
CONDECUMBERE. Bufchius deReform. Mo-
nall. apud Leibnitium to. 2. Scriptor. Brunfvic.
pag. 480. Pauci tamen duo vel tres ibidem perman -
ferunt fecum ad tempus retinentes Moniales feu concu¬
binas fuxs , qua eis Condecumbentibus fubfervirent.
eJ CONDEMINA. Vide in Condamina.
CONDEMNARE T erram , vel Domum. Lex
Salicatit. 71. St quis terram alienam Condemnaverit,
& ei fuerit ad probatum , iid. acn. qui faciunt fol. lxii.
culpabilis judicetur. Ubi terra Condemnata , nihil
aliud eil, quam ager cujus frudus exciduntur :
in quo damnum fit. Rogerus Hoved. pag, 804.
Captus ejl Tbomas Prapofuus , captiqne funt complices
fui quidam & incarcerati : quidam autem illorum fu¬
gerunt , relictis domibus &' facultatibus fuis. Rex qui¬
dem Francia iratus fecit domus 'illorum demoliri, &
vineas & arbores illorum frultiferas extirpari. Ita Sc
domus judicis decreto diruta , Condemnata dicitu»
in Speculo Saxonico iib. 3 . art. 1 . §. 1 . EEdificia
praeliorum feu villarum propter nullam aliam injuriant
fuccidi , feu ad terram pro fler ni debent , nifi in ipjis fue¬
rint virgines , aut mulieres violenter opprejfa , aut pofi
factum introducta : tunc enim domus illa per jus Con¬
demnantur , Jt non , ut juris efl , excufentur. Poftquam
Condemnata jam fuerint adificia ejufmodi ,Ji reuspoft-
modum abfelvitur ab actione , dejlructajam adificia non
exfolventur, &c. Art. 68. Cafirum Condemnatum a
judice , quod exciditur & dellruitur fententia ju¬
dicis. P acuit atum Condemnatio , in h 16. Cod. Th.
de Rc militari. Obfervantioe Regni Aragon. Iib.
6. tit. de Generalib. privileg. <5. 3 2. In Ar agonia
quantumcunque fuerint facta atffid amenta , nonpojjnnt
bona talari , vel comburi , vel bona occupari , nifi tan¬
tum in perfonis guerra , &c.
Porro is olim atque adeo in Francia mos inva¬
luerat, ut non corporis modo poena, vel morte,
muldarentur rei , led Sc eorum diruerentur [vel
comburerentur ] domus , nifi id pecunia data re-
demiflent. Joannes Prefbyter apud Chappeayil-
Jum ad Joannem Hocfemium cap. 3. Cum tunc
effet mos in civitate proflerni ades malefactorum. Ch.
Philippi Aug. an. 1195. pro Communia Sanquin-
tin. St quis foris f altum fecerit , de quo clamor in prar
fentia Majoris & [Juratorum f 'altus Jit , Major judi¬
cio [Juratorum fuper hoc emendationem accipiet talem,
quod domus forisf altoris diruetur , Ji eam habeat, aut
pro domo ad voluntatem eorum pecunia accipietur. De
redemptione vero demorum diruendarum , muri & fir¬
mitates villa reficiantur. Mox : Si quis intra villam
hominem
9^9 CON
hominem occiderit ,. . . de eo jufiitiarius mfier faciet
jufiitiam , ... & ji ille malefactor domum habuerit in¬
fra banleucam , diruetur. Guntherusl. 8 - Ligurini ;
Jfui pacis jurare modum formamque tenere
Improbus abnuerit , qua poffidet omnia vulgo
Diripienda patent , evertendique penates.
Philippus de Beaumanoir c. 6 i . jguiconque rachett
un bani ,& fetle bannijfement ,fe mefon doit efire aba-
tue , & efl l’ amende en la volonte du Seigneur , &c.
Vetus Confuet. municipalis Ambianenfis MS.
S’aucune mefons cfi jugi e d abattre pour le forfaiture
de celi cui le mefons eft ,ja pour chiaus a cui It censfont ,
ne le laira-on djufiicbier. Vetus Confuetudo Nor-
manniae MS. i . part. 3 . fedt. c. 6. Spacbiez. que les
mefons des forsb annis doivent efire arfes el temoignage
de leur dampnement , & que la memoire de ceux qui
vendront apres ,le tiengnenten leurs cuers , & que il en
aient poor & criente : & fe les mefons des forsb annis
font en tel licu , que il ne puijfent ejlre arfes , la couver-
ture & le mefrein en doivent efire ofiez, & efrachiez. , &
for ter. en tel lieu ou tl puiffe efire ars ,Ji que aucun ny
puiffe avoir dommage. Ubi obfervare licet domus
damnatorum incendio abfumptas , quod etiam
apudSuecos obtinuiiTe traditJoan.Locceniusk 2.
Hift. Suecanaepag. 6 5. quo loco feribit , Amon-
dum vel Amundum Regem , Carbonarium co-
gnomipatum , quod legem tuliffet de incendenda par¬
te domus , aut totis adibus delinquentis pro noxa dani--
nivadati portione : quam tamen legem abrogafTe
poflea ait. Charta Odonis Domini Hamenfisan.
1 z 27. Et ji fore fallor captus non fuerit. Major po -
tefl bannire eundem de villa Hamenji in perpetuum ,
& domum fuam diruere infra 40 . dies quotiefeumque
voluerit , poflquam dies unus & nox una,Jicut dittum
efl , po(l fattum tranjierit. Et Ji forte infra 40. dies
Major for e fati oris domum non diruerit , domus flans
Domino remanebit. Et fi domus diruta fuerit , rnerem-
ma & fundus domus Domino remanebit , & de alia ha-
reditate faciat quod debebit.
Interdum quodam privilegio ad id induito ur¬
bium incolae abhac aedium condemnationeexem-
pti leguntur. ChartaGuillelmi ArchiepifcopiRe-
menfis an. 1 1 8 2. pro Scabinagio Remenfi : Con¬
cedimus etiam quod Ji Burgenfis in banno nofiro confti-
tutus aliqua occajione in caufam tr alius fuerit , quam-
diu ordine judiciario fe tr altari voluerit , neque ipfe ,
neque res ejus capientur ,fed nec domus ejus diruetur ,
Ji domum vel hxreditatem Remis habuerit ,fed fidem da¬
bit , quod pro exequendajttflitia objides interponet , &c.
Edidum Philippi Pulcri an. 1 3 o 2. pro Reforma¬
tione Regni : Item volumus , quod Jinos mandavimus
aut pracepimus bona alicujus Pr alati ,feu alterius per-
fena Ecclejiaftica , vel Clerici elerie aliter viventis, ca-
pi, feu ad manum noftram poni, quod virtute pr adibit
mandati feu pracepti noftri bona eorum recte mobilia non
t api antur,f ai/i antur , aut ad manum noflram ponantur ,
neque domus eorum difeoopenantur , feu defruantur .
Vide Excerpta Dionis ex Edit. Valefii pag. 582.
& ejus notas, Concilium Nugarolenfe an. 1190.
- ean. 7. Concil. Tolofan.an. 1229. can. 6. Epifl.
Innocentii IV. PP. ad Poteftates, Re&ores, &c.
c. 20.26. Privilegia urbis Ratifponenf. an.1230.
13 8 o. in Metropoli Salifburgenfi to. 1. p.z 3 8 . to.
1 . p. 3 8 o . Foros Beneharnenfes rubr. de Sententias
art. 7. Fortefcutum de Laudib. Legum Angliae
cap. 26. Duchefnium in Probat. Hili. Guinenfis
pag. 195. Molineum to. 3 . pag. 2 1 47. praeterea
Bouclerum Iib. de Crimine laefae majeftat. p. 101.
JONDEMNATIO , pro muldta pecuniaria, apud
S. Ambrofium Epiil. 3 3 . Lampridium, & inCod.
Tom. II.
CON 930
Theod. Vide Jacob. Gotofred. ad. 1. 1 2. eodem
Cod. de Re militari.
if CONDEMPSARE. Aibertinus MufFatus deGe-
ftis Ital. apud Murator, to. 1 o. coi. 64.2. Cum de¬
mum ruptam laceramque Caroii aciem Petrus cum
Dyadego mcompojitis Jigttis pane Bona paffu expedit
Conde pr en fant , quaque valent acceleratione reinte -
grant. Fit pugna ingens , &c. Malim cum MS. Am-
broliano Condempfant , quod feriptum fuerit pro
Condenfant ; id eft , Milites diliipatos congregant
in unum.
H COlvI DEMPTIO , pro Condemnatio , nifi fallor*.
Conventionum cum Gaftone de Infula ratifica-
tioEduardi III. Angi. Regis an. 1339. apud Ry>-
merumto. 5. pag. 133. Concedit in perpetuum om¬
ne jus , omnem actionem . . . qtu idem dominus noftet
Rex haberet . . . in hareditate , locis , villis. . . qua
quondam fuerunt domitu /fordam de Infula Militis
defuncti, patrui quondam domini Gaftoni , tam ex m-
curfu, Condemptionibus , quam ex alto quovis modo.
CONDENSA , Papix , spijja , confipata , opaca :Jignu
ficat fecreta divina Scriptura.
CONDENT ALIS, e-v^eyo/u^djUiyci.GloiT. Lat. Gr*.
Clavis compa&us.
f CONDEPRENSARE. Vide Condempfare.
H CONDERGERE , ut infra Conduigere 2. Tefta-
mentumGuillelmi Vicecomitis Agathenfis to. i.
Anecdot. Marten. coi. 1 8 1. Et dono tibi , Arfen-
dis , Ecclejta qua vocant S. Pontii cum ipfo poio , &
ipfa villa qua vocant AI alo f canos , cum ipfa Ecclejia t
& alium alodem , quantum ibi habeo , & divijit tibi ,
Arjindis , ipfa honore de S .Tiberio Monaflerio ad Con-
dergendum , ad benefaciendum , ad adifeandum. Ch.
an. 92 5. ex Archivo S. Vidtoris Maffil. nura. 1 2.
dioecefisUfetienfis: Convenit inter Drogonem gratia
Dei S. Majfilienjis Ecclejia Epifeopum & Poncionem
& uxori fua Alexandha , &quamdiu Deus vitam con -
cefferit , ipfurn manfum cum bono fiudio , cum omnia fu -
pradicta diligenter Condergere faciatis.
fCo nderzere, Eadem notione, apud Stephano*
tium to. 1 o. Fragm. Hiftor. pag. 260. Ifa terra
fuperfcnpta donamus tibi.. . ad beneficiunpad panem &
ad vinum, ad complantandum , & ad Condensendum t
& ad vineam faciendam . . . Fatta Carta donationit
ifa fexto Calendas Aprilis regnante Lodoico Rege.
^[CONDESCENDENS, Condecens. Capitula Ge¬
neralia MSS. S. Vidtoris Maffil. Habeant omnia ne-
cejfaria tam in rebus medicinalibus , quam in aliis Con-
defcendentibus. Ibidem : Difpenfator Monaferii de¬
beat providere de duobus pulmentis & de pif cibus & de
filamentis & condimentis Conde fcendentibus.
1. CONDESCENDERE, Confentire , alicujus fen-
tentiam fequi, [alicui morem gerere, Gall. Conde f-
cendref] Willelm. Brito in Vocab. Condefcendere ,
deorfum a re fcandere , vel de vigore propofiti dejifiere,
mitigari. Marflus Mercator inSermoneNefloriit2.
§. 8 . Sciebat namque etiam Paulus talia facere, nefeif -
fur a fierent per aliquam jufiitiam coloratam , cum gra¬
tiam pradicabat , legifque inutilitatem confitenter ar¬
guebat : fed Hierofolyma veniens docetur ab Apoftolis
Condefcendere debere ibidem habitantibus , ut non fie¬
rent fciffura in Ecclejia , '&c. Auxilii Libellus de
Formofo Papa : Denique id approbo , Condefcendo
tibi , quaji tuis ajfertionibus favens. S. Ilidorus lib. de
Juflitia Principum : Prodejfe ergo debet populis prin¬
cipatus , non nocere ; nec dominando premere, fed Con »
defeendendo confidere , (Jc. GregoriusMag. HomiL
34. inEvang. jjfn de falfajuftitia fuperbire folent ,
cateros quoque defpiciunt , nulla infirmantibus mi fert -
cordia Condefcendunt. Lupus Ferrar. Epift, 113 . Vi
Nnn
9 3 1 CON
veftra fi 'ublmitas mea humilitati dignaretur Conde fcen-
dere. Addedvonem Carnotenf. Ep. 5&19.&C.
2. CONDESCENDERE, Alienare. Wichbild Mag-
deburg. art. 2 o . §. 1 . Proprium fi unus alienare , aut
refignare , jure municipali velit , extinttis qui Conde -
fcendere feu alienare intendit , &c. Et mox : JjDyt-
rat per fententiam quo pallo proprium alienare & Con¬
defcendere debeat , &c. [ Charta qua Albertus de
Swathomewicz cedit Neblafio deScalicz villam
Pertholticz an. 1363. apud Ludewig. to. 6. Re-
liq. MSS. p. 3 96. fftjiod Albertus de Sveathomewcz.
Condefcendit nobis villam Pertoltit. , hoc eil nobis
eam cedit fua alienatione. ] s
3. CONDESCENDERE , Defcendere fimul ,
una , venire cum aliis. Charta Rodulphi Ducis
Lotharingise pro Mediano Monaflerio an. 1 341.
in Hiftoria ejufdem Monaflerii pag. 355. Pra-
fattis f/oannes junior debet & tenetur apud nos Con¬
descendere perfonaliter , videlicet in proximo fefto Na¬
tivitatis Domini ad faciendam procejfonem.
1. CONDESCENSIO , Indulgentia , obfequium ,
Ga\l. Conde fcendance. Nicolaus I. PapaEp. 9. apud
Labbeum tom. 8 . Concil. pag. 3 6 1 . B. Sed nec in
Pbotii Sacerdotali proflando favorem vota Conde fcen-
Jionis nojlra modo quolibet inclinabimus. Hincmarus
Rem. Ep. ad eumd. Papam inter Diplom. Belg.
Miraei to. 1. p. 2 6 . coi. 2 . Contentionem in hac caujd
diffhmlando vitavi , & Conde fcenjionem quafi in tem¬
pus aliud differendo difftmulavi. Condefcenjio apud
Theologos Scholaflicos frequenter accipitur pro
illa divina demiffione , qua Deus infirmati noltrae
fefe attemperat. Vide Condefcendere 1.
2 .CONDESCENSIO , apud Hungaros Leguleios ,
ut audior eft Sambucus, eft citatio irrita , vel litis
in alios tranfiatio : apud Albertum Molnarium ,de~
pofitio & collapjio caufa.
^ 3 . CONDESCENSIO , Concefiio , alienatio. Ch.
Hermanni Comitis an. 1 3 2 5. apud Ludewig. to.
6.Reliq. MSS. p. 28. Te fles vero hujus ordinationis
& pradiftorum feodorum Condefcenjionis funt honora¬
biles & religiofi viri , qui tp/am Conde fcenjionem pla¬
citarum . Vide Condefcendere 2.
f CONDESCENSIVE , Indulgenter , Gall. Par
condefcendance. Bulla Johannis XXII. Papae contra
Haereticos Marfilium & Johannem, apudRymer.
to. 4. pag. 3 16. coi. 1. Chriftus folvit didragma
non Condefcenfive & liberalitate fua pietatis, fed ne-
ceftitate coaltus.
^[CONDESCENTIA, Idem quod Condefcenjio pri¬
ma notione. V ita B. Coletae to. 1. Martii p. 540.
Cordialis humilitatis Condefcentia officiahter oblatam.
CONDI, Scivus{\. Scyphus ) patera. Vetus GlolE
San-German. MS. num. 501. Vide Condus.
CONDIACONUS. S. Auguftinus jam Epifcopus
fadus Epiflolam 92. novae edit, infcribit Santlo
fratri & Condiacono Caleftino.
CON DIARIUM , Aerarium , in GlofT. Ifid. [ A con¬
dendo dicitur , quod in aerario condatur pecunia
publica. ]
CONDICARE , pro Condicere. Ada Epifcoporum
Cenomanenfium pag. 254 .Et poftea ante domnum
Carolum Condicavit fuum placitum , & conqiufivit
jam dittummonafterium ad jus fua fedis Ecclefia.
CONDICIA,CWitt0we*,GI. MS. Sangerm.
<ff CONDICTIO. Vox Ulpiano & Jurifconfultis
aliis nota, quam fic exponit Feftus : Condictio, in
diem certum epus rei qua agitur denuntiatio , Gall.
AJfignation , fommation , denonciation .
fCONDICTRUM,pro Condirectum ; quod vide in
Condit igere 2.
CON 93*
CONDICTUM , in Concilio Cloveshonenfi ann.
747. cap. 4. 7. quod Decretum appellatur cap. io.
1 3. Mandatum, cap. 11. 18. Edttlum cap. 12. &c.
[Sed in Adis fundationis Monaft. Murenfis idem
videtur quod Tribunal ubi jus dicitur : Populus
autem ifte vadit ad Condidutn Epifcopi , & quo cateri
ejus convicanei vadunt , fcilicet ad IVmdefch , ibique
Ecclefiafticum jus audiat & fuffinebit , Jicut conftitu -
tum ejl omni f ancla Ecclejia. ]
CONDICTUS. Henricus a Gandavo fcribitGerar-
dum Monachum fandi Quintini in Infula , edi-
difle Antiphonas & Refponforia pro fello S. Eli-
zabethaeTuringicae, iifque Hymnos adjecifie Pe¬
trum Canonicum S. Autberti Camerae. & com-
pofuifie etiam Cantica , qua vulgo Condictus vocant.
CONDIGNARE , Condignum putare. Annales
Francor. S. Nazarii an. 786. Rex nempe feifeitaba -
tur ab eis ,Ji verum an falfum fuiffet quod &c. . . illic
enim nullo modo poterant , neque Condignaverunt hoc
negare.
«f C ONDILUS, Papiae in MS. Bituric.eft Nodus. Inde
Condilogmatica paffto , id ejl , nodojitas manuum, &
Condilo , as , Pugnis cado : Condilomata ,id eft , glan¬
dula. Hacc a Grteco KcVcTvTvc? , Digiti articulus &
jundura.
CONDIRECTA , Condir ec tio , Condi¬
ri- c t u m. V ide Condmgere 2 .
1. CON DIRIGERE , Dirigere, mittere. Capitu¬
lare de Villis cap. 8. Aliunde vinum peculiare com¬
parando emere faciant , unde ad villas dominicas Con-
dirigere pofjmt. Vita S. Bathildis num. 7. Theode -
fretius nunc Epifcopus , tunc vero Abbas , magno gregi
fratrum prafutt , quem de Lexovio Adon aft eno ... ad
pradiclum fratrum coenobium Condirexit.
2. CONDIR1GERE, interdum dl frui, uti re ali¬
qua , eam polfidere , regere , inflruere , &c. For¬
mula incerti audoris 27. apudBignon. Sic tali¬
ter ut tempore vita mea ipfis res habere & ufare , vel
Condirigere debeam. Alia quae proxime fequitur :
Jjfuod & ita fecimus Jic taliter , ut tempore vita fua
ipfas res permftrum beneficium habere, vel Condirigere ,
Jive ufare debeas. Form. 50. Etufque ad annos tantos
f rudium quem ibidem Deus dederit , ad partem tuam
habere debeas , & ipfam vineam Condirigere facias.
Formulae Pithcei c. 3 8. Tibi ipfa portione ad exco¬
lendum & Condirigendum , &c. Ulatici Barcinonen-
fes MSS. c. 6 5. Rochas namque habeant Poteftatesin
tali dominio , ut quicumque eas habet in fuofevo , vel
in fuo alodio , non Condingat fuper eas , nec puxt a eas ,
fortitudinem aliquam , nec caftrum , nec Ecclejiam,
Jive Adonafterium , Jine licentia & conjilio Principis :
quod fi fecerit aliquis , qui fuum honorem habeat jura¬
tum Principi , perjurus erit, & hoc fine aliqua inter -
mijfione , donec dimittat Condireclioncm. Querimonia
Berengarii Vicecom. Narbonenfis adverlus Guif-
fredum Archiepilc. Narbon.an. 1056. Ego autem
conf tnfi ipfam meam medietatem Condir eihoni ipfiusEc-
clefia ,fed ille non in ejus Condir cilionem, fed in deftru-
ttionem mifit ,&c. ChartaLudov. VII. Reg. Franc.
an. 1165. pro Ecclefia Narbonenfi : Et ut liceat
jam ditto Pontio Arcbiprafuli & fucceff oribus fuis om¬
nia caftra , qua nunc habet , & pojfidet , Jive aliquis
Narbonenfis Ecclefia , Condirigere , & efforfare , & in
alio loco de novo conftruere & tranjmutare , &c.
Condirectum, Condirecta,&Condri-
c t a T e rr a , crebro occurrit in Chartis Occi-
tanicis : cui vocabulo anneditur, vel opponitur
Erema : Terra erema & Condir ect a. Charta Bernar-
di Vicecomitis Carcaffonenfis an. 1 08 2. Eremum
& Condirectum , fenfos, ufaticos, &c. Charta Beren-
933 CON
garii de Belpin Militis Comitatus Ceritaniae ann.
i z 3 8. Molendina, Condiretta & dejirutta. [ Donatio
Rogerii Comitis Fuxenfis circa ann. 1075. Ego
Rogerius Comes & conjux mea Sic ardis Comti tjfia . . .
donamus Domino Deo. . . dompno Abbati Frotardo om-
nibufque Monachis Thomerienjis Coenobii alodem no-
jlrum , qui mihi Rogerio advenit per aiodem , Jive per
aprijionem , vel Condirettionem parentum noftrorum ...
& Ecclejiam .... cum fuis decimis , & pr emittis , &
; oblationibus , & cimiteriis atque alodiis fuis , & Con¬
direris & heremis , &c . ] Litterae vernaculo idio-
mate,hoc eftOccitanofcriptaean. 1244 .Terras
h eremas & Condrez~ellas , & albres , domeflques , &c.
Aliae anni 1246. habent Condrichas^ Hincemen-
danda Charta Trincavelli Vicecom. Biterrenfis
an. 1 2 1 1 . apud Gallandum : In forifcapiis & lau-
d amentis , in heremis locis & Condnttis. Leg. Condri-
tis , vel Condrittis. Nam occurrit
Condrictus, Eadem origine & notione. Capi¬
tulare Caroli Magni an. 807. c. 7. Ut fcire pojfimus
qui Jint p aut qui fuum beneficium habeat Condrittam
aut deflruttum. Capitul. 1 . an. 8 o 9 . c. 9 . De Bene¬
ficiis nojlris non bene Condrettis. Adde Capit. 2. an.
8 1 o. c. 9. Capit. 3. ann. 8 1 2. c. 6. Condirettam
habet Capitul. 1. Caroli Magni incerti anni cap.
5 o . Capitula Caroli M. lib. 3.0.81. Jflnomodo ea¬
dem beneficia Condritta Jint , aut quis de beneficio fiuo
alodem comparavit. Capitula ejuidem Imper. ann.
78 9. c. 19 .Ut MiJJi noflri provideant beneficia quo-
vudo Jint Condritta , & nobis renuntiare fciant. Ubi
Cod. alius Condiretta praefert. Adde ejufdem Imp.
Capitulare 2. an. 802. c. 1 1 .Charta an. 1204.
apud Catellum in Comitib. Tolofan. p. 229. Et
quod unufiquifqiie vel unaqu<ujue teneat Condrittam
carreriam , qua ejl ante fuum honorem , cognitione Con-
fulum , ita quod aquapojfit tranjire , Jicut debet Con-
fulum cognitione.
f Condictrus. Dotalitium anni 1191. apud
Acherium to. 8. Spicii. p. 205. Villis , campis, vi¬
neis , molendinis , cultis & incultis hermis & Condi¬
aris , &c.
<U Condr egt a. Chartarium Ecclefiae Auxitanae
MS.cap. 47. In ipfo loco dabat alodem , terras &ca-
falos , & vineas & culturas , ermas & Condrcgtas.
Condrictus. LexRipuar. tit. 26. §. 1 1. Br uniam
bonam pro 12. fol. tribuat , helmum cum diretto pro 6%.
fol. ubi quidam Codd. habent Condrittum, alii Con-
drtclo. V ide Direttum.
Condritus. Regeftum Comitum Tolofan. Ac-
quijitiones & proprietates , heremos & Condritos. Ta-
bular. Eccl.Cadurcenfis : Dono illam honorem meam
qua ejl in pago Caturntco , totum vel integrum , vel ere¬
mo vel Condritto S . Stephani remaneat.
{p Ex iis omnibus locis confici , ni fallor , poteft
Condirettam terram , Condrittam beneficium , &c. dici
illa quae rede culta funt, & unde Condirettiones feu
emolumenta debita polfunt percipi : quae etiam
voces adquafcumque res bene curatas transferun¬
tur; unde jam vidimus fupra , Molendina Condi¬
retta & dejirutta , Condrittam carreriam , leg!mufque
in T ranfadione Abbatis & M onachorum Cralfen-
fium an. 1 3 5 1 . ex Libro viridi fol. 5 3 . Quando
aliquis Alunachus vel Monachi in Monaflerio pradi-
tto infirmantur Jemp er de notte ardeat lucerna vel lam¬
pas in camera , ubi talis Monachus vel Monachi ja-
ccnt:quam lucernam feu lampadem dittus Infirmarius
fuis expenjis , cum adjutorio tamen unius fextarii olei,
tenere tenetur Condirettam ] hoceft bene curatam &
femper lucentem. Ibidem limi li notione memo¬
rantur fu m tus ad puteum annuaiim exhauriendum &
Tom. II.
CON 934
mundandum, & ad tenendum Condirettum de cifiulis Ji¬
ve ferratis ex catena & rota , Jive carrello aut tettn
ejufdem putei ; ficut & to. 4. Concil. Hifp. p. 1 5 2 .
coi. 2. Canonici feu Clerici qui in domibus capitulari¬
bus feu dignitatum , abfentibus earum pofijefj oribus ,
habitare voluerint , pro Condiretto dittarum domorum
& confervandis adificiis teneantur folvere Jingulis an¬
nis mercedem fecundum taxam .... pro Jingulis domi¬
bus ajfi 'gnatam : ubi pro Condiretto , idem eft ac pro
confervatione,Gall. Pour l'entretien.
CONDIS , Modus agri apud Burgundos. Tabular.
Prioratus Perfiaci in Burgund. an. 9 3 3 .apud Pe-
rardumpag. 42. Dono... Condem meam quarefedit
in Bargias, qua terminat de uno latus , &c. Charta
an. 1367. apud W. Thorn. Jguandam parcellam
cujufdam Condos juxta campum ipforum. Infra : Et in
Condos , ut pradtcitur , &c. ubi legendum videtur
Condis. At Somnerus , mendufe , inquit, forte pro
Condot , al. Condol, quod Gallis dorfum terrae , por¬
ca, vulgo d ridge. Vocis Gallicas veftigium non
agnofeo.
1. CONDITA , Annonae in horreis reconditae, re-
pofitae ad militarem ufum , & ad erogationem
militaris annonae, quae horreorum Condita dicun¬
tur in leg- 1 o. Cod. Th. de Numerar. Frumento¬
rum Condita , Senatori lib. 9. Epift. 5. Condita mi¬
litaria, Spartiano in Adriano. Opw ti; dmt&Wct a-nov,
in Chron. Alexandrino ann. 7. Analtafii. Horum
frequens mentio apud Symmachum , Capitoli¬
num , Gregorium Magn. & alios. S. Cyprianus
Epift. 1 6. Ut tridui j am purgati & Conditi. Et Epift.
5 1 . Ut cum coeperit frumentum dominicis horreis Con¬
di. Ammian. lib. 4. Ubi Conduntur nunc ufque com¬
meatus. Et lib. 7. Ex annona . . . .-portionem fubtra -
ttam in iifdem Condidit caflris. Denique 1. 1 8 • Hor¬
rea quin etiam extrueret , ubi Condi pojfet annona. Ar¬
nobius in Pfalm. 1 1 8 . Triticum non ejl in horreo ,
oleum non ejl in vafculo , vejhmentum m Conditis non
ejl , &c. Vide titulum Cod. Th. de Conditis in
publicis horreis , & Epift. i 6 . inter Francicas to.
1 . Hift. Franc. Caeterum hujufce vocis crebra oc¬
currit mentio in Adis Epifcoporum Cenomanen-
fium p. 78. 1 90. 2 1 3 . 2 72. apud Mabillonium
to. 3 . Analedor. & in Vita Aldrici Epifcopi Ce¬
noni. num. 26. 27. 28.
2. CONDITA , Locus certus , territorium , villa.
Formulae fecundum Legem Romanam c. 1. 4. &
5. Villam juris mei nuncupantem illam ,Jitam in loco
illo in Condita illa , cum terris , adificiis , &c. Tabu¬
larium S. Mauri adLigerim: Hoc ejl alodum no(lrum>
qui ejl in pago Andegavenji , in Condita Marcianenfe ,
qua ejl in Vallegia , loco nuncupato Maiminias. Char¬
ta Ifemberci Epifc. Pidav. in T abul. S. Cypriani
fol. 10 o. T rado in quemdam alodum Jitum in pago Pt-
ttavino , in Condita Calviniacenjis cajlellu Tabula¬
rium S. Junii Nobiliacenfis: Ego Ingclgerus & uxor
mea Aldegardis fratri . . . meo Launoni ( trado ) ale-
dum ncjlrum in pago Pittavo , in Vicat ia Igoradinfe ,
in Condita Niverniacenfe , in villa Marciacus , &c.
Et mox : Alodum noflrum in ipfo pago , in Condita
Briocenfe , in Vicaria Icioninfe . .'. an. 1 6. regnante
Carolo Rege. Vita S. Richm iri Abb. apud Cenom.
cap. 4. Ordinatifque Fraterculis , quos jam in fuo pro¬
prio , in Condita fuper fluviolum fub fantta regula con¬
gregaverat. VitaS. Thuribii Epifc. Cenoman. n.
3 . Ecclejiam quam confecraverat . . . in Condita La-
bricinenji. Ita enim legendum pro Condito. [ Prae¬
ceptum Pippini Regis pro Sigobaldo Abbate apud
Mart. to. 1. Colled. Amplilf. coi. zj.JjluiaSi-
gob aldus Abbas de Monaflerio Anifola,qui ejl in hmre
Nnn ij
935 CON
S. Carilefi Confcffaris conftruftus in pago Cincmanni-
co , in Condita Labrocinfe , ad nos venit , &c. T cfta-
mcntum Bcrarii Epifcopi Cenoman. aptidMabill.
to. 3 . Analed. p. z x 3 . Ve Caladuno Adonafierio . . .
quodinpago Cenomannico conJlrUftum in Condita Dia-
blentica , in honore S . Alaria. Ibidem pag. z 72. in
Charta Ludovici Imp. pro Francone Epilc. Ceno-
rnan. Conqujivit villam quandam fui Epifcopii , qua
Britanniacus nominatur, qua ejl Jit a in pago Ctnoman-
nico , in Condita Eruflondcnfe. ] Nefcio an vox haec
fit ab horreorum Conditis , itautfic appellata fue¬
rint loca in quibus illa erant , quae horrea ftfcalia
dicuntur in 1. 1 6. Cod. Th. de Sufceptor. cujuf-
modi erant in Provinciis quorum meminit Am-
mian. 1. z 8 . p- 3 8 5 . edit. V alehi.
51 COND1TIA. Vide Conditio 1.
1 . CONDITIO , Obnoxiatio , tributum , penfita-
tio. Appendic. Codic. Theodof. Conft. 5 . Invere¬
cunda arte defenditur ,Ji hi ad Conditionem vel origi¬
nem repofeuntur , quibus tempore famis , cum in mor¬
tem penuria cogerentur , opitulari non potuit Dominus ,
aut patronus. Gregorius Turonenf. lib. z. de Mi¬
rae. S. Martini c. 4. de fervo manumiiTo , lanato
a S. Martino ; JJ^ui uno ictu unoqitc momento Jine nu-
mifmate auri , & corpus 'a debilitate , & Conditionem
folvit ab onere. Concil. Carthagin. 1'ub Reparato
Epifc. an. 5 3 5. Neque Ecclsjiajhcis eos Conditioni¬
bus aut angariis fubdens. Martinus Bracarenf. c. 46.
Si quis obligatus efi tributo fervili , vel aliqua conditio¬
ne ,vel patrocinio cujuflibet domus, &c. Chr. Calin-. 1.
3 . c. 60. ( al. 61.) Ut omni tempore navis nofira cum
nauclero & nauticis fuis libera maneat ab omni Condi¬
tione , & debito penjtotiis. [Notitia judicati pro in¬
genuitate cujufdam Laurentii ann. 874. Mareae
Hifp. coi. 797. Nos vero judices diximus Laurentio :
Unde advenit ifia femina Ludinia inifio breve, qui fuit
foror abia tua ,Ji ancilla fifcalis non fuit ? Et Lauren¬
tius refpondit : Nefcio quomodo hic refonat ; fed unum
fcio, quod ancilla inclinata in fervido non fuit ; fed fi
aliunde ad filios fuos Conditio fervili* non avenit , de
parentes quod mihi conjuncta cfi non pertinet ad filios
fuos Conditio.'] Charta Hugonis Epifcopi Novio-
menf. an. 1 o $ 9. apud Buzelinuin lib. z.Gallo-
Fland. Curam animarum Epifcopus electo ab igfis Fra¬
tribus Priori delegabit ipjt catervula, , & jic er it libe¬
ra ab omni Conditione , necnon & Principis potefiate.
Adde Diplomata Innocentii III. & Alexandri PP.
apud Ughellum tom. 1 . pag. 78 3 . to. 3 . p. 7 z 5 .
& Puricellum in Ambroliana Balilica pag. 929.
Vide Conditionales.
Condxtia, Eadem fere notione, in Statutis Me-
diolanenfibus part. z. c. z 3 1 .Onera Conditia , &c.
2. CONDITIO , pro re creata , vel creatione, non
femel ufurpat vetus Interpres Irenaei.
5. CONDITIO , pro ipfis verendis, apud Sueton.
in Augufto, Capitolinum in M. Antonino & Lam¬
pridium in Heliogabalo.
4. CON DI I IO , Negotium. Epift. Defiderii Epi-
fcop. Cadurcenfis ad Grimoaldum Majorem do¬
mus : Conditiones Alonafierit nefin . . . digneris recipe¬
re per omnia commendatas. Palfnn in Epiftolis ejuf-
dem Deliderii tom. i.Hift. Franc. 52.55. 56.
6 6. 1 1 . 74. 75.81.
Condit iun cula , Eadem notione , ibidem ,
Epift. 53 .De Conditiunculis etiamnum Ecclejia no.-
(In c & pauperum fuorum Jingulari rnercede ftudete ha¬
bere , eafqi.e per omnia' habere commendatas. Adde
Epift. <i 6.
5. CONDITIO. Concilium Mexicanum anni
1585. njitent Epifcopi Ecclejias , & quas Doctu-
CON 93 6
nas vocant feu Conditiones , ubi Religiofi commorantur ,
ibique Eucharifiu f aeramentum , fontem b aptifnalem
... ac reliqua omnia ad Ecclejias & divinum cultum
fpeclantia.
f CONDITIONABILIS, Pendens a conditione.
Tertull. adv.Gnoft. c. 1 1. Si perfecutionem Coruii-
tionabilem in folos Apofiolos defiinajfet.
CONDITIONALES , injure Civili , dici putant
quidam Tabularios , ex lege 1 I . C. Qui potior, in
pign. hab. quia apud lfidorum lib. 5 . c. 2 4. Condi¬
tiones dicuntur , dida feu depofitiones teftium :
[ qua notione fumitur eadem vox in Judicato an¬
ni 843 . Mareae Hilpan. coi. 780.] Alii fic didos
cenfent , quod conditioni fervili obnoxios efle ta¬
bularios , aduarios , annonarios , & fimiles vo¬
luerunt imperatores : Utilitate Juadente Annonarios
& Actuarios Cor.diiionales ejfe pracipimus , ait lex 3 .
Cod.Theod.deNumerar.Aduar.de. Addel. 8.
eodem tit.
Certe conftat aevis pofterioribus Conditionales
appellatos , quia aliqua fervitii feu fervitutis Con¬
ditione obligati erant : Conditionem , in Confuetud.
Arvernenfi c. z 7. art. 3 . & feq. Gens de Condidon ,
in Nivernenli cap. 8. art. 1 3 . & feq. Originali aut
alicui Conditioni obligati , apud S. Leonem in Epift.
ad Epifc. Campan. cap. 1. Tabui. S. Dionyfiian.
1283. Bona jic decedentis vel decedentium ad amicos
carnales eorum propinquiores in hac parte qui non funt
Conditionis , vel homines de corpore , licet Jint proxi¬
miores eis alii homines Conditionis feu de torpore, &c.
Innocent. Ili. PP. 1. 1 5. Ep. 7. Fefprimenjis Epi¬
fcopus Conditionales homines , qui certa ei jervitiaex-
hibent , eximit d pr&fiatione decimarum integrarum.
Infra : A Regis vel Regina Conditionalibus , qui vulgo
Regales fervi vocantur. Ejufmodi, ni fallor , erant
qui a fervitute manumittebantur fub operarum
fervitio, aut aliis conditionibus. Apud Leon. Oft.
1. 1 . c. 11. Leo quidam fervos fuos & ancillas omnes per
chartulam libertate donavit , .... ea fcilicet lege , ut
Jinguli eorum quatuor per menfem operas , ubi neceffe
effet , Adonafierio impenderent , res fuas atque fubfian-
tias nulli omnino nec inter fe vendere , aut donare pra-
fimerent, &c. Et c. 16. Servos autem fuos & ancillas
omnes libertati donavit : ita tamen ut ejjent fub ditione
& tuteia Adonafierii,Jingulique Jingulas annuatim ope¬
ras Alonafierio , ubi eis praciperetur , exercerent. At¬
que hae Conditiones dicuntur Marculfo 1. z. Form.
3 3 . Servitium, Libertinitatis obfequium , in Formulis
vett. Bignonii c.48. Libertattcum : fervidum ici-
licet quod in libertis feu manumilfis fibi referva-
bant patroni : cum contra in manumifiionibus di-
rettis , id eft plenariis , ab omni noxia Conditioni fer¬
vitio eximerentur, ut eft in Chartis Alcmannicis
Goldafti cap. 7. Conditionales villa, apudThw-
roezium in Belo Coecocap. 64. Conditionibus , &
oneribus fervilibus obnoxiae.
CONDITiONARE, Conditionem imponere, rr.o-
dum ponere, Adettre ou appofer une conditi <-n. Ve¬
tera A da Aragonenfia, apud Molinum in Reper¬
torio: Et Conaitionarunt poieftatem Regis ; id eft , Iis
bornerent le pouvoir du Roy.
CCNDITIONARII , Iidem qui Conditionales , de
quibus mox. Ivo Carnotenf. Epift. 1 47. Conditio-
narios de familia Carnotenjis Comitis , qui cie legitimo
ccnjugio nati fuerint , & regios fifcalinos , &c. Charta
Fundationis Abbatiae S. Steph. Cadom. quae eft
Guillelmi Nothi : Cum colonis , & Condithnariis ,
feu liberis hominibus , &c.
f Condit ionus atque Burgenjts Domini Ducis
Borbonii ad caufam cajlri fui p' illa-nova , in Charta
937 CON
Villse-novae in provincia Dumbenfi anno 1416.
f CONDIT 1UN CULA. Vide Conditio 4.
CONDITORIUM , Sepulcrum , monumentum.
Tpitaphiuin Caroli Magni Imp. Sub hoc Conditorii
Jitum efl corpus Caroli Magni atque orthodoxi Impera¬
toris. Utuntur hac notione Suetonius in Auguflo
cap. 1 8- in Caligula cap. 5 2. Petronius inSatyr.
Plinius lib. 7. cap. 1 o . Quintiliam Deci. 8 . Sido
nius lib. 5 . Epilt. 1 7. Scc. Sed Sc Condi dicuntur ,
qui humantur. Jjh^olibet in loco S anciorum ejl aliquis
Conditus , in leg. ult. Cod. Theod. de Sepulcr.
violat. Generatim Conditoria funt b^cyxia, loca de-
prelfa, fubterranea, quae Seneca Eptft. 683. Con¬
ditiva appellat.
CONDITORIUM Fru cx um , apud Ammianum
lib. 5 i .
CONDITUM, Vini feu potionis genus , aromati¬
bus & aliis odoriferis fragranti bufque rebus va¬
riis concinnatum , elegans, & fuave. Conditum pa-
radoxum , Conditum meLircomtm , apud Apicium lib.
1. cap. 1. 2. 3. Scc. ubi Gabriel Huineibergius
pag. 42. Lampridius: Condito pifcinas & Jolia tcin-
, peravit. Caelius Aurelianus lib. 5 . Chron. cap. 1 .
Diocles probat Conditum bibendum , quodplcrtque La¬
tini Mulfum vocant. KovEitcv , Palladae lib. 1. An-
thol. Aetio , Myrepfo fedl 1 cap. 4 5 . & aliquot
aliis e Graecis medicis. Adla SS. Fruftuofi Sc fo-
cior. num. 3 . Cumque multi ex fraterna cantate eis
offerrent , uti Conditi permixti poculum [.merent , &c.
Tabularium Monafterii S.Theofredi in Vellavis:
Procuraret exhibere fratribus refectionem aliquo certo
die de pifeibus , & aliis , quibus pojfet efeis , cum po¬
tione Conditi.
CONDITURA, hnpenfa, in GIofT. MS. Regio Cod.
1013. Ita etiam Ifidorus &; Papias. Lampridius
in Heliogabalo : Pifces femper quafiin marina aqua
cum colore fuo collos Conditura Veneta comedit. Vide
Impenfa. Efl etiam Conditura , Humelbergio , ipfa
condimenti cum aromatis Sc aliis intrimentis ele¬
gans Sc delicata fadlura Sc opus [Petronio cap.
5 1 . Conditura vitrorum , idem ell ac ilrudlura. ]
COND1UM. Gregorius Turon. de Vitis Patr. cap.
1 x . Cone avum in lapide parvulum , in modum ci fler na,
faciens , tenentem quaji Condia duo. V idetur legen¬
dum Comia.
CONDOLiUM , Annuitis , a Condo, is. Jo. de Janua.
CONDCLOMA, pro Condyloma , Gr. Kovdvyu/xa ,
dicitur de tuberculis ex inliamatione natis circum
anum. VitaS. Maximi Lpifc. to. 5. Junii p. 5 2.
Brachiis fiupef actis & cruribus , omne pene corpus obri¬
guit, donec advixit , continui Condolomatis agntudinem
non evajit.
Condolo matus, pro Condylomate laborans, apud
Fridegodum in Vita S. Wilfridi cap. 3 3 .
CONDOMA, pro Condamina, de qua voce fupra
egimus. Occurrit in Teftam. Eertichranni Epifc.
Cenoman. p. 1 4 3 .Edit.Mabillonii to. 3 . Analedl.
CONDOMINA, Condomin fc atu s. VideCcH-
damina.
CONDONARI, Extendi, pertinere, pandi, Gall.
s’ Etendre. Praeceptum ChildebertiL Regis Franc.
pro S. Carilefo apudMarten. to. 1 . Amplii!. Col-
ledt. coi. 3 . ■ Inue deducitur de Fonte- caballorum per
loca defignata leucam in longum de latere pccejfonis ,
qua appellatur Mala-patria , & de alto latere efl locus
qui vocatur S auctius , qui & ipfe locus in ipfa leuca
Condonatur ufqitc ad Anifolam.
CONDONATUS , Idem quod Donatus, oblatus.
Charta ann. 1252. tom. Spicilegii Acheriani :
Cum-. . . . cliu t unquam Condonati nofiri in ECclefia &
CON 938
membris Ecclefia ncflra manfijfent. Occurrit non fe-
mel in Chartis in Hi ft. Monaft. S. Nicolai Ande-
gav. pag. x o. 73 . 74. [& in Chartulario S. Vin¬
cendi Cenoman. fol. 5 5. Sc 9 8 . ] Vide Donati ,
Oblati.
CONDONES , Gladiatores , in GlolTis Ifidori. Vide
Condis.
H CONDORMIENTES, Haeretici faeculi xm. in
Germania. A Toletano quodam fedudti, Luciferi
imaginem adorabant in loco prope Coloniam ,
refponfa accipientes. Sine difcri mine fexus arta-
tilque fomnum capiebant , Scc. Sedu&or in An-
glianx tranfiens profundo merius efl. Item fedla
Anabaptiflarum. Elofmanni Lexicon ex Chronico
Galtcrii.
^ CON DORMITIO , Mors, obitus. Monumen¬
tum Bcnedidto-Buranum c. ix. apud Raimund.
Duellium Mifcell. hb. 2. pag. 8. IbiCondormuk-ne
pr aventus anno xxvin. paujat.
^[CONDORSUM. Chartularium S. Vandregcfili
to. 2. p. 1 5 6 2 . ex Inllrumento anni 1 26 7. Si¬
quidem retinui ... unam virgatam terra ad Condor fum
juxta terram Vincentii Sadon. Fortean ell nomen
proprium.
CON DORSUS, Modus oneris, quo lignum por¬
tatur, ut opinor. Statuta Mallii, lib. 3. cap. 5.
De faumatis lignorum non mutandis vel reficiendis . . .
Decernentes Jimihter inviolabiliter cbfervandum , ut
nullus de catero afferat Condorfos aliquos , fed fornil-
lam tantum ; & fi quis forncllcrius contra hac aufiu
temerario ventre prafurap fient , &c.
CONDR EGT A, Condricxus, Condritus.
Vide in Condirwere 2.
<j
1 . CONDUCERE, Salvum <Sc incolumem proeliare,
Grxcis Ftutrdfav. Dudode Adtis Norman. lib. 3.
pag. 145. Mfit qui Conduceret ad fe Epifcopum
fulvum & incolumem. Charta Alexandri PP. in
Chronico Reicherfpergenfi an. 1176. Non erat
nobis tutum Teutonicum regnum intrare , prafertim
cum pr adi Ilus M archio , qui nos Conducere polli¬
cebatur ; puer fit annorum tredecim. Le Romun de
Garin MS.
fihfilc Condiar a. Sire , dit Lancelins ,
Sii no pooit envers vos afovir ,
Jfue il s' en r alafi fetns & faus & gariz.
le Condui , dit Bue de Belin ,
De par le Roy qui France a a tenir.
Adde Froilfartem 4. vol. cap. 6.
Hinc vulgo Conducere aliquem dicimus, cum
abeuntem deducimus Sc comitamur. Ugutio :
Conducere ejl deducere amicum abeuntem , profequi ,
comitari , quod vulgale quoddam redolet.
^ 2.CCNDUCERE,Hofpitio excipere, Manfiona-
ticum prtebere.ChartaLeonis IX.PP. in Tabulario
S. Vitoni Virdunenfis : Eo tenore eis contulifli (al¬
taria , Scc. ) ut Abbas vel Fratres libere quam volue¬
rint perfor.am eligant , & per fe prabenda 'tnvefliant y
& procura tantum animarum fufiipiend a, Epifcopo vel
Archidiacono Conducant. Conductus vero Abbati , vel
Fratribus fidelitatem faciat , & duo f 'ervilia per an¬
num Abbati cum comitatu 1 5 . Equitum in domo fua fa¬
ciat , & 1 2. nummos infefhvitate S . Vincentii pro fer-
vitio folvat , &c. Alia Nicolai PP. ibid. Deinde pro
cura fufeipienda Epifcopo & Archidiacono Conducant ,
poflea fidelitatem Abbati & Fratribus faciant , & bis
in anno Abbati cum 1 4. Equitibus & uno fummario
ferviant, & 1 2. nummos infefhvitate f anhi Vincentii
folvant.
CONDUCHERII, Conduc x ari x, Clerici Ca¬
nonicis inferiores , eoxumque quali Conductitii in
939 CON
quibufdam Eecleliis, Gall. Conduchers. Seritentfa
Raymundi de Baucio Principis Auraicae inter
Joannem Epifc. Dienfem ex una parte, Capitu¬
lum Dienfe & univerlitates Clericorum & laico-
rum ex altera , an. i 294. Hift. Dalphin. tom. 1 .
pag. 1 24. Itemdidus Dom. Princeps ordinavit, quod
Clericos Ecclefia Dienfis & familiares fnos feu Condu-
cherios , qui reperirentur deliquiffe . . . Capitulum Ec¬
clefia Dienfis feu Correarii didi Capituli contra eos in¬
quirant feu inquiri faciant , & Ji aliquos culpabiles in¬
venerint , quod corrigant & caftigent , prout jnftitia
poftulabit. Ibidem : Maxime cum ex iis , ipjius Capi¬
tuli , Clericorum , Conduc heriorum & familia eorum-
dem jura , privilegia , libertates , ufus , mores & con -
fuetudines, & poffejfto , & qtiaji didi Capitulo in exer¬
cenda jurifdidione Uderentur... . Omnes ftpradidi ,vi
& nominibus quibus fupra , tam Capituli , Conducbe-
riorum quam Clericorum ac familiarium eorumdem , &c.
In Ecclefia Narbonenfi quatuor funt Ordines Cle¬
ricorum , Canonici , Conducherii feu Conducia-
rii, Beneficiati & Vicarii. Poli Canonicos in fu-
perioribusfubfelliis fedentConduciarii, alii, ut
moris eft, in inferioribus. VideConduditius.
CONDUCIBILE, Quod conducit, utile eft, in I.3 .
Cod. Th. delndidionib. 1. 3. deTironib. 1. 4. de
Itin. munit. [ Legitur apud Plautum , Apuleiuin
Sc Audorem ad Herennium.]
Condu cibilitas, Utilitas, in Glofils MSS. S. Ger¬
mani Parif. Cod. 524.
CONDUCTELA, Condudio. Vedigalium Condu-
dela, in 1. unica Cod. Theod.de Vedigalib, Joan-
nes Biclarienfis an. 2. Mauricii : Contra Longobar¬
dos , Francosper Condudelam movet.
H CON DUCTI ALES Littera, Eaedem quae in¬
fra Conduditia , in Charta anni 123 6. laudata to.
3 . Gall. Chrift. coi. 108.
1 . CONDUCTIO , Quod domino folvitur pro
lecuricate rerum exportandarum. Caffarus lib. 1 .
Annal. Genuenf. ad ann. 1161. Pacem ufque ad
quindecim annos cunelis fjanuenfibus Rex hoc modo fir¬
mavit , ut per omnes terras Moadinorum & pojfe ip fo¬
rum fecure fjanuenfes cum omnibus rebus fuis mari &
terra debeant ire , & in aliqua terra ip forum nifi de
centum odo millia dare debeant Condudionem , exce¬
ptum Bures, ubi decimum debent , quia quartum ipjius
decimi debet reverti ad Commune fj 'anus. Vide Con-
dudus 2.
2. CONDUCTIO , Sententia judicialis. Cano¬
nes Hibern. apud Acherium tom. 9 . Spicii, p. 5 1.
. De tarditate Condudionum & ejus brevitate. Non
oportet fodices tam veloces effe in judicio, donec fiant
quod probum fiat-, quia didu/n eft : Noli judex efle
cito. Ifaias e centra : Vae mihi quia tacui. Forte
judicium hic dicitur Condudio , quod res illius in
tuto ponat, qui caufam obtinet.
3. CONDUCTIO, Morbi fpecies , quam Graeci
c-vrcttr fj,ov vocant. Vide Caelium Aureliam lib. 3.
Acut c. 6.
11 CON DUC T ITIAE Littera, Quae ad fidem
publicam & tutum commeatum dantur. Litterae
Edwardi III. Regis Angi. an. 1367. apud Ry-
mer. tom. 6. pag. 5 67. coi. 2. Eifjue falvum &
fecurum condudum profe... tam per Litteras veftras
Conduditias , quam alias quibus indiguerint.
H CONDUCTIT IUS, Procurator plebis vel Minifter
altaris , qui canonica portione minus accipiendo , fub-
jedione indebita munus ab obfequio fio Condudori per-
folvit: quam fpeciem fimonia beatus Papa Gregarius
damnat aperte ,fimul cum ea qus fit per munus a ma¬
nu , vebper munus d lingua. Sic Gerohus Prsepofitus
CON 940
Reichefperg. in Expolitione ad Eugenium III:
Papam , apud Baluzium tom. 5 . Mifccll. p. 2 1 7.
Proximo ante de Condudori bus eorum, id eft,
de praecipuis Palloribus feu Parochis , qui ha¬
bent hujufmodi Conduditios , quia & ipji de¬
mum Dei domum negotiationis faciunt , dixerat://)/?
Condudores cum fuis Condudittis pari forte cenfendi ,
& quaji tr an fgr effores canonum arguendi & cavendi .
Velim hic effe commonitos quofdatn Epifcopos & Ab¬
bates , qui fub nomine Pleb anorum palliant foedita¬
tem Conduditiorum fuorum. Conftitutiones Eccle-
liae Barchinonenfis an. 1288. tom. 4. Anecdot.
Martenii coi. 608. Noverint univerji, quod nos Fra¬
ter B. miferatione divina Barchinonenfis Epifcopus , d*
Capitulum ejufd. Ecclef. Barchinon. & defervientium
in eadem , in melius reformare ftatuimus , & perpetuo
ordinamus , quod omnes Clerici Beneficiati in dida no -
ftra Ecclefia , & alii etiam Clerici Conduditii in Ec¬
clefia defervientes vice Beneficiatorum , continue <jr
affidue interfint omnibus horis Canonicis inipfa Eccle¬
fia a Cantico Graduum ufque ad Completorium , ficut
in manu Epifcopi in prafentia Capituli promiferunt.
H 1. CONDUCTOR, Qui conducit, vedor. Chro-
nicon Parmenfe ad ann. 1284. Jfiuum Commune
Parnu faceret conduci certam quantitatem falis dever-
fus Bononia Parmam , & Condudores & vedurales non
venirent per ftratam redam propter guerram Muti-
net/fium.
H 2. CONDUCTOR , C ond u ctri x , Qui &
Qux agit lenocinium. Laurentius Byzinius in
Diario belli Huftitici , apud Ludcwig. tom. 6.
pag. 1 8 3 . Item quod manifefti peccatores , adulteri &
adultera , fornicatores & fornicatrices , Condudores &
Condudrices , ruffiani & meretrices . . . non tolerentur
abfijue poena.
U 3 . CONDUCTOR, in Formula veteri apud Mu¬
rator. tom. 1. part. 2. pag. 127. de eo dicitur,
fi bene conjedo , qui Campionem feu pugilem
conducitad duellum , ut alias fieri confueverat :
Campbioni cadenti dextra manus incidatur. Ceteri vero
partis teftes manus uniufcuj ufque redimant. Condudor
IVidrigild fuum tribuat. Vide Campiones coi. 105.
51 4- CONDUCTOR , Redemptor, qui certa pe¬
cuniae fumma reditus Eccleliae Romanae conduce¬
bant vel emebant, ut ex iis quaeftum facerent.
Chron. Farfenfe apud Murator, tom. 2. part. 2.
coh 449 . Incipiunt relationes ex authenticis de fumpta
de prajudteio, quod fecerunt nobis Adores S. Rom. Ec¬
clefia . . . Tcuto Condudor tulit de cafale Orclania hor¬
tum cum arboribus , & pecora x. Gualdefridus Condu¬
dor tulit nobis de cafale Cofimaco pecora 111. boum pa¬
ria in. De Cafale Berbufano tulit Anupertus Condu¬
dor terra & vinea uncias 11. pecora vm. & de Pater¬
no unciam 1 . qua nobis retradtta fuit. Paflim occur¬
rit pagg. feqq.
5. CONUUCTOR. Conductores , Quicon-
dudum praeftant, duces Condudorii, Gauterio de
Bellis Antiochenis pag. 460. & uma-u I-
ctcli, Conftantino Porphyrogenito de Admini-
ftrat. lmp. cap. 7. Luithprando in Legat. & Pa-
chymerilib. 10. cap. 6.Gloff. Lat. Graec. Deda-
dores , y.AAnycl , dpxnytTui. Laurentius Leodicnfis
in Hili. Epifcoporum Virdunenfium : Ab eis Con -
d udum pro falute fui corporis quafivtt , polii citantibus
quos vellet Condudores denominavit , &c.
CONDU CTORIA , Diftridus Condudoris feu ter¬
ritorium , inquo redemtor redditus percipiebat.
Chronicon Farfenfe apudMurator. tom. 2. part.
2 . coi. 455 .In Bajule uncias iv. & eft in Condudo-
ria Raciperti .. , ivOpttano unci asm. inCond. dor a
94i CON
Jtaciperti ... in Cijlernule uncias u.in Condu&oria
Sanfonis ... inCnptule unciam i. in ConduCioria Lu-
poms. V ide ConduCtor 4.
f CONDUCTORIS L itteRjE, Commeatus,
Gall. Sauf-conduit. Bulla Nicolai V. PP. an. 14 5 3.
in Bullario Carmelit. pag. 2-37. coi. 1. JJFidam
etianFalii ex fratribus pradictis ab f que Superiorumfuo-
rum licentia , acquirentes Jibi a jaculatibus etiam No¬
bilibus Litteras ConduCtorias & defenforias contra re¬
ligionem & ad Romanam curiam pergentes , cire.
CONDUCTURA , pro ConduCtio. Occurrit in lege
Loneobard. tit. 21. §. 4.
I. CONDUCTUS, noftris S auvegarde , [ Defen-
fio, tutela , praefidium , comitatus , Gall . Efcor-
te. ] Conftantinode Adminift. Imp. cap. 1 2. </W-
e-uo-ic. Charta Lotharii Regis Francor. apud Vaf-
forium in Annalib. Noviomenf. pag. 925. Sufci -
pimus etiam eum in ConduCtu & cuftodia nofira. [ Con-
tradusanni 1 27 5. inter Abbatem Mediani Mo-
naft. & Cunradum de Landejperg, in Hift. ejuf-
dem Monaft. pag. 334- Dictas curias ... in prote¬
ctione mea recipio & ConduCtu.'] Philippus Eyfteten-
fis Epifcopus in Vita S. Willibaldi cap. 16. Ut
quocunque pergere vellet , eorum Conduttu cum pace
iret ac rediret. [Charta Philippi Regis Franc. ann.
1091. pro Archiepifcopo Rotomag. apud D.
Brujfel tom. 1 . de Ufu feudorum pag. a 81. Cum
autem ad curiam meam venerit , mutam ei ConduCtum
ad Calvum - montem Jive ad Pontem Ifora. Charta
Johannis Regis Angliae in Libro nigro Scaccarii
pag. 381. Petiit ab eis Conduttum , ut ad nos venire
pojjet , ad quarendam pacem nojlram. ] Occurrit prae¬
terea in Capitulis Caroli Calvi tit- 1 1. cap. 9.
tit. 3 1. cap. 3 i.apud Ratherium Veronenfem
in Itinerario pag. 265. Fulbertum Carnoten-
fem Epift. 93. JoannemSarifberienfem in Prooe¬
mio Policratici , Hildebertum Cenomanenlem
Epiftola 2 6. Ordericum Vitalem lib. 2. _pag.
392. Matthaeum Paris pag. 445. &c. Philippus
de Bellomanerio in Confuetudine Bellovacenfi
MS. cap. 67. Toutes les fois quaucuns nsfe venir a
droit , de peur de fes anemis , 'le Signor li doit ba.il-
ler Conduit. Mais li Conduit & li envoi qiCil fet en au-
trui cort , ejl aus coujls de cix qui les requieront. Le Ro-
munde Garin MS. ,
Mes 1’Empereres not pas mis en obii
Lafelonie que li ot fet Garin ,
En fon Conduit li ot Guillaume ocis ,
Grantfelonie & grant pechie enfijl.
Chronicon BertrandiGueiclini MS.
Le Herautfe parti , & le cheval brocha ,
Le faiif Conduit du Seigneur droit a fon coi porta.
Sauf alant dicitur in eodem Chronico :
En cojle lui ala , cir manda S auf alant.
Vetera Statuta MSS. oppidi Arearum , ( Teres ) in
Provincia an. i*37- Item es ejl at ut s que degum trop
d’avergros vo tnenut non aufe jacer deforas , Jlnon que
Jia en Soubalat fujfciement , non Ji entent de bous lau-
ransfot a la pena de 10. fols. Formulae condudus
exftant apud Petrum de Vineis lib. 5 . Epift. 5 1 .
& 1 2 5. Formulam aliam habemus apud Hefy-
chium Milefium lib. mfi o-cqw , & Suidam in
Potamone.
2 . CONDU CTUS, Qupd pro rerum quae exportan¬
tur fecuricate , Domino exfolvitur , alias Guidati-
cum. Charta RodulphiViromanduor. Comit. Con-
ceffimus & dedimus Ecclejta B. Adedar di de Capi ad
luminaria faciendajingulis annis 1 o. [olidos in Condu¬
Ctu mercatorum , quod vulgo dicitur Guionagium , ca¬
piendos Perona , & in fejlo S. Remigii percipiendos ,
CON 942
&c. Charta Adolfilmp. an. 1 29 3 .in Infulis Rhe¬
ni : In Comitatu alicujus Comitis , quiin ipfo flumine
recipit teolonia & Conduttus , &c. Charta Ludovici
VII. Regis Franc. an. 1153. in Tabulario Foifa-
tenfi lib. 1 9. Jguod in villa qua dicitur de Seaux ,
Ecclefia Foffatenfis habeat totum fundum terra , &
omnimodam jufiitiam in hofptttbus ibi commorantibus ,
& Nos in eadem villa femel in anno herbergagium ,
ConduCtum , & pedagium, &c. [Alia Charta ejufdem
Regis an. 1 1 7 1 . apud Baluz. tom. 2 . Hift. Ar-
vern. p .66. [Juraverunt etiam fefe nihil in jlratis ne¬
que pro pedagio , neque pro ConduCtu Jive guifagio . . •
a tr anfeuntibus accepturos. ] Vetus Charta apud Au-
guftinum Du Pas in Stemmat. Armoric. part. 1*
pag. 246. Ita dico, ut nullus mihi confuetudine s , id
ejl , teloneum & ConduClus reddat. Ita Conduit appel¬
latur in Regefto Peagiorum Parifienfis urbis, tri¬
butum , quod exfolvitur pro mercibus quae per
urbem , & ultra ejus banleucam tranfvehuntur.
[ Plura vide in Guida. ]
^Conductus Nundinarum, Qui folvitur a
mercatoribus ad nundinas venient. bus. Rege-
ftum Campaniae, apud D. Brufjel tom. 1 . de Ufu
feudorum pag. 42. Apud Mujleriolum , in terris &
hcfpitibus & in ConduCtu nundinarum,
f Conductus, Nundinae ipfae, aut aliud fimile
commercium, ut videtur. Miracula B. Simonis
deLipnica, to. 4. SS. Julii pag. 562. Feria quarta
pojl ConduCtum Pafcha. Et mox infra : Infirmitas
duravit d fabbato proximo pojl ConduCtum Pafcha uf-
que ad feriam quartam proximam. Nili idem fit quod
ptoft-Claufum Pafcha. Vide in PaCcha.
3. CONDUCTUS. Tabularium Palenfe in Hift,
Beneharn. lib. 4. cap. 1 1 . Dedi ei in fifcum & filiis
fuis 1 2. ConduClus, quos ipfc Guillelmus Dux Aquita¬
nia habebat in Clairag , & d Clair agufque ad Argam -
jon in Bearn, & d Maria in Eleron, & omnia qua
pertinent ad ipfos ConduClus de re Comitis. Quo loco
Marea ConduClus appellari ait les r entes afieCtees d
l' entretenement des Comte s de Gafcogne , lors quils ve-
noient faire leurs vtjites <& chevauchees dans le pays.
Sed videtur potius efife id quod Albergatam voca¬
bant, feu Manjionaticum : nam & ConduClus ho-
fpitia appellarunt Latini Scriptores. Senecalib. 6.
de Benefic. cap. 5 . Nec ConduCtum meum, quanquam
Jis Dominus , intrabis. Petronius : Paulo ante in Con¬
duCtum meum accurrit. Julius Africanus lib. 2. Hift,
Apoft. Manjit toto biennio in ConduCto fuo , & fufei-
piebat omnes qui ingrediebantur ad eum . Infra : Ipfe
autem Paulus manjit Roma toto illo biennio m ConduCto
fuo. A gobardus contra Judaeos : In ipfa autem Roma
biennio in fuo babitajfe ConduCtu , &c. Concilium Bi-
turicenfean. 1 3 36. can. 1 2. extremo : Omnes ta¬
men tales & Jimiles & Jingulos auCtoritate hujus Con¬
cilii excommunicamus in his f criptis , eorumque fami¬
liam feu ConduCtum Ecclejiaftico fupponimus interdicto.
Sed & ita ConduClus accipitur in Capitulis Caroli
Calvi tit. 1 2. c. 9. & inEdido Piftenfi cap. 3 1 .
Hinc ConduCtor , pro hofpite & ftabulario, apud
Rutilium. [Haud fcio an eadem notione, in Leo¬
nis IX. PP. Bulla pro Parthenone S. Laurentii in
HelTe , apud Lud. Laguille in Probat. Hift. Alfac.
pag. 2 6. coi. 1 . Jjjuarta pars Ecclejia de T ejfelingen
cum ConduCtu & omni integritate. Ecclejia de Belnojilre
tota cum ConduCtu & omni integritate. J
^[4. CONDUCTUS, Canalis, tubus, Gall. Con -
duit. Hift. Beccenfis MS. pag. 468. Ut facilius ad
Monaflerium deduceretur aqua , permijit idem iVil-
lelmus , ut per totam terram Juam per ConduCtum Mo¬
nachi deportarent. Ada S. Francifcae Rom. tom. 2 »
943 CON
Martii pag. 104.* cum veniret per unumCon -
duftum , omnes venas & membra . . . folabatur.
«j[ 5. CONDUCTUS, Cibus ad communem refe¬
ctionem appofitus. Charta Hugonis Abbat. In¬
fulae Barbarae, in Maceriis ejufdem to. 1 . p. ii 3 .
Quotie fcum que breve Fratrum Monafleni S. Petri fo¬
ns muros porta ad nos venerit , pul fatis Jignis , feptem
officia plenaria in Conventu perfolvantur , & per tres
die sin refectorio Conduttum habeant. Privilegium Pon¬
tii Arelat. Archiep. pro nova Bafilica Montis-
majoris an, 1016. laudatum a Mabillonio to. 4.
Annal. Benedid. pag. 250 .Ut pafcat tres pauperes
ad unum manducare de ipfo Condufto, quoipfe mandu¬
caturus efl. Statuta Eccl. Lugdun. an. 1 1 5 1 . apud
Acherium tom. 9. Spicii, pag. 77. Statuimus &
juramento firmamus, quod quilibet Canonicus , feu alius
Eeneficiatus , non habeatur pro rejidenti , nec aliquid
capiat indivijione terrarum , nec cotidianas diftributio-
nes infcholis,niJi per dimidium annum primo fecerit reji-
dentiam in Ecclejia nofira : pro rejidenti tamen tenebi¬
tur , Ji teneat Conductum continuum & per fever avent .
Condnftiishlc idem ed qui Convidus , communis
menla , vel faltem communis habitatio.
toNDUCTUs, [f. Ead. notione.] Tabular. Prio¬
ratus de Domina in Delphinatu fol. 12. Unus
manfus debet porcum unum . . . . & multonem denario¬
rum 8 . & agnellos 2 . pro recepto , excepto eo Condu¬
cto , quem dederit recipienti eos. Infra : Et de his om¬
nibus bene recipere ipfum vili anum , aut fuum mijjatt-
cum qui ifia Conduxerit.
Comdu ctus Thesauri , Cui obnoxii erant
urbium incolae. Charta Edw ardi III. Regis Angi,
tom. 2. Monadici Angi. p. 71. Sint quieta de om¬
nibus placitis, querelis,. . . & de pontium & caftrorum
adificatione , & de Conductu The f auri , &c.
CONDULCARE, Condulcorare, Dulce
reddere. Vetus Interpres Eccli. 27. 2 6. Annuens
oculo fabricat iniqua , & nemo eum abjiciet : in cor.ffie -
Eu oculorum Condulcabit os fuum, & fitper fer mones
fu os admirabitur. Gaufredus Canonicus Regul. Ep.
3 3 . apudMarten. tom. 3. Anecd. coi. 531. Ipfe
( Deus ) arva arentia irrigat , & torrentem 'fpinarum
ac mare mortuum Condulcor at.
'f CONDULIUM , pro Edulium, ut puto. Conti¬
nuatio Chronici Andreae Danduli, apud Murator,
tom. 12 . coi. 454* Carentes autem carnibus , oleo &
aliis adminiculis compellebantur mufcipulas edere atque
canes , & vulgus etiam quotidie fcetidos & fracidos , &
Conduiia ex lacunis legebant ad vendendum & ad ci¬
bum, ita ut Ji devotionis caufa tantam aufieritatempajfi
fuiffent , antiquos Patres in h er emo fuperajfent.
«Jf CONDUM , ConJiUum , apud Papiam.
CON DUM A. Vide Condamina.
CONDURAR1US , Sarcinator , vulgo Coiit urier .
Inquifitio MS. pro Canonizatione B. Yvonis ;
D. Tvo fecerat fieri quandam tunicam pro fe ; Condu-
r artus venit ad domum fuam, ut videret utrum effiet bene
fxcla , <j rc. Vide Codurerius.
CONDU S , Scyphus , patera , poculum unde bibitur. Ita
Glolf Arabico-Lat. Papias , & Joan. de Janua.
CONE & Keye, feu ut in Bradoni MSS. Codici-
buslegi annotat Cowellus , Kover & ICey , ad ver¬
bum ngnificat operculum & elavem : metonymi-
ce autem illas res qute fub operculo, aut clavi
a prudentioribus matribusfamilias cudodiri fo-
lent. Apudeumdem Bradonum in lib. 2. c. 37.
4. 2. femina, inSockmannis, dicitur ede plente
aetatis, cumpojjit & fetat domui fua difponere , & ea
facere qua pertinent ad difpojitionem & ordinationem
domus , ut fciat qua per tineant ad Cone & Keye , quod
CON 944
quidem effie non poterit ante 1 4. annum vel i 5 . quin
hujufmodi at as requirit dtferetionem & fenfum. Idem
§. 3 . Jj^uia in tahatate potefi difponere domi fu a , £jr;
habere Cone & Keye.
CONECTA, Capfa facrarum reliquiarum, Galf.
Chajfe , Hifp. Cufiodia. Notitia Ecclefiae Catanen-
fis apud RocchumPirrum Siciliae Sacrae pag. 53.'
Caxettam unam de crifiallo cum argento deaurato cir¬
cumquaque cum diverjis reliquiis multorum Santtorum ,
Conettam unam de argento deauratam cum multis &
diverjis reliquiis S anttorum. Sufcipor utrobique le¬
gendum ede Caxectam, nifi forte Conecta diila. fue¬
rit a Conum , quod haec capfa figuram habuerit
Coni feu pyramidis.
CONELLUM, Dolium. Charta anni 1409. apud
Rymerum tom. 8. pag. 5 76. coi. 2. Septem ar dic os
pro quocumque dolio JiveConello. Lege Tonello , Gall.
Tenne au.
CONESTABILIS , Conestabularius, Co-
nestabulus. V ide Comes fiabuli.
^1 CON FABULA, Socia quae confabulatur. Vita
S. Waldetrudis tomo 1. SS. Aprilis pag. 838.
Cum hanc vijionem quibufdatn fms Confabulabus humi¬
liter retuli fiet.
^CONFABULARIS, Socius , collocutor, qui con¬
fabulatur. AdaS. Cononis tom. 7.Maii pag. 7.
Conon . . . Confabularis Angelorum.
CONFABULATI, [Qui ex fabula feu foedere nup¬
tiali orti funt. ] Vide Gamales.
^XONFALO , Confalon, ut Confano , Vexil¬
lum ; unde
CONFALONERIUS, Vexillifer. Vide Guntfanor
CONFAMILIARIS, Ejufdem familiae, in Annal.
Benedid. tom. 2. pag. 456.
f Confamulans, Eadem notione , in Chronico
Parmenfi ad an. 1 3 04.
CONFANO, Vexillum , Gonfanon.Orig. Murenfis
Monad. pag. 2 9. Sunt hic & 2. off ertor talia , & lin¬
teum , analogium fubter Ev angelum ponendum in fe-
ftivis diebus , & 5 . Confanones & 1 . fericum Juver fe -
dile S acerdotis ponendum. Vide Guntfano.
f CONFANON ARIUS , Vexillifer, Gall. Gonfano-
nier. V ita U rbani II. PP. apud Ruinartium, to. 3 .
Operum podhum. Mabillonii pag. 183. Infefto
S. Georgnfuper quodam equo albo , una cum Confano-
nariis Alediolanenjibus numero duodecim.
CONFANTES, Simul fantes. Joannis Troderi
Epid. apudRaym. Duellium Mifcell. lib. 1. pag.
232. Jfiiid efl quod tanto concitato grejfu , fubmijfis
cervicibus , collettis capitibus , divo quodam Jilentio
Confantes aulam petunt regiam ?
CONFARREATIO , Confacrortim [ facrorum ] com¬
municatio. Confarreatus , confociatus , in Glolfislfid.
Glolf. Lat. Grate. Confarreatus , o-u/j.Giw(rtu)f %ct^iv
ftvyjth;. Farre convenire in manum , apud Ulpia¬
num tit. 9. Charta Clodovei I. Regis Franc. pro
Fundat. Abbat. Miciacenfis tom. 5. Spicilegii
Acheriani p- 30 3. Miciacum concedimus , & quid¬
quid e fi fifei noftri intra fluminum alveos, & per fan-
Bam Conf arreationem\& annulum inexception alit er tra¬
dimus. [ Plinius 18.3. Jfljiin & in f acris nihil reli-
giojtus Confarreationis vinculo erat. Refpiciunt con¬
farreata matrimonia, in quibus alias Romani pla¬
centam in templum deferebant , exquaguda-
bant recens conjugati. Vide Brilfonium de ritu
nuptiarum & Liplium ad 4. Annalem Taciti
cap. 16.]
^ CONFECTAE , Frudus faccharo conditi , Gall.
Confitures. Cotnputum anni 1 3 3 3.Hid.Dalphin.
to. 2. p. 278 . De 7-uccaro albo libras 1 2. taren. 11.
Item
945 CON
Item deConfettis libr. 12. tarcn. xii. Alium locum
vide InCamerlengus. ]
CONFECTIO, Confedionarius. Confectio, vulgo Me¬
dicina. ; Confedionarius , qui confedionem parat ,
Apothecarius. Conflitut. Siculae 1. j.tit. 5 4. § . 3.
Confdtiona.ru vero facient Confectionem expcnjis fms
cum teftimonio medicorum. Infra : De Jimp licibus con-
fedionibus''& medicinis. [MemorabiliaHumbertill.
Dalphini ann. 1 3 43 . ex Adverfariis D. Lancelor.
Item die xix. Aprilis fecit unam Confectionem de una
magna olla tenente circa unum fefiarium de vino po¬
morum Gratianopolis , de aliis pomis albis , de duobus
f anibus grojfis faccbari ,de p.. bus decinerandis pretio-
Jis, de auro f rado in pulverem fcu limaturam , quod
decoflitit circa cc. floreri, dicens eam invenijfe in libro
medicina, & hoc fecit motu fuo contra voluntatem Me¬
dicorum , & fecit fleri unam bacignam de auro purif-
Jtmo, in quo hac omnia pofliit , qui ponderabat xvm.
marchas auri fini. ] Confectione* venenata, apud C01-
tufios lib. 8. Chron. c. 4. Vide Statuta Facultatis
Juris Civilis Academiae Viennenlis in Aullriatit.
1 1. §. 4.
CONFECTOR , Carnifex, qui hominem conficit.
GlolT. Lat. Graec. Confedor , avutflnc. Confectores ,
xujctCoMa. , ubi Scaliger uliaCoXct reldtuit. Gloffar.
Bafilic. Kc/u<pcc>t]ceg, Ttxlccery.euac^-iii;. Ado in Martyr, 2 6.
Jan. in S. Polycarpo : Ad ultimum videntes fcelerum
minifiri corpus igni no)i poffe confinii , jufferunt propius
accedere Confectores , & corpus , fi ignis cejferat , mu¬
crone transfodere. Eufeb. lib. 4. c. 1 4. de eodem
Sando : E uImvo-olv 7rpco-0$ovTct clvtS ko .7rapa-
Cvtrai to Adde Epiflolam Ecclefiae Smyrnen*
fis de Martyrio ejufdem S. Polycarpi num. 16.
Apud Suetonium in Augufto cap. 4 3 . Confedores
ferarum. Malis artibus inimicos Conficere , in lib. 5.
Cod. Th. de Maleficis.
CONFECTOR1U M, Locus ubi befliae trucidantur.
GlolT Graec. Lat. %cipo<rq>ctye7ov , Ccnfettorium.
CONFECTUARII , Qui beftias conficiunt , carni¬
fices. Vetus Infcript. Confectuariorum & fuariorum
corpus.
CONFECTURA , Clades , noftris Deconfiture, Ri-
gordus an. 1 1 98. In illa vero Confedura capti fue¬
runt viri nominati , &c. U titur rurfum ann. 1 z o 8 •
Vide Difconficere.
CONFECTURA, Dulciaria, Gallis , Confitures.
Occurrit in inquifitione de Vita & moribus B.
JoannisEpifc. Vicentini. [Vide Confed <«. ]
^ CONFEMINA , Conjux , uxor. Ada SS. Aprilis
tom. 1. p. 5 3. ubi de quinque Martyribus Fran-
cifcanis in India : Contigit litem oriri inter hofpitem
& ejus Confeminam.
% CQNFEOFF ATU S , Una feudo donatus. Vide
Feudttm fub finem.
CONFERENTIA, Papiae , Collatio , confoederatio ,
facrorum communicatio. Uidorus in GlolT. Conferen¬
tia , collatio : nos etiainnum Conference eadem no¬
tione dicimus. [ Vide Collatio apud Monachos. ]
f Conferentia Armorum dicitur de obfidc li¬
tibus & obfellis arma fua quali fimul conferentibus ,
dum hi illorum impetum repellere connituntur.
Epillola Magillri Hofpitalitatis Jerofolymitanie
de obfidione Rhodi a T urcis apud Ludexdg. to.
5.Reliq. MSS. p. 197 .Turcivero perpulchre arma¬
ti iicio. fuper muros erant confertiflimi , qui fecum
magnam Conferentium armorum vi propellere & loco
expellere nitebantur.
f CONFERIATUS, Sociatus. GlolTar. Ifid. Mallem
Confarreatus , ni forte quis praeferat Confcederatus.
Vide Confarreatio.
Tom. II.
CON 94<5
CONFERNOVA , Una e 11. fpeciebus augurio¬
rum , de quibus in verbo Tenta , quae deferibitur
a Michaele Scoto de Phyfionomiacap. 5 G.Confer-
nova efi augurium quando prius invenies hominem vel
avem euntem vel volantem , & fe repaufet ante te in
dextra parte tui , vidente te: & iflud efi tibi bonum Ji-
gnum fuper negotio.
CONFERT , Unum e 1 2. Auguriis , de quibus
mox. V ide Fert , & Tenta.
CONFERTUM. Glolfie MSS. Confertum , conlatum ,
plenum. Item Confertum, comportatum , plenum. Col¬
legio Canonum Martini Bracarenfis cap. 6 1. &
Gratianus Dilt. 44. Non liceat Sacerdotibus velCle-
ricis , fed nec religiofis laicis convivia facere de Con¬
fertis. In MSS. Non licet S acer dotes vel Clericos , fed
nec religiofos laicos convivia facere de Confertis. Atto
Epifcopus in Capitulari cap. 5 5. habet Collutis:
Jfljiod non oporteat Sacerdotes aut Clericos ex Colla -
tis , vel comme jfalibus convivia celebrare. Haec autem
fumpta funt ex Concilio Laodic. cap. 54. oO JVT
1 «parma? , » «Awp ixui ete (rv[xCc?Tc<ni/y.7roo-iot ubi
Ifidorus Mercator, Ex fymbolis , qua vulgus Com-
menfalia appellat , vertit. Sunt igitur Conferta, fym-
bolae , feu Collationes , uti appellantur in Glolfis
Veterib. Collatio , a-oyK^Krn; cTeiVyy. Collatio , cweto—
<p£>pa , cnivenrivefyc rcuv7tteiu. Gloll. Graec. Lat, crvvtia—
<p«'pw , Collationem fero , c-cnfero. truintrcpo^d. , Collatio.
J-mwwdixerunt veteres , pro oblatione , ut efi: apud
Ifid. lib. 6. cap. 1 9-. U nde Fert ores , ferto libantes ,
in GlolT. Ifid,
CONFERVETUS , Una e 1 2. fpeciebus augurio¬
rum , de quibus in verbo Tenta , quae fic delcribi-
tur a Michaele Scoto de Phyfionomia c. 5 6 . Con¬
fervet us efi augurium , quando prius invenis vel vides
hominem vel avem fe repaufintem in dextra parte tui
te vidente : & iflud efi tibi malum Jignum fuper negotio.
^ CONFERU1, Cognovi, comperi. GlolT. Ifid. cum
Excerptis Pkhoeanis.
CONFESSA, Sandimonialis. Vide polt Confeflor 4.
•If CONFESSARE , Confiteri, agnofeere , declarare ,
Gall .Confejfer , avotter , dedat er. Charta Ludovici
Hutini Regis Franc. inter Inftrum. to. 1. Annal.
Tolof. p. 6 1 . Jjfuod ex nunc & deinceps perpetuo ab
hujufmodi debitis inquirendis & exigendis omnino cejfa-
bitur, nifi Jint adeo clara & Confeflata in judicio coram
Commijfariis ad hoc deputatis. Charta Annae Dapfa-
co Dominae de Monte Aflruco ann. 1488. Tan -
quam pro re clara , liquida , cognita , notoria , mani -
nifefta & in judicio Confeflata. Legitur apud Balu-
zium Hili. Arverniae to. 2. p. 3 2 o . in Charta an¬
ni 13 54. Limborch. Hili. Inquifit. p. 3 9. in Lib.
Sent. & Adorum Inquifit. Tolof. Rymer. tom.
5 . p. 76 7. coi. 1 . to. 8 . pag. 275. colr i . to. 1 4.
pag. 468. coi. 2.
^ Confessare, Peccata fua Sacerdoti declarare v
Gall. Se Confefler. VitaS. Philippi Archiep. Bitu-
ric. apud Marten. tom. 3. Anecdot. coi. 1938.
Petronilla . . .non fentieb at manus , nec poterat eas mo¬
vere , & ita fletit ab hora nona ufque ad Completo¬
rium , vel circa : tandem Confeflata , & voto facio dido
Philippo ,ftatim fanatafuit , & pofimodum non habuit
illam infirmitatem. Statuta MSS. Milonis Epifcopi
Aurelian. n. 4. Si adulti fuerint fuis Sacerdotibus
Confeflati. Ufus Monafterii Culturae Cenoman. In
tribus diebus ipfis Confeflant fe Fratres.
^[Confessare , Confitendum poenitendum pec¬
cata audire , Gall. Confefler. lfrael Canonicus in
Vita S. Erici Regis Sueciae to. 4. Maii pag 196.
Affligebatur animo , quod cum non Confejjafjet , & quod
ei facranifnta non miniflraflet.
Ooo
947 CON
CON FESS ARIUS. Vide Confejfor 3 .
I. CONFESSIO, Profeffio, reiponfio , in Ieg. 4.
Cod. Theod. de Maleficis : Argutum & vatiim pya-
va Confejfio. Confeffiones teftium , depolitiones , in 1.
ult. ad Legem Juliam de Vi, eod. Cod.
z. CONFESSIO. Confessiones appellarunt ve¬
teres Sepulcra Martyrum , feu Confefforum , qui¬
bus ut plurimum impofita erant ipfa altaria : un¬
de proprie itadidtus locus fub majori altari poli¬
tus, quo Sandtorum reliquiae ac corpora recon¬
duntur. Ceremoniale Epifcop. lib. 1 . c. r 2. Lo¬
cum , qui in plerifque Ecclejtis fub alturi majori effe
folet , ubi SS. Martyrum corpora requiefcnnt , qui
Martyrium , feu Confejfio appellatur , &c. Ordo Ro¬
manus de Dedicatione altaris : Hac expleta ( ora¬
tione ) ponat Chrifna in Confejjionetn per angulos qua-
tuor m Crucem , dicendo , &c .... ture ponat tabulam
fuper reliquias. Gervafius Dorobernenfis in De-
feriptione ECclefiae Cantuarienfis^ Ad hac altaria
nonnullis gradibus afeendebatur a Choro Cantorum ,
quam flryptam vel Confeffionem Romani vocant. Hi-
(lor. Tranflat. S. Auftremonii : Hac demoffiratio
fattafuit fub tus majtls altare , m inferiori crypta , qua
vocatur ConfeJJio. Ita ufurpant Senator lib. 1 o. Ep.
2. Anaftafius Bibi, in Vitis PP. pag. 26.28.31.
32. 33. 34. 46. 108. 117- 173 - &c. Guaife-
ferius Monachus in VitaS. Secundini EpiFcopi n.
1 8. Triumpius S. Remacli cap. 2 2. [ Vita S Al-
driciEpifcopi Cenoman. n. 2. J & alii paffim Scri¬
ptores. Nolim vero fidem pradtes Perdiccae Ephe¬
bo deThematib. Hierofol. veri’. 13 9. fcnbentide
vocis origine plane ridicula. Porro ualatCeetriv , Con -
feffionem vocat Theophanes p. 362 quod adeam
er gradus aliquot defcenlus pateret. Sed&ipfum
lartyrium Confeffionem appellat Lactantius lib. de
Mortib. Perfec. n. 1 5 . Comprtfhenji Presbyteri & Mi-
nijlri , & Jine ulla probatione ad Confeffionem damnati.
f Confessorium, Eadem notione. Laudes Pa¬
piae apud Murator, to. 1 i.col. 1 Ex ipfis Eccle-
Jiis quindecim vel circa repeiiuntur , qua cryptas ma¬
ximas cum teftudinibus & columnis marmoreis habent ,
qua vulgo Confjfona vocantur , in quibus Sanctorum
corpora requiefcnnt intra marmoreas arcas.
Confessio interdum fumitur pro ipfo Confeffonis
feu altaris ornamento , quod Anaftaiius in S. Joan-
ne PP. Ornamentum fuper Confeffionem appellat : Po-
Jitumeft ornamentum fuper Confeffionem B. Pauli A po-
fioli de gemmis pr affinis & hyacinthinis. Idem in S.
Hilario : Confeffionem S. fjo annis Baptifta fecit ex ar¬
gento qua penfabat libras 1 00. Ita in S. Anaftafio ,
S. Symmacho, Honorio I. Leone III. &c. p. 31.
33. 46. 123. 132. 150. 15 6. &c.
Confessio etiam aliquando pro Bafilica , ve! po¬
tius oratorio ufurpatur. Joannes Archidiac. Ba-
renf. de Invent. S Sabini c. 1. Illi autem retulerunt
ei refponclentes eandem fiifje Archtcpifcopatus Eccle-
Jiam , qua modo eft Confejfio. Id elt , Ecclefia parti¬
cularis , non Metropolitana. Infra : Altare pr adula
Covfefjionis , .. . altare vetus quod erat in Confeffione.
Caput Ponere fuper Confeffionem B. Petri. Bulla
Gregorii IV.PP. in Privilegiis Ecclefiae Hambur-
genfis p. 1 4 5 . Et pojifb capite & petiere fuper cor¬
pus & Confeffionem S. Petri Apcjloli , tibi tuifque f:c-
cejforibus vicem noftram perpetuo retinendam , publi¬
camque eva.ngeliz.andi tribuimus auctoritatem.
Capillos ( Monachi ) tonfnrati in Confeffione depo¬
nere. Regula S. Aureliani cap. 4. Si quis l aiens lon-
f arandus eft , de Capillis illius in Confeffione mittatur ,
ut ei teflimonio fit. Id eft , in Ecclefia.
3. CON FESSIO, 'tfioixaffiywic, , qua delidtum no-
CON 948
ftrum Domino confitemur, non quidem ut igna¬
ro, fed quatenus 1'atisfaCtio confeffione difponi-
tur , confeffione poenitentia nafeitur , poeniten¬
tia Deus mitigatur. ItaBaronius an. 5 o.n. 1 7. &
feqq. ubi plura de Confeffione & ejus apud vete¬
res ufu : de quo etiam confidendi Menardtis ad
Sacramentar. Gregorii M. p. 225. 2 3 1 . & feqq.
vir doCti ffimus Joann. Mabilfonius in Praefat. ad
to. 3 . Vitarum SS. Ordinis S. BenediCti n. 7 3 . &
feqq. &Steph. Baluzius ad Reginonem p. 616.
& alii paffim , ubi dc formulis Confeffionum, ma¬
xime generalium.
Confessiones Recipere, & poenitentiam perni¬
tentibus judicare dicuntur Sacerdotes in Concilio
Remenfi II. can. 1 2. ubi perperam indicare ; nam
judicare elt decernere : hinc fjuduia poc tuentium ,
de quibus in voce Poenit enti alis. Vide Addit. III.
Capitul. cap. 3 1 .
Confessiones Facere, id eft, fuum
dicere. Joannes Epffic. Abrinc. de Offic. Ecclef.
In capite jejunii , Nona dicta , Clerus & populus ante
altare ab imo quoque Confeffione jingulariter fatla , &
poenitentia accepta, profternantur , &Jic ab Epifcopo
vel d majore Ecclefia Sacerdote abfolvantitr.
CoNFssioNF S Exigere, poenitentiam cum cautio¬
ne imponere jubentur Chorepifcopi in ChartaEbo-
nis Remcnfis de Miniftris.
C o nf es sion es Dare dicebantur Monachi , vel
Canonici , qui ad Primam canendam in Ecclefia
convenientes , completo ipfo officio , ante Pfal-
mum 5 o. viciffim donabant Confeffiones fuas , di¬
centes: Confiteor Domino & tibi Frater, quod ptccavi
in cogitatione & opere , propterea precor te , ora pro me;
St ille refpondet : Mifereatur tui omnipotens Dem,
&c. Ita Crodegangus Metenfis in Regula Cano-
nicor. cap. 18. Pcenitentiale S. Columbani cap. 1.
Statutum eft ... ut demus Confeffionem ante menfam ,
Jive ante lettorum introitum , aut quandocumque fue¬
rit facile, quia Confejfio & poenitentia de morte libe¬
rant. Dicebantur etiam revera Confeffiones dare ,
qui ad cxomologefim ad Prefbyteros accedebant,.
utapudTheodulfum in Capitul. c. 31. 36.Be-
rardum Turon. in Capit, c. 7 5 .Ordericum Vital.
lib. 7. p. 643 . lib. 1 1 . p.8 3 5 . in Vita S. Bertilae
A bbat. Kalenfis c. 6 . &c. Elugo Flaviniae, p. 2 6 7.
Sed qui ad Patris ire diftulit exequias , ipfe eo ( ejus )
qui Jibi Confeffionem daret , viaticum porrigeret , mo¬
nenti exequias faceret , obfequio c aruit , fubita & in¬
opinata morte defanllus. Vide S. Columbanum de
Poenitentiarum menfura cap. 42. & infra Poeni¬
tentia libellum.
Confessio , Oratio quae a voce Confiteor, vulgo
incipit , de qua confidendus Card. Bonal. 2. Re¬
rum Liturg. cap. 2. num. 5.
Confessio, Locus in aede facra , ubi Sacerdos
priufquam adMiffam celebrandam accedat, con¬
feffionem feu exomologefim pronuntiat,utaudor
eft Beletus de Divin. offic. c. 5 3 .
Ita etiam appellabatur cellula inquaPrefbyteri
fidelium confeffiones excipiebant. Hariulfus lib.
4. c. 27. Erat enim fuper hoc officii ei deputata cel¬
lula , quam Fratres Confeffionem vocabant , in qua ...
is vir beatus multorum hominum f celerum enormitate
devias per confeffonis humilitatem , & fu a precis in¬
terventionem divina mifericordia reflituit animas.
f Con fissionum Pater. V ide Confeffor 3 .
4. CONFESSIO, Emolumentum quod ex fideliuffx
confeffionibus, feu exomologefi Sacerdotibus ob¬
venit. Tabular. S. Cypriani Pi&avenfis fol. 2 7.
Arbertus de S . fj ovino & Tonujia uxor ejus concejje-r
949 CON
runt monachis S. Cypriani Ecclejias de Braja in honore
S.fjoannis & S. Petri conftrudas,& fepulturarn,& ba-
ptifmum,& Confejfiones , & offerendam , & decimam de
vino & pane , & oblationes de rogationibus , & quicquid
offertur ad Ecclejias , & ad altaria, &c. Tabular.
E pifcopatus Ambian. am i z 8 1 . fol. z 7. Habebit
infuper Curatus gratuita qua fequuntur : videlicet obla¬
tiones ConfeJfonum,viJttationes , vina nuptiarum , &c.
Charta Petri Epifcopi Inculifmenfis ann. 1160.
ex Tabui. S. Eparchiifol. 1 1. JjJuicquid etiam in
Confejfionibus oblatum fuerit dividatur. Tabularium
Burgulienfe an. 1005. ch. 5 1 . Ego Alo Alonis
filius ... do Ecclejiam de Villa qua dicitur Nioli , &
fevttm Sacerdotalem cum pane & candelis , & cum fe-
pultura ,Jimulque cum Confejfionibus , & decima lana ,
porcorum , atque agnorum , &c. Vetus Charta apud
Perardum in Burgundicis pag. 25». Ecclejiam S.
Sulpitii cum cunctis redditibus , fcilicet baptifterio , offe¬
renda , decimis, & Confejfionibus , &c. Oblationes Con-
fejfionum , in Charta an. 1 z 5 4. apud eumdem pag.
434. & in aliaapud Ughellumtom. 7. Italiae fa-
crae p. 274, Goffridus Vindocinenf. lib. 3-Epi-
ftol. 40. Si dicitis quod ille oblationem ConfeJfonis ha¬
bere debet , cui pcenitens confitetur : Jimili modo dicere
poteftis , ut oblationem altaris habeat , a quo Miffa
cantatur, & oblationem mortui , a quo mortuus fepe-
litur , &Jic minifter nojter totum accipiat , ut nihil obla¬
tionum in EccleJiis, quibus die ac node fervimus , no¬
bis relinquat. Vetus Charta apud Auguftinum du
Pas in Stemmate Tinteniacenfi pag. 5 7 z. Sedji
parrochianiTinteniacenJts Ecclejia qui extra caftellum
habitant , aliquid oblationis obtulerint , id fanda Ma¬
ria & AbbatiJJa proprium erit ad Nativitatem Do¬
mini , ad Confejfonem in fffuadr age (ima , ad adoran¬
dam Crucem, ad baptijlerium , ad feflivit atem S . Ma¬
ria requirant parochiam fuam matrem Ecclejiam.
guod Ji forte ibi , in capella fcilicet , baptifmum fa-
dum fuerit , vel fponfus benedidus cum fponfa ,jive
Confejfio data , vel hujufcemodi alia , quod inde Pre-
fbyter G utile Imus habuerit , per Tinteniacenfem habeat
Sacerdotem.
f Confessiones Tricenariae , f. Emolu¬
mentum ex fidelium confellionibus Sacerdoti¬
bus obveniens quolibet menfe , qui tricenariis ,
aut circiter, diebus conflat. Charta RobertiLin-
gon. Epifcop. pro Abbate Molifmenfi an. 1 1 o 1.
inter Inflrum. to.4. Gall. Chrifl. coi. 1 5 1 • Si~
militer (f de omnibus , qua ad prafatam Ecclejiam
pro fua dtmiferunt falute monentes , tertiam. . . partem
Sacerdos , duas vero partes ipji percipietis. Eamdem
percipere partem veftrum ejl in caritatibus , qua vejlro
fuerint Sacerdoti , quomodocumque & a quolibet par-
rochiano fiant. T 'ricenariis quoque Confejfionibus & re¬
conciliationibus i item in benedidionibus nubentium &
ipjius S acer detis procurationibus quoties redimuntur.
5 . CONFESSIO , Poenitentia quae per confelfionem
injungitur; fed maxime ea quae in Monaflcrio exi¬
gitur. Sampirus Epifcopus Afloricenfis in Ordo-
nio II. Rege Hifpanioe : Aliam quoque duxit uxo¬
rem ex partibus G allecia nomine Aragontum, qua pofiea
ab eo fuit fpreta , quia non fuit illi placita , & pofiea
tenuit inde Confejfonem dignam. Idem in Adefonfo
Rege aera 9 6 4 .Huic conjiftenti in regno voluntas eve¬
nit arripiendi viam Confeffionis ; &in illius operibus fa-
t agens nuntios mijit pro fratre fuoRamiro in partes Vir -
. ci , dicens , qualiter vellet 'a regno difcedere ,& fratri
fuo tribuere. Rurfum ibidem : Ad Legionem rever-
fus , ab omnibus Epifcopis , Abbatibus valde exoratus ,
Confejfonem accepit , & vefpere Aparitionis Domini
ipfe fe proprio regno abjtuht,&c. Y CtUS Charta apud
Tm.ll.
CON 950
Anton. de Tepet, in Chronico Ordinis S. Benedidt
to. 5 . p. 3 7. Ut faciatis ibidem Confejfonem in vita
fanda , & teneatis ibi Monajlertum de noftro dato. Eph
taphium Anfurii Epifcopi Orenfis , apud Am-
brofium Moralem lib. 1 6. c. 3 . En quem cernis ca¬
vea faxa tegit compago facra pr a falis auri per omnia
illuftrijfimi viri , affatim fuit dogma fanda > & vita
militavit clara , nonextitit anceps de Domini vita, quia
Jicprorfus faleravit Confejfio pia. Sinens cathedra pra-
dida , conglutinans fe norma monaflica , ibique egit eun¬
da, qui Domino congruit , fubfequens Domini voce , re¬
quievit in pace , &c. aera 960. Bulla Lucii PP. in
Metropoli Salifburgenfi tom. 3 . pag. 157. Liceat
quoque vobis Clericos vel Lalcos e Jaculo fugientes li¬
beros & abfolutos ad Confejfonem recipere , & eos Jine
contradidione aliqua retinere , &c. Charta aerae 9 76 „
apud Sandovallium in Epifcopis Pampilonenfi-
bus pag. z 3. Simul & orationibus fratrum ibidem
inConfeJfone nominis Chrifti defervientium commenda¬
rem , &c. Vide mox Confejfor 4.
6. CONFESSIO , Fidelitatis profeffio. Ordericus
Vitalis lib. 23. n. 29. Anno 1107. Robertus
Abbas Cadomenfis Falefiae, ubi Confejfio Procerum
coram Rege Henrico fuit , ftbtta agritudine percujfus
interiit.
^[7. CONFESSIO , apud Monachos Fontanellen-
fes idem quod apud alios Proclamatio , qua fra¬
ter fratris delida coram omnibus in Capitulo de¬
clarabat. Spicii. MS. Fontanell. pag. 226. In Ca¬
pitulo leda ledione conjueta de nataliciis Sandonm
debet legi de Regula B. Benedidi de hoc quod pertinet
adfalutem animarum. Po fi agantur quacumque ibidem
aguntur , Confejfio , &c. Confejfio celari debet ; ita¬
que Ji quis deprebenfus fuerit extra loqui de hiis , qua
ada funt in Capitulo , diftride emendari debet. Vide
Clamare & Clamari dicebantur , &c. in Clamare 2.
^[i.CONFESSIONALE, Sacrum poenitentiae tribu¬
nal , Gall. Confejfonal. Occurrit hoc fenfu in Con¬
cilio Valentino anni 1 563. & apud Vincentium
Mariam in Conflitutionibus Dominicanorum coi.
1 z 1 . &c.
z.CONFESSIONALE, Liber agens de Confeffio-
ne , quales v. g. funt Inflrudiones S. Caroli Bo-
romoei. Cone. Limanum an. 1591. Religioji qui
in dodrinis gerent curam animarum , habebunt penes
fe Concilia provincialia . . . itemqite Catechifmum &
Confejfonale & Sermonarium.
CONFESSIONARIUM , pro facro poenitentiae
tribunali , legitur in Cone. Hifpalenfi an. 1 5 1 z.
<([ CONFESSIONISTAB MoLLF.s,fic didiLuthe-
rani , quorum princeps fuit Melandhon. Cancella-
rioe Imperii Regefl. fub Ferdinando II. Interim
imperiale an. 1529.
1. CONFESSOR. Confessores didi olim qui
martyrio vitam pro Chriflo , quem palam con-
feffi & conteflati funt , finierunt. Joannes Antio¬
chenus & Synodus Orientalis in Epiflola ad Cy-
rillum , apud Facundum Hermianenfem lib. 8.
Jfiujs autem deceptorum hominum de ifiis occajionem
afj timens , non Confefforem vocaverit , veluti propter
illum paffum , qui pajfus e(l ea , qua etiam illi , qui in
Ecclejia fui ferunt ,pajf funt. S. Ambrofius lib. a.
ad Imp. Gratianum : fjam fatis , omnipotens Deus
noftro exitio , noftroque f anguine Confefforum neces ,
exilia Sacerdotum, & nefas tanta impietatis eluimus.
Paulinus Epifl. 2 8 . fub finem : Niveas facratorum
Antiftitum vittas & floridas Confefforum purpuras oc¬
currentium manus afferent Angelorum .
Confessores interdum etiam didi ii ,quiChri-
flum palam & coram tyrannis , feu fidei hoflibus
Ooo ij
I
95 1 CON
confelfi , quolibet tormentorum vel pcenae genere
affedi, fu perftites tranquillam mortem obierant.
Cyprianus lib. de Simplicitate Praelator. Con-
feljio exordium gloria eft, non meritum corona: non per-
Jiat laudem, fed initiat dignitatem. Mox : Poft Con-
fcjjioriem majus periculum ejl , quia plus adverfarius
provocatus ejl. Item Serm. de Laplis 5 . Religiofa vox
Chriftum locuta eft , in quem fe femel crediziijfe Con-
fejfaejl, &c. Adde eumdem Epifl. 7. 9. 10. 15.
30. 37. 52.81. Pontius Diacon. inVita ejuf¬
dem S. Cypriani : JJFuts tot Confejfores frontium no¬
tatarum fecunda infcriptione Jignatos , & ad exemplum
martyrii fuperftites refervatos , incentivo tuba calefis
animaret ? Ladantius de Mortibus perfecut. num.
i 5. Comprehenji Presbyteri ac Minijiri , &jine ulla
probatione ad Confejjionem damnati cum omnibus fuis
deducebantur. Idem n. 16. Novies enim tormenta
cruciatibufque variis fubjedlus , novies adverfarium glo-
riofaConfeffionevicifti. Ada S. Saturnini & Socior,
n. 1 .Confejjionis etiam ip forum pugnas atque victorias
cum in litteris digerimus , &c. Infra : Aggrediar fan-
dliffimorumMartyrumf elici ffimam Confejjionem. Adde
num. 1 5. Vidor Tunnenfis in Chron. Hunencus
Vandalorum Rex perfecutioni per totam Africam in -
Jtftens . . . Monachos atque Laicos circiter millia exi¬
liis durioribus relegat , & Confejfores & Martyres fa¬
cit, , Conf e fforibuf que linguas abfeidit. Alibi, de quo¬
dam Archimimo Chrifliano : Jj)ui cum fortis atque
invidius maneret , jubet eum fubire jententiam capita¬
lem : .. . fed ille ut columna immobilis , Chrijlo foli-
dante , fortis effectus, Confejfor revertitur glonofus , &
Ji Martyrem invidus bojlis noluit facere , Confejfor em
tamen noluit violare. Ada Pafiionis S. Maximini :
Bis Confejfor es , tertio Martyr eris per gladium. Ale¬
xander Monachus de Inventione S. Crucis , ubi
de Epifcopis qui Synodo Nicaenae interfuere :
ifv ci artels-ci iltrctv bjuoAcy»rxi , g-iy/xxlx 7 S IxtrQ tv
t» odfA.xTi ‘TjrEpKfiepcvTsc. V ide Anaftaf. Bibi, in S. Fa¬
biano, & S. Cornelio PP. p. 7. & Sidonium lib.
7. Epift. 1 7, &c. Obtinuit poftmodum ufus , ut
omnes qui fanda & laudabili vita vixiffent , fan-
doque demum ac probato fine in Domino quie-
vilfent , Confeffores appellarentur, inquit Baro-
nius. Egbertus Archiepifcop.Eborac. in Excerpt.
cap. 28 - S anili Patres , quos Confejfores nuncupavi¬
mus , id ejl Epifcopi , Presbyteri , qui in cajhtate fer-
vierunt Deo. Odo Cluniae. Praefat. in Vitam S.
Geraldi Auriliac. Cum igitur Confejfor a confitendo
vocetur , Geraldus tanto redlins Confejfor dici potefi ,
quanto jufiioribus factis Deum eft conf ejfus. VitaS.
Eufebiae Abbatilfie Hamaticenfis :
Omnis Martyr Confejfor : non Jic quoque Martyr
Omnis Confejfor.
Innocentius III. PP. deMyfterio Mififae lib. 3.
cap. 1 o. Ecclefiapoft tempus B. Silveftri coepit fan-
clorumConfefforum memoriam celebrare. Vide Filefa-
cum ad Vincentium Lirinenfem p. 1 o 5 .
a. CONFESSOR. Confessores, Cantores quifunt
in inferiori Clericorum gradu , in can. 1 1 . Con¬
cilii Carthag. ita didi, inquit Menardus in libr.
Sacram. S. Gregorii , qu ia Confiteri pafiim in facra
Scriptura, eft Dey laudes decantare. Concilium
Toletanum can. 9. Nulla profejfa vel vidua, abfente
Epifcopo vel Prefbytero , in domo fua Antiphonas cum
Confejfor e vel fervo fuo faciat. Et can. 6. Itemque
puella Dei nec familiaritatem habeat cum Confeffore.
Sacramentar. S. Gregorii : Oremus & pro omnibus
Epifcopis, Prefbyteris, Diaconibus, Acolythis, Exor-
ciftis ,Ledtoribus , Ofiiariis , Confefforibus , Virginibus ,
Viduis , & pro omni populo fandi 0 Dei. S. Hieronym
CON 952
in Quoeflion. in Genefim : A Confeffione itaque no¬
men Confejforis eft dictum : verumtamen hic Confejfo
pro gratiarum actione , aut pro laude , accipitur, ut fre¬
quenter in Pfalmis & m Evangelio, &c. Idem in cap.
5 . Ifaiae : Omnis lingua eunti arum gentium barbararum
non in Synagoqts ; fed m Chrifti Ecclcjiis Confitetur
Deum. Vide Clement. 1. 8. Conflit. Apoft.c. 2 3.
3 . CONFESSOR , Qui hodie Confejfarius. Waiafri-
dus Strabo de V ifione V ettini Monachi :
Conf e (for Fratrum , gnarus conferre medelam.
Occurrit apud Ditmarum 1. 8. Aigradum Mo-
nach. inVita S. Anfberti Archiepifc. Rotomag.
num. 22. In Vita Aldrici Epifcopi Cenoman.
n. 1 . pag. 5 . & apud recentiores non femel. Pater
Confejjionis , in Regula Ordinis de S cmprtngham
c. 3 . Sacerdos Confejjionis , cap. 5. Vita S. Bertini
c. 7. Huic vero IV duberto & conjugi pater ConfeJJio-
num fuit B. Ber tinus. Cui Abbas ojficiutn Confefjionum
injunxerit , in libro Ordinis S. Vidoris Parifienfis
MS. c. 3 1 . Vide eruditum MabiJlonium in Prae-
fat. ad tom. 3 . Vitarum SS. Ordinis S. Bencdidi
num. 86. 87.
{gj Valefius pag. 198. Valefianorum , relatisGuil-
lelmi de Nangiaco verbis his : Aliquando poftquam
jam federat ( S. Ludovicus) coram Confeffore ad con¬
fitendum, fubdit : Sic & hodieque in Afia & in
tota Graecia Graeci confitentur peccata Prefbyte¬
ris , fedent utrique Confelfor fcilicet feuPrefby-
ter, & poenitens confitenlve : ita ut colloqui inter
fe familiariter Sc fermones de rebus fuis habere
videantur : ut accepi a Monacho Jacobita feu Do-
minicano reformato, qui Graeciae & Aliae infulas
viderat , ibique erat commoratus , nimirum a Ja-
cobo Goar.
Confessarius Regis, quo nomine fubfcribit
Didacus Fernandus Chartam Ordonii II. Regis
aerae 947. apud7V/>«- in ChronicoOrd. S. Bened.
tom. 4. pag. 450.
Confessor Pauperum. Vita S. Hugonis Ab¬
batis Bonaevallis num. 8 . jjhfidam famulus cellera¬
rii infirmatus eft ufque ad mortem , & confcfjus eft pec¬
cata fua Monacho pauperum Confejfori , ... & injun¬
xit illi infirmo , ut hoc confiteretur ( peccatum) Ab¬
bati, &c. Occurrit rurfum infra.
^[Confessarius, Quj peccata fua confitetur Sa¬
cerdoti. Chronicon Mellicenfe pag. 328. coi. 1 .
in Regula reformat. Monaft. Mellic. Confejfarius
autem nude , pure , humiliter ac breviter confiteatur
culpas fuas : & Confejfor habens intentionem latiffmam
abfolvendi . . . .fubjungat : Dominus nofterfjefus Chri-
ftus, &c.
4* CONFESSOR , Monachus , qui pro expiandis
delidis Confejfionem , feu poenitentiam , abdicata
vita fieculari, Monafticam init. Vetuftilfimum
Epitaphium Amanfvindi Monachi, qui obiit aera
1020. apud Bernardum Aldretum 1. 3 . de Orig.
linguae Caftellanae c. 18.
Requiet in hunc tumulo , migravitque a feculo ,
Conlocatus in gremio nunc Confefforum catuo.
Chartam FroyU , fratris Rudefindi Epifcopi Du-
mienfis , aerae 974. apud Anton. de Tepet, in Chro-
• nicoOrd. S. Benedidi to. 5. pag. 427. fubfcri-
bunt Ovato, Hermenegildus , & Salomon Epifcopi :
deinde fubjicitur, Confejfores: Franquila Abbas te-
ftis , Ranecaldus Abbas teftis , Bujiamts Abbas , Ifia-
rius Confejfor , Lupus Confejfor, & plures alii hoc ti¬
tulo. Aliam ejufdem Rudefindi aerae 930. Ermoi-
gius Epifcopus Confejfor. Aliam ejufdem Rudefindi
aerae 1016. Vetijanus Pr&pofaus & Confejfor. Aliam
Sandii Regis serae 965. Trafonius Confejfor. Charta
953 CON
alia apud eumdem Tepet, eod. tom. pag. 28. Sic
eam (Ecclefiam) concedimus fub manibus Pontificis
Domini Rudejtndi Epiftcopi, ita ut qui in pradicto Loco
in vita fanet a perfeveraverit ,tamPrefbyter , Confe f-
for , vel quem Dominus ibi duxerit , fub religione ipjius
Pontificis Jit in profato loco . Alia Beremundi Re¬
gis a?rae 1007. eodem tom. Et ab eis conftitutunt
eft in h&reditate propria Monafterium conflruere , vo¬
cabulo S. Laurentii territorio Deva , prope flubioUlia,
loco proditio Algali , vocabulo Carbonario , ut effet illic
habitatio Confejforum , advenientium hofpitum atque
pauperum refrigerium , & in illorum memoria in vita
fantla ibi habitantium , jieut in eorum vita attum , &
Deo annuente completum efi. Poft excejfum vitavero il¬
lorum, ut fieri adfolet , de ipf orum genere nati & geniti
funt, qui literis eruditi, & in ConfeJJione nutriti, Confej-
Jionis gradum adepti funt , quorum unus Arias Pelagii
gradumEpif 'copatus percipiens & tenens, &c. Infra : Et
faciatis ibidem Confeffionem , in vita fantla perfever an¬
tes, &c. Ibid. Abinde vobis jam ditiis A nfc arto Prefby-
tero &Tranfvario Confeffori in nomine Domini do &
concedo, &c. Rurfum : Teneatis ipfum Monafterium de
noftro dato, . . . & poft vos obtineant eum fantli homines
•& eximii ConfejJ ores , &c. Apud Graecos recentio-
res trw&HKHv Sc 1'pa.ycgiwiv 7romv dicebatur qui inMo-
naftcrio votum emittebat. Vide Archieraticori
Haberti p. 575. Sc fupra in Confeffio 5.
Confessa, Monialis, fandimonialis : quae Con¬
feffionem feu poenitentiam exigit in Monafterio. Char¬
ta Muniae Abbatiffae de Sobrado in Hifpania ann.
922. apud Anton. de Tepevin Chron.Ord. S. Be¬
nedici. to. 4. pag. ult. Ego Munia, quamvis indi¬
gna Confeffa , una cum confenfu fratrum vel fororum
permanentium in cimiterio 'Super adi , Jive & ego Gu-
tier Abbas cum omne collegium Clericorum vel Mona¬
chorum normam f anilitatis obtinentium in ipf '0 prafato
Monafterio, &c. Itamoxfubfcribit. [Hsc Mabil-
loniustom. 2. Annal. p. 264. refert ad an. 782.
non ad an. 92 2. quo aliud Ordonii III. Diploma
datum eft pro reltauratione ejufdem Superadi
Monafterii Abbati Petro &Geloyrae Confeffa feu
Abbatiffae, vel eorum Congregationi fratrum, vel Deo
devotarum utriufque fexus inferiptum legitur aera
1006. tefleeod. Mabillonio tom. 5 . Annal. pag.
373.] Vetus Epitaphium , apud eumd. de Tepete
tom. 6. p. 17. in hoc reclufo lapide requtefeit famula
Dei Ildontia defuncta Confeffa feptimo Kalendas Sep¬
tembris ara centejima pruna piift millejimam. [ Aliud
apud Mabillonium facc. 5. Adorum SS. Bened.
pag. 5 24. n. 7. Degit hic humatum Ilduara Confeffa
finitum corpus , conditum a Rudejindo Epifcopo prole
fua , tertio decimo Kalendas (Januarii CMLXXX.
fcilicet aera, quae incidit in annum Chrilti 96 2.]
CONFESSORIA Liter je dicebantur quas Con-
fe (fores , feu qui perfecutionis tempore gloriofa
voce Chriftum confeffi erant, laplis dabant, qui¬
bus pacem ab Epifcopis acciperent, juique Com¬
munionis reciperent, relaxata fcilicet praeferipta
ab iis poenitentia & fatisfadione. Ejufmodi lite-
ras cum temere lapfis darent Confe (fores, eorum im¬
portunitate vidi, ( de quo Cyprianus non femel
conquellus eft ) ftatuitEliberitanum Concilium
can. 2 5 . ut pro Confefforiis , Communicatori a quae
ab Epifcopis icrifiuntur, darentur : Omnis qui at¬
tulerit liter as Confe (forias ( al . Confe jf tonis) f ablato no¬
mine Confefcris, eo quod omnes fub hac nominis gloria
paffim concutiant Jimpiues , Communicat oria ei danda
funt hter a. Quod in Concil.Arelat.I.can. p.poftea
fuit confirmatum. Vide Bernardinum Ferrarium,
& Philippum Priorium de Literis Canonicis.
CON. 954
f CONFESSORIUM. Vid e Confeffio 2 .
CONFESSUS moritur, qui ante mortem pecca¬
torum abfolutionem accipit fimul Sc viaticum;
non Confeffus vero qui moritur neutro percepto fa-
eramento, ut fufius exponetur in voce Intefiatio.
Hinc Confeffum facere in Tabulario S. Vincenti!
Cenoman. miniftrare eft illa duo facramenta. Ibi
legitur : Perrexit Abbas Ranulfus apud caftrum Belli -
montis , & ibivijitavit Hugonem de f/uliaco decuban¬
tem agritudine , & fecit eum idem Abbas Confeffum .
Teftes Arne lina mater Hugonis & frater ejus Robertus.
Alio in loco ejufd. Tabularii : Gervajius de Monte
Betoms dedit S. Vincentio quidquid habebat in Eccle -
Jia de Monte Betonis. Hoc factum fuit apud Car notum,
ubi idem Gervajius in quadam gravi infirmitate deten¬
tus , 'a Chrifiiano Monacho S. E meer, in vijitatus eft .
Teftes fjudikellus Prefbyter S. Martini de Valle , qui
pr&diclum Gervajium fecit Confeffum.
CONFIBULARE, Connedere, conjungere. No-
vatianus deTrinit. cap. 18. In femetipfo concor¬
diam Conftbul are. Sallas Malafpinse apud Baluzium
tom. 6. Mifeell. pag. 260. Proconful _ horam
pugna cum quibufdam commilitonibus fias anticipans ip¬
jius burgi muris abfquc metu diferiminis imminentis fe
Conftbulavit impavidus.
CONFIBULATIO, Connexio, conjundid. Idem
Novatian. cap. 19. Mutui foederis Conftb ulatione
fociatum.
CONFICCATUS, Confixus. AdaSS. Junii tom.
1. pag. 5 6. de S. Secundo : Prafatum f epuler um
conftruttum placidis ferreis plumbo Confice atis aperue¬
runt aliqua rimula.
<f CONFIC1SCI, Simul proficifei. Chronicon Sici¬
liae apud Marten. tom.3.Anecd. coi. 77. Incoepe-
runt infurgere venti contrarii , non permittentes dictum
exftolium verfusTrapUnum Confiicifci.
CONFIDA , Dubitator , in Gloff. MS. Regio 1013.
Sc Ifid. [Graevius locum credit utrobique cor¬
ruptum. J
CONFIDELES ; Qui fidelitatem feu hominium
cum fidelibus praeftiterunt, in Hift. Cortufioruni
lib. 1 o . cap. 8-
CONFIDENTIA , Habere confidentiam in aliquo,
Avcir confiance en quelqu’un , in Flift. Cortufior;
lib. 1 . cap. 3 . lib. 6. cap. 6.
f CONFINA, Confinatus. Charta Domini Au-
bel in Bellijocenfipago an. 1460. Item pojftdet de
Confina Aymonis Bergerii de Romanenfe quoddam vier-
rum quod fuit alias Confinatum a Marguarit a Claret:
Hic Confina Sc Confinatus eodem redeunt , fignifi-
cantque novi domini poffelfionem , cujus Confi¬
nia declarabantur ab antiquis tenentibus : hinc
Confina , vel Ccnfinata dida eft illa nova polfelfio.
% CONFINES, Exlilium. Vide Confinare in Confi¬
nium.
CONFINIUM, 'Zuvcfiu , in Gloff. Grsec. Lat. Vici¬
nitas, locus ubi fines duarum terrarum conveniunt, apud
Joan. de Janua. Siculus Flaccus : Alii in Confixio
Domini erant. Charta an. 1231. apud Catellum in
Hift. Occitan. pag. 901. Elac omnia funt in uno
Confinio. Item in alio Confinio funt 2. b acini, &c. Oc¬
currit ibi pluries. Qua quidem voce noftra Coin i
angulus , videtur intelligi, unde Sc derivatur. Oc¬
currit pluries inCod. Theod.
Confinati, Confinates, Eadem notione ,
non femel in T abulario Brivatenfi ch. 172.
^[Confinia. Vita S. Gregorii Papae VII. tom. 6 .
SS. Maii pag. 1 4 1 .In illa namque Confinia , hoc eft
in Confinio Noricorum & Alamannorum , &c.
Confinis , Finis, meta, limes. Caiusl. 3 j.ff.
955 CON
§. 8. de contrah. empt. Si quis in vendendo pradib
'Confinem celaverit. 'Charta anni 1299. in Hili»
Dalphin. tom. 2. pag. 91. coi. 2. Pr&dictum au¬
tem locum infra dictos Confines pradittis Monachis &
Moriialibus ac eorum fiucceffonbus Jic damus tum fuis
ingrejfibus & egrefijibus , nihil in dicto loco infra dictos
Confines retinendo. Charta anni 12,93- apud Balu-
ziumtom. 2. Hili. Arverniae pag. 297. Siqttis in¬
tra Confines pradittos ultimo aliquod delictum vel cri¬
men committeret , &c. Informatio CommiiTario-
rum redituum curiae regalis an. 1 3 77. ex Camera
Computor. Provinciae : Item habet in cafiro de 1 firio
jus pedagii , cujus Confines [eu difir ictus fiunt totum ter¬
ritorium , quod , &C .
fC onfiniu s, Eadem notione. Praeceptum Chil-
deberti I. Regis Franc. an. 5 2 8. pro S. Carilepho
apud Marten. to. 1 . Atnpliffi Colledl. coi. 4 .Inde
deficendit ipfie Confinius Baliavenfis & Marojalenfis in
Axona qua vocatur Pctrofa , & fic per Axonam & ar¬
bores vel lapides fixas vadit ufique foras ad fiummos
campos.
<5[ Confinire, Terminari , Gall. Aboutir. Annal.
Bened. tom. 2. pag. 708. coi. i.ex Tefiamento
Tellonis Epifcopi Curienfis : Agrum fiubter Sala
modiales fex , Confiniente invia. Paflim legitur ibid.
Confiniales, Contermini , in Capitul. 4. Ca-
ro!i M. incerti anni c. 3. apud Monachum Ego-
lifmenf. in Carolo Mag. an. 773. & in Annalib.
Tilianis an. 774. [ Chronico Farfenli, apud Mu¬
rator, tom. 2.part. 2. coi. 440.] Hinc
Confinare, Confinatio, in Hifloria Cortu-
fior. noftri Confiner dicunt, [Itali Confinare, Rele¬
gate, amandare. Obertus Stanconuslib. 9. Annal.
Genuenfium an. 1277. Qui fufpetti & tanti cri¬
minis participes credebantur , Confinati fuerunt , qui
longo tempore obfiervaverunt Confines. Tandem vero ab
ipfis fioluti Confinibus , amicorum rogaminum interventu ,
repatriandi licentiam impetrarunt. Occurrit in Charta
anni 1 293 .apudBaluzium tom. 2. Hili. Arvern.
pag. 2 9 7. in Statutis S. Claudii an. 1 448 . p. 6 3 .
& pluries alibi. ]
f C onfiniare, apud eumd. Obertum an. 1 2 7 2 .
CONFINIUS, Urbanus. Papias. [Vide alia notione
in Confinium .]
^fCONFINUS, Cophinus. Antiquus Ordo Rom.
MS. Vadit ad incenfandum altare & fiubfequenter Con-
finutn , ubi efi Corpus Chrifii pofitmn. V ide Cofintts .
CONFIRMAMENTUM , efi Corpus fijdereum in
homine. dSochusle Baillif in DiClionario Spagyrico.
CONFIRMARE Populum dicitur Archidiaeo-
nus , Diaconus , aut Subdiaconus , dum poli por-
re&am a Sacerdote Euchariftiam eidem Domini¬
cum fanguinem hauriendum praebet. Ordo Ro¬
manus : Archidiaconus . .. tradit calicem Subdiacono
regionario , qui tradit ei pugillarem , cum quo Confir¬
met populum. Infra: Deficendit Pontifex a fiede , te¬
nentibus ei manus qui eum duxerunt, ut communicet eos
qui in Senatorio fiunt , pofi quem Archidiaconus Con¬
firmat. Pofiea Epifcopi communicant populum, innuente
Pontifice , & pofi eos Diaconi Confirmant , Prefbyteri
autem juffu Pontificis communicant populum, & ipfii
vicijftm Confirmant. Occurrit ibi non femel vox Con¬
firmare hac notione. Ita in Expolitione Midae , de
Pontifice facra faciente , Confirmari de calice dici¬
tur , tenente eum Archidiacono. Adde Eclogas Ama-
larii fub finem. Vide Rabanum lib. 1 . de Inllit.
Cleric. c. 2 9 .
CONFIRMATIO , Sacramentum Chriltianorum ,
fic di&um, quod baptifmum quodammodo con¬
firmet ac compleat : unde ejus nMiutns appellatur
CON 956
a Dionyfio Areopag. de Ecclef. Hierarch. cap. 4.
Confiunmatio , a Cypriano Epifb. 7 3 . & Perfectio a
S. Ambrofio 1. 3 . de Sacram, c. 6. Confirmatio igi¬
tur dicitur, quia hujus vi Sacramenti id in nobis
confirmat Deus, quod baptifmo jam operari cce-
perat , nofque admirabili quadam ratione lando
Spiritu vellit, ut loquitur Tertullianus 1. dePrae-
feript. haeretic. feu virtute ex alto induit , quod
Apollolis diCtum fuit , in quibus pra: caeteris vis
illa divini Spiritus , & efficientia mirabiliter elu¬
xit. Recens autem baptizati llatim confirmaban¬
tur ab Epifcopo , pollea communicabant de Cor¬
pore Domini , ut habent Alcuinus de Offic. di-
vin. de Sabbato S. Pafchae p. 2 5 9. Rabanus I. de
Inllit. Cleric. c. 25». Ifidorus & alii : de quo in
Ecclefia fervari folito perinde ritu , agunt etiam
Patres , Dionyfius de Ecclef. Hierarch. c. 2. Ter-,
tullianus de Praefcript. c. 40. de Baptifmo cap. 7.
Cyprianus Epift. 70. 7 3.Cyrillus Catech. 2. 3.
Concil. Laod. can. 48.Toletan. I. can. 20. Am-
brolius 1. de Initiand. c. 6. & lib. de Sacrament.
c. 1 . &c. Capitula Theodori Cant. Archiep. c. 4.
Nullum perfectum credimus in baptifmo fine Confirma¬
tione Epifcopi ; tamen non defiperamus. Hinc Jonas
Aurelianenfis Epifc. lib. 1 . de Inllitut. Laicali c.
7. reprehendit eos , qui Sacramentum illud dif¬
ferebant.
Quod igitur Baptifmum Confirmatio llatim fub-
fequeretur , pro ipfo Baptifmo interdum ufurpa-
tur. Simeon Dunelmenfis deGellis Regum An-
glor. an. 994. Quem Rex honorifice fiuficepit , Confir¬
mari ab Epifcopo fecit ,fibi in filium adoptavit , regio¬
que munere donavit.
Ad ConfirmandumT enere , Levare , in Lege
Longobard. lib. 3. tit. 3 o. in Concil. Mogunt. c.
5 5 . Concil. Liptin. apud Fulbertum Epill. 1 3 .
Burcharduml. 19.&C. V ide Tenere , Patrinus.
CONFIRMATORES T e stes. Tellium, quiin-
flrumenta fubfcri bebant, non eadem femper ra¬
tio fuit. Ad duplicem enim effe&um in antiquis
monumentis apponebantur. Alterum liquidem
pro eorum robore & firmitate , quod fit de folen-
nitatibus fubllantialibus contractuum ut telles
illorum llipulationi interfint ; atque hos telles Vi-
fores & Auditores appellabant , & ita appellati in¬
veniuntur: alterum vero ad temporis notationem,
quo talis contra&us celebrabatur , inducendam ,
quali potentiores , qui tunc apud eos degebant ,
nominando. Atque inde Optimatum , quod Ri-
cos homines & Seniores illa aetas vocavit ; inter¬
dum etiam Magillratuum faecularium & Ecclefia-
Iticorum nomina inltrumentis appofita leguntur:
quos ne talium contraduum celebrationi, ut prio¬
res , interfuiffe inducerentur , te fies Confirmatores
appellare confueverunt. Haec autem hujufmodi
tellium confirmatorum appolitio in folennibus
tantummodo Regum aut Principum privilegiis
adhiberi confuevit , unde paulatim ad privato¬
rum negotiorum contradus defluxit. H$c Hie-
ron. Blanca in Praefat. ad Commentar. Rerum
Arag. Vide eumdem p. 599.
U CON FISCALIS. Charta Bertrandi Comitis To-
lofani ann. 1109. ^3°d per vim d Patre meo Rai-
mundo Comite .... Confificalibus fiublatum efi , reddo
illi Monafierio S. Andreae. Forte legendum Confi-
fcationibus , ut fenfus videtur poftulare.
H CONFISUS, Fidus, amicus , familiaris , Gall.
Confident. Epillola Jacobi Scotiae Regis ad Caro-
lum VII. Franc. Regem apud Acher. to. 10. Spi¬
cii. p. 243. Chrifiianijjime Princeps, frater & con-
957 CON
foederate amantiffime ... reverendum in Ciniflo Putrem
T hornum Epifcopum Candidi Cafa , fijoh annem Domi¬
num Lindeffay de Byris . . . loftros ConJVi artos intime
Confifos ...ad eamdem vefham Aiajejlatem credimus
perveniffe.
CONFITERI, paflive fumrum pro Praedicari, dr-
ci. Donatio S. Rudefindi Epifcopi proMonade-
rio S. Salvatoris de Cella-nova, to. 5 . Concil. Hi-
fpan. p. 1 79. Jjfui cum er & Spiritu S.jic perfonu-
Itter in Jingulis manes , ut unus adoreris , lauderis at¬
que Confitearis.
% CONFITURA , ut fupra Confectio , ni fallor , po¬
tius quam Frudus facchaio conditi , quos vulgo
dicimus Confitures. Hid. Dalphin. to. 2. p. qo y.
coi. 2. inOrdinatione domus Humberti II. Item
quod Magfler hofpitii aut ?r ovi for , vel Thefauraui
magis eligent pro utilitate nifira , fieri debere in hofpi-
110 candelas & tor chias, & alias Confiuiras , quod ip-
fe Apothecarius eis obediat ,& fuum magi fierium fide¬
liter exerceat in pramrffis.
«ff CONFLAGES. Vide Cmfragmentum.
CONFLAGITIUM , ut Flagitium veldelidum
commune. Epillola Joannis ll.Archiep. Lugdun.
ad G. Glafcuenfem Epifcopum, apud Mabillon.
to. 3 . Analed. p. 492. Rectorem Dominus Papa or¬
dinat, qui vel per feipfum, vel certe per cives ejufdem
urbis Confiagitia ejufdem loci punit & purgat.
CONFLAGRARE , adive fumtum pro Inflam¬
mare , incendere , infligaie. Vita S. Grcgorii VII.
Papae tom. 2* Martii p- 1 7 5 • Nonnullos Pontificum
Jimulque facul ariuni fjudicun ad ejus invidiam Con¬
flagravit hoftis genens humari.
f CONFLARE, In unum colligere , involvere , copu¬
lare , commovere , furari. Conflatum , involutum, con¬
textum. Papias.
Confi.ari pecunia dicitur, in lib. 1 1 . Cod. Th.
Si quispecun. conflav. GlolT. Lat. Greec. Conflare ,
ffuyXpvtue-oti.
Conflator, Qui pecuniam conflat , in 1. 1 . Cod.
Theod. de Conlat. aeris. Gloff. Lat Grxc. Confla¬
tor , %aviUTiis. Conflatorium . Locus ubi ferrum vel ar¬
gentum conflatur. Joan. de Janua.
Conflatu r a. Julius Firmicus lib. 6. Mathef. c.
3 o. Falfahos faciet , aut qui pecunias publicas Confla¬
turarum adulterinis artificiis imitentur.
Conflascere, pro Conflare. Smaragdus in Prae-
fat. Commentarii ad Regulam S. Benedidi :
Adnibilat pravum , jufium Conflafcit ut aurum ,
Limat & examinat , & poliendo librat.
•j Conflatili s , Conflando fadus, Gallice , De
fonte, fjette en fonte. Prudentius in Romano v- 293.
Fabri deorum vel parentes numinum ,
Jfijfi ji caminis infntiffent fegnius ,
Non ejfet ullus f/uoiter Conflatilis.
Hieronym. Ep. 1 30. ad Marcell. Sculptile atque
Conflatile , de idolo Mich. Judic. 1 7. Vide Exod.'
3 2.4. & Deut. 11. i2.
f Conflatim, Copulati n, contexte., GlofT. Ifid.
f CONFLECTA , pre Conflilta , id efl , AffliUa. Pa¬
pias MS. Bituric.
CONFLICTUS, adjed. Diffipatus, fugatus, Gal.
Mis en der outc. Bartliolom. Scriba lib. 6. Annal.
Genuenf. an. 1258 Et bello commiffo Confhili fue¬
runt noflri , & ami ferunt noflri galeas xxv. Occurrit
in Chronico Parmer.fi an. 1 3 07. 8c 1309.
% Conflictus, Subdant. Exercitus diflipatio ,
fuga, Gall. Derose, apud eumd.Bartbolom. Scri¬
bam ann. 1242. Ptadictos inimicos volentes intrare
civitatem pofi.it in Cmfiiclu , apud Anonynium in
Chronico Veroneni ad an. 1317. Dominus Canis
CON 958
fuit pojitus in Confliltum cum ejus militia & comitiva
multis ex finis interficitis & captis, ibid. ad an. 13 20.
CONFLIGATIO , Pralium , c ongr effio , e-v/aCcXf! Ini
/xxxiii; , in Glofl. Gr. Lat.
CONFLIGIUM, pro ConfhUus. Guibertus lib. 3. de
Vita fua c. 1 S. In ultimo carnis fpirttuf 'que Confligio,
&c. Utitur & c. 3 . & 14. eod. lib. Fluctuum Con¬
fligia dixit Solinus c. 1 5.
^CONFLUENTIA, Frequentia, Gall. Afflucnce.
Confluentia populorum, apud Adfonem in Tranfla-
tione S. Bafoli cap. 1 . Utitur Macrobius pro flu¬
xione feu humorum dedillatione. Hac efl, inquit
lib. 7. Satum, cap. 4. triplex caujfia podagra , vel cu-
juflibet ex Confluentia morbi , multitudo humoris , frc.
f CONFOEDERARE, Foedus facere, inire. Legi¬
tur apud Tertull. Apol. c. 2. Prudenc. in S. Lau¬
rentio v. 4 3 7. Crofium 2. 4. & alios pofleriorcs.
Confoederatio, apudEiieronymum Epiil. 2.
deCuftod. Virg. c. 1 y.Rymerurnto. 2.p. 659.
in Maceriis In fulae Barbarae to. i.p. 137. 158. &
alibi non femel.
% CONFOMENTUM , Chronie Andrcae Danduli
apud Murator, tom. 12. coi. 460. Contra Iflrutm
fe convertit , civitatemque fjuflincpolis a fronte mari¬
tima partem defenjibilcm rapit & fpoliat , falvo caflro
Leone, quod femper recuperanda urbis fuit efficax Con-
f omentum-, id ed, quo fpes fovebatur recuperan¬
dae urbis.
CONFORANEUS , Ejufdem artis : lyepauot enim
didi opifices & mercatores , quia & in foro ha¬
bitant, aut in forum deferunt cum aliis indito-
ribus quae habent venalia opificia. Gloff. Lat. Gr.
Confor anetis , <r Gloff. lfidori : Conflor ancus ,
unius fori. Vide Salmafium libro de Ufuris pag.
340. & 341.
CONFORMIA. Anonymus deGedis Frederici II.
Imp. pag. 864. Efl Roma locus ab utroque Tiberis
latere circum fe pofiti divifus , ad quem praflant adi¬
tum pontium munita Conformia , Infula Lycaonia ex
antiqua nuncupatione vocatus. [ In MjS. quem lau¬
dat Murator, tom. 8. coi. 595. legitur, munita
Conformia, Infula Livinia , &c.~] Vide Forma 1 1.
<[I CONFORTAMEN , Corroboratio. Ada S. Fran-
cifcae Viduae Rom. to. 2. SS. Martii p. 109. Amor
magni Confortaminis , qui mortuos vivere facis.
f Confortamentum, Eadem notione. AdaSS.
Maii to. 7. pag. 831. de S. Humilitate : Angelos
coeli omnes diligo ,fed duo mihi fiunt delicia gaudii , qui
diu hoduque mihi dant Confortamtnta.
CONFORT ARE , Corroborare , firmare. Pfeudo-
Ovidius 1. 1 . de Vetula :
Sed quod Jic fauces Jilibundas impleat , ut non
Confortetur eo fua virtus.
Utuntur alii. [ Charta Edgari Angi. Regis ann,
9 7 1 . to. j . Monadici Anglic. p. j 7. Ego Kinadius
Rex Albania adquievi. Ego Mafcujius Archipirata
Confortavi. Ego Durflanus . . . corroboravi. J
f Confortatio, Corroboratio , lib. 2.delmit.
Chridi cap. 1. n. 4. In tribulatione Confortationem
fenties.
% Confortatori je Epistola Fidei, Ad
confirmandam fidem. Anad. Bibi, in Hormifda :
Idem fecundo mijit Ennodium ipfum & Peregrinum
Epifcopum Aderenenfem , portantes epiflolas Conforta-
torias fidei & contefiationes fecretas numero xix.
CONFOSCERA , mendofa vox. Vide Gunfus.
CON FOSSATUS , Foffis munitus. J. Epifcopus
Acconenfis ad Honorium III. Papam apud Ache-
rium to. 8. Spicii, p. 3 74. Noflri igitur quia pauci
erant, & cum S arracenorum multitudine fecure con -
✓
\
959 CON
gredt non poterant, infra Itclas Confoffati fiunt ut civi¬
tatem cuftcdirent , commorabantur.
CONFOSSUM , Stagnum , foda major ubi aquae
continentur. Leges Norman.cap. 7. apud Lude-
wig. to. 7. Reliq. MSS. p. 158 - Sciendum eft quod
nullus fluvium aliquem in Jlannis vel Confojfis fiuis de¬
tinere poteft , niji a fole occidente ufique ad eundem
orientem.
CONFRA. Joflenus Epifc.Sueffion. inExpofitio-
ne Symboli : Sicut ergo multi conviva Confr am fa¬
ciunt, id eft Commune convivium.
CONFRACTIO. A&aSS. Junii tom. 4. p. 699.
de Feftis S. Joannis Bapt. Confractio, quando ficili-
cet poft Pater nofler Hoflta frangitur.
«U CONFRACTORlUM. Liturg. Gallic. Mabillo-
nii p. 8- Poft Canonem Hjflu Confractio fr commiftto
in calice , dum interiit canitur Confr actorium jive An-
tiphonaad Confractionem. Confradoriuin in Midali
Ambrofiano dicitur illa oratio , qnx' fequitur fra-
dionem Hoftiae. Ita Macer inHierolexico.
«f[ CONFRAGA. Vide Confr agmentum.
CONFR A G AN EU S , pro Confi 'ufraganeds, Coepi fco-
pus, inVita S. Theodardi Archiep. Narbonenfis
apud Catellum pag. 759.
% CONFRAGES. Vide. Confr agmentum.
flflCONFRAGMENTU M , Simul rugofiutn,ut mons. Gl.
Ifid. ad quas erudite Graevius : Quamvis dc quo¬
que legatur in Excerptis & Conftantienfi, nullus
tamen dubito. quin feribendum fit : Confr ago fu m ,
Simul frago fum , ut mons. Papias : Confraga , loca ubi
venti undique concurrunt , ac fax a frangunt ; quae vox
legitur apud Lucanum u. 6.Confragaden]is arbo¬
ribus dumeta. Talia loca dixerunt etiam Confrages,
tefte Ifiioro Orig. 1 4. 8. Confrages loca , in qua
undique venti concurrunt , ac fax a frangunt , ut Na¬
vius ait-, In montes ubi venti frangebant locum. Con-
ftantienfis Naevii verba fic legit : In montibus ubi
venti frangebantur ; & in prioribus quoque pro Ifi-
dori verbis, ac faxa frangunt , apud illum melius
( ut in noftroSangerman. GlolTarioMS. n. 501.)
legitur, ac fefe frangunt. Pro Confrages , apud Fe¬
lium legis Conflages , quod idem eft. Nam littera¬
rum / & r perpetua eft permutatio. Feftus : Con¬
flages loca dicuntur , in qua undique confluunt venti.
Veteres dixerunt Frago pro quo pofteriores eu-
phoniae caufa interpofito n dixerunt Frango , ut
■pro Tago , unde Tagax, Tango-, inde apud Nae¬
vium in Conftantienfi Fr agebantur. Apparet id
quoque ex praeterito Fregi , 8c Supino Fr altum ,
quod eft ab obfoleto Frago.
<5 CONFRARAGIUM, Quod Confr at emit atis caufa
folvebatur. Regeft. Comput. Dalphin. tit.Gray-
livod. an. x 549. 24. April. fol. 64. Item pro Con¬
fr aragio fex Confr atrum relictorum in Confr atria S.
Spiritus de Mura per pradecejfores Tonum ix. feftar.
Jiliq.
^ CONFR ARI A, Sacrum fodalitium , Gall. Confr e -
ric. Officialis Bitur. de percipiendis decimis in pa¬
rochia de Prseliaco ann. 1 3 9 1 . apud Thomafte-
rium Confuetud. Bituric. p. 246. Et in cafu quo
die defunctus fuit frater ahcujus Confr aria , in quo qui¬
dem luminari Confr artarum ipji Prior fr Curatus nihil
percipient. Antiq. Recognit. in Regefto Probus fol.
xxxu. V». Domus Confr anade Vilario pro cafali ejuf-
dem domus fr cintili debet Comiti x . em. frumenti fr
jiii 0r. den. cenf. fr Confr aria debet reddere Comiti te-
ne mattarium, qui debet dare de placito 111. fol. Tefta-
xnentum Florentii de Caftellana ann. 1598. ex
Schedis Prxfidis de AlatLaugu.es : Legavit Cu?ifrari<e
S. Spiritus. . . fohdos 40. parvorum.
CON 960
Confr a terni a. Eadem notione. ProceflusSS.
Virg. E-ichfellen. tom. 3 . Junii p. 1 3 7. Confr ater-
niaque fuper atrium Decano. Capitul. Generale Ci-
fterc. an. 12 04. apudhlarten. to. 4. Anecdot. coi.
1300. Infuper Confratonu fr quaftonm feu Pradt-
catorum collecta omnimms inhibentur. Interdum ac¬
cipitur in malam partem ut infra Confr atria.
f Con fraternis Domus, in Chartario Eccle-
fioe Auxitanse cap. 8 5.
^Confratissa, ut Confr atriffa. Miracula S. Petri
Ord. Prtedicat. to. 3. April. p. 710. Jguod vide¬
rant d Confr atribus & Confr atiffis fleri. ■
CONFRATRES dicuntur quafi Jimul fratres , Jive in
Ecclejia Jive in alio loce , vel confinio , Jive etiam fe¬
cundum carnem. Joann.de Janua. Collegae, qui eo¬
dem officio funguntur. Utuntur Ivo Carnotenf.
Epift. 1 3 3 . & Galfridus Monemuth lib. 1 1. c.
3. &c, [ Vid eCongermanus. ]
CONFRATRIA , Societas , Confrerie. Hincmarus
Remenfis in Capitul. adPreffiyt. parochis fuae c.
16. De Collellis , quas Geldomas , vel Confr atrius
vulgo vocant, frc. Intra: Conventus autem talium Con-
fratrum , frc. Guillelnus de Podio-Laurent.. in
Chron. c. 1 5 . Obtinuit Tolofa magnam fieri Confr a-
triam, Confr atres omnes conjignans Domino Jtgno Cru¬
cis, frc. Ibidem : Confr atria candida , alia nigra. He-
lias de Roffiaco in Abbatib. S. Martialis Lemovi-
cenf. Exattionem , quam Epifc . Lemovicenjis velCa -
nonici fub nomine Confr atria d populo violenter expete¬
bant . . . irritam fecit. [ Bern. Ytherius in Chroni¬
co apud Stephanotium tom. 1 . Fragm. MSS. Con¬
fr atria obolorum tunc (an. 1197. ) orta eft.
Confr atri a. Sacrum fodalitium, noftris etiam
Confrerie. OrdinariumEccIefiaeRotomag. ad cal¬
cem libri Johannis Abrinc. de Offic. Eccl. p. 16 5 .
Etiam debent habere ( CapellaniJ quilibet unum par
chirotecarum d fratribus Confr atri arum. Vox recen-
tioribus familiaris hac notione.
Confratria & Confraternitas, in malam
partem. Concil. Arelat. an. 1234. cap. 9. Jjhiia
propter conjurationes fr confpirationes , qua Confratria
vocantur , in civitatibus fr villis fr caftris quammul-
ta difcordiafr dijfenjionts materia fiufcitanturf Confra -
trie vel Confpirationes ,in StatutisMSS. ejufd. urbis
art. 90.] Concilium Avenionenfean. 13 2 6. can.
3 7 ■ m noftrarum provinciarum partibus nobiles ,
plerumque fr interdum alu colligationes ,ficietates , fr
conjurationes faciunt , tam canonibus quam humanis
legibus interdictas , femel i n anno fub nomine Confra-
tria fe in loco aliquo congregantes , ubi conventiculas fr
conventiones faciunt , fr pallo juramento vallata in¬
eunt, quod fe adverfus qutfcunque , praterquam Do¬
minos fuos, ad invicem adjuvent , fr in omni cafu unus
det auxilium , conjilium , fr favorem: fr interdum fe
omnes ve fle confimili ctmfignis aliquibus exquijitis vel
charalteribus inducentes , tinum majorem fe eligunt ,
cui jurant in omnibus obedite. Ex quibus juflitia offen¬
ditur , mortes fr depradationes fequuntur , pax fr fe-
curitas exulat , innocentes fr inopes opprimuntur , &c.
{ Conftitutiones Synodules MSS. Augerii II. Epi-
lcopi Conferan. Diftrilte igitur pracipimus ne aliquis
conjurationes , colligationes , Confr atrias , feu alias
quafiumque oblationes fide vel juramento , feu quali¬
bet alia firmitate interpofitas facere prafiumat contra
Ecclefias , vel Ecclejiafticasperfinas , fiu contra ec-
clejtafticam libertatem ,Ji pnmiffas ( excommunica¬
tionis ) poenas convaluit evitare. ] Agunt pluribus
de ejufmodi Confratriis Concilium Monfpelien-
le an. 1214. c. 45.Tolofanum an. 1 2 29. c. 3 8.
Campinacenfe ann. 1238 pap. 3 1 , Valentinum
an.
961 CON
an. i 248. c. io. & Avcnionenfe an. 1 2 8 1 . c. 8.
[Trevirenfe ann. 13 i o. num. 6 1 .apud Marten.
tom. 4. Anecdot. co!. 2 5 3 . J
Confraternitas. S. Stephanus in Regula Gran-
diruontenfium cap. 20. Comeffationes , quas populus
Confraternitates vocant, nullo pallo faciant apud vos.
^[Confratria, Eadem notione. Commentatio
praevia de S. Vincentio inter AbtaSS. Aprilis to. 1.
pag. 48 1 . Inter alia vero enormia inveni in partibus
i/lis unum errorem nimis dilatatum , celebrando Fefltm
folemniter in crafiina Corporis Chrfli , & tenendo Con-
fratrias fub nomine S. Orientis.
Confraternitas Dei , Pax ab Epifcopis
& Occitaniae Aquitaniaeque Proceribus inita re¬
gnante Philippo Auguflo , de qua di&um efl in
Agnus Dei.
CONFRATRISSA , Conforor vel Congregatio Con-
fratrum , vel Confororum , Joanni de Janua.
CON FRATRUELIS. Homagium anni 1351.
apud Ludewig. to. 5 . Reliq. MSS. pag. 542. Nos
Henricus Dei gratia Dux Glogovia. . . notum facimus...
quod , quia... Carolus Romanorum femper Auguftus
& Boemia Rex , Dominus nofter generofus nobis necnon
itlufiri Domina Anna , Confratrueli noflra legitima ,
haredibus & fuccejf^ribus nojlris Ducatum Glacentia ,
qui per mortem illufiris Principis D. Bolkonis , olim
Ducis ibidem , foceri nofiri diletti , vacavit <jr ad co¬
ronam regni Bobemta nojcitur devolutus. Si bene con-
jedlo Confratruelis hic conjugem fignificat. Nulla
quidem vocis & fignificationis neceilitudo,fed in¬
tegra contextus feries ad hanc notionem videtur
deducere.
CONFRERIA , ut Confr atria fm Charta anni 125 >6.
in Probat. Flift, Sabaudicx p. 4 5 .
^ CONFRONTAR.I, Adjacere, contigtium, adfi-
tum effe. Hifl.Dalphin. to. 2. pag. 119. coi. 1.
in 1 nitrum, 'anni 1302. JjDtod cajtrum Confronta-
tur cum territoriis Falriaci, Ventayroli , &c. Ibidem
p. 166. in Donatione anni 1317» Jjfuod quidem
capum de Medullione cum fuo territorio fitum eft in
Dioeceji Vapincenji , & Confrontatur ab una parte cum
territorio de Sederone , &c. Decies occurrit in hoc
Inilrumento. AdaSS. Maii to. 1. pag. 64. de S.
Africano : Recognofco me habere quajdam domos d.
Baylo S. Africani , qua Confrontantur cum Ecclejia
S. Saturnini. Charta aerae 914. apud Stephano-
tium Antiquit. Occitan.MSS. to. i.p. 344* De
parte Circi in terminio de villa qua dicitur S . Eula-
lia , & de Aquilonis Confrontatur ttfque in Medius
flumine. Legitur in Arrefto Parlamenti T olofani
an. 1515. inter Privilegia Equitum Ord.S. Joan.
Jerofol. pag. 315 .
^[i.CONFRONTATIO , Adjacentia, limes , ter¬
minus. Charta anni 1080. apud Stephanotium
to. 1. Antiquit. Occitan. MSS. pag. 509. Cum
domibus , curtibus , aquis , ripariis , Confrontationibus ,
montibus , vallibus , &c. Charta an. 1164. apud
Acher. to. 8. Spicii, p. 1 96. Terra vero illorum has
habent Confrontationes , &c.
^1 2. CONFRONTATIO, Collatio, comparatio,
Gall. Confrontation. Ada SS. Junii to. 1 . p. 369.
de S. Andrea Hifpellate : Prafentem copiam ....
copiare feci , & f alta diligenti Confrontatione cum eo¬
dem proceffu convenire inveni.
^1 CONFRUNTARi , pro Confrontari. Saifimentum
Comitatus Tolof. apudAa Eaille tom. 1 . Annal.
Tolof. pag. 36. Probat. Bajulia & difl rictus didi
caflri de FilUmuro Confrumantur & protenduntur ver-
fus Rabaflenis.
f Confruntatio, Ibidem : A fler nerunt quod in -
Tm . II.
CON 962
fra didas Confruntationes funt caflra & villa feripta
propria Domino Regi.
CONFUGA , npyv% , qui ad Ecclefiam confugit.
Lex 4. Cod. Th. de Elis qui ad Eccl. Jpuidquid
perit interjacens confugas interioris templi vice tenea¬
tur. Vide 1. Si qua per calumniam , Cod. Juli, de
Epifcop. & Cleric.
CONFUGIUM Facere, Fugere , confugere , in
Capitulari Pipini Regis Ital. an. 7 9 5 . cap. 2 8 . in
Capitul. an. 793 . c. i 6. in Lege LongoF.ard lib.
1. tit. 25.$. 74. in Form 6. 10. ex Baluzianis,
apud Glabrum in Vita S. Guillelmi cap. 1 . Con¬
fugiunt facere ad Ecclefiam , in Decretione Childe-
berti cap. 4. in Lege Bajwar. tit. 1. cap. 7. §. 1 .
in Capitulatione de partibus Saxoniae cap. 2. in
Capitulari Saxonum ann. 796. cap. 10. in Ca¬
pitulari 2. ann. 805. cap. 3. lib. 1. Capitula¬
rium cap. 34. lib. 1. Legis Longo bard. tit. 40.
§. 5 . &c.
Confugium. Charta an. 906. ex Tabulario Bri-
vatenli : Dantur etiam ei decima de ipfa villa Blane-
da , totum & ad integrum , & omne Conf gium ejus.
CONFUNDERE , Pudore fuffundere , nollris Con-
fondre. S. Ambrolius 1. 1 .de Offic. cap. 1 8. Jpt<t
abfeondenda accepimus ,&Jicafu aperiantur hapartes.
Confunditur verecundia : fi (ludio , impudentia aftima-
tur. Vide lib. 4. Ne Chriil. mancip. 1. 3. 13. de
Re milit. 1. 2 5 . de Epiic. & 1. 8 . de Fide tefb. in
Cod. Theod.
f CONFURANEUS , a-urrtyyce. Glolf. Lat. GlTEC.
Qui eamdem artem profitetur.
CONFUSANEUS, pro Confufus, apud Gellium lib.
20. cap, 1 1 . [ Confufaneus panis , e diverjis conflans.
Amalthea. ]
CONFUSI VE , Ignominiofe , cum dedecore Sc
probro. Laurent. Byzinius in Diario belli Idulfi-
tici apud Ludexxdg. to. 6. Reliq. MSS. pag. 1 74.
Teutonici & advena videntes fejic turpiter a ruflicana
gente profh atos , imponunt crimen Bohemis , qui ipfis ad-
harebant , dicentes fe fore ab eifdemConjuJive traditos.
CONGADIARIA CHARTA,Mutuae obligatio¬
nis Sc fponlionis , Gall. demutuel engagement. Ta¬
lis eil Charta Adealdis Matronae filium fuum cum
quatuor manfis S. Theofredi Monafterio offeren¬
tis, de quibus pa&um ineunt Abbas & Monachi
to. 3 . novae Gall. Chriil. coi. 1237. Fattaeft inde
Charta Congadiaria anno ab Inc amatione D omini 991.
Vocis etymon vide in Vadium.
CONGAMIUS, ut Concamius , Permutatio. Vide
Cambiare.
CONGEARE, Dimittere .licentiam abeundi dare,
Gallis , Congeer , Congedier. Arella an. 1265. in
1. Regello Parlamenti fol. 3 9. Inquefla fada . . .
utrum Major & Pares ufi fuerint licentiare , feu Con -
giare d civitate Belvacenji homines de fua Communia.
. . . Item utrum Epifcopus Belvacenfts ufus Jit Con-
giatos feu licentiatos d civitate Belvac. per Ad aj orem
& Pares Belvac. in villam retinere feu revocare , &c.
. . . ejiciantur extra villam tanquam licentiati. Com-
pofitio de hac re ipfa, anni 12 66. apud Loifel-
lum in Hillor. Bellovac. pag. 295. Nec ipfum po¬
terunt deadvocare propter hoc de fua Communia , vel
Congeare de villa. Et pag. 296. Fuit concordatum
quod ex nunc in antea dicti Major & Pares in aliquo
cafu Congeare non poterunt hominem de villa Belva¬
cenji , nec puniendo uti Jm vocabulo r Congeare , vel
bannire : fed poterunt deadvocare de Communia fua ,
&c. Ex quibus Congiationem , fuilfe fpeciem banni-
ticnis , tametfi bannitione mitiorem , colligimus,
cum bannitio per fententiam judicis, Congiatto
Ppp
9<5 3 CON
ex meTO Principis decreto fieret. Denique de Ad¬
vocatio mitior etiam fuit Congiatione. Affifiae Hie-
rofol. c. 207. Le Roy Aimery Congea Mejfire Raoul
de Tabane dou Royaume de Hierufalem , &c. Cap.
feq. Se U avie nt que itnSeignor de fa volente Congee
un de fes horne s de fa Seighone ,ftns ce que il attaint
de cbofe de quoi il le face Congeer par efgard , ou par
conoijfance de court , &c.
Conge ariUm. Charta ann. 1346. apud Sebaft.
Rouillardum in Lehuno: Itent ( Praepolitus ) habet
ratione fui officii , jus & poteftatem dandi omnia & fin-
gulaCongeatiain tota terra neflra , percipiendique om¬
nes profedus provenientes ex illis Congeariis , &c.
'CoNGHDiA, ex Gall. Conge , in Itinerario Grego-
rii PP. XI. apud Maftbnum.
IfCoNGED ium, in Arrefto Parlamenti Parif. pro
Ballivo Atrebat. in altero Arrefto ejufd. Curiae
an. 1400. ex Tabulario Corbeienfi, in Proceftu
de B. Petro Luxemburg. to. 1. Julii pag. 5p8.dc
alibi non femel.
fC ONGEDiARH, ut Conge are , in Adis variis de
Schifrnate Pontificum Avenion. apud Marten.
to. 2. Anecdot. coi. 1726.
f CoNGiATi)s,ut Congedia. Chronicon vm. foe-
culiapudStephanotium to. 4. Fragm. Hili. MSS.
Anno 781. venerunt Franci ad placitum , & ibi fuit
T axilo dux de Bavarios , magnaque munera prafenta-
vit domno Rege ,& per futim Congiatum rediit ad patria.
CONGELLUS, pro Concellaneus, occurrit apudNot-
kerum in Martyrolog. Vide Cellulanus [ 8c GlolT.
med. GreC. ado-uymXXec. ]
CONGENERI, dicuntur duarum fororum mariti,
trvfyctfxCfa ,apud Harmenopul. 1. 4. tit. 6. §.14.
Gl. Gr. Lat. 'Zvfyzfjt.Cpoi; , Congener. Hefychius &
Lexic. MS. Reg. Cod. 930. AXioi, «ru^yet/ji.Cfoi.
Hinc <rvfyct[jc€fct , affinitas. Lexic. Graec. MS. Reg.
Cod. 2062. » tos^» , dj w rvfyafxCfict. Vide
Notas ad Annam Comnen. pag. 2 74.
«([ 1. CONGENIUM , ut Wipra. Conge dium , Licentia,
permiffio , Gall. Conge. Hift. fundationis Mona-
fterii Caeleftinorum Sueffion. apudMarten. to. 6.
Ampliffi Colled. coi. 610. Hujus doni jure fuimus
ftpe uji,ut pojfumusper multa mandata & Congenia 'a
dido Domino vel fuis concejfa probare.
f 2. CONGENIUM , pro Ingenium , Ars, machina¬
tio , fraus. Formulae Andegav. art. 57 .Si quis . . .
contra hanc epiftolam ceffione ifia venire aut agere forte
pr afump ferit , in primitus Dei incurrat judicium ...&
quod repetit nullo Congemo evindtcare non valeat , &
hac cartola omni tempore firma permaneat.
^[CONGERERE , Simul gerere ,adminiftrare. Sal¬
las Malafpinae lib. 3 .Rerum Sicularum num. 16.
apud Baluz. to. 6.Mifcell. p. 276. Ad hac Rex
pradidus. . . quofdam regnicolas , qui penes Manfre -
dum officiorum adminifirationes & jufiitiam minifte-
riofe Conge jferant in fili familiaritatem advocat & re¬
ceptat.
Congeries, c o n geri a. Gioir. Lat. Gr. co»-
geries, <rwpo's Hfm » tyxwv.V italis Gromaticus : Aliis
locis Congeries lapidum fecimus. Utuntur non femel
Agrimenfores. Nefcioan huc pertineat quod ha¬
bet Gregorius Turonenf. 1. 1 . de Miracul. c. 4 5 .
Et afcendentes ita Alpium juga , neque altum Conge -
riorum oppleta multitudine pertranjierant , atque Ar-
vernum perlati fufit. Quae quidem manca funt : fed
leg. videtur, nivalium Conger iorum , dcc. Vide Ra-
mata, [ dc mox Congerrones.']
CONGER1RE , Idem ac Conge are , Dimittere,
Gall. Congedier. Ada varia de Schifrnate Ponti¬
ficum Avenion. apud Marten. to. 2. Anecd. coi.
CON 964
1535, Item , allegabunt quod didus Angelus adver-
farius fuus folus ruperit tradatum unionis EccleJtaJ
nolendo dare feu prorogare f alvum condudum nuntia
didi Petri , etiam Congeriendo eos exprcjfe a civitate ;
& interdicendo fuis Cardinalibus , quod didis nuntiis
non loquerentur.
f CONGERIUS, Salutatio ante difceffum, aGal-
lico Conge. V et. Ceremoniale M5>. B. M. Deauratae
Tolofanae: Et ibi recipitur Congerius ab omnibus. In¬
fra : Dida Miffa,Jive elevato corpore Chnfti,Jicut
in prima die quilibet revertitur ad Ecclejiam fuam±
recepto Congerio d Canonicis S. Stephani.
CONGERMANUS. Sebaftianus Salmanticenfis in
Chron. Pofi Froylanis interitum Congermanus ejus in
primo gradu Aurelius , filius Froylani fratris Adefonji
Magni fucceffitin regnum. Eadem verba habet Sam-
pirus Epifcopus Aftoricenfis. Alius Scriptor ejuf-
dem aevi : Pofi Froilanis interitum , Confrater ejus
fuccejfit in regnum. Ubi Congermanus in primo gradu j
eft quod Hilpani dicunt primo hermano , Graeci in¬
fimae aetatis 'nrgo)re^dcheA<fc( , noftri Coujin germainC
Proinde Confrater idem fonat. [Confirmatio Atho¬
nis Comitis Ripacurtiaepro fundatione Monafte-
rii S. Mariae de Aiaon to. 3.Concil. Hifpan.pag.
135. coi. 2. Comite Faifaredo Congermano meo m
Ripacurtia & in Pallaria. ] Vide Ambrolium Mo¬
ralem lib. 1 3 . cap. 2 1 .
CONGERO. Charta an. 1020. apud Catellum in
Comitib. T olof. pag. 103. Nos fimul in unum re -
mini fc entes peccatorum noftrorum pondera, feu etiam ti¬
mentes Congeronts antiqui timorem & terrorem , & ut
eruat nos Dominus ab ejus machinamentis , & convertat
cum fuis afinngis in cubilibus regni calefis , &c. Ita
hic innuitur diabolus , daemon , forte quod pec¬
cata peccatorum congerat, ut ea divino judicio
exhibeat.
CONGERRONES , Quj divitias & opes conge¬
runt. Concil. Ticinenfe fubBenedido VIII. PP.!
Filiis Congerrones infrontati omnia congerunt. [ Ful¬
gentius : Conger ones qui aliena ad fe congregant , unde,
apud Romanos G erones. Brutiani didi.Plnuto Conger-^
rones funt focii itineris vel ludi & nugarum. Unde
Continuatores Bollandi tom. 2. SS. Maii p. 290.
emendato Gregorii Turonenfis loco in voc tCon-
geries relato , pro Congeriorum legunt Congerronum ,
per quos intelligunt focios itineris ; fed integes
locus exhibendus eft; Et afcendentes Alpium juga j
Congerronum completa multitudine , ita pertr anjierunt ,
ut a nullo interrogarentur , quo tenderent &c. ]
CONGESTE , pro Confufc, fine ordine. Capitolinus
in M. Antonio : Et quidem hac breviter & Conge-
fle. Congeftim dixit Apuleius in Apologia.
«IfCONGIARE, Congiatus. V ide Conge are.
CONGILDONES, Congilda. Vide Gildum.
CONGIVE, Conjux , uxor. Vett. Formulae An¬
degav. n. 4 5 . Igitur ego in Dei nomen mlufiervir ille ,
necnnn & Congive mea inluftra matrona illa , &c.
CONGLACIARE , mendofe, ni fallor, pro Con-
graciare , Simul impertiri gratiam, limul favere.
Propofitio Johannis Gotfredi Cardinalis Albien-
fisfada Henrico Regi Caftellae an. 1469. apud
Acherium to. 8. Spicii, pag. 538. Ergo ut fabulis
dodiffimi homines prodiderunt tres ejfe Gratias , qua
Dea & filia Deorum dida funt , Pojitheam , Egya-
lem , & Eufronijfam, quas Attrahentem , Obledan -
tem , Retinentem interpretavi , vide Ut ifia Gratia fx-
deri Francorum & Hifpanorum Conglaciant.
^ CONGLEA, pro Cochlea. Vet. Gloffi San-Germ.
MS. n. 501. Conce & Conglee hac ex caufa vocate ,
quia deficiente luna cavantur i. e. evacuantur. Mea-
9 6 5 CON
dum corrigitur ex Ifidoro lib. i2.0rig. c p. 6.
CONGLESCERE , Coalefcere. Candidus Mona¬
chus in Vita Eigilis Abb.it. Fuldenfis cap. a. i .
. . . Templumque Deo Congie ficit in ulmum.
«| CONGLORIFIC ARI , Eadem gloria affici , am¬
plificari. Utitur Interpres Pauli Rom. 8. 17. Tcr-
tull.de Refurredfione carnis c. 40. Carolus M.
Epift. ad Elipandum inter Concilia Hilp. to. 3.
pag. 1 1 3 • &c.
CONGRAPHIARE, Confcribere. Vide Graphia.
CONGRATULAMEN , Congratulatio. Gonzo
Florinenfis Abbas in Miraculis S. Gengulphi to.
2 . Maii pag. 651. Mox parens ut er que con fur gens
celerrime , Jtata pr& oculis prole , de rei hujus certifi-
cantur veritate tfattoque invicem feftivo Cangi atul ami-
ne, Florinas properant pro grati. irum reddenda actione.
51 CONGREGATIS , Ejufdem gregis. Acia SS Ju¬
nii to. 1 . pag. 725. C. de S. Bertichramno : Do¬
net eis caballos Padi duos , & poledros Congregales durs.
CONGREGATIO, pro Collecta , feu Synaxi. Fer-
randus Diae, in Breviario cap 184. Ut nullus ad
Angelos Congregationem faciat. Ubi Concilium Lao-
dic. c. 3 5 . OJ Iu -iuvd<; . .. . Z) dmlvai sbj d.yyb.u;
cvo/xcifeiv , truvcl^eic •ncitiv.
CONGREX , Ejufdem gregis , Contribulis. GlolT.
Gr. Lat. OfxcpuXa; , tribulis ,Congrex , gentilis. Hinc
Congregare. Vide Jofephum Scaligerum 1. 1 . Au-
fonian. ledlion. cap. 1 7. [ Vocem Congrex , vel
Congregis ufurparunt Apuleius lib. 7. Fabul.Mi-
lef. de Afino aureo : Equinis armentis me Congre¬
gem paflor egregius aliquando permifeuit , Tertullian.
de Poenit. cap. 1 1. Prudent. adverfus Symma¬
chum , &c. ]
^ CONGRUENTIA , Bona cuidam Ecclcfiae aut
Prefbyterio addidla. Praeceptum Lotharii Imper.
pro Ecclefia Helenenfi inter Concilia Hilp. to. 3 .
pag. 142. coi: 1. Villam qua dicitur 'Tonante , &
Alamannis villa , &pro Congruentia Ecclefia fu& ter¬
ritorium dPetrajita ufque fuper fta clauftra.
f Congruum, Eadem notione. Cambium ann.
i 086. in Additam. adChron. Cafaur. apud Mu¬
rator. to. 2. part. 2. coi. 1003. 4 rima petia ejl in
vocabulo S. Silveftri, funt modhtla fex , babetfir.es
ex utraque parte Congruam de pr adiit a nofira Ecclefia .
^[CONGUSTUM, f. Anguftus montium aditus,
Gall. Detrcit. Donatio Garliae Regis Navarr. pro
Bartrando Abb. Olivae aera 1188. apud Jof. Mo¬
ret. Antiquit. Navar. pag. 657. A Marchuellis
ufque ad Podium-rotundum ficut ipfa via indicat , &
a Podio-rotundo ufque ad Congu filum Caracafielli.
CONHIBERE , Co h i b er e , quafi Connivere , apud
Ugutionem. ajfentiri. G\olT. Lat. MS. Regium: Co¬
hibentibus , faventibus. Cohibet , adquiefeit , connivet.
Conhibere , capris metu adquiefcere. [Gloflar. San-
German. MS. n. 501. Conibere ,Confientire , Co-
nibentia , Confenjus. ] Gloffar. Graec. Lat. Etu/xiju,
Conkibco. , Conhibeo. GlolT. Lat Graec. Cohi-
bet , iisLfauvti , y.a.Tct[j.uti. Gloffae MSS. ad Concilia
Africana : Confpir antes , Conhibentes , vel conficientes,
five Conjurantes. Eaed. Gloffae : Cohibere, adquiefcere.
Cohibet , confiennr. Confpir atio , Conibentia , confenfio.
Martianus Capella lib. 9. Philolog. Alia Cohiben¬
tia , alia diferepantia. Aurelius Victor Schotti in
Claudio : Sceleribus Conhibentes. Facundus Her-
,mian. lib. 2. cap. 2. Sancta illa Synodus h&refi Ne-
fioriana Cohibuit. Cap. 5 . Videtur illa Synodus , ut
non dicam , h&refi Cohibuifific , aliquid certe minus fe-
ctffe , <jrc. Ita 1. 5. c. 3 . 1. 6. c. 4. 1. 8. c. 1 . Ana-
ftafius. in Hift. Ecclef. pag. 110. Non enim Cohi¬
bebat tyranno. Hincmarus Rem, de Pradeftinat.
Tom. II.
CON 966
Timeo ne Cohibere fit hoc tacere. Conhibere , in' ! .66.
Cod. Th. deFIaeret. 1. 7. deDecurion. eod. Cod.
in Novella Theodofii dc Lenonibus in Capitular.
CaroliMag. 1. 6.c. 2 45.inCap.Caroli Calvi 5 5.
р. 375. 1 . edit, apud Atton. in Cap. c. 4 1 . &c.
C oh 1 Bt n ti a , Conlusio, ita legendum in
Gloffis Ifid. pro Conclufio. Joan. de Janua : Cohi¬
bentia , ajfenfus , item Conniventia & Collibentia. Gl.
Lat. Grxc.Cohibentia , Vafv/xlu , trwtfii. GlolT. Lat.
Gall .Conhibentia , Afifentement. Conhibere , Aifientir.
Carolus Mag. in Praefat. ad libros de Cultu Imag.
fiOaod opus aggreffi fumus cum Cohibentia Sacerdotum.
[ Praeceptum Ludovici Imp. an. 823. apud Mar-
ten.to. 1 .Amplifif. Colle6l.pag.79. Dedit igitur.. .
Tancradus Abba ex ratione pr&dicti Alonafterii , unx
per confenfum & Conhibentiam Monachorum ibidem
degentium , &c.j Utuntur paffim hac notione Co¬
dex Theodoffanus , Novella Theodofii de Tyro-
nibus , Xyllus PP. in Epill. apud Hol lienium in-
Synodo Rom. pag. 93. S. Auguftinus de Unitate
Ecclef. cap. 2. & Epill. 9 3.S Hilarius in Fragm.
pag. 28. Facundus Hermianenfis lib. 2. cap. 6.
1. 7. c. 3. 1. 8. c. 1. Concilium Toletanum aerae
648. Synodus Ticinenfis ann. 8 50. cap. 9. Lex
W iiigoth. lib. 3 . cap. 2 1 . Capitula Caroli Magni
1. 5. cap. 129. Concilium Duziacenfe I. part. 5.
pag. 298. Vita S. Sulpitii Epifc. Bituric. n. 28.
Vita alia ejufdem n. 1. Chronie. Reichelperg.
pag. 180. Gregorius Turon. de Gloria ConfelT.
с. 7 5 . Warinus Abbas Metenfis inEp. &c. Vide
Cafaubon. ad Apuleii Apolog. pag. 1 48.
C o h 1 b f. nd a. Concilium Arelat. II. can. 27. Pro-
f effias viduas , fi in Cohibenda perjliterint , cum rapto¬
ribus ejfie damnandas. Ad marg. Cohabitatione , per¬
peram : idem elt enim Cohibenda , ac Cohibentia ,
feu conniventia , confenfus.
C o h 1 b tj l 1 , alias: Conivoli , concordes , juntti , in
Gloll. Ifid. GlolT. Lat. Gr. Cohibilis , facilis,
[ GlolTar. Sangerm. MS. n. 501. Contboli , Concor¬
des , conjuncti. J GlolT. Lat. MS .Conjuga, Conhibu-
lus [Papias : Cohibilis , conducibilis , Cohibilius, con¬
ducibilius. MS. unus , Cohibilius , Conflabilius. Cohi¬
bita oratio , id elt , gracilis & venuila , apud Gel¬
lium , & apud Apuleium , Cohibitius confcribere, eft
preffiori ftilo lcribere. ]
^[CONl, Munufiula, qu& pueris dabantur , in Voca-
bulario Suffannaei.
•f CONIA , Poma filvefiria velfruftus cipreffil dicti quod
conum imitentur. Papias MS. Vid e Cuma.
CON JACTURA, pro Conjettura. Chartul. S.Van-
dregefili tom. 2. pag. 1889. an. 1 305. Trattaad
futurum de pr&terito Conjattura.
•jf CONIADA. Codex Irminonis Abb. San-German.
fol. 72. Ainfredus. . . folvit ad Nativitatem Domini
porcos 11. ferreolos 11. Coniadas vm. hoc eft , firedle
opinor , Panes ovis & la£te fubados , quos etiam-
numPicardi Cuignets , Gallo -Belgae Jfiitenieux ap¬
pellant ; quofque die Nativitatis Domini folent
diftribuere praefertim pueris ; fimiles vero eo ipfo
die praedationes olim debitas fuiiie , videre eft in
voce Focacia , & alibi. Vide Cuneus 3 .
CONIBENTIA. Per confenfum & Conii enti am, apud.
M&rten.to. 1. Anecd. coi. 70. Vide Conhibere.
CONIBOLI. Vide Cohibuit poft Conhibere.
CONIDARIUS, a Graeco Kc 'm$. Lens , pedicu¬
lus. Nomen per contemtum diabolo tributum ,
quafi fordidiffimus eftet pediculofus, aut lendi¬
bus fcatens. Legitur in VitaS. Lucae Junioris to.
2. Febr. pag. 96.
«[ CONJECTA. Vide mox in Conjettare.
Ppp ij
967 CON
fCONJECT ABUNDUS, Suadens, ccnfulcns,
apud S. Auguftinum.
f CON J ECTANTER , Per conje&uram , apud
Tertullianum.
CONJECTARE , Contribuere. Lex Salica tit. 4 5 .
§. 1, Omnes mortis illius compojitionem Conjectent. Ca¬
pitulare an. 807. cap. 2. Et unicuique ex ipjis qui
in bojle pergunt , fiant Conjectati [olidi quinque a fu-
praferiptis pauperioribus , &c. Leges Henrici I. Re¬
gis Angi. c. 5 9 . Si furtum redimendum Jit , captate
redimentis Conjectent. Adde cap. 58. 6 8. 92. IV e-
ram & compojitionem mortui Conjectare , in Legibus
Aluredi Regis WeE-Sax. cap. 2 1 . & 32.
Contectus, Contributio, fymbolum , colledla:
quod quifque in unum confert ad exlolvendam
certam pecunia: fummam , [ vel ad colligendam
certam cibariorum quantitatem.] Maxime quod
a populis Regiis Miliis in itinere exfolvebatur.
Capitulare tertium Ludovici Pii cap. 9. De Comi¬
tibus & Vicariis eorum , qui in aliquibus locis tantum
accipiunt de Conjectu populi ad minorem legationem ,
quantum ad majorem. Cap. 10. Volumus ut talem Con¬
jectum Miffi noflri accipiant , quando per Miffaticum
fuam perrexerint: hoc eft unufquifque accipiat panes 40 .
friskingas duas , &c. Annales Francor. Bertiniani
an. 886. fjuxta quod unufquifque Regni primorum de
honoribus habuit Conjectum tam in argento quam & in
vino , &c. Flodoardus lib. 3. Hili. Rem. cap. 19.
De Conjecto Notmannis dando. Capitula Caroli Ma¬
gni 1. 3. cap. 35 .Ut illi qui heribannum folvere de¬
bent, Conjectum faciant ad Herib annator em. Conjecto
refpondet Schot, feu Scot, Germanicum & Angli-
cum. Charta Ludovici Imp. apud Will. Hedam :
Ut nec bannum , aut fredutn , aut Conjectum , quod ab
ipjis Gefchot vocatur , contingere , aut exaciare prafti-
meret. [Codex MS. Irminonis Abbatis Sangerman.
fol. 70 . coi. 1 . Autlemarus . . . babet dimidium man-
fum fervilem ... (folvit) pullos m. ova x. de Con¬
jecto , de amnone dimid. modium. Eodem fol. v0. coi.
1. Solvit ad hoftem denar. vi.& denar. mi. de ca¬
pite fuo , & dimidium modium de Conjecto , modium
1 . de fpelta. ] V ide Capit. 5. an. 803. c. 17. Ca-
pitul. 1 . an. 812. c. 7. Capitul. 5 . an. 819. c. 26.
Capit. Caroli M. lib. 4. c. 6 9. Legem Langob. lib.
3. tit. i.§. 38. tit. 6. §. 2. 3. Capitularia Caroli
Calvi tit. 5 . §. 4. tit. 27. pag. 254. tit. 42. pag.
423. tit. 42. §. 30. Chartam Dagoberti Regis
Erane, apud Browerum lib. 7. Annal. Trevir.
pag. 421. i.Edit. aliam Henrici III. apud Meu-
rillium in Epifc. Metenfib. pag. 3 5 9. [ Anale&a
Mabillonii tom. 3. pag. 266. in Praecepto Caroli
M. Amplilf. Colled:. Martenii tom. 1. coi. 144.
in Praecepto Lotharii an. 856. Diplomata Bclg.
Miraei tom. i.pag. 242. coi. 2. in Charta Da¬
goberti I. Regis Franc. an. 643.]
Conjecta, in Chronico Laurisham. an. 776.
Geta, pro Conjelta. Obfervantise ad tit. de Mune¬
ribus agnofeendis in Foris Aragon. fol. 3 1 . apud
Michaelem dei Molino in Repertorio pag. 7 3 . v.
Jjfaando debent facere Getam pro ceena Domini Regis
vel Domini infantis , vel pro fubjidiis eorumdem , &c.
Occurrit ibi pluries.
Contectio. Capitulare Sicardi Principis Bene¬
ventani cap. 14. De tertiatoribus , & Conj e Itionibus
illorum.
Contectura. GlolT. Lat. Graec. Conjeltura , i-r 0-
35*1 rpeoo, Gregorius Turonenf. lib. 6. Hili,
cap. 45. Nihil de fifco fuo Rex dari pracepit , njji
omnia de pauperum Conjetturis.
CON JECTORIUM Danielis, Liber fic inferi-
CON 968
ptus de divinatione. Illius meminit Joan. Sarilbe-
rienfis in Poiicrat. I.2.C. 17. Opdc-E/? feu ViJiov.es
Danielis vocat Luithprandus in Legatione. Vide
Defcriptionem nollram ConEantinop.
f CONJECTURA. Vide Conjeci are.
^CONJECTURARI , Conjicere, Conjectare, Gall.
Conjecturer. Proceflus deVita S. Thomaetom. 1.
Martii pag. 699. Ipfe teftis imaginatus & Conjectu-
rattts eft. Conjecturare dixit Raymundus Capuanus
in Vita S. Catharinae Senenfis tom. 3 . SS. April.
pag. 886. Sed hoc verbum quidam dicunt a Scv
neca fuifle ufurpatum : pro quo tamen alii le¬
gunt , Conjectura ire.
CONJECTU RATIVE, Conjedlando, Gall. Par
Conjecture, in Differtatione Jac. Thomafii depo¬
culo S. Johannis§. 2 9. apud Eccardum coi. 173.
HiE. Geneal. Marchionum Mifnise.
•J CONJECTUS. Vi de Conjectare.
CONIFLO , e(u,7rX#j'T0s , Stolidus , apud Janum in
Supplemento Antiquarii.
CON ILLOS , f. Vivarium cunicularium , Gall.
Garenne , a Gallico Conii vel Conin, Cuniculus.
Chartaanni 1052. ex Archivo InfirmariaeS. Vi-
dtoris Mallii. Ego Bpnifacids & uxor mea Vandal¬
ia aji a donamus medietatem boftei & duas partes Conii J
los cum terris , &c. Charta anni 1043. Medietates
bofchi &duas partes Conillos cum terra , in qua bofebus
fedet.
CONiN^ Pelles, Cuniculorum , PeauxdcCo-
ninsve 1 de Coniis. Rainardus Abbas Ciltercienlisin
Inllitut. ejufd. Ord. diftindl. 14. cap. 1 5. Pelles
Jilveftres non operentur Converji noflri , non catinas ,
non Coninas , non varias , non grijias, feu alias hu-
jufmodi, &c. Ubi antiquse Definitiones ejufdem
Ord. dill. 1 4. cap. 6. habent Caninas, [Privile¬
gium Leduini Abb. S. Vedafti Atrebat. de cenfu
an. 1036. e Chartul. ejus Monafterii fol. 243.
c. Pelles agnina iv. den. Penna agnina vel pellicia
I. den. Grijia vel varia iv. den. De cattis vel Coninis
II. den. ]
% CONIRE , Coire , Jimul ire , conjilium accipere. Pa¬
pias in Amaluhea.
% CONITIO , Populi multitudo. Vet. GlolT. San¬
german. AIS. n. 501. Latinis Coitio , Conventus ,
congrelfio. '
CONIVA <*pro Conniventia , fumta tamen flri-
dliori modo, pro conlpiratione, pa&oconfpira-
torum, feu aflenfu conlpiratis & rebellatoribus '
dato ab iis, qui eorum partes ampledluntur. Char¬
ta Henrici IV . Angi. Regis an. 1 40 o. apud Ry-
merum tom. 8 . pag. 150. coi. 1 . Sciatis quod de
gratia noftra fpeciali & pro bono fervitto quod dilefti
Ligei noflri & Communes villa noftra de Circeftre ,
tam homines quam mulieres nobis impenderunt , circa
captionem Comitum Kantia & Sarum & aliorum de eo¬
rum rebelli Coniva, concejftmus eiftdem hominibus qua-
tuor damas percipiendas tempore feifona in forefta no¬
ftra de Bradon , per liberationem Magiftri foreflarii.
Charta ej ufd. Regis an. 1 40 3 . p. 3 3 3 . coi. 1 . de
tradlando cum gentibus Comitatus CeEriae : Om¬
nes alia perfona ecclejtaftica , qua contra nos in bello
nuper juxta S alopiam commi ffo , armata , feu de ajfenfu
dicta rebellionis contra perfonam noftram regiam exti-
terunt ... Et omnes & Jinguli bellum illud caufantes,
omne f que & Jingula gentes villa Ceftria, qua ad idem
bellum prafentes fetide Coniva Henrici de Percj defun-
(li extiterunt. Liquet De Coniva Henrici, &c. idem
elfe , quod paulo fuperius De ajjenfu ditia rebellio¬
nis, ac proinde Conivam per Conmventiam feu aflen-
fum rebellibus eEe explicandam.
969 C3N
«J CON JUDEX, AlTefir, qui cum primario judice
judicat. Charta Dusnni Epife. Cabil. to. 8. Spi¬
cii. pag. 130. Cum ifcordia verteretur .... coram
Decano & Conjudicib' fuis Senonenfibus.
CONJUGA, proCo??/*. Burchardus Wormacien-
fis in Lege familiae Ai quis cum manu Conjuga, fua
cum bono teftimonio aljuam traditionem ... fecerit, &c.
^CONJUGALIS, ladem notione. Charta Ade-
mari & ejus uxoris Jdebergae pro MonallerioNo-
biliacenii apud Stehanotium tom. 3 . Antiq. Pi-
<Slav. MSS. p. 40 2 .Dono pro remedium anima mea ,
vel pro remedium Cojugalemeo.
CONJUGES, in .ibris fBudal ibas dicuntur do¬
mini & vaUalli , tdle Salvagnio, de Ufu Feudo-
ruin cap. 1 1 . & 1 . ubi docet Conjuges ideo dici ,
quod mutua, liet difpari , inter fe fide conju¬
gentur & obftrinantur. Dominus vafiallo bene¬
volentiam debetatque protedionem ; vaffiilluS
autem domino everentiam , honorem , lervb-
tium , Scc. Vide .onfortes & Vajfalli in V afft.
CONJUGIUM , po Conjuge , in 1. 3 . de Re milit.
& 1. 1 4. de Epif. in C. Th. Vide Matrimonium.
CONJUGLA , Cdnjuncla, Lorum quo vin¬
ci untur ac conj uiguntur boves. GlolT. vet. Conju¬
gia, ^£ujtT»ps5. GloE Lat. Gr. fj ungui a, hvlai ^ivttlnicd.
Conjuncla. Gltlfi. Saxon. ^Blfrici , c. delnllru-
mentis agricolaram ; Conjuncla , "ppiipt jfia. Saxo-
nibus pjrti oa cillorum. Statuta antiq. Corbeien-
fis Monaft. 1. 2 . t. x . Dent unufqmfque ad hortum cui
defervit in tertio mno , aratrum , 1 .jugum cum ambla-
cio & Conjunctis quando nec e (fe fuerit. Chron. Be-
fuenfe pag. 5 3 E Acceffitubi boves j uniti enant , &
j unituras juper ctpita eorum , quas rujiici Convinculas
appellant , cmne; truncavit. Sed legendum Ccnjtin-
culas , aut Cvnjuiclas , quas junflwras revera vocant
Paulus 3 . Sent.ent. tit. 6. 'St Capitolinus in Vero.
CONJUNGERE, Pervenire aliquo. Nos etiamnum
dicimus, fjointire quelqu itn , cum quempiam con¬
venimus. Vita S. Macarii Romani cap. 3 . Poft hac
vero decem & fiptem dies ambulantes , Conjunximus
fjerufalem , & r an clam Refurrectionem fjefiu Chrifii ,
& Crucem adormimus. Anaftafius Biblioth. in Ste-
phano III. PP. Et dum hac agerentur , Conjunxit Ro¬
mam ffoannes Imperialis Silentiarius. Infra: Et dum
valide . . . opprimerentur, fu bito Conjunxit Aiijfus Re¬
gis a Francorum nomine , &c. Ibidem : Conjungente
vero eo Papiam. In S. Adriano : Et dum reverfus fuif-
fet Sacellarius, Ravennamque Conjungeret. Occurrit
non femcl, ir. Epift. Sigeberti Regis ad Defide-
rium Epife. Cadurcenfem, in Epillolis Summo¬
rum Pontific. tom. 3 . Hili. Franc. p. 745 . 748.
760. 777- &c. Grcgorii Magni lib. 1 o.Epill. 3.
in Adis S. Anallafii Perfae cap. 6. num. 3 8. &c.
TheophyladusSimocattal. 8. c. 1 1. A ts
Trpcj O.VTCV CLViTafiV.
Jungf.re, Eadem notione. Epiftola 4. ad Dcfide-
riurn Epife. Cadurcenfem apudCanifium tom. 5.
Antiq. led. Flavianus autem denuntiavit , ut quinta
feria apud ipfum ff ungamur.
CONIVOLL Vide Cohibuit in Conhibere.
1 . CONJURARE, Simul jurare, fimul lacramento
firmare. Communiam Conjurare , in Charta Theo¬
dorici Comitis Flandriae an. 1 1 47. in Tabulario
Monallerii S. Bertini : Ccncefferim hominibus S. Ber-
tini ad Poparingebem pertinentibus ejufdem pacis fecu-
ntate per omniagaudere, qua Furnenfesf ruuntur , quam
Conjuraverunt , in qua & confirmati funt. Vide Gal¬
liam Chriltian. tom. 1 . p. 100. a. Vetus Inquelta
ann. 1228. apud Petrum Mariam Campum in
Hili, Eccl. Pjacent. lib. 1 7. De Fratribus dicit ,
CON 970
quod nefeit aliquid emendandum in iis , niji quod Con¬
juraverunt Junul , excepto ffoanne & Magiflro Alber-
to, & inde debuit ejfe infir ument um ,■ fed nefeit -, utrum
Jh deftrutta illa Conjuratio , vel non. Vide CoWfratHa*
Conjuratores, Qui fimul jurant ad ejufdem
rei confirmationem. ArellumParlamenti Penteto-
lles an. 1 2 8 o. in T abul.S. Richarii: De quibks liqke *
bit per eorum juramenta , additis cuilibet eorum de Feu-
queriis duobus vel tribus Conj urat oribus de vicinis fuis
fide dignis. Vid e S atramentarii poli fjur amentum i
f Conjurare, Jurare nude. Vett. Formulae An-
degav. num. 49 .Sin melius iri Ecclejia feniore loci
in ipfa civitate hoc debiat Conjurare , quod ad mdrte
[ape dicto numquam confenjiffet , nec eum occejfifjct , nec
■ confidens , nec confient anius ad hoc faciendum numquam
• fuiffet.
Conjurare Terram , Jurare terram , de qua
lis elt, ad certum hominem pertinere. S. Audoen.
in V ita S. Eligii apud Acherium to. 5 . Spicii, pagi
284. S parvus Abbas . . . accepit d Principe judicium ,
Utjipoffet in loco [ancto ( ad’ Sepulcrum S. Eligii)
terram Conjurare , ad partem utique Eulejia verkii-
caret ; fed ille maluit , ut idem pertinax vir , qui eam
invadere quarebat , jurejurando ajfeveraret fiam.
Conjuratio, Quod vis j urainentum. CapitUfarb
3. an. 779. c. 10. Et iftas Conjurationes quas faciunt
per A . A tepban. per nos, aut per filios no ficos prohibemus .
2. CONJURARE , Submonete , in jus vocare, per
fidem 6c facramentum , quo 'domino feudali ob-
llridus eft , quempiam citare. Charta an. 1081.
apud Sammarthan. in Archiepi fc. Turon. Qua¬
propter pradicltts Radulplkis ■ ad Curiam Regis ab ipfo
Rege fide & juramento Conjuratus , ut de hac re jufu-
tiam Jibi faceret , ire nen au fis eft.
U t porro vallallum conjurare poterat dominus,
ita dominum vafTallus , fi de jure deficeret. Alfi-
fiae Hierofol. MSS. cap. 241 .Ce fiont ceaus qui peu-
vent gager , ou femondre , ou Conjurer le Seignor de fit
foi. Cdlui a qui le Seignor doit aucune chofie de fon fie,
le peut fiemonclre , ou gager doti fiervice , que il li doit
de celaifie , ou Conjurer de fiafoi , &c. Cap. 2.44. Il
doit Conjurer le Seignor de fit foy , que il le paie , ou
face paier <le te que il li doit. Cap. 247. narratur
vaflallum non poffe conjurare fuum dominum de
ejus fide , nifi poli ratas aliquot fubmonitiones ,
quarum haec erat formula : Si vcus Conjjcr come 'a
mon S eignor par la foi que vous medevez, , come d vo-
fire horne , que vous m en aies pates , ou fait paier de-
dans teljour. Et Ji le Seigneur ne le faifoit dedans le
terme , le vafial le pouvoit gager de fon fervice. Pro¬
prie autem Conjurari dicuntur Pares feodorum ,
cum ad judicium exercendum in Curia fua a Do¬
mino evocantur. Eaedem Alfiliae Hierof. c. 20 6.
Doit reqnerre & Conjurer fes Pers ,Ji comme il doit ,
que iis deftraigncmle Seignor ,Ji comme iis peuvent &
doivent. Et cap. 207. QEiant le Roj Aimery congea
Mejfire Raoul deTabarie , Meffire Raoul requit &
Conjura fes Pers , que iis le menaffent d droit , comme
leur Per , &que il en offroit d faire d droit. Adde ve¬
tus Chron. Flandrenie vernae, c. 1 4. & 34.
Quod fi Pares poli C onjur amentum , Domini fu-
perioris judiciis non intereffent, ad id feudorum
fuorum interceptione compellebantur. Statutum
Caroli V. Reg. Franc. an. 1363. rnenf. Jun. Sta¬
tuimus & ordinamus quod prsfati homines feodales ad
judicium faciendum & reddendum ad locum confuetum ,
ut moris eft , evocati , infra flatuum & eifdem affl-
gnandum tempus accedere & comparer e teneantur Jtne
defectu , niji caufam veram & legitimam habuerint ab-
f entia, qua Ji vera & legitima non fuerit , & ad judt •
/
97i CON '
cturn evocati minime comparucrint, eontmdem hominum
feoda in manu ditti fratris nojiri ad caufam pradittam
poni volumus & arreftari , & in ea detineri per Bail-
livum ditti loci Guyfia, quoufque ditti homines Jic con-
tnnaces , & abfentes pro [no defeci u & ab [entia , vel
contumacia , emendam prafhtennt condecentem.
Conjoramentum , Sli bmonitio Parium. Rege-
flum Andegavenfe in Camera Comput. Parif. fol.
76. 77. an. 1 56 3. Homines prodicti fcodales , qui
in ditt n villa & caftellania Guyfia in Viromandia, ra¬
tione & ex debito fe udorum fuortim ad Conjur amentum
Baillivi didi a caflellania Gufia judicia facere & red¬
dere tenentur , &c. Quod porro hic Conjur amentum
dicitur yConjure & [emone e eadem notione vocant
Confuetudines municipales S. Audomariart. 16.
Tervann. art. 8. Bethun. art. 30. 38. Valentian.
art. 1. 2. 4. Hannon, c. 56. & Summa Ruralis.
Conjuratio, Eadem notione. Charta an. 1260.
in Probat. Hili. Guinenfis pag. 528. Per legiti¬
mam monitionem noftram & Co;,j nationem [aper hoc
fibi f attat, [ Vide alia notione in Conjurare 1 . ]
Conjur atio , Communia , Commune , Juratorum
conventus : [Jurati t nim <5c Conjurati dicuntur ci¬
ves unius oppidi. Charta Friderici I. Imper. ann.
1 16 1. apud Browerum lib. 14. Annal. Trevi-
renf. p. 80 1. 1. Ldit. Communio civium Treviren-
Jium , qua & Conjuratio dicta , quam nos in ipfi civi¬
tate defiruximus , &c. Vide < Juratus .
C o n t u R atio inLegibus CanutiRcgis Angi- idem
videtur quod Adjuratio , feu , ut vocant , Exorct-
z,atio. [ Statuta Ecclefi.e Valentinae to. 5 . Concil.
Hifp. p. 5 1 1 . coi. 1 . Nec in Ecclejits fiant Conju¬
rationes aqua ferventis , ve' ferri candentis , vel aqua
frigida conjurata , quia omnia ifta funt fuperfiitiofa pe¬
nitus & contra Deum. ]
Con juratores, pro Conjurati , in Conventu Al-
fatico an. 1 o 5 o. §. 3 . 5 . apud Golldaftum to. 2 .
Conltit.Imp & Freherum.[ Vide 'mtConjurare 1.]
fj udex Conjurator hominum judicantium; Qui
homines judicantes fuhmonet & vocat ad judicium;
in Edido Philippi VI. Fr. Regis- an.. \ 344. n. 6.
Conjuratus, Eodem allridus juramento. O fab-
t»c , o-wo/jicth , Nicetae in Man. lib. 7. n., 1 . Hilto-
riade Expedit. Afiatica Frider. I. Invp. Offerentes
auxilium tam de fi e quam de 'tp forum Conjuratis: & ami¬
cis. V etus Inquelta to. 1. Monadici Angi. p. 207.
Ertialdus Marefcallus juratus idem dicit per omnia ,
quod Ac. filius Andrea Conjuratus futes. V ide Differt.
2 1 . ad Joinvillam.
5[CONJUVES, Conjux, uxor. Formula vetus apud
Baluz. to.vi.Mifcell. p. 551. Ob hoc igitur in Dei
nomen & Conjuves mea illa dilettijfimo amico nojlro illo
pro benevolentia vel fervitta tua , qua circa nos impen¬
dis , fed in cornea facere non definis ,propterea ce [fimus
tibi , &c.
5f CONIVUM , y.d)nt pc/ a fx-cjxwAc , Calix , cohivum ,
in Supplemento Antiquarii. Folliculus £ll rode
claulus , ut explicat Martinius , qui legit Conni-
vum , additque liorem connivenrem epmdem effe
ac elati funi.
^1 CONKA , f. Pars fluminis fic dida , quod circulo
fuo quah concham repraefentet. Chartularium S.
Vandrcgefili tom. 2. pag. 1384. exChartaanni
1225). Dicti Monachi poflint pif cari fic ut ego in Csnka
aqua de Rivecort infra mela' pofitas tempore ditti Ri-
cherii. . . ditti Monachi S. IV andregifilli poterunt pi-
fcarc in ditta Conffa quando voluerint.
1. CONLABORATIO , Oeconomia, admini-
llratio. Annal. Bcrtiniani ann. 86 7 .Car olus Rex
Abbatiam ipfius Mona fient fibi retinnit • caufts Alo-
CXN 972
iixjlerii & Conlaborationemer Prapcfitum & Deca¬
num atque Thef aurarium . .^eri difponens.
«U 2. CONLABORATIO , 'roventus agrorum Sc
pratorum labore cultoruinProeceptum Caroli M.
pro reltauratione Monaltciorum apud Mabil.to.
3 . Analed. p. 2 66. Pracipnus , ut de omnibus Con-
lab orationibus terra tam feni , uam & annona omnium
generum , tam de fua dotmntcia , quam & de vajjal-
lorum fuorum , de vinericiis qoqtte & perdonato ....
de meile & Conlabor ationibus qua in hortis fiunt ....
cenfum legitimum . . . perfolver faciant.
51 3 • CONLABORATIO , C in laboratus. Ac-
quifitio conjugum, liante mtrimonio. Vide poli
Labor 2.
51 CONLAC FANEUS, rvrl fo<sc , b/xcyatXctxlce. GI.
Lat. Gisec. Simul nutritus. Goffce Cyrilli : Colla-
ttaneus , bfxcyd?\a.)iTos. Vide Cjacteus.
51 CO N L A T ERANUS Trafverfo cognationis
gradu jundus , Gall. CollaterE Charta S. Eduar-
di Regis Anglorum an. 1055. apud Felibianum
. in Hili. Sandionyf. p. lxxxv. igo Eadgyd Conlute-
ranus ejufiem Regis hoc mihi pluere cum benivolentia
profeffa fum.
51 CONLATERATIO. Vide Ollateratio.
51 CONLATERE Se , Occultae , abfeondere Fe.
VitaS. Columbe Abbat. tom. 2. Junii pag. 231.
Sed frater quidam callidus expior, tor, alia means via,
in cujufdam monticelli cacumine , qui eidem [uperemi-
net campulo , [c occulte Conlatebit.
CONLATOR, Adulator. VitaS PnejediEpifcopi
to. 1 . Hift.Franc. 675. Sed ut tft Conlatorum mos ,
amici coeperunt eum cogere , ut tdi pro caufa non dif¬
ferret dare refponfum.
51 CONLAUDANTES , Iidem cum Sacramentali-
bus , qui juratori ut telles adjingebantur in ju¬
diciis. Vide locum in Forbatudis.
51 CONFECTOR, Qui fimul legi t. Utitur S. Au-
gullinus Confeff. lib. 1 . c. 17.
51 CONLIBLRTI. Vid e Colliberti.
5[ CONLIBRUM. Vi de Collibrum
51 CONLIGARE , Sefe pariter oHigare , uti dolent
qui de re aliqua pacifeuntur. Tabular. Vofiende
fol. 3 1 . Hoc idem audierunt Fetus Abbas in cujus
manuConligatumefl , Petrus Ainaraus , &c.
51 CONLIMIT AN iU S , Cui funt iidem limites , fi¬
nitimus, vicinus, Gall. Limitrophe. Collimitaneus,
Solino c. 40. Collimitanea Galatia Phrygia. Hinc-
marus Remenf Epift ad Ludovicum III. Regem
Franc. apud Baluz. to. 7. Mile. 11. p. 50 . Sicut fa-
cra leges & regula pracipiunt , Archiepifcopis & Epi-
fc opis Conlimit uniorum ( fic) diocefeon. Et infra: Dto-
ceft vero Conlimit ania , &c.
5f CONL1SUM. Vide Cotlifum.
CONLU DiUM.Gloff.MSS. adCod. Th.l.i. Conia-
diam , e ft jurgium, rixa. Gloffe aliae MSS .Colludium,
dolus. Gl. Graeco Lat. o-u/j.7rutyvlci , Conlufio , Conlu-
dio. o-v[x7r aLiljos , Conludo. Glofl. Lat. Gr. Conludtum f
cvvd olcur fxo(. Conludit , cuvdoict^u , <rvju.7rxil^irai. [ Alias
Gloffaeapud Eccarduin in notis ad Legem Sali—
cam, Conludium o-uvdvcier/xb;] aliae , Compattum , Coi-
lufio. J Vide Gregor. Turon. lib. 10. c. 1 1 . Leges
Wifigoth.I. 2. tit. 3 . Edidum Theoderici Regis
§. 114. Legem Burgund. tit. 6. §. 3. 6. Addit, ad
Legem Burgund. <s. 8. Decretum Chlotarii Regis
§. 1. 4. 9. Capit. Caroli Calvi tit. 31. c. 21, [Inno¬
centium III. Papam to. 3. Concil. Hifp. p. 43 1.
Ada SS. April. tom. 2.p. 5 84.] Occurrit paflirn
in Cod. Theod.
Colludium. Gildas de Excidio Britan. Illam cu¬
jus Colludio ac fuggefiione tanta funt peccatorum fubita
973 CON
moles, &c. Utuntur Sidonius , Ammianus , Sym¬
machus » Claudianus , Mamertus , Leges Wifi-
goth. lib- 5- tit. 17. lib. 6. tit. 5 . §. 1 4. lib.
7. tit. 1 .§• 5- tit. 2.§. 6. Leg. Longobard. lib. 1.
tit. 25. §• 5 7. lib. z.tit. 6. §.6. tit. i2.§.6. tit.
3 o. §. 4. tit. 36. §. 1 . tit. 5 3 .§. 24. tit. 5 5. §.
14. &c.
Conlu dio, in Lege Bajwar. tit. B. §. 6.
Con ludius, in Decreto Chlotarii Regis §. 7.
Collusio, apud Jurifconf. Anglos quid fit , vide
apud Raftallum in Expolit, vocum Leg. Anglic.
C onlu diosus , in Charta ann. 98 1 . in Bullario
Cafinenfi to. 2. p. 5 5 . Ego eam ( Chartam ) Jilens>
aut occultam aut Cotiludiofam habuijfem , aut deti -
nuijfem , &c.
«JfCONLUMINARE, Accendere, inflammare.
Charta Caroli Calvi apud Doubletum Hift. San-
dionyf. p. 791. Complacuit [erenitati no (ira praliba-
to fando loco ad luminaria ipjius jugiter Conluminan-
da . . . duos manfos . . . contradere.
CONLU SIO. Vide Conludium.
5T CONM A N DARE , Mutuo dare vel depolito.
Formulae Andegav. num. 29 . Veniens homo , nomen
illi , aput femina, nomen illa , qui fuit conjuxilla quon¬
dam germanus illius , ante venerabile vir illi Abbate ,
interpellaverunt hominem , nomen illo , quaji fervitium
qui fuerunt ipjius illi , quondam poft fe habuiffit Con-
m and at as , hoc eft illam rem qui illi adprafens aderat:
& hoc totum fortiter denegabat. Interrogaverunt ipjius
illi , fe ( (i) habebat homines qui de prafente fuijfent ,
ut vidtffent quando ipfa rauba , ipji illi & illi Conman-
daffet. Vide Commendare 2.
^ CONMARTYRISARE , Aliquem e medio tol¬
lere per martyrium. Hift. Ingulfi p. 7 2 . to. 1 . Scri¬
ptor. Angi. Pridie Kalendas decollatur & Conmar-
tyrifatur.
CONMULARE , pro Commulcare : quod vide.
CONNA. Charta Longobardica inChron. Bene-
vent. S. Sophiae : Et pafcuum in ipfa infula ad pecu¬
lia eorum qui ibi rejidentur , & de ipfo Panatano Con-
nas & paleas tollendum , &c. [ Alium locum vide
in Cuba 2. ]
CONNERELIS , An Infpedor finantiarum , Gall.
Controleur des finances ? Jacobus Gelu Archiepifc»
Turon. in Vita fua apud Marten. to. 3 . Anecd.
coi. 1 948. Dominus meus pradidus & Dalphinus ,
cui Rex commiferat adminijlrattonem & regimen om¬
nium finantiarum regni , me ab f entem & ignorantem
confiituit Connerelem Francis.
% CONNEST ABILIS , C o n n e s t a bularia. Vide
Comes Jlabuli.
f CONNEXITAS , pro Connexio , Affinitas , apud
Rymerum to. 4. pag. 15 7. coi. 2. Ob Connexita -
tem attinentia , qua inter no (Iram & vefiram domus re¬
gias , &c.
CONNIBENTIA , pro Conniventia , AflenfusPri-
vilegium Monafterii Graflellenfis an. 684. to. 1.
Annal. Bened.pag. 700. coi. 1 .Hoc igitur eis in¬
dultum Privilegium . . . per omnipotentem Deum con¬
jurare prafumimus per omnia manere inconvulfa , cum
omni Connibentia fratrum nofirorum indultum ejfe pro -
[pexerint , quorum Connibenti conjilio ad prafens cerni¬
tur inflitutum , roboratum manibus & confenjionibus ,
&c. VideConbibere & Conniventia.
^ CONNICERI , f. pro Conjicere , vel Conjici, apud
Rymerum to. 3. pag. 949. coi. 1 .Ex quo poterit
Conniceri , quod nobis circa expeditionem guerra noftra
pradittaexijlentibus ... d tergo guerram movere contra
nos fubdole machinentur.
C O N N I V ENTIA , Padum , conventio. Gregof.
CON 974
Turon. lib. 7. Hift. Ecce manus vefira [ubfcriptio-
nes , quibus hanc Gonniventiam confirmatis. Lib. 9.C.
29. Sed ille non obvius de hac Conniventia , conjilium
ad confirmandum pacem prabuit.
Conniventia , Alienius , apud Lampridium in
Severo :Vel per Conniventiam fc ditionem fecijfent exer¬
citus. Facundus Hermianenfis lib. 4. c. 1 . Entelli3-
gis igitur Augujie , quod EccUJia conturbatores eviden-
tiffimam Conniventiam [nam, quam Eutychianis coti-
tra [anctum Concilium pr a fiant , nequi equam exemplo
B. Cyrilli obumbrare nitantur. Vita S. Praejedi n.
8. Ex permiffo & Conniventia Warnechxrii optimatis.
[ Diploma Ludovici & Lotharii Imperator, apud
Achcrium to. 8. Spicii, p. 138. Cum Conniventia
Metropolitani fui [J eremis, Arcfnep. & Canonicorum
Ecclejia ,cui Deo largiente miniftrat. Index veterum
Canonum to. 3 . Concil. Hifp. p. 5 . Non ordinan¬
dos Clericos Jine tefiimonio & Conniventia Clericorum
& civium.*] Adde Praefat. ad Concil. Yuron. II.
idem Concil. cap. 24. Arnulfum Lexovienfem in
Epift. ad Epifcopos Angliae , Saxonem Grammae,
lib. 1 4. &c.
CONNIVERE, Confentire. Vetus Infcriptio Maf-
liliae ; Augufiius Augufialis tutor Connivente Dunnto
fratre ejus & harede ponendum curavit .
f CONNIVUM. Vide Conivum.
CONNUBERE , iproConcumbere , apud Anaftafium
in Hift. Eccl. p. 175.
CONOPPI , Papiae , Somnia attendentes , forte Som-
nopti , vox hibrida , pro tdv/cVbu.
CONPARIETICI. Vide Comparietici .
CONPERONES , in Fleta lib. 2. c. 4 1 . §. 24. fed
legendum Coopertiones. V ide Ceppagium.
CGNPLACENTIA , Oblequium. Vide Compla¬
centia.
H CONPLACIA, f. per abbreviationem pro Compla *
centia , apud Rymer. to. 9/p. 508. coi. 2. Nobis
in hoc gratiam & Conplaciam exhibentes Jingnlares.
CONPLEGIUM. Vide Complegium.
CONPLUVIUM, didiim aqua partes > qua circa fiunt >
eo conveniunt. Gioif. Sangerman. MS. n. 501. Vi¬
de Compluvium.
CONPTUS. Chartular. S. Vandregefili to. 2. p.
1428. Vendidimus viris rehgiijis Abbati & Conven¬
tui S. Vandreg. unum modium vini annui redditus tem¬
pore vindemiarum Conptum in cava ; id eft, fi bene
conjedo, Codum , Gall. Cuve , quod de mullo
dicitur in cupis aliquandiu relido cum vinaceis ,
ut firmius fiat.
f CONQUA , C on qu ada. Vid Concha 2. 8c 3 »
CONQIJADRARE , Adverfari , contradicere ,
Gall. Contrecaner. Brufchius lib. 2. de Reformat.
Monafteriorum cap. i6.p. 879. Prarmferunt au¬
tem primo ad me unam audaclricem , qua me primum
Conquadraret. Apud alios legitur pro Convenire
non femel.
CONQUADRATUS ,[ Scientia vel virtute orna¬
tus , inftrudus. J Locos vide in Quadrivium iub
finem.
% CONQUATERNARE , Quaterhatim jungere.
Gloffar. Griec. Lat. Ztvyl^a) nara rtVrapa. Conqua -
ternatio , ItuPi; kurct t eVca^a.
^CONQUEREMENTUM, Acquifitio, Bona Cott-
quijita, parta. Charta Stephani Domini de Villars
proEcclefia Infulae Barbarde an. 1226. in Mace¬
riis ejufdem Monafterii to. 1. pag. 139. Exceptis
feodis Militum &gnardis aliarum Ecclejiarum & Con-
quer ementis pofi Stephani de Villars pradectejforis mei
(obitum ) factis. Homagium an. 1272. apud Gui-
chenonum in Hift. Breffide Probat, p. 1 9. Hugo -
975 CON
tnnus de T enarre . . . recognofcit fe tenere in feodum h
dicio Domino B angui quidquid tenet in parrocbiade D
frana , ubique exceptis Conquerementts habitis a Do¬
mino Gtiillermo Chagrin. Ch. Philippi Regis Franc.
an. 1520. apud Baluz. to. 2. Hift. Arvern. pag.
153. Cum omnibus Conquer ementis & acquijitis per
ipfum factis. Antiq. Recogn. Revel. Vienn. inRe-
geiio Probus fol. 5 7. Item Comes non confuevit ca¬
pere ibi in fuis hominibus talliam, nijt pro Conquer e-
inento faciendo , vel quando vadit ad Imperatorem. Vi¬
de Conqtiirimentum Sc Conqutfitus.
«[ Conqueri mentum, in Franchefiis habitato¬
ribus Belli-vifus de Marco concedis ann. 1256.
per Guillelmum de Bello-videre Hift. Dalphin.
tam. 1. pag. 5 9 . Item , ji nos & fucceffores nofiros
■Conquerimentum facere contigerit , cujus pretium Jit
centum librarum vel ultra , habitatores fupradilti nos
nojirofque fucceffores juvare tenentur pro fu a bona &
fpontanea voluntate.
«[[ CONQUESTA, Idem quod Conquefiio. Tradatus
inter Edwardum Angliae Regem Sc Francifcum
Ducem Britanni® an. 1468. ex Archivo Caftri
Nannet. Si Rex Anglia tranfeat in propria perfona
ultra mare cum pote fate & armatura ad faciendam
Conqueflam , &c.
CONQUESTARE , Bello & armis acquirere , apud
Thomam Walfinghamum pag. 573. [ Gallis Cow-
quefier , nunc melius Conquerir. Vid eConqmftare.']
•[[CoN qjj hstatus, Gall. Conquis , in Litteris pa¬
tentibus Edwardi III. Angi. Regis an. xxvm. pro
Rogerio Davidex Archivo Turris Londin.
C o n q_u F-stio, Con qu e s t u s , Armis aut bello
quaefitum , partum , apudBromptonum «Sc alios ,
Gallis Conquefle.
Conquest ratio , Idem quod Conquefio , apud
Thwrocz. parte 1. Chr. Hungar. cap. 24. Con-
quefrare , vincendo acquirere, apud eundem part.
2. c. 9. Hinc Wiilelmus Nothus , Britannia fu-
bacta, Conqueftor vulgo didtus Scriptoribus paffim.
f Conqjestus verbaliter «Sc adtive fumitur in
Inftrumento to. 2. novae HilE Britan. pag. 837.
Henricus Rex Caji e Ile fuerat Conquefius tot utn regnum
Caftelie.
«H Conquestus , pro quibullibet bonis quavis
ratione acquilitis. Chartularium Brivatenfe apud
Baluz. to. 2. Hift. Arverni® pag. 7. De rebus pro¬
prietatis noflra qua per Conqueftum nobis evenerunt.
Nova Hiftor. Britann. to. 2. pag. 399. Affignetur
in bonis meis patrimonialibus vel Conquefis ...In ma¬
nibus Executormn meorum pono omnes Conquefius meos ,
tam in Andegavia quam in Britannia , exceptis Con-
quefiis meis de Condeia & de Cbalern. Charta Ludo-
vici Regis Franc. an. 1 160. e Chartulario Mon¬
tis Martyrum : Infuper ipfum Conqueftum. . . & her-
bergarium, quod in Conquefiu fecerat me a liber alit at e.
Occurrit apud Thomam Madox inFormulari An-
giicano p. 2 1 7. &c.
«f CONQUINISCERE , Quiefcere , cubare. Gla¬
ber Rodulphus apud Duchefnium tom. 4-p. 5 2.
Nocte quadam in (irato Conquimfcens , ita contradetis
fum membris omnibus hitlerica pajfone , ut non erigere
memet , neque in latus aliud vertere ullo modo vale¬
rem. Utitur Plautus pro Caput inclinare , feu to¬
tum corpus incurvare, contrahere.
«ji CONQUIRERE , Armis comparare , Gall. Con¬
querir. Johan. Iperii Chronicon S. Bertini apud
Marten. to. 3 . Anecd. coi. 46 5 . Duravit JicMona-
fteriumifiud donec Normanni Gentiles Netifiriam Con¬
quirentes ftbverterunt , Alonialibus trucidatis. Vide
Bartbii Glolfar. apud Ludewig. to. 3 . pag. 274.
CON 976
% CONQU IRIMENT U M, ut Conquer ementum.
Commutatio inter Robertum Ducem Burgun-
diae& Amedaeum Comitem Sabaudiae : Non po fi¬
mus crefcere vel Conquerimentum facere in terra tota.
f CONQUISITE, Jure belli, vi armorum. Vita SS.
Valentini & Damiani tom. 2. Martii p. 43 1 . Et
alia plurima cafiella forte &ConquiJite tenebat.
CONQUISITOR , Vidtor gentium , qui populos
fuo fubegit imperio, Gall. Conquer ant. Sic appel¬
latur in Chron. Trivetti ad annum 1136. Wil-
lelmus Dux Normanni® fubje&ione regni Angi,
clari (Iimus , qui aliis dicitur Conqueftor vel Con-
quafior. 1 /
CONQUISITUS , Bona quaefita , vel fimul qusefi-
ta, Aquefts , vel Conquefis. Capitula Caroli Calvi
tit. 26. Illorum alodes de kareditatc & de Conqmjitu,
& quod de donatione noftri femoris habuerunt. Capi¬
tula Ludov. ad Legem Salicam cap. 2. & Capit.
Caroli M. lib. 4. cap. 74. Si quis. . . de qualibet
caufa fuerit interpellatus , verbi gratia de Conquijttu
fuo, vel de mancipiis fuis , &c. Vide Skenaeum de
Verborum fignificat. in voce Conquefius.
«J CONQU ISTA , Vox Hifp. Gall. Conquete, Bello
qutefita. Legitur in Epitome Conftitut. Ecclef.
Valent, ab an. izoo.adi 5 80. tom. 4. Concil,
Hifp. pag. 155. coi. 2.
«f CONQUESTARE , Acquirere. Donatio Hugo-
nis Sc Julittae uxoris ejus S. Sepulchro Jerofol.
an. 993» tom. 1 . Colled. AmplilT. coi. 3 4 5 . C.
Cum rebus fuis vel cum omnibus ad ipfa curte pertinen¬
tibus, Jicut Conquiftav erunt Berta Regalis & Alber-
tus. Teftamentum Ademari Schalarum Viceco-
mitis to. 2. Gall, Chr.Inftrum. coi. 207. JjEiod-
cumque in Gimraco & in Salle , quod de Sigeberto Sa¬
cerdote Conqtiifiavi. Conquiflar Hifpanis eft Bello
quaerere. Vide fupra Conqueftare.
CONQUiSTUM. Tabularium Monafterii S. An-
dreae Viennenfis : Totum & fttb integro vobis impi -
gnoravimus pro folid. unius qnadr annos duos de moneta
decima , & debet de Conquifto de mufio modio unos
'duos , &c. Alibi: Vobis impignor avimus pro folid. 12.
ufque ad annos 5 . & debet in Conquifto de mufio in
qui f que annos modios tres , &c. Rurfum : Ut Jingu-
lis annis 1 2 . modios de vino in Conquifto reddatur. U bi
Conquifium fumitur pro cenfu. [Verum, ut Conqui-
y/YM-fjproBonis acquifitis ufurpaturin ChartaFun-
dationis Monaiflerii Cantogilenlis to. 3. Annal.
Bened. pag. 708- coi. 1. Concedo ad ipfum locum . . .
quod mihi ex bareditate velConqttifit legitime obvenit.
Et in alia vet.Charta ex Archivo S.V idorisMaflil.
Adanji. . . qui nobis per Conquifium obvenerunt .J
f CONRAD1UM .Conragiu M.Vide Come dium.
CON RE ARIUS. Vid e Cone artus.]
CONREATORES, Gallis Conreeurs , qui pelles pa¬
rant , praeparant, vox ejufdem originis qua Con-
redium. Charta Philippi Regis Franc. an. 134?.
Tennatores corii, Conreatores , baudrarii , cordubane-
rii & fuerii. Conroieur de Cordouen, alibi. Charta
Ludovici Reg. Franc. an. 1 160 . Noveritis quod nos
dedimus & concefimus ex nunc & in poflerufn Tbeci •
uxori I vonis la Choe & ejus h&redibus magifterium Ca¬
vatorum , baudreorum,futorum , mefgejciorum , & bur-
feriorum in villa nuftra Parijienfi, &c. Lemma Galli¬
cum habet : Lettres des cinq meftiers , c’eft ajfavoir ,
Conratiers , Baudroteurs , Sueurs , Aiefgiffters & Bour-
Jiers donnez. par.le Roy.
CONREDIUM jCorredium, &c. Quidquid ad
alimentum , ad cibum , ad menfam datur , cibus,
menfae apparatus, alimonium, convivium.
Conredujm, Praebenda Monachi, vel Canonici,
Monaflicum
977 CGN
Monafticum Anglicanum to. i . pag. 1 49. Abbas
& Monachi ejus loci per totum annum pofl obitum futim
totum Conredmm ,Jicut in vita fua perceperint , habere
debent , quod alicui indigenti pro anima fua erogabitur.
Alibi : T otani decimam Conredii domus fua. Et pag.
777. Infuper conceffimus quod ipjt ( Monachi ) &
faccefforcs fui ad penfionem , Corrodium , feu fujtenta -
tionem aliquam alicui de Prioratu pr&ditto , &c. Tom.
2. p. 3 2. Duo Conradia Monachorum. Ibidem : Con-
radium quotidianum. [ Chartaanni 1 2 1 8. ex Archi¬
vo Montis S. Michaelis: Ego Ruclendus Guion , per
voluntatem RobertiGoion fratris mei primogeniti dtmiji
Abbati & Conventui S. Michaelis quoddam Conre-
dium , quod continebatur in portione , qua me de pa¬
terna hereditate contingebat , quod fcilicet in Abbatia
percipere folebam annuanmtfVide Wili-Thorn.pag.
1872. Bradonum lib. 4. trad. 1 . cap. 1 6. <5. 7.
[ Thomam Madox in Formulari Anglic. p. 79.
Edmund. Marten. to. 3 . Anecd. coi. 1227.] &c.
Conredium, interdum pro Procuratione , feu con-
viviis.quaeDominis proeliabantur a valfallis ex jure
definito , quoties per illorum terras pergebant.
Diploma Ludovici VII. Regis Franc. an. 1 1 5 7.
apud Hemereum de Academia Parii', cap. 5. ex
M. Paflorali lib. 19. Charta 48. Ut necncjlro , nec
aliorum tempore quadam convivia , qua vulgo Coreede ,
vel Gifte vocantur , in villis pranominatis exigere , vel
quatere liceat. Charta Willelmi Comitis Cabilo-
nenfis an. 1180. in Bibi. Cluniae. Et in univerfa
terra ejus non habet talliam , vel porcellagium , vel
befonagium , vel meffionagtum , feu annonagium , vel
Cor re dum. Hereditaria Conradia , in veteri Charta in
Additamentis adMatth. Paris pag. no. Charta
Walteri Giffardi in Tabui. Fifcanenfi fol. 13 . Ei¬
dem Ecclejia Uberum & quietum clamavi Conredium ,
quod per Jingulos annos in eadem Ecclejia habebam in
feodo. Speculator tit. de Feud. l.q.part. 3. p. 306.
ait , Imperatori fervitium d vaf 'aliis deberi pro Corredo
Imperiali , ut videlicet quando Imperator tranjierit per
illuni locum, contribuat in fumptibus ejus. AddeCohitit
Sicul. I.3 .tit. 18. Leges Inae Regis Weftfax. c. 74.
apud Brompton. Gervaf. Dorobern. in Stepha-
no Rege p. 1 3 47. & Raflallum in verbo Corredy.
Corrodium. Henricus Huntindon. lib. G pag.
367. Tofi igitur furibunde difcedens d Rege & fra¬
tre fio perrexit ad Hereforde , ubi frater fuus Corro¬
dium regale maximum paraverat : ubi minifros fra¬
tris fui omnes detruncans , Jiugulis vajis vini , medo-
nis , cervijte , pigmenti . . . crus , humerum , vel caput ,
vel brachium impdfuit. Adde Leges Ethelredi Re¬
gis cap. 2. Statutum 2. Wellmonall. cap. 29. to.
2. Monaft. Angi. p. 3 2 1 . 3 5 5 . 43 o. 5 3 2. 93 3 .
Fletam lib. 4. c. 1 . §. 1 6. c. 6. %. 2 . &c.
CorredA, & Corredum. Vetus Charta ann.
1279. apud Ammiratum in Familia Caldora to.
2. pag. i9o.Famil. Neap. Prepojitus corporum &
Corredorum navis curia nojtre qua dicitur Comitijfa.
Contradus navigii Regis S. Ludovici cum Vene¬
tis, to. 5. Hift. Franc. Jj>uanim prodiit amn ^.na¬
vium qualibet cum Corredis & apparatibus ftis. Vide
Joan. Lucium 1. 4. de Regno Dalmat. p. 1 80.
Conragium; Idem quod Conredum.V etus Charta
Corbeienfis Monafterii inferipta, de Menfa Ab¬
batis : De bonis iflis tenetur Abbas facere hoc quod de¬
bet erga Dominum Papam , ficui in Contagiis & exer¬
citibus fuis, &c _ & debet Celer artus ditiis famulis
futim Conragium de pane & vino & carne.
^JConregiu M, Ead. notione.ChartaNicolai Abb.
Corbeienfis an. 1 1 5 8 - ex Tabulario ejufd. Ab¬
batiae ; UUs confuetudines , qua fuperius feripta funt ,
Tm< //.
& omnes illas quas clamabat in horreo & curte , & in
campis > & Conregium coVvca rum quod Jibi deberi affe¬
rebat eo die quo illas fubmoneb at. Vide Hiftoriam
Harcurianam to. 3-p. 38. & fuo loco Bicocaria.
Conre ium, apud Perardum in Burgun dicis jiag,
138. [Chartuiar. S. Vandreg. to. 1. pag. 8 77.au;
1228. Procurationes , ccnicfltones & omnia Conre i a ,
&c. Iterum occurrit in Indice MS. Beneficiorum
Tcclef. & Dioec. Conflantienfis fol. 6 5.verfo. ]
<|f Correium. Chartularium idem S. Vandreg.
to. 1 . pag. 8 77. in Charta anni 1259. Ego PVal-
terus de Efquetot . . . vendidi , quit avi & omnino de¬
reliqui in perpetuum Domino AbbatiS. Vandregefillt
& Conventui ejufdem loci totum Corvcium ( lege Cor¬
reium ) quod percipiebam annuatim pro me & cortdutiu
meo in Abbatia ditiorum Religioforum .:. Ita quod
in ditio Correio Jive in pertinentiis ejufdem Cdrreii ego
vel heredes mei nichil de cetero poterimus reclamare.
^[Coureium, Eadem notione, pro Cotireium ;
Chartularium S. Vandregefili to. 1. pag. 79. Ego
Robertus de Bellomonte Vicecomes Caleti remiji& om¬
nino quietavi in perpetuum Abbati & Conventui S .
V andregcjillt . . . omnes procurationes , Couxfia illa ■,
qua clamabam & clamare poteram hared.it ari e in Ab¬
batia S. Vandregefillt , &c. Iterum occurrit , fi fides
fit Amanuenli , alioquin accurato , ejufdem tomi
pag. 3 7 2 . & pag. 878. necnon to. 2 . pag. 1161.
verum timeo, ne ubique legendum fit Conreium.
Corrogium, Idem quod Comedam. Charta ami.
1 2 47.inRegefloComitumTolofie: Fontes /rivi,
aqua , & pifcaha , quefta , & albergii , Corrogia , &
adenipriva , & fervida & homagta , &c.
Corrodarius , Cui Corrodium, vel alimentum datur,
Prabendarias. Monafticum Anglic. to. 2. p. 3 90.
Decedente vel Udente fratre non leprofo , aut Corro-
dario ditti Hojpitahs , loco ipjtus . . . alius fibrogetur.
f Conresarius, ConraJieY , Monachus qui fra¬
tribus Conredia feu cibaria miniftrare tenebatur ex
officio Conraferie dido , in Monafterio Nantenfi ,
uti liquet ex 2. Chartis Gallicis MSS. an. 1543.
& 1571- ubi multa adConrefarium fpedantia.
f Conrezare, Cibis apparatis excipere , Conro -
dia parare, dare. Statuta Maffil. lib. 2. cap. 34.
Magiflri feu carpentarii daljfa , vel calafati operantes
in mari nullatenus audeant . . . accipere . . . per pan e
beoure , niji unam denar tatam panis . . . eo excepto quod
quando catena navis videbitur , prima die domini na¬
vium feu lignorum , vel alii pro eis ■, poffint praditios
magiflros Comevare , Jicut confuetum efi.
C o n R e e r , noftris Cotirodia parare. Le Roman
d’ Aubery MS.
JLi nuit le falt en fa maifon jejir,
Et Conreer , & richement fervir.
Le Roman d’ Amite &d’ Amy MS.
Li mangiers fu richement Conree.
Alibi :
Et le manger feret, bien Conraer.
Le Roman de Guillamne au Court-ncz. MS.
Or li Jjfuens l'ot fouvent bien Comae.
Hinc apud Scriptore* noftros formata vox Conrojs
proquolibet apparatu. Tradatus MS.de Tornea-
mentis Militum Tabulae rotundae ; Et ainfy par
cet ordre fe mefoient tant qu ii y avoit de batailles i
ad ce que les Codrois efloient ajfemblez.. Chron. Flan-
driae vernadulum cap. 78. Iis approchereutla na-
vie du Roj de Er ance, & tanto f fe meirent les Fran-
pois en Conroj. Cap. feq. £)uant U cbevalerie , qui a
S. Orner efioit , vehent les Flamans , arr anget, au bout
des fauxbourgs de la Ville par routes , & fans Conroy ,
adonc iffirent tous les bannerets a routes leurs batailles*
979 CON
Chr. MS. Saint Loys ordonna &mi(l en Conroi fes ba-
tailles. Guill. Guiart an. 1270.
T oft font en Corrois devifez.
Des Reaumes & de l' Empire.
Alibi :
Toute la gcnt que li Reis a ,
Et qui s’ejl 0 lui ane e e ,
Se rctient d’autre part ferree
En Coroi , nui ne s'eneslochc.
Conree , in Poemate cui titulus le Remande Garin :
Conree d’ armes , aprefte , & garrit.
[ Le Roman de Partonopex MS.
Jjfue Partonopex e fi levetL ,
Et fes veftus & Conraez ..
Vide Borelli Thefauruin in voce Conroy. ] Le Ro¬
man de Merlin MS. Ains s’empaj[ent outre ambe-
duimal arree & totit defconree. Cavalieri di corredo ,
apud J. Villaneumlib. 9. cap. 277. Chevalkrs de
Conroy , bene apparati. V ide O&avium Ferrarium
in Corredo , [ & infra Conreix.]
CONRLGIONALIS , Ex una cademque regione.
Vetus GlolTar. Sangerman. MS. n. 501.
f CON REGIUM. Vide in Conredium.
«jl CON REGU ARDI Sol i d i , Species monetae.
Chartularium S. Vincentii Cenoman. fol. 3 4.
Robertus Ruandi pro anima uxoris ftu ( dedit ) unam
majfuram de quinque folidis Comeguardis.
CONREIUM. Vid e Conredtum.
f[ CONREIX, Turma, ab antiquo Gallico Conroy,
de quo paulo fuperius. Epiftola B. Reginae Le¬
gionis & Galeciae ad Blancham Ludovici Regis
Francorum Primogeniti uxorem an. 1 2 1 2. Infe¬
cunda acie fuit Rex Ar agonia cum fttis & eunt tribus
Conreix , quos pater nofier ei dedit : & de alia parte
fuit Rex Navarra cum fuis , cum tribus Jimiliter Con¬
reix , quos pater nofier ei dedit.
f CONRESARIUS. Vide in Conredium.
4 CONRESATOR , Coriarius , alutarius , Gall.
Corrokur. Charta Maffil. Oblata f applicatione ex parte
fabateriorum contra blanquerios & Conrefatores , &c. 1
CONRESIGNARE,Aliquidalicuifimul tradere,
tranferibere, traducere, Gall. Rcjigner : quod tamen
verbum Gallicum reftringi foletad eosqui bene¬
ficium ecclefiafticum vel munus aliquod gratuito
transfundunt in alios. Donatio Bechemanni de
Scurode & aliorum apud Ludcwig. to. 5 . p. 10 6.
Vendidimus rite & rationabiliter , & illis bonis renun¬
tiamus, & Conrefignamus ipfa in his feriptis , talia bona
de cetero nunquam impetendo , neque repetendo.
CONREUS , vel Correus , Qui cum alio in
jus vocatur. Ulpian. Leg. 3. §. 3. Digeft. de li¬
berat. legata. Nec etiam Corneus meus liberetur con¬
tra teftatoris voluntatem.
^fCONREZARE. Vide in Conredium.
fl|f CONROTUNDARE , 5Tp ovyvxtiv. GloIT. Lat.
Graec. Rotundum efficere.
CONSA, [ Laterna coeca. ] Vide Abfconfa.
CONSACERDOS, Simul Sacerdos , Coepifco-
pus , Collega in Sacerdotio. Paffim occurrit apud
Scriptores ecclefialticos.
CON SACR AMENT ALES , [ Qui eamdem rem af¬
firmant f aeramento.'] Vide Juramentum [ ad lineam,
Jguo vero pallo.]
CONSACRANEUS , , in GloIT. Gr. Lat.
id eft, eorumdem facrorum particeps. [ In Supple¬
mento Antiquarii : Confecr aneus.] Gloff. Lat. Gr.
Conficraneo , o-w^n. Maximinus apud Capitoli¬
num in tribus Gordianis : Sacrati commilitones ,
imo etiam mei Confacranei. Tertull. Apologet, cap.
16. Sed & qui Crucis nos religio fos putat , Confacra-
CON 980
neus erit nofier , &c. [Hofmannus habet, Confecr a-
w<?«*.]Hinc emendandus AnonymusBarenfis in
Chr. an. 1048. Rebellavit Tomikeicum Aiakedonis
& Bota^i Conficraneo fuo perrexit Conftantinopolim,
ut faceret fe Imperatorem. Legendum Conficraneo ,
id eft, eodem facramento obftri&o , conjurato.
CONSACRAKE, pro Confecr are , occurrit in ali¬
quot Infcript. 18.6.867. 5. ut Sacrane a Dea Ce¬
reris , pro facrata.
f CONSiEPE , Ut adfolet. GloIT. Ifidori.
CONSALANEUS , SuWoc, in Glolf. Lat. Gr. Con¬
tubernalis qui eodem fale utitur , conviva. [Vox
Hieronymo nota. Hinc emendaSupplem. Antiq.
ubi <nWxce perperam redditur Conmarinus. ]
CONSANARE , neutraliter : fi Confanaverit , in I*
I o.D. de^dif.
CONSANGQINITARE , S anguini propinquitate*
Vet. Gloftar. MS. Sangerman. n. 501.
CONSARTUM , Plumatum vel acute textum , Papix.
Vide Sar forium.
CONSCAPLIUM , Interfcapulium. GloIT. vet. cap.
de Membris humanis : Confcaplium , /uiTacppmv.
CONSCAPULA , , in GloIT. Graec. Lat. [ in
Suppi. Antiq. Confcapula:Kvf% n, Dorfum.Gtxcisre-
centioribus K 07^» eft pars templi in conchae for¬
mam finuata, praefertim illa in qua exftat altare.
Vide Concha 4. & GloIT. med. Grxcit. in Kcf^w. ]
CON SCARIFICARE, pro Scarificare. Suppi. An¬
tiquarii: Confcarifico ,KccTu%ua> , Derado.
CONSCEMATIZARE. Vide Scematit.are.
^ CONSCIENTIAM Facere, Gall. E ait e confcience ,
Religioni habere. Utitur Bern. de Breydenbacb Iti¬
ner. Hierofol. pag. 139. Alia notione fumitur in
Chartular. magno S. Vi&oris Maffil. Cogit avi vobis
facere Confidentiam , id eft , vobis notum facere*.
f CONSCIENTIOSUS , Gall. Conficiende ux , Reli-
giofus, qui omnes a&usfuos ad re&i& aequi nor¬
mam exigit. Occurrit in Berntenii Chronico apud
Leibnitiumto. 2. Scriptor. Brunfmc. pag. 445.
^fCONSCOPARE, Scopis mundare. Vide Arfura.J
CONSCRIPTI, Charta, contra&us, libellus. Formu¬
la 49. inter Lindenbrogiana s: fguicunque contra
hanc donationem , unde inter nos uno tempore Confieri -
ptos firmavimus , venire aut infringere voluerit , &c.
f ConscriptionisCharta, Eadem notione.
Charta anni 1 o 6 9 . ex Archivo S. V i&oris Maffil.
Armar. Er ejus num. 28. Et inde hanc Confcriptionis
Chartam fieri juffit.
CONSCRIPTIO. Julius Firmicus lib. 8. Mathef.
cap. 3 o. Jffiui ex fororum vel affinium Confcriptione fi¬
lios fifcipiant , ex incefiuofo coitu conquifitos. Forte
leg. Coitione.
H CONSECRANEUS. Vide Con factamus.
1 . CONSECRARE , Terminum conftituere , fige¬
re : vox Agrimenforum. GloIT. Lat. Graec. Confe¬
cr avit, KctficPpVO-tV.
2. CONSECRARE. Gillebertus Lunicenfis Epi-
fcopus de Ufu Ecclefiaftico : Dedicat Pontifex
atrium , templum , altare , tabulam altaris. Dedicare
enim eft locum Deo offerre , benedicere & fanttificare.
Confecr at autem Epifcopus utenfilta E colefia , qua fere
omnia S ac er dotibus fiunt communia , veftimenta vide¬
licet facerdotalia , & pontificalia , altaris velamina ,
calicem, patenam , & corporalia, & vafculum Eu-
chariftu, chrifma , oleum , vas chrifmale, thus , & thu -
tibulum , bapttfterium , arcam vel ferinium reliquiarum ,
ciborium , id eft , altaris umbraculum , crucem , tintin¬
nabulum, & ferrum judiciale. Eaenim tantum Confecr at
qua d communi ufu in cultum divinum feparantur.
Consecratio, , in GloIT. Graec. JLat. [Ini-
98 r CON
datio. S.LauTcntius ad Syxtum PP. C«i commififti
dominici corporis & [unguinis Confecrationemi hoc eft.
Commixtionem, qua: tum fieri folebat in diftribu-
tione Euchariftiae per manus Diaconorum : quod
non fatis inteJligentes quidam e recentioribus pro
Confcc rationem perperam fcripfcrunt Difpenf am¬
nem.
Consecratio Virginum, in Concilio Car-
thag. III. cap. 4. Carthag. IV. c. 1 1 . apud Leon.
PP. Epift. 92. c. 1 5. in Concilio Wormacienfi
an. 86 8. can. 8. 20. in Legibus Luithprandi Re¬
gis Longobard. tit. 1 2. §. 1. & in Capitulari 1.
incerti anni Caroli Magni cap. 20. ubi ante 25.
ann|im aetatis confecrari vetantur. MonialisConfi-
crata , pro Abbatijfa, in Concilio Oxonienfi an.
1222. c. 38. Et fila Martialis Confecrata deferat
annulum , & uno fit contenta. Vide Benedicito.
Consecrari, Baptizari ; Confecratus , Baptizatus.
Pafchazinus Lilybitanus Epifcopus in Epift. ad
Leonem PP. de Pafchate : In cujus ( Ecclefiae ) ba-
ftifterio, nocte [aero fanet a Pafchali baptizandi hora ,
cum nullus canalis , nulla Jit fiftula , nec aqua omnino
vicina , fons ex fe repletur , pauci fque qui fuerint Con¬
fictatis , cum dedultorium nullum habeat , ut venerat
aqua , ex fefe difcedit. Infra : Ufque ad lucem aqua
.non veniente , nonConfecrati , qui baptizandi fuerant,
rece ferunt. Hinc aytag-finv , pro baptifterio , apud
T heophanem pag- 9 8 .
Consecrari alicujus Sandi corpus dicitur >
cum e terra eximitur honoris ergo , atque inter
facras reliquias fidelibus exponitur venerandum.
Annales Mutinenf. ad ann. 1228. apud Mura¬
tor. tom. 1 1 . coi. 5 9. Eodem anno die xxm» ffulii
Conficratumfuit corpus S. Francifci.
CONSECRARIA , Pernitialis , Papiae.
CONSECRET ALIS. Gloff. iBlfrici ; Symmiftes , vel
Confecrctalis , ^ehala , vel jejtunna, id eft , dome*
fticus- Charta Ottonis Imp. an. 9 80. ex Tabula¬
rio S. Vitoni Virdunenfis : Quare noverint omnes
Confecretales Palatii , caterique fideles noftri , &c.
' Occurrit in aliis Imperatorum Chartis ibid. [ Con¬
fieret alis cubicularius , in V itaS. Eadmundi Anglo-
rum Regis, apudMarten. tom. 6. Ampliff. Coi-
ledt. coi. 8 2. 6 . ]
Alibi nonfolum domeflicum vel familiarem ,
fed fecretorumparticipem & confcium fignificat.
VitaS. Geraldi Epifc. Tullenfis tom. 3. Aprilis
pag. 2 1 o - F. Occulta etiam fuorum judicia confiliorum
•ei Omnipotens declarabat , ac velut Confieret ali inti¬
mo , arcana fua difpenfationis certijfime revelabat.
VitaS. Evermari tom. i.Maiipag. 124. A.San-
Itam quoque Gertrudem , eorum in his qua Dei funt Con-
ficretalem , &c. Chronicon Waticenfis Monaflerii
apud Marten. to. 3 . Anecdot. coi. 8 2 5 . E. Quem¬
admodum fanftorum Confieret alis fuit inaudiendo fit a
quoque cautusreum non prodidit detegendo. Vide Adta
SS. Aprilis tom. 2. p. 6 57. & 770. &c.
CONSECTANEUS, Ej ufdem fetta, inGloffis vett.
qua notione vocem ufurpatSidonius lib. 1. Epift.
2. lib. 5 • Ep. 6. & lib. 7. in Concion.& Ep. 1 4.
CONSECUTIA. EpiftolaA. Monachi ad Odo¬
nem Epifc. Parif. apud Marten. tom. 1. Ampliff.
Colledt. coi. 1016. Urinam malum ifiud nec tu in
confuetudinem ducas , nec exemplo tuo mifer mundus ad
Conficutiam trahat ; hoc eft , te confiquatur malum
idem perpetrando; fic dicimus de re ad exemplum
pertinente ',Ceft une chofe qui ure dConfequence.
CONSEDERE, Invadere, per vim auferre. Antiq.
Fuldenf. lib. 2. Tradit 45. Villiperaht & uxor
ejus tradiderunt ad S. Bon facium panem hareditatis
Tom . //.
CON 982
fua. Tunc contigit quod Villiperaht obiit , . . . <& ge¬
ner ejus IV olfhart injufte Confidit illam traditionem ,
quam tradiderat JVilliperaht & uxor ejus. Infra : Et
ille Wolfhart fupra dictam rem injufte concejfam co¬
ram Centurione illo . . > & coram hominibus multis red¬
didit , cum fuo jure, & emendavit quod injufte Confi¬
dit illam traditionem , &c. Et Tradit. 209. Hanc
traditionem accepit JVolfmant Advocatus Abbatis , Ai-
bitin APonachus , & N. Vilicus , & Confoderunt in
dominium S. Bonifacii.
^1 CONSEEL, Secale , Gall. Segle , aut potiusfru-
mentumcum fecali mixtum, unde addita proe-
pofltioCo», apudD. Brujfel dcFeodis tom. i.pag.
241. ex Regefto Magnorum Dierum Campaniae
fol. 3 3 . Lambertus dictus Li Bouchuz Miles quon¬
dam Camerarius Campania eifdem Priori & fratribus
in fundatione Ecclefia fua dedit & conceffttfingulis an¬
nis duos modios bladi , videlicet unum modium frumen¬
ti , & unum modium de Confiel in quatuor granchiis
quas habebat in Caftellaniade Barro fuper Albam per¬
cipiendos. Vide Adixtum 2 .
f Consegallum , Eadem notione. Litterae Vidimus
Petri Novelli Praepofiti Eccl. Maflil. an. 1 5 64. e
Tabulario ejufdem Ecclefiae : Item pro eleemofyna
danda quolibet die Mercurii 150. emina Configalli
pro anno . . . Summa bladi annona 1 40. emina , fum-
ma Configalli 40. emina , fumma hordei 120. emi¬
na. Vide Conjialium. »
CONSENSUS Electionis , Inftrumentum
eledtionis, in VitaS. Gervini Abb. Centul. apud
Mabillon. faec. 6.SS. Benedidt. part. 2 .pag. 321.
CONSENT ANIUS , pro Confintaneus , Confen-
tiens. Formulae Andegav. num. 49. Nec eum oc-
cejftjfet , nec confiiens , nec Confentanius ad hoc facien¬
dum numquamfuijfet.
Consenti arius, Simili notione , Confcius ,
particeps criminis. Cod. Legum Norman. apud
Ludewig.tom. 7. Reliq. MSS. p. 295 .Confintia-
rii latronum in latrociniis , & receptores eorum alio mo¬
do funt puniendi.
CONSENTIATIVUS , Confentaneus , o-v/axnyoc,
apud veterem interpretem Concilii Conftantino-
polit, fub Mena , & Concilii Hierofol. fub Petro,
f CONSENTIMENTUM , Confenfus , Gall. Con-
fintement. Chartularium Ecclef. Aptenfis fol. 8 9.
Neque homo neque feemina per meum confilium , neque
per meum Confentimentum. Charta ann. 1044. ex
Chartulario majori S. Vidtoris Mafiilienfis.iVo no-
ftro conjilionec pro noftro Confintimento , ejrc. Per vo¬
luntatem & Confentimentum filiorum fuorum , in alte¬
ra Charta anni circiter 1063. ibid. fol. 9 1 .
CONSEQUENTIA , Confenfus. Lambertus in Vf
taS. Heriberti Archiepifc. Colon, num. 7. Favet
in idipfum totacuria una Confequentia.
% CONSEQUERE, pro Confiqui, in Liturg. Gallic.
Mabillonii pag. 276. coi. 2. Ut gloriam mereretur
aternam Confequere.
CONSEQUUTIVUM, Confequentia, apud Pe¬
trum Cellenfem lib. 1 . Epift. 1 5 .
f CONSERGIA, Cuftos mulier, feu uxor Confergii.
Computus anni 1202. apud D. Brujfel de Ufu
feudorum to. 2. ad calcem pag. clxiv. Confirgict
Montis Defideni xl. f.
CONSERGlUS, Cuftos , noftris Concierge , quibuf*
dam quafi Confervus. [Tabularium Ecclefiae fandti
Clodoaldi : Atium Pijjiaco , adftantibus de Palatio
hoftro , quorum nomina fubtitulata funt , Roberto at¬
que Fulchardo Prapojitis noftris , Hugone Confergio
noftro . . . anno ab Ineam. Dom. mcvi. an. vero Re¬
gni noftri xlvi. ] Confirgius forefta, in 1. Reg. Par*
Qqqij
98 3 CON
jam. fol. 40. Dc vocis etymo , vide an arrideat
V.C1. ^gidiiMenagiiconjedura. [ Vide Concer -
gius. ]
«([ 1 . CONSERVA , Vivarium , ubi pifces confer-
vantur, Gall. Refervoir. Confuetud. Brageriaci
art. 9 3 . pifces in Confervis mercatorum & bur-
genfium pojitos furatus fuerit , &c.
2. CONSERVA , Gall. Conferve , Foederatae na¬
ves , quae eumdem curfum tenentes libi mutuam
opem promittunt. Sallas Malafpinae lib. 5. Re¬
rum Sicul. num. 2. Sedeo propter vicinitatem terra
perfoname naufragio educente , omnibus fer e tum nau¬
frago facto rebus, multi de Conferva fua confedis abieti¬
bus & cottis apertis , e quovis inundantionum concuffio-
nibus perierunt. LancfrancusPignoluslib. 7. Annal.
Genuenf. ad ann. 1266. Invenit quandam galeant
de Portu Veneris . . . & fati a Conferva & dido Pe f-
chetto Admirato ordinato ditiarum trium galearum &
dida Jagittea, &c.
f Conservagujm, Eadem notione. Statuta Maf-
fil. lib. 4. cap. 23 .Si qui inter fe Confervagtum fece¬
rint , vel facient in aliquod viagium faciendum de vo¬
luntate fpontanea , vel mandato Rectoris , vel Confu-
lum Maffdu illius loci , ubi Confervagtum ditium fie¬
ret in aliquod certum viagium , & poenam fibi ad invi¬
cem promiferint de hoc obfervando ,fiatuimus ut illi qui
ditium Confervagium non obferv arent , nifijufio impe¬
dimento interveniente hoc facerent , promijja poena Con-
fervagium obfervare volentibus folvere compellantur ,
vel communi Maffilu ,Ji communi , vel alicui pro com¬
muni ditia poena promtjfa fuerit , quam poendm fi didi
fidem Confervagii rumpentes folvere nollent , Rettor
vel Confules qui pro tempore erunt , eos qui eam promi -
ferunt ad folvendam didam poenam jinemora compel¬
lant ',Ji autem poena promtjfa non fuerit, &c.
CONSERVANTIA , Confervatio , in Vita B.
Coletae , tom. 1. Martii pag. 540.
^ CONSERV ATI A , Confervatio. Litterae Richar-
di II. Regis Angi. ann. 1394- apud Rymer. tom.
7. pag. 765. coi. 2. Confervatores ditiarum treuga-
rum pro parte fua deputet , & eos onus Conferv aita bu-
jufmodi in fe ajfumere . . . jurare compellat ad ejufmo-
ditreugas debite obferv andum & obferv ari faciendum.
Conservatu, Idem quod Refervatio , in ma¬
teria beneficiali , Gall. Referve , Refcriptum feu
mandatum , quo fummus Pontifex libi refervat
collationem quorumdam beneficiorum. Veteri¬
bus & Gratiano ipfi ignota fuerunt hujufmodi
refcripta, quorum neque hodie ullus elt ufus in
Galliis. Litterae Edwardill. Regis Anglorum an.
1324. contra Cardinalem Elienfem , apud Ry¬
mer. to. 4. p. 2 6. coi. 1 . Magifier fjohannesde Le -
fcopon, Arcbidiaconus Navatenfis, protendens fe Com-
mijj artum in quadam Confervatia , per bona memoria
Clementem Papam Jjhftntum ... fuper beneficiis fuis
conceffa , prafatos Commiffarios & altos didi Epifcopi
minifiros , ad compar endum coram eo extra regnum no-
firum Aviniona , in bofpitio habitationis fua , ad locum
tam remotum , contra canonicas fantliones, citari fecit
refponfuros de pramiffis , injuris & noftri ac fubditorum
noflrorum injuriam manifeflam : prafertim cum hujuf-
modiConfervatia qua d tramite juris communis exorbi¬
tant , non confueverunt fieri in regno nofiro tempori¬
bus retroadis.
CONSERVATIO , Officium feu jurifdi&io Con-
fervatoris Univerfitatum. Compendium jurium
& confuetud. Univerfit. Parif. per Rob. Goulet
fol. i2.v». Officiani autem Conferv ationis qui debent
per ipfum Confervatorcm infiitui & ipfi Utiiverfitati
prafentari & recipi ad juramentum funt , Vicegerens
CON 984
Confervatoris }S criba Conferv ationis, Promotor Univer¬
fit atis, duodecim Notarii Conferv ationis. Vide Confer¬
vatores Privilegiorum.
CONSERVATOR, [in veteri Vocabulario juris
utriufque dicitur fjudex datus ad defendendum ali¬
quos contra manifefias injurias , judiciali indagine non
utens. ] Confervatores libertatum Angliae, apud Mat¬
thaeum Paris an. 1 2 44. p. 4 3 3 .
Conservatores, jfiui , ut elt in Concilio Her-
bipolenli an. 1 2 8 7. c. 3 9 . perfonts religiofis & Mo -
nafteriis maxime dari confueverunt , exemptis per fum-
mum Pontificem aut Legatos ejus mijfos d Latere , &c.
f Conservatores Romae dicuntur Magiftratus
feu Scabini ad exiguum dumtaxat tempus infti—
tuti. Pontificale Rom. Venetiis excufum ann.
1 5 61. Ante Pontificem Confervatores , Capita regio¬
num , & alti Magiftratus ac nobiles Urbis pedites
praibunt.
f Conservatores Privilegiorum Acade-
miarum feu Univerfitatum , de quibus fic fcribic
Robertus Goulet in Compendio jurium & con¬
fuetud. Uni ver fi tatis Parif. fol. 12. Pro tuendis
autem ipfius Univerfit atis & fuorum officiorum juribus
infiituti funt duo Confervatores } fcilicet Conferv at or
Apoftolicus , & Conferv ator Regius , coram quibus ip¬
fius Univerfitatis fuppofita , quafcunque perfonas fibi
reas & in aliqua re obligatas faciunt convenire. Vide
Concil. Trid. Self. xiv. de Reform. cap. 5.
*U Conservator Judaeorum efiinpojfe/fione co -
gnofeendi de omnibus caufis criminalibus fjudaorum , &
injuriis per eos f adis & pajfis, adive & pafiive-, ite»
quod nullus Pr alatus, Baro , vel alius habens fjudaos
in fuo territorio , de pramijfis quoquo modo cognofcere
non potefi : volumus prafatum Conferv atorem in fuapof-
feffione manutenere , &c. Ita Ludovicus III. Pro¬
vinciae Comes in Diplomate anni 1424.
CONSERVATORIA , Refcripti Apollolici fpe-
cies , de qua Concilium Andegavenfe an. 1365.
can. 1. [Epitome Conllitut. Eccl. Valentinae to.
4. Concil. Hifp. pag. 1 49. coi. 2. Bulla Pauli Pa¬
pa II I. Conferv atoria nuncupata in favorem Capituli
— Ecclefia Falentina . . . per quam . . . ffudicibus
per ipfum Capitulum nominandis committitur conferva **
tio bonorum omnium. Epiltola Joannis de Monfte-
riolo ad Nicolaum Clemangis tom. 2. AmplilE
Colled:. coi. 1424. Pratereo qua ipfe in Conferva-
toria feu Hortatoria pro Lucio Archia ... in recommen -
dationem Poetarum inducit. ]
CONSERVATORIUM , in JureHungarico , Sa *
crifiia. *■
f CONSERVATUS. Charta Wenceflai de Zbiron
pro Petro Reflek an. 1 4 1 o • apud Ludewig. tom.
6. Reliq. MSS. p. 6 8 . Jj>uod ipfi prafati non poterunt
vendere hominibus brigojfis , feu male Confervatis vel
reprobis , fed honefiis Confervatis nobis , Communi¬
tati villa praditta Obe^ou placentibus.
CONSERVITIUM , Mutuum officium , obfe-
quium. Breviarium Hiltoriae Pifanae ann. 1163.
Et tunc pradittos Pifanos Rex ipfe allocutus efi , pro¬
mittens eis pro amore Pifani Communis amicitiam &,
Confervitium gaudenter.
CONSERVETUR , pro Confervetur , in Charta
anni 690. apud Felibianum in Hiltor. San-Dio-
nyf. pag. x.
f Conservitus, pro ' Conferv atus , ibid. pag. xvi.’
in Privilegio ann. 6 9 6 .
^i CONSERVIUM , mendum, ut puto, proCcw-
fortium. Codicillus Frederici Imp. quo rem judi¬
ciariam ordinat ann. 1156. apud Ludewig. tom.
2 . Reliq. MSS. pag. 194 .Et Ji pradidi quadraginta
985 CON
[Judices in aliquo difcordaverint . • . fi quis . . . inno¬
centem condemnare attentaverit & de hoc convidus
fuerit per tres Judices fuos , videlicet Confortes , de
Confervio eorum ignominiofe ejiciatur.
CONSIALIUM , ut fupra Confeel \e\Confegallum.
Chartular. S. Nicafii Remenfisann. 1250. bis ha¬
bet : Odo [extaria Confialii mercalis.
CONSIDERABILIS , Spe&andus , laudabilis ,
tom. 3 . Concil. Hifp . p. 8 o .
CONSIDERARE , Decernere , re expenfa & con-
fiderata judicare. Epiftola Caroli M. de vi&oria
A varica : Sic Conjiderav erunt Sacerdotes noflri , &
nos omnes ita aptifi cavimus , &c. Nicolaus I.PP. in
Refp.ad ConfultaBulgar. c. 26. P «nitentia, quam
Antiftesloci . . . Confideraverit , fubmittantur.Yiinc-
marus Remenf. Opufc. 3 4. Alandavit fuos homi¬
nes ad fe venire praterita die Sabbathi , & voluit Con-
fiderare de fervitio Regis , & de illa opera ad fuam
Ecclejiam. Capitulare ann. 818. ItemConfidera-
vimus ut Miffos nofiros per univerfum regnum noftriim
mitteremus , &c. Capitulare Tolofanum Caroli
Calvi cap. 2. Accipiant z. folidos , . . .. ficut confen-
fu Epifcopi Conjideraffe dicuntur. Vita Aldrici Epi¬
fcopi Cenoman. num. 23. Sanxit quoque antedi-
dus Aldricus Epifcopus , ... & Confideravit , ut in
die ordinationis ejus, &c. Infra : Eft namque d prafi-
xis Sacerdotibus & Dei fervis Corfideratum & decre¬
tum, ut &c. [ Charta Philippi Aug. Franc. Regis
ann. 1 1 94. Jj)ui pacem & concordiam quamScabmi
Conjiderant , refutaverit ,60. libras perdet. ] Sicut
CuriaConfideraverit , inVlet&lib. i.cap. 34. §. 3 3.
Vide Leges Luithprandi Regis Longobard. tit.
4 2 . §. 5 . & Capitulare Caroli M . an. 8 0 7 . cap. 3 .
Hinc
Consideratio Curiae , Decretum, judicium
Curiae. Lex Longobard. lib. i.§. 21. de Muldis
pro occifo homine : Majores vero fecundum quales
perfona fuerint , ut in noftra Conjideratione vel fuccef-
forum noftrorum , debeant permanere , quomodo ipfa
compofitio ufque ad 300. fol. debeat afeendere , am¬
plius non. Epift. 58. ex iis quae habentur tom. 4.
Hili. Franc. It a quod de querelis , qua inter nosfunt ,
mittantur in Conjideratione Archiep. Remenf s. Char¬
ta Communiae Meldenfis Henrici Comit. Trecen-
Esan.i 1 7o.inTabular. Campaniae Bibi. Thuan.
f. 298 .Si quis alicui de Communia injuriam illatam
ad Confidet ationem Scabinorum emendare voluerit.
{ Charta Philippi Aug. Fr. Regis an. 1 1 9 4. £)ui-
cumque intra pacem civitatis infr aduram fecerit de ra¬
ptu, vel de furto , vel de plaga ad bannileugam , j uftitta
noftra debet eum arreftare,& coram Scabints ducere, &
ili debet facere fecuritatem per Confidet ationem Sca-
hinis tantum faciendi , quantum Scabini judicabunt. ]
Charta anni 1 240. in Tabulario Campaniae Bibi.
R. f. 3 66. Conjideratione Majoris illud emendabit.
Iterum ; Ad Confidet ationem Majoris illud emenda¬
bit. Additam. ad Matth. Paris pag. 97. Semper pa¬
ratus eft flare ad Confidet ationem Parium fuorum , quod
nunquam de maritagio fe intromifit. Monaltic. Angi,
to. 2. p. 221. Abftulit ei didam terram per Confide-
r ationem Curia fua. Adde Regiam Majefl. <lib. 1 .
cap. 1 3 . §. z. Bromptonum pag. 397. &c. Du-
chefn. in Probat. Hifi. Monmorenc. p* 8 7. Tho-
maflerium in Confuetud. Bituric. pag. 4 3 8. [Li¬
brum nigrum Scaccarii pag. 384-] &c.
U Consideranti A,in Donatione Dominae One-
cae pro Rege Sancio , apud Morettum Antiquit.
Navarrae pag. 597. Poft obitum vero deme Onnecha
quidquid exinde facere vel judicare elegeritis , veftrx
fedeat digna Confidet antia .
CON 986
Consideratio, Interdum Jurifconf. Anglis cfl
illud o-uvoCKXctyixu , quod contradiibus vires dat.
Vide Cow^llum lib. 3 . Inftit. tit. 16. §.4.
U CONSIDUM, Confilium, in Vet.Gloffar.MS.San-
german. num. 501.
CONSIGILLATIO. Leges Athelflani Regis c. 1 9.
Infigilletur manus ejus , & inquiratur die tertia fimu-
lammum fit intra Configill ationem. Verfio Saxon ica,
manus ( ordalto probati , projedto jam ferro ignito,
e veftigio ) obfignetur , & inquiratur die tertia fi mun¬
da fit , vel immunda , ( inulta fcilicet nec ne) intra
obfign ationem.
CONSIGLERIA , Locus conlilii , ab Italico Con¬
figito , Confilium. Chron. Mutin. ad ann. 1324.
Tarabotto Anconitapo novo Pratore defignato xxm.
Aug. die , confilio populi novum palatium in Regali
ftrata , ut inquiunt , quod vulgus Configleriam novam
dixerunt, adificant.
1 • CONSIGNARE , Afferere , confirmare , pro¬
bare. Leges Aiftulphi apud Murat, to. i.part. 2.
pag. 9 1 . coi. 2 . Si quis . . . pojfejf enem fuam per xxx.
annos Confignaverit . . . poffideat & in antea.
2 . CONSIGNARE , Concedere, tradere. Gefta
Aigliberti Epifc. Cenoman. apudMabillon. to. 3 .
Analedt. pag. 193. Villulas duas , quas & Petro ad¬
jutore & Chorepifcopo fuo fua vice Corfignare ad ean¬
dem Ecclejiam pracepit : id eft Lanticnem villam, quam
• • • ftgtegavit ... & ad jam dittam Ecclejiam in ad¬
jutorium dedit . . . & aliam villulam de fuo Epifcopatu
ad pradiftum Monafterium S. Karileff m adjutorium ,
praditto Petro Confign ante , dedit , cujus vocabulum eft
Savonerolas , & Villarem , pro qua re battenus pra-
fata villula in jus & dominationem praditti Adunafterii
& jam diila Ecclefia ccffcrunt. An Confignare fumi-
tur pro Concedere , quod donationes Donatorum
teftiumque confign ationibus firmarentur ?
3. CONSIGNARE, Fronti baptizati oleo fignum
Crucis imprimere, feu Confirmationis Sacramen¬
tum impertiri baptizato , quodfolius eft Epifco¬
pi. Innocent. I.PP. Epift. 1. c. 3. De Conjignan-
dis vero infantibus , manifeftum eft non ab alto quam
Epifcopo fieri licere. Infra : Frontem ex eodem oleo
(chrifmate )fignare folts debetur Epifcopis, &c. Ad¬
de cap. 6. Meffianus in Vita S. Caefarii Arelat.
Cum ad benedicendum oleum annis finguhs , competen¬
tibus diebus , in baptifterio venijfet , & ingredieris co -
cinnulam ad Confignandos infantes , &c. Confignatio-
nem pontificalem adhibere , in Epift. 9. Gelafii L
PP. Spiritum fandum per impofitionem manus Epifco-
palis in Confignatione accipere , in Capitul. Caroli
Calvi tit. 29. §. 1. Concilium Romanum ann.
904. can. 6. Confign ationes autem facri chrifmatis &
olei, &c. Confign atio infantum, apudRiculfumSuef-
fionenfemEpifcopum in Conflit, cap. 5. Anafta-
fius in S. Silveflro PP. Et privilegium Epifcopis de¬
dit, ut bapivLatumConfignarent propter hareticam fua-
fionem. Hac notione ufurpant Concilium Araufi-
can. I. ca«. 1. Arelat. II. can. 26. Toletan. XI.
can. 8. Crifconius cap. 9 3 . Diurnus Romanus
cap. 3. tit. 7. Statuta Mainardi & Joannis Car¬
dinalium an. 1067. apud Baron. hoc an. n. 9.
vetus inferiptio Chriftiana apud eumd. an. 367.
num. 5. Capitularia Attonis Epifc. c. 77. Bruno
Signienfis de Veftimentis Epifc. pag. 95. & c.
Vide Henric. Valefium ad Eufebii Hiftor. Eccl.
lib. 6. cap. 43 .
4. CONSIGNARE , Signo fan&ae Crucis alicui be-
nedidtionehi impertiri , in Vita S» Theotonii Ca¬
nonici Regul. num. 10. & apud Cyprianum in
VitaS. Caefarii Arelat. fub finem , &c.
987 CON
CONSIGNATIO, Probatio per figna , feu per chaf-
tas. Capitulare Radelchifi Principis Beneventani
cap. 1 8 • Omnes homines qui fub tua potejiate funt , ex
quocunque habent praditta. munimina fua perdita , fi
Contentio fuerit de rebus aut fervis aut ancillis aut al-
diombus eorum ,fi aut per Confignationem , aut per pu¬
gnam approbare potuerint , quoufque ad ipfum tempus
quo barbaricum exortum efl inter nos , & vos , &c.
[ Praeceptum Chilperici Franc. Regis proGauzio-
leno Epifc. Cenom. & Sichaudo Abb. S. Carilefi
apud Mabil. tom. 3. Analed. pag. 235 . Et pofi
ejus difceffum pradittum Monafienolum abfque ullius
contradictione vel Confignatione , cum omni integritate
& fuperpnfito immelioratum , ad memoratam matrem
& civitatis E c clefiam & ad jus & dominationem ma¬
tris EcclefiaEpifioporum in integrum convertatur. ]
Consignatio Judicis. Veteres precariae in
in V ita Aldrici Epifcopi Cenoman. num. 6 2 . 6 6 .
Nos reffores S. Gervafii fine ulla judicis Confignatio¬
ne , aut haredum meorum contradictione in vejiram fa¬
ciatis revocare dominationem , &c. [Similia legun¬
tur apud Mabillon. tom. 3 . Analed. pag. 1 o 5 . in
Geftis Domnoli Epifc. Cenoman.]
CON SIGNATORIUM , Locus in quo baptizati
confirmantur. Joan. Diaconus in Epifcopis Nea¬
politanis in Joanne, qui vixit an. 616. Hic pul -
erum confiruxit adificium marmoreis columnis affabre
fuffultum , atque nobilibus picturis decoratum , quod
Confignatorium Albatorum vocabatur , inter Fontes
nempe majores quos Soter Epifc opus fecerat , & Eccle-
fiam Stephanium per cujus januas duas , qui f aerum
Baptifma recepiffent 'a dextera parte ingredietites, Epi-
fcopo qui illorum in medio re fidebat , offerebantur , &
benedictione accepta , ordinatim a finiftra parte exirent.
At Alcuinus lib. deDivin. offic. cap. de Sabbato
fando Pafch. ait recens baptizatos in facrario con¬
firmatos : Pontifex ergo a fonte in facrarium ( proce¬
dat, ) & habens ibi compofitamfedem , fedeat in ea ,
ut cum veftifi fuerint infantes , confirmet eos , &c.
CONSIGNATUS, Signo fandae Crucis benedi-
dus. Vita Urbani II. Papae pag. 260. Operum
pofthum. Ruinartii : Etfic diebus quinque nobifeum
c omnior antibus , vivis ac defunCtis Confignatis, cum lau¬
de & gratiarum aCtione d ifc effit. Vide Confignare 4.
CONSILIARE, Confilium dare. Palfio S. Maxi-
miliani : Dion ad Victorium patrem ejus dixit : Con¬
filiare filium tuum. ViCtor refpondit , ipfe fcit Confilium
fuum.
Consiliari, eftConfultare , Ad confilium conve¬
nire, confilium inire de re aliqua. Vide GloIT.
Jacobi Gotofredi ad Cod. Tlieod.
Consiliare, Confilium inire adverfus aliquem,
mortem alicui clam machinari. Mortem viri fui
Confiliare , inConcilio Vermerienfi an. 752. can.
5 . Confiliare in mortem Regis , in Capitul. Franco-
ford. an. 794- cap. 7. Annales Francor. & Chron.
Reifcherfperg. an. 788. Comprobatus efi ad Avaros
fe pofiea tranftuliffe , & in vitam fidelium Regis Confi-
liajfe. Regeftum Petri Diae. Cafinenfis num. 409 .
Contra animam noftram cogitaverunt & Corfihave-
runt , ac inimicos infra noftram provinciam invitave¬
runt conduxerunt, & propterea res eorum noftro fifco
deduCla funt. Vide Concil. Francoford. ann. 794.
cap. 9. Chronicon S. Sophis Benevent. pag. 598.
&c. VideSuidam in «AAoTpic7rpa^s7t'.
Consiliari, Eadem notione. Lex Saxonum tit.
3 . §. 1 . fihn in regnum , vel Regem Francorum vel in
filios ejus de morte Confiliatus fuerit , capite puniatur.
Confiltari contra animam Regis , in Lege Longobard.
lib. 1 . tit. I . §. 1 , In vita Regis Confiliari , in Capi-
CON 988
tulariPipini Regis Italiae cap. 35 .In alterius mor¬
tem Confiliari , in Legib. Rotharis Regis Longo¬
bard. tit. 3 . qui inferibitur De Confilio mortis. Pau¬
lus Warnefridus de Geftis Longobard. lib. 6. cap.
6. Poflquam hoc Confiliati fumus. Anaftafiusin Hift.
Eccl. Confiliati funt milites S alomonemin templo peri¬
mere. Ubi Theophanes habet l^sfaXeth-an-o. Ead-
merus lib. de Similitudinib. S. Anfelmi cap. 30.-
Ut cum aliquis intuetur & aufcultat quofdam , quot
Confiliari confpicit, &de quibus fufpicatur aliquid ma¬
li. Ubi Confiliari proprie eft fecreto colloqui. Hi-
ftoria, Belli-facri vernacula MS. Saladin les trait a
Confeil comment il porroit efploitier ,• &c. Parier Con-
feil , apud Joinvillam in S. Ludovico. Vetus Poe¬
ma cui titulus le DoClrinal:
Certe)' ay grant merveille d' une caitive gent ,
Jfiut blajph ement les preudomes d Confeil toiement.
Robertus BourronusinMerlinoMS. Etquantil fe
departide vousy il volis difi en Confeil , en riant , &c»
Chriftina Pifana z part. duTrefor des Dames, cap.
7. Et s' acointeront a Confeil , &c.
Consilium malum, feu Confilium mortis , in Le¬
gibus Luithprandi Regis Longobard. tit. 105,
§. 3. tit. 1 o8-C 1 •
CONSILIARIS, Confiliarius. PaftioS. VidorisMaf-
filienfis;
Ultra quemque parem faceret tibi Confiliarem.
Occurrit etiam apud veterem Interpretem Juve,
ttalis Sat. 3. qui mintfirum, Confiliarem vertit.
CONSILIARIUS, Confiliorum particeps : Gallis,
Confeiller. Confiliarii Regis, in Lege Burgund. in
Prooemio, & in Capitul. Oaroli Calvi tit. 16.
cap. 1 2. & tit. 30. Conftantinuslib. 1 . de Thcm.
Kst 'triXcifix;, Tule^-i fixXtuId;. Gloflf. GraeCO-Lat. TvdjuHf
Sententia , rrwju.ee/Vm , Confiliarius , confihator,fua-
for. [Philippus Valelius Franc. Rex in Litteris an.
1 3 3 9. Johannem Epifcopum Lingonenfem Con -
filiarium fuum appellat, hoc eft. Parem , uti vide¬
tur Valefio in Notitia Galliarump. 280. coi. i.J
CONSILIATOR , Confiliarius. GloIT. Grseco-Lat.
0-v^.CaXci; , Confultor , Confiliator , Confiliarius. Oc¬
currit in Charta Roberti Comitis & Abbatis San-
di Martini T uron. apud Sammarthanos in As-
chiep. Turon. n. 5 4. Utitur etiam Plinius lib. 4.
Epift. Ladantius lib. 2. & 4. vetus Interpres Ju¬
venalis Sat. 7. v. 1 24. Annales Francorum Fui-
denfes an. 887.&C.
CONSILIATORIUM, Locus confiliorum, Ugutioni.
CONSILIOSUS, Prudens, confilio praeftans. Fre-
degarius in Chronico cap. 6 1 . Cum ejfet cautior
cunttis & Confiliofus valde , & pleni [fimus fide. Ger-
vafius Tilleberienfis MS. lib. 3 . de Otiis Imperial.
cap. 94 .In omnibus angufiiis Confiliofus. Hinc Con-
filiofior & Confihofiffnnus , apud Sidonium lib. 1.
Epift. 1 . & in Concion. apud Joannem Sarifbe-
rienfem in Polfcrat. in Prol. lib. 6. c. 2 5 . Epift.
28 2.Guillem. Pidavinum in GeftisGuill. Ducis
Norman. pag. 1 84. & in Geftis Domini Ambafr
cap. 2. num. 4.
Consiliose, Prudenter, cum confilio, apud Fre-
degar. in Chron. c. 6 1 . Petrus Blefenfis Epift. 12.
Jj^uidam omnia Confilio fe difponunt t & femper in con¬
trarium eis cedit. CoiifiliofiJfime perpendens , apud
Willelm. Malmefbur. lib. 5. Hift. pag. 166.
C o ns ili o s e, Per infidias, apud Fredegarium in
Epitome cap. 71 .
CONSiLIS , pro Conful, apud Baluzium to. 6.
Mifcell. p. 5 47. Honorio &Theodofio Confihbus.
I. CONSILIUM, feu Dies Confilii, Qui concedeba¬
tur reo , ut ei de adori refpondendo caveretur :
989 CON
jjaur de Confeil, in Confuetudine Senonehfi art.
143. & in Stabilimentis fandi Ludovici lib. 2.
eap. 1 3 . 1 . Leges Henrici I. Regis Angi. c. 46.
In aliis quarat accufatus Conjilium , & habeat ab ami¬
cis & paribus filis , quod nulli jure debet defendi , &c.
Cap. feq. Si quis ajuflitia Regis implacitatus ad Con¬
jilium exierit, &c. Adde cap. 48. 49* 5 1 » Orde-
ricus Vitalis lib. 1 1. Cumque Robertus licentiam ,
ut moris ejl , eundi ad Conjilium cum fuis pojlula/fet ,
eademque accepta egrejfus , purgari /e de objectis crimi¬
nibus non poffe cognovijfet , &c. Areflum an. 1260.
in Probat. Hifl. Guinenfis pag. 3 74. Et habuerat
fuper hoc diem Confilii & oftenjionis. Vetus Franciae
Confuetudinarium : Selonl' ufaige de Court-laje , il
y a grande dijference entre deliber ation & Advis. Car
jour d’Avis e(l prins par le Aeffendcur au commence -
ment de la caufe ; mais deliberatiori ejl prinfe par le
demandeur, quand fur le jour d' Advis le defendeur pro-
pofe aucunes exceptions 011 defenfes , fur lefquclles le
Rrocureur du defendeur a a parier d fon Maijlre. Cap.
feq. Le defendeur comparant en perfonne ou par Pro-
cureur aura Advis de 40. jours , & puis aura veue.
Cato Vernaculus MS.
Amis , quant tu as d plaidier ,
Ei tu nas qui te voeille aidier ,
Ton jugeour Confeil demande ,
La Loi du droit Ji le commande.
Vide Magnum Recorflum Leodienfe p. 60. [&
fupra vocem Arejlum 1 . ]
Consilium Eruditum, apudjurifconf. An-
glos , Confeil erudit , qui alias Attornatus, feu Ad¬
vocatus vel Procurator , qui pro quovis reo & ac-
cufato in jure refpondet illius jura plene edo-
&us. At in crimine laefae majeflatis reus per fe
refpondere tenetur, non vero per Attornatum.
Vide Stanfordium in Placitis Coronae lib. 2.
cap. 6 3 .
CONSILIUM, pro Concilium, Coetus, quomodo
Conjilium vocamus coetum Confiliariorum. GlolT.
Bafilic. Kevrthiov , <rvvtchpov , «k Qemgw avJguv. [Sta¬
tuta Arelat. MSS. art. 139. Neque Clavarii ... i
poffint libellum facere fuper bona Communis .... niji de
voluntate totius Confilii. Conjilium Communis Rupella,
Collegium Scabinorum & Parium, ut re de in¬
terpretatur Valefius Notit. Gall. p. 48 8. coi. 1 . ]
Vide Jacobum Gotofred. adi. 1. Cod. Theod.
de Legat.
Magnum C o nsili u m ; ita paffim in veteribus
Tabulis Gallicis appellatur Confeflus Confilia¬
riorum intimorum, quod & Privatum interdum ,
ut & hodie didum. Guill. Guiart an. 1276.
Cii du Prive Confeil connurent,
JJujil n iert pas tans de 1’eflriver.
Consilium Strictum, feu Confeil efiroit , ia
RatificationeTeflamenti Philippi Pulcriper Lu-
dovicum Hutinum menfe Decemb. an. 1 3 14.
Poflmodum peculiari appellatione donata Curia,
quae hodie le Grand - Confeil nuncupatur, infli-
tuta a Carolo VIII. Edido dato Donjoni in
Boiis 2. Aug. ann. 1497* & verificato Molini:
in Magno Confilio 1 3 . Septemb. feq. quo idem
Magnum Conjilium in Collegium redegit, confla¬
tum ex Cancellario , Magiflris Rcqueftarum ,
& 17. Confiliariis ordinariis per trimeflre tem¬
pus cum eodem Cancellario lervientibus , qui
cum eo de Cancellariae negotiis, & majoris mo¬
menti litibus tum haereditariis , tum beneficia¬
riis , quae in Magno Confilio dirimi folebant ,
judicarent.
§G* In hac fuperioti Curia hodie ab anno 1690.
CON 990
fupremus Praefes unus eft, inferiores odo, Cor-
filiarii 5 4. alterno femeltri fervientes , Advocati
duo generales , Procurator unus , Scriba fupe-
rior , inferiores duo , &c. Hi Judices cogno-
fcunt de omnibus controverfiis Archiepifcopa-
tuum , Epifcopatuum , Abbatiarum , &c. de do¬
nis novo Regi faciendis , de induitis Cardinalium
6c fu premi Senatus Parifienfis , de contradidio-
nibus arrejlorum , flatutis Judicum , &c. Tam late
patet jurifdidio Majoris Confilii , quantum efl
regnum.
3. CONSILIUM, Favor, confenfus, laudimium-.
Charta Guillejma? filiae GuillelmiD. de S.Michae-
le an. 1203. Videlicet albe) gium duobus Militibus &
tertia partis alterius Militis , & dominium , & Conji¬
lium, & laudimium , &c. Charta Willelmi D.Mon-
tifpeflulani an. 1103. Pertinent etiam Vicaria om¬
nes , donationes , & omnia Conjilia omnium honorum,
& omnium pignorum totius Montifpeffulani. [Altera
ejufdem anni apud D. Brujfel de Ufu feudorum
to. 2 . pag. 728. In omnibus fupra fcriptis domibus ,
dono vobis totum cenfum , & totas vendedas & Conjilia
impignor andi.~\ Alia an. 1 246. apud Gariellum in
Epifc. Magalori. pag. 236. Omnia laudimia, aca¬
pna , feu Conjilia omnium honorum, &c. Vide eum-
dempag. 293. Regeftum Comitatus Tolofaean;
1231. P et eb atque idem Ab Pas quartam partem jujli-
tiarum qua fuit dominorum de Lauriaco , quia dicebatur
ejfe de fcudo Ecclejia Galliacenjis ; & quidquid Jine
Conjilio ejus Comes emerat , dicebat emptionem non va¬
lere de jure. Statuta Monfpelienfia an. i 2 04. cap;
1 3 . JJui comprez. maijon 0 fol non bajlit d Monpelh
dona daqui per Confeil la quinta al fenbor. In Statut.c
iifdem Latine editis : Jjfuicumque comparat domum/
vel folum forte inadifi catum in Monteptjfulano , da
inde pro Conjilio quintam domino: hoc efl,Ji vendito
habuer it de pretio centum folidos , dat emptor 2 5 . foli-
dos , &c. Cap. 5 7. Dominus Montifpeffulani vel ejus
Bajulus nullatenus donare , vel vendere , vel concedere
potefl Conjilium , vel laudimium alicujus rei qua abipfo
teneatur , donec ipjius rei venditio vel alienatio Jit con¬
trait a. Vide Conjiliare.
f Consilium Regni et Ju v amen , honbris
gfatia, didus Robertus venerabilis Marchio , avus
Hugonis Capeti , in Charta Caroli Simplicis , an.
regni 20. apud D. Brujfel tom. 1. deUfu feudo¬
rum pag. 128.
CON SI M U LARE , Idem quod AJfmilare , Simul
cogere, A/fembler. Leges Luithprandi Regis Lon-
gobard. tit. 1 io.§. 4. JJLnanon potuimus mulierum
collectionem ad Arfchild Conjimnlare , &c.
CONSIPERE. Glofl. Ifid. Conjipit , faporem habet 6
Gellio Conjipere , idem eft ac fapere.
CONSISTENTES, didi ii qui cum aliis fidelibus
flantes orabant, necdum tamen ad Sacramenta
admittebantur : preces enim fideles flantes pera¬
gebant : trwt^MTtg in Concilio Ancyrano can. 24.
25. & in aliis apud Allatium lib. de Narthece
veteris Ecclef. pag. 8 5. Concilium Agathenfe
can. 60. In pcenitentium loco jiandi & orandi humi¬
litatem ita noverint obferv and am. Conjijlente s femina ,
in Concilio Romano fub Eugenio II. PP. in quo
praecipitur ne viris fociari permittantur. Idefl, vi¬
duae, vel virgines quae poenitentia benedittionem ac¬
ceperunt.
CONSISTERE , Conflare , certum efle. Spicii.
MS. Fontanellenfe fol. 70. Ex duobus quippe gene¬
ribus hominum domus Religionis implenda ejl , vel de
Jimplicibus , qui fenfu & voluntate ad ajfequendam rc-
ligiofam prudentiam ferventes apparuerunt ; vel de pru-
i
i
99 1 CON
dentibus quos religiofa & [ancta /implicitatis Conjiftit
ejfe Jimulatores.
CONSISTER1UM , Papiae , Rupis alta.
CONSISTOR, Dignitas aliqua urbana, Confiliarii
Confiftoriani forte. Charta Waltcri de Gant in ta.
2. Monaftici Angi. pag-. 848. ficclauditur ; Tcfii-
bus Roberto de Gaunt , iVilleimo Conjijlore Ceftru ,
Will. de Mandeville , Lartiberto Conjijlore. Acade¬
mici Crufcani tradunt in Republica Senenfi effe
Magiftratum , qui Conjiftoro appellatur.
^CONSISTOR! ALIS Advocatus, Qui caufas
agit in Conjijlorio. Epiftola Reginae Siciliae ad J oan-
nem Ducem Bedfordiae an. 1420. apud Ryme-
rum tom. 9. pag. 865. coi. 1 . Nobili & egregio viro
.... utriufque juris Dottore , Advocato Conjijloriali ,
Conjiliaho fideli , &c. Dicitur Advocatus Conjifioni
in Provinciali Guillelmi Lyndwoodi pag. 1 1 5.
CONSISTORIANI. Vide Comites [acri ConJiftorit ,
[& infra Conjiftorium , lin. Stetiffie autem , &cJ\
CONSISTORIUM, ell quivis locus ubi confifti-
tur. Ita Tertullianus de Refurred. mortuor. cap.
20. terram in qua homines conji fimus , Conjifiorium
vocat. De vocabulo, Latinumne fit, an barbarum,
videndus Olaus Borrichius lib. de Variis Linguae
Latinae aetatibus pag. 7 3 .
Con si st ori u m , Joanni de Janua, eUveflibulum,
porticus , heus ad conjifteudum , quod iis fcilicet in
locis conliftant qui ad januas aedis praeftolantur ,
donec in eas admittantur. Liber Etther cap. 5.
Et ille [edebat [uper [olium [uum in Conjijlorio Palatii
contra oftium domus. Quod quidem Regis Confi-
ftorium non erat exterius Palatii veftibulum , feu
Graecorum wpoaJxsior, fed interius ; nam paulo an¬
te : Induta efi Hefier regalibus veftimentis , & fietit in
atrio domus regia , quod erat interius intra bajilicam
Regis , Et ille [edebat, &c. Qua quidem notione
Conjifiorium , exterius cubiculum, ex quo in Silen¬
tiariorum , & ex eo in ipfum Principis cubiculum
ibatur, a confiftente multitudine, & Principis
audientiam praeflolante , appellatum audor ell
Cyrillus Scythopolitanus apud Alamannum ad
Procopii Hiltoriam arcanam. Ita etiam ufurpavit
Ordericus Vitalis lib. 2. Ecce januas hic difponam ,
& ad ortum [olis ingreffium : primo Proaulam , fecundo
S alutatorimn , in tertio Conjiftorium , in quarto Trico¬
num , &c. Sed & ejufmodi
Consistori u m. Locus fuit Cubiculariis potiffi-
liium addidus , in quo excubabant potius quam
cubabant , quo paratiores elfentad Domini prae¬
cepta. Sidonius lib. 2. Epift. 2. Inter jetto Conjijlo¬
rio perangujlo , ubi [omnolentu Cubiculariorum dormi¬
tandi potius quam dormiendi locus efi. Ita Monachus
Sangallenlis lib. 2. de Caroli M. Geli. cap. 8. ait
quofdam Legatos , priufquam ad Imperatoris ad¬
mitterentur confpedum , reperijfe in Conjijlorio Cu¬
bicularios Imperatoris circa magifirumfiium. Cum igi¬
tur in hifce locis confifterent qui Principis au¬
dientiam praeftolabantur , ipfeque Princeps ex
interiori cubiculo in illud exterius progrederetur
& veniret , quo fupplices audiret , & caufas ac
negotia dirimeret fubditorum , in eo pro tribu¬
nali fedebat, quin etiam inquirentibus in nego¬
tium & difpicientibus Confiftorianis, ut Ammia¬
nus lib. 1 5. ait. Atque inde
Consistorium, appellavere generatim lo¬
cum in quo Princeps de rebus publicis confultat
ac deliberat cum fuis Confiftorianis. Lexicon
Grsec. MS. Reg. Cod.2 O 62. Karerig-cgiov Kctrd. Aarl- '
nsc , jEcv <rwitIpiov. Gloffse Bafilicwn : Kovo-i<?opiov ,
gamXiHiY c-fxpsTsv. Alibi : Kovtris-cpiov , myyiTctficv C««r-
CON 992
\ikcv. Ita enim legendum, pro <ruyv.dUpicv. Conci¬
lium Calchedonenle Ad. 1 . img»Ta.pioc fe/t* nov-
cr/5-cp/a. Acia in Cvujiftorio Gratiani Augufti , feu
Commentaria rerum geftarum , ipfiaque judicia , habet
Lex 3 . Cod. Theod. de Offic. judic. cujufmodi
praeterea habentur in 1. 2. Qui bonis exlege Jul.
in 1. 1 . de His quae adminift. & in 1. 5. & 8. de
Fide teft. eodem Cod. Conjiflorii Gratiani memi¬
nit Aufonius in Gratiarum adione ; In illa vero
f ede , ut ex more loquimur , Conjifioni , ut ego [entia
[aerarii tui, nullus unquam fupetiorum aut dicenda
penjius cogitavit , aut confultius cogitata difpofuit,. aut
difpojita maturius expedivit. Poftmodum Juftinia-
nus juri dicundo novum Conjifiorium extruxit in ea
urbis parte , quam Hebdomum vocabant , de quo
pluribus egimus ad Villharduinum n. 8 5, [&in
Conftantinopoli Chriftiana. ]
Stetiffe autem , non adfedilfe Confiftorianos in
Conjifioriis Principum, videtur indicareS. Ambro-
fius Epift. 133. Ubi [edit in Conjijlorio, ingrejfus [um :
a [fur exit ut 0 [culum daret , ego inter Conjiflorianos fiett.
Et Lex 5. Cod.Theod.de Fide teft. Pars aliorum
habitorum apud Imperatorem [Julianum . . . Conflanti -
ticp. in Conjijlorio , adftante [Jovio viro clarijjbno £Jua-
ftore , Anatolio Magifiro officiorum, &c. Certe fte-
tiffe Imperatorem , cum fententiam diceret , aut
alloqueretur Concilium, obfervare eft ex Sguro-
pulo in Hiftor. Concilii Florent. Vide Glolfar.
med. Graecit. in XiXivtiov. Interdum tamen adfe-
dilfe Confiftorianos conflat, ut ex Vopifco in Au¬
reliano , Ammiano fol. 22. Procopio , & aliis
obfervare eft.
Consistorium, Exedra aedi facras adj unda , in
qua forte confidebant Sacerdotes de rebus facris
cum Epifcopo difeeptaturi. Charta donationis
Ecclefiae Cornutianae edita a Suarefio : Item ante
regias bajilica vela linea plumata majora fij[a numero
tria. Item vela linea pura tria , ante Conjifiorium ve-,
lum lineum purum. In Pronao velum lineum purum 1 .
& intra bajilicam pro poflicia f fic legendum ) 1 lelx
linea rofiulata 6 . & ante [ecret-arium vel curriculavela
linea rofiulata penjilia , habentia arcus 2.
f Consistorium, Thronus excellior. Odilo in
TranflationeS. Sebaftiani & S. Gregorii Sueffio-
nem cap. 43 . Ah JJ arum [ollemnia Cafiar Conjifiorium
aficendens m honore Martyris fecit decantari.
Consistorium poftmodum etiam appellaverunt
confelfnmEpifcoporum autPrefbytcrorum , qui
pro emergente quapiam inopinata difficultate
congregabantur, ex loco ubi confillebant , ap¬
pellationem fortitum, uti obfervatHolfteniusad
Synodum Romanam fub BonifacioII. pag. 228.
quomodo etiamnum vocant Cardinalium confef-
fum coram Pontifice. Joannes Villaneus lib. 7.
cap. 63. II. Papa pienno Concifiorio fece loro queftei
- rifpofta. Adde lib. 8 . cap. 5 . Gefta Innocentii III.
PP. Ter in hebdommada folenne Conjifiorium , quod in
confuetudinem jam devenerat , publice celebrabat, in
quo auditis querimoniis fingulorum minores -caufas exa¬
minabat per [e tam fubtiliter & prudenter , ut omnes
f uper ipjius [ubhlitate & prudentia mirarentur. Vide
Provincialem Lyndwoodi pag. 98.1 1 5. & 1 19.
< edit. 1679. Hift. Dalphin.to. i.p. 1 25. coi. 2.]
De Confiftorio Papali multa habet Ceremohiiale
Romanum lib. 1 . fed. 9.
f Consistorium Lutheranorum, dequo
Chronicon Epifcoporum Merfeburgenfium apud
Ludewig. Reliq. MSS. to. 4. p. 483. Supra jam
mentio f alia judicii ecclejiafiici vulgo Conjiflorii Mer-
feburgi inflituti . [Judicium hoc ecclejiafiica gaudebat
jurifdifthn*
993 CON
junf dictione in ventilandis caufis theologicis , eccle-
fiafiicis ac matrimonialibus .
f CONSITI, f. Iidem qui Curtarii vel Cortajiani ,
Qui colunt vel tenent cortes. Charta Edwardi I.
Regis Angi. an. i 28 5. apud Rymefum tom. 2.
p. 304. Omnibus Baronibus nofiris , Cajicilanis , Va-
v aJJ oribus , Vaffallis , Feodatarns , Emphiteotecariis,
Conjitis , Colonis nofiris , &c.
•f CONSITUS, ut Commixtus vel conditus. Gau-
fredus Canonicus Regul. circa an. 1170. Epifl.
45. ad Hugonem Priorem S. Martini Sagienlis
apud Marten. tom. 1 . Anecdot. coi. 5 44. Gemens
dico , cum abfinthium meum refpicio , cum Conjita meile
pocula veftra deprehendo.
^ CONSMUS , pro Cofmus , k co-fxoc , Mundus. Char¬
tularium Gemetic. tom. 1 . pag. 3*3. Jfiupufque
hic Confmus volvetur.
CONSOCER , Graecis trv/x7revj^ , de qua voce di¬
ximus in Notis ad Alexiadem pag. 281. Adde
Nomocanonem editum a Joan. Bapt. Cotelerio
cap. 49 2 .
CONSOCRANEUS. Vide Confacraneus.
^fCONSODES, Sodalis, focius» V ide Rodes.
CONSOLAMENTUM , Ita manus impofitionem
& Baptifmum appellabant Cathari haeretici, ut
audior eflReinerus contra Valdenfes cap. 6. pag.
6 o . & 7 1 . [&in fua Summa, quam publici j uris
fecit Marteniusnofler to. 5. Anecd. coi. 1761.]
Ermengardusvero contra eofdem, cap. 1 4. ritum
conferendi Confolamenti pluribus refert. [ Duran¬
dus lib. 6.Ration. cap. 24. Arnoldifia perfidi hare-
tici dicentes manuum impofitionem five Confolamentum
fieri pojfe d quolibet homine bono.' Petrus Abaelardus
adverius Haerefes cap. 1 5 . Omnium H&reticorum efi
fides , quod nullus pofi fuum Confolamentum receptum,
ji carnem , vel cafcum , vel ova comederit , potefi fal-
vari. Vide Librum Sentent. Inquifit. Tolof. pag.
5. 6. & 14. ]
CONSOLATI, Paterini haeretici, fic appellati in
Lombardia qui Boni-Homines in Theutonia. Rei-
nerus contra Valdenfes cap. 6. Sc Ermengardus
contra eofdem cap. 1 4. ita ditlos aiunt , quod
Confolamentum , feu Confolationem , uti habet Con¬
cilium Narbonenfeanno 123 5-can. 29. quo no¬
mine manuum impofitionem Sc Baptifmum appel¬
labant , fuis impertirent.
1. CONSOLATIO, Serotina cena, ‘quae pofi Col¬
lationem fiebat a Monachis , qui quod vice Confo-
_ lationis , & gratuitae refedionis, pofi impenfas ora¬
tioni & ledioni horas complures iis impertire-
. tur, detorto inde vocabulo, Confolationem hanc
: refedionem pro collatione appellarunt.* Grode-
gangus Metenfis Epilc. in Regula Canonicorum
cap. 8. novae Edit. 2 3 . *Sh vero contigerit quod vi-
nvn minus fuerit , & ifiam menfuram Epifcopus , vel
qui fub eo efi , implere non potefi , . . . impleat de cer-
vifia ,& eis Confolationem faciant. Idem cap. 3 6.
novae Edit. 3 o . Vofiquam de refectorio exierint , in
caminada bibant duabus vicibus aut tribus , qualiter
Confolatio fit, & ebrietas non dominetur. Conventus
Aquifgranenfis ann. 8 1 7- & Additio 1 . Capit,
c. 1 i. Ut certum phlebotomia .tempus non ob fervent ,
fed unicuique fecundum quod nece/fitas expofiulat, con¬
cedatur , & fpecialisin cibo & in potu tunc Confolatio
prabeatur. Charta an. 862. apud Doubletum pag.
793. & in Tabui. S. Dionyfii Ch. 31 .Et Con-
folatione carnium in famulos eorum cenfita qua illis da¬
batur in iifdem tribus fefiivitatibtts , & initio Jffiuadra-
gefiraa. ConciliumMoguntinum an. 847. can,i6.
; Sanctimoniales vero . . . horas canonicas . . . celebrent ,
T om. II ,
CON 994
& omnibus diebus ad Confolationem veniant , & ut
catera fervent , qua in regula fanctimoni alium conti¬
nentur. Atque hac notione ufurpatur in variis Ta¬
bulis apud Browerum in Antiquitatib. Fuldenfib.
pag. 207. 269. 270. [Sc in Privilegio an. 1323.
apud Ludewig. to. 1 . Reliq. MSS. p. 3 04. 305.
Sc 3 07. necnon in VitaS. Aldrici Epifc. Cenom.
p. 7 6. 92.] Vita S. Nili Junioris p. 80. KvtyA ti?
inf licte Iv Tt? /aovri koeAk? ^ faeyoiXisc , . 'ha /xutpav
7rafctnXnff-iv XclCciKriv oi ddiXqct hi t»? 7tcXX»<; Kj [xaityas
vn^slac. Vide Caritas 3 .
2. CONSOLATIO, Solatium, auxilium, in Form.
3 3 . apud Lindenbrog. Sc GlofT. nted. Graecit. in
l7ra^olstXno-ig.
f Consolatio 'Annua, f. mendum pro Colla¬
tio. Privilegium Philippi Augufli apud Marten.
tom. 1 . AmplifT. Colledi. coi. noi.^i vero pons
fr altus fuerit, fimiiiter debent habere liberam per na¬
vem tr ari fv e Itionem , nihil dando, niji quod propter hoc
pro reparatione pontis datur Annua Confolatio tredecim
f olidorum & quatuor denariorum.
f CONSOLATIUS , adverb. a fido Confolate, legi¬
tur in Anecdotis Marten ii to. x . coi. 49 6. A. Con -
folatone apud Sidonium lib. 6. Epifl. 9.
^j" CONSOLATUS, ut infra Confulatus, Comitatus,
Comitis diflridus, Jurifdidio. Padum an. 1300.
inter Comitem Sc Cives Vapincenfes , Hifl. Dal-
phin. to. 1 . pag. 5 3 . Super Confulatu civitatis Va-
pincenfis & ejus jurifdictione , necnon & fuper medie¬
tate territorii Montis- Alquerii olim ad Confolatum ip -
firn , Jicut dicitur , pertinente. Et pag. 5 4. Impri¬
mis , fuper Confulatu pr aditio & ejus juri fdidione or¬
dinamus , quod didus Confolatus & jus quod olim
dicebatur ejjc de juribus Confolatus pradicli , & per¬
cipiebatur ac tenebatur a Confulibus , dum ipfe Con¬
folatus per Confides regebatur. Litterae Humberti
II. Dalphini ann. 1345. pro Jacobo de Ruffo
Confiliario ac ProfefTore Juris Civilis Sc Cano¬
nici in Studio Gratianopolitano : Conftituentes tibi
K f alarium quinquaginta florenorum auri per annum ,
quandhi ibi fueris , percipiendum per te , & habendum
de & fuper emolumentis lejda & b annorum nofirt Con¬
folatus Fapinci, mandantes difiritte Redori dicii Con¬
folatus moderno & futuris , vel eorum loca tenentibus ,
quatenus didos quinquaginta fiorenos annis fingulis tibi
folvant. VideConful 2.
CONSONA. Ad Consonam, E regione, fi
bene conjedo. Ordinatio Anderii Aureilla Sc alio¬
rum an. 1223. e MS. D. Brunet. Abevratorium Jit
de ini<ir. cannis in latitudine ad Confonam Petri Cau-
rentii & protendatur d Rodano inOrnedam. Ibid. Abe¬
vratorium protendatur reda linea ab ipfa alba ufque ad
quandam capam , que efi ultra Rodanum ad Confonam
N itera.
CONSONANTER , Convenienter, in GlofT. MSS. ad
Canones Concilior, adcan. 20. Concilii Nicaeni.
% CONSORCIA , Consortia, Societas , Colle-
legium , Conventus. Tabularium Vofienfe fol.
20. v°. G alterius de Varcc. dedit Deo & S. Petro
Vofienfi . . . xvni. denar. in manfo Delvilar in terra ,
ubiG. M ali anus manet vi. denar. in Conforcia S . Pe¬
tri. Et fol. 2 5 . Ego quoque Arbertus fupradidus dono
pofi mortem matris mea vi. denarios in manfo Defetpers
qui Molo vocatur , ut oblatiper unumquemque ad Con-
fortiam ejufdem Apofioli reddantur in aternum.
CONSOROR, So RPR, Virgo mulierve quae fe
fuaque , vel faltem bonoruifi filorum partem ali¬
quam obtulerat Ecclefiae feu Monafterio , ea vel
fimili ratione qua Oblati, de quibus fuo loco. No¬
tae marginales veteris Martyrologii MS. Cathedra-
!
995 CON
lis Aquenfis, in qua ttlm erant Canonici Regula¬
res : Eodem die obiit Uga Soror noflra , qua femetipfam
& filium fuum Marcum dedit huic Ecclejia cum omni¬
bus qua ad eos jure pertinebant. Ibidem: Ipfodte Az.a-
lais de Lefignana Conforor nojira , pro cujus anima Ber-
trandus de Lejignana maritus ejus dedit ... an. 1210.
Plures aliae Conforores ejufmodi , fimul & Fratres ,
ibi memorantur. Vide Sorores.
% 1. CONSORS, Conjux, uxor. Contraftus matri¬
monii inter Ludovicum lilium Regis Hungariae
& Margaretam filiam Caroli MarchionisMoraviae
ann. 1358. apud Ludewig. Rcliq. MSS. tom. 5 .
p. 48 8. Nos & ferenijfima Principtjfa , Domina Eli -
5 cabeth , Regina Hungaria , Confors nojira cariffima.
2. CONSORS, pro Concors , unanimis. Gefta
Confulum Andegav. n. 19. apud Acherium to.
1 o .Spicii, pag. 467. Ipfe vero Rex licet aliquanto
tempore tali fatto tnjlis ejfeftus , pofiea tamen , ut de¬
cebar , Confors Regina fuit.
H CONSO RT ALIS. Vide infra Confortes , Fines
agrorum.
^ CONSCRTARE , Limites habere Confortes , vi¬
cinos & eofdem. Charta de terra Avae in Char¬
tulario Aptenfi fol. 57. JJEipd nobis ex parentum
nofirorum legibus obvenit . ..& habet dextros ab Orien¬
te xxxvn. & in fronte terra S. Petri , ad Occidentem
dextros xlix. & in fronte terra Faraldi , d Meridie
dextros xl. & inlaterat in terram Faraldi , ad Septen¬
trionem lxxx. dextros , & Confortat in terram Lam -
berti. V ide infra Confortes , Fines agrorum,
f Consortari, Eadem notione. Charta ann i cir¬
citer 10 50. ex Archivo S. Vidtoris Mallii. Armar.
Frejus n. 6 9. A jeptentrionali parte Confriatur gra-
da ipfa ufque ad ipfam viam de Boxa,
CONSORTES. GloflT. Lat. Gr. Confortis , tuivlCioe ,
o-vyuX^fci;. Confors , rhyuXiip a;. V etus Infcriptio : L.
ALlius . . . L. jF.liq^Antigon. lib. Conforti.
Consortss proprie dicuntur ejufdem agri vel do¬
minii participes , qui fortes fuas vicinas habent ,
ut apud Frontinum de Limit. agror. p. 47. Con-
llitutio Tiberii Caefaris , apud eumdem : Efi &
aliud quod proximis adibus unufquifque miles vel Con¬
fors condidit in portionibus fui: ; quo fenfu fumitur
non fcmel in lege Wifigoth. 1. 8. tit. 5 . §. 5 . lib.
io.tit. 1. §.4.6. 7. tit. 5-§. 5. inLege Burgund.
tit. 49. §. 3 . apud Senatorem lib. 7. Epilt. 7. &c.
^ Consortes, in libris feudorum , ut habet Cal¬
vinus inLexico, dicuntur Dominus & V aff alius qua-
Ji (njfAfjt.cLXci ejufdem militia focii , ejufdemque fortuna
participes. Vide Fajfalli in Vaffi.
Consortes Coloni. Qui vicinos agros colunt,
arant. Vita S. Domitiani ConfelT. apud Guiche-
non. Concedimus . . . vineam unam fupra villam qua
dicitur De ferta , & terminatur d mane, inter que Con¬
fortes colonos & campum de ipfa ratione fubtus viam
d meridie via d fero inter Confortes colonos , &c.
Consortes, Fines agrorum , termini , limites ,
quos lineas Confttales . id ell, quae confortiuin
agros dividunt, vocat Frontinus de ColoniisiiV^?»
funt termini proportionales , quos milites inter fe vete¬
rani po fuerunt, &cuflodium Ime as Confortales. Char¬
ta an. 103 i. inChronoI. Lerinenfi pag. 3 65. Ejl
autem inter Confortes de uno latete fluvius , qui nomi¬
natur Lupus , de alio , rivus Malvanus , & de uno fron¬
te Mare magnum , de alio fonte , mons qui cfl fupra
Ecclejias ,jicut demergit aqua in imo , vel ji qui alii
Confortes funt. Charta Riculphi Forojulienfis Epi-
fcopiapud Sainmarthan. Confortes de uno latere Ma¬
re magnum , de altero latere caftrum Gorgia,&c. Char¬
ta Manaflis Archiepifc. Arei, apud eofdem : Com -
CON 996
mutamus vobis campo culto ad ipfa Elferia Confortes
de uno latus , Bermundusde alio latus, &c. Vide Pe¬
trum Joffredum in Nicia pag. 159. Confors , noa
femel inConfuet. de la Peroufe an. 1260. Scabi-
nos , quaR Confortes , appellari putat Editor Tho-
malferius , fed videtur pro Confules vox ufurpata.
Consortales Strat a, in jure Vicentino lib.
1 . quae juxta Confortes protenduntur.
^[CONSORTIALES Collectores. Vide Coi -
lettores.
CONSORTI ARE, In confortium admittere, vel
fimul partiri. ForiOfcae Jacobi I. Regis Arag. an.
1 247. f. 17. Si unus frater ante divijionem paterno¬
rum bonorum ex ipjis bonis aliquid acquiejierit , tene¬
tur cum aliis fratribus aut for oribus Confortiar e.
CON SO R T 1 U M , Conventus , & congregatio
Prefbyterorum , cum fcilicet invicem de rebus
EccElialticis & parochiarum fuarum deliberant.
Concilium Nannetenle can. 1 5. De colldlis , vel
conf r atriis , quas Confortia vocant , &c. Walterius
Aurelian. bpife. in ^'apitul can. 17. U; quando ai
Conventum quod ipji (Prelby teri) Confortia vocant ,
religiofe equitent , juniores prioribus fratribus honorem
impendant. Vi deGildonia.
CONSP ALATIUS. Vide Comes Palatii.
CON SPARSUS, Afperfio aquae benedi&ae , qu*
Aqua afperjionis dicitur Analtafio in S. Alex ndro
PP. Lib. 3-Sacrament. Eccl. Roman. c. 7 5 76.
BenedUtio aqua fpargendt in domo. Item alta. Item
ad Coniparfum faciendum. VifioS Baronti num. 1.
Tunc tremej 'altus Frater , ad quotidiana arma conver-
fus coepit fe f gnare , & cum gemit u gravi rogabat Con-
fparfum in ipfam domum facere , ut turba, malignorum
fpirituum exinde fugaretur. Vide Aqua beneditta, &
Cujacium lib. 1 1 . Obferv. cap. 7.
^ CON SPECTARE , Confpicere, videre. A&aSS.
Apnl to. 3 . p. 75 de S. Senorina : Nam ulterius
nullum hujus generis in ttrmino illo Confpe liatur en -
toma.
CONSPERSIO , Panis aquaConfperfus , Panis Eu*
charilticus , qui per verba facra fadtus ell corpus
Chrilli. Pafchafius Radbertus Abb. Coroeienfis
lib. 20. de corpore & fanguine Domini cap. 20.
Hac igitur Confperjlo de multis granis fecit unum cor¬
pus , corpus inquam Jinceritatis & veritatis : Ji tamen
fumus az.ymi , id efi , abfque fermento malitia & nequi «
tia , ut digne panem de aqua Confperfum accipere pof-
Jimus.
CONSPICABILIS Qui confpici poteft,vifibilis.Vi-
giliusTapfenfis lib. 7. de Trinitate p. 260. Dum
dicitur mihi , quod multifarie a Pati ibus in Confpica-
bili materia vifus fuerit , ignoras in praflgurationem
operis ajjumpti hominis , Jive futuri judicii hac cunftt
in eo prxoflenfa fuiffe. Occurrit praeterea apud Pru¬
dentium.
CONSPICARE , Spicas colligere , Johanni de Jan.
Italis Sptgolare.
5 CONSPICAT OR , Speculator , explorator , Gal.
Efpion. Albertinus Mulfatus deGellisItal. lib. 3.
rubr. 7. Confpic at oribus trans fluvium miffis , qui pra-
cedentes acies defj i erent.
% CONSPICULATIO , Confpe£lus , in Chronico
Novalicienfi , apud Murator, to. 2. part. 2. coi.
728. Confpiculatio hominum vftendit minime nos falli .
CONSPIRARE , Simul fentire & credere. Con-
fellio fidei Felicis Urgellitani to. 3 . Concil. Hifp.
pag. 1 1 6. Unum igitur Filium dicimus & Dominum
Chriflum , per quem omnia fafta funt , principaliter
quidem Deum Verbum intelligentes fubftantialiter Fi¬
lium Dei & Dominum , Confpir antes autem ajfumptum
997 CON
Nazareth , quem tinxit Deus Spiritu & Vhiitte,
CONSPIRAT IO, apud Ciftercienfes, dicitur Contra
ordinis difciplinam & majorum injlituta confoederatio.
Ita Inftitutiones Capituli general. ej ufdem Ordi¬
nis an. 1256. diftind. 1 o . c. 7. Confpiratrix Mo-
nialis, diftind. 1 5. cap. 8.
CONSPIRATIONES , Leguleis Anglis , dicuntur
duoautplures , qui facramento invicem libi da¬
to & firmato crimen felonbevel litem injufte al¬
teri intentant. Statutum BerwicenfeEdvcardi III.
Reg. Angi. an. a o . Jftuicumque voluerit conqueri de
Confpir at oribus falfarum querelarum fuftentoribus , &
inventoribus fal far um querelarum , & inde partem ha¬
bentibus , & controverjiarum barganiz,atoribas , &c.
Statutum Edwardi I. ann. 3 5. Confpirators , font
ceux quetix fe entrelient par fer ement , convenant , ou
auter ali ance , que chefcun aidra & fufiiendra aufers
tntreprife , defalfement & malicioufement enditer, ou
falcement movev plees , ou maintencr , & auxi ceux
queux font enfantes deins age appeler les gens defelot-
nes > per qui iis font emprifonnez, , & molt grievez,, ou
de ceux queux recervont gentes de pays d lour robes , ou
a lour fecs , pour maintenir lour malicioufe emprifes ,
& pour verite efteinder , &c. Vide Stanfordium lib.
3 . de placitis Coronae cap. 2 o .
CONSPOL1UM , apud Arnobium I. 7. Libi fpecies.
CONSPONSALIS , Commater. Leges Prefbytero-
rum Northumbrtnfium cap. 53 .Ut nemo matrimo¬
nium contrahat in cognatione fua , fcilicet infra gradum
feu gcniculun quartum , nec cum Confponfali fua ad
fandum fontem.
CONSPONSUS , fjxnitrix , trvvvv/atpot , in Glolfi Gr.
Lat.
f CONSTA. Inventar. Recogn. deVouta tom. 2.
fiofi 543 . ex Archivo Principis de Rohan : Item pro
certis cafalibus, terris ...Jitis inperrochia Romponis ve¬
teris confxont: cum rivo jive Confla ff oh annis Rapino.
Charta anni 1060. ex Archivo S. Vidoris Maffil.
Armar. Aquenf. num. 156. Donamus totam deci¬
mam tam in pane quam in vino , quam in carne, quam
in frudibus , & totam pletonedam , qtu eft contra S.
Chriftoforum in Confla , qua Confla tenet fe Cum prato .
CONST ABIL1TOR , in Charta Roberti II. Prin¬
cipis Capuani apud Michaelem Monachum in
Sanduario Capuano p. 6 43.
CONST ABULARIUS,Constaeulatio , &c. Vide
Comes flabuli.
CONST AEOLAR II , Jjfejfores judicii , in Amal¬
thea. Vide ConflaphoUrii.
CONST AMENTUM , Constamen. Vide Cuftus.
CONST ANCIO , pro Conftitutio. Ordinatio Phi¬
lippi cognomento Pulcri Franc. Reg. in Chartula¬
rio S. Vandregifili to. 2. p. 1849. Itemhac irre¬
fragabili Conflancione fanximus , &c.
f CONST ANGIA. Vide pofl Cuftus.
CONSTANTINUS, Solidus. Moneta aurea Impe¬
ratorum Conftantinop. Charta Petri Salernitani
Epifcopi ann. 6. Principatus Gaimarii Principis
menfe Martio circa an. 877. apud Ughellum to.
7. Italiae facrae p. 501. Obligamus nos & fucceffores
noftros ad componendum vobis . .. mille aureos folidos
Conftantinos. Et pag. 504. Componat ipji patruo , &
nepotibus eorum 50. aureos folid. Conflant. Ita pag.
500.978. to. 6. p. 844. to. 8. p. 302.714.
718. At tom. 7. p. 5 09. fatuor millia folidos Con¬
ftantinop olit anos habetur. Vide Differtationem no-
Itrarn de Nummis Imperatorum Conllantinopo-
litanorum.
CONST APHOL ARII , Germanis ad Rhenum die
Gonftofter : Afieflores judicii ? aftapfolo feu tribu-
Tom. II.
CON 998
fiali , in quod gradibus afeendebatur , fic appel¬
lati. ItaBrowerus lib. 8- Annal. Trevir. p. 473.
i. Edit. Vide Staphis £ & Lexicon Calvini inCow-
flafolarius. ]
CONSTARE, pro Stare , Demeurer. Lex Bajwar.
tit. 3 . cap. 1 1 .Si quis liber d facie inimicorum fuo-
rum fugerit, & alius eum per vim Conflare fecerit, &c.
CONSTELLATIO , ol/act rQ’ arOpc-bw , in Gloflar.
Gracc. Lat. Papias : Conftellationes Latini vocant fu-
perftitiones Mathematicorum , id eft , notationes Jide -
rum, quomodo habeat unufquifquc. Poeta infimi fie-
culi MS. ex Bibi. Thuana.
Conftellatio , mors, parca , refponfa deorum ,
Eventus rerum , Jigndntur nomine f ali.
Spartianus in ^Elio Vero : Jjduid Ji non rede Con¬
ftellatio ejus colle da eft , quem credimus ejfe vidurum ?
Ammianus lib. 2 y.Cum objiceretur illi , quamobrem
Conftellationem Principis collegijfet. Althelmus de
laude virginitatis: Fato & geneji gubernantur fu¬
tura , juxta Alathematicorum Conftellationem. Vide
Firmicum lib. 4. Mathef. cap. 3 . Hinc didus Ccn-
ftellator Mathematicus. Vid eCantellator.
CONST1PENDIALIS , Particeps ftipendii. Ada
SS. Junii to. 1 . p. 5 2 5 . de B. Memwerco : Stipen¬
dialis refocillatio qua convenit uni fratri Conftipendiali
ejufdem Ecclejia dari.
CONSTIPS, Papiae, Particeps.
CONSTIPULATIO, Idem quod Stipulatio, Con-
tradusftipulando confirmatus. ChirtaPipini pro
Monaft.Epternac. an. 70 6 . ap. Marten. to. 1. Arn-
pliff. Colled. coi. 1 <j. Sedprafens confirmatio ad in-
Jlar teftamenti , Confttpulationc ( fic legendum pro
Conftipulatio ) adnixd , omni tempore firma ftabilitate
capiat firmitatem. Charta Sanegundis pro Rorardo
Abbate apud Stephanotium Antiq. Pidav. MSS.
tom. 3 . p. 33 6. Ut prorfus venditio ifla omni tempore
in Dei nomine valeat perdurare, Confli palatione fub-
nixa , manu propria fubterfirmavi.
CONSTITUTIO , Cenfus, confuetudo , praeftatid
quae ex conftituto exfolvitur. Orig. Murenfis Mo-
nafterii pag. 2 3 . Ifte locus Mura cum omnibus jufti-
tiis & Conflit titionibus legitimis ad fe pertinentibus, &c.
Pag. 25 .De Conflit titionibus autem rufticorum , ne pe¬
nitus memoria decedat , neceffe eft ut feribatur , &c.'
CONSTITUTOR dicitur qui pro alio fe foluturum
promittit, vel aliqua fadurum , & alterius in fe trans¬
fert, vel fufeipit obligationem. Vet. Vocabulariuni
utriufque juris.
CONSTITUTUM, Decretum. GlolT. Eat. Graec*
Conftitutum Iv^our^v, <n>v\ayiv. Alice Glofiae : Confti-
tutum , «pe? , tv7toc. Conftitutum , c-vvTayfxa. Vopifcus
in Probo : Miraris fortajfls quod ego imberbem Tri¬
bunum fecerim contra Conftitutum D. Adriani. Vigi¬
lius PP. Epift. i 5 . Rogo te piijjinnm Principem , ut
edita fua qua pracepit appendi , removere dignetur, &
Conftitutum commune e xpe dare , id eft , ut fc and allia¬
ti Epifcopi Latina lingua ad Synodum ve, ruant. Vide
Codicem Juftin. Anaftafium in Vitis PP. paffim ,
Lupum Ferrar. Epilt. 80. Baronium an. 5 5 3 . n.
2 x 3 . an. 6 o 1 . n. r 2 . an. 721. n. 1 . &c.
Constitutum, Dies conftitutus, praefinitus. Lex
Longobard. lib. 2. tit. 41 . §. 3 . St talis caufa fue¬
rit , quam deliberare minime pojfit , ponat Conftitutum ,
& diflringat hominem illum de judiciaria fua , &c. Id
eft , diem conftituat , ut lib. 2 . tit. 2 1. §. 1 . Alias
ita etiam ufurparunt Varro , Cicero, & alii e La¬
tinis Scriptoribus.
«[[CONSTORIA, Idem quod Cuftus vel Couftangia >
Gall. Couft , Expenfae. Index MS. Beneficiorum
Eccl. Conftantienfis fol. 7. Et tenetur- facere Con-
Rrrij
999 CON
floriam dide Ecclefle dictus Re lior pro ditia eleemofy-
na. Ibid. fol. 2 9 . Et percipit ( Redtor ) fex buffiellos
frumenti fupra terram qua debet Conftariam facere.
CONSTREINUS. Fragme#tum Petronii : Deftinavi
illum artificii docere , aut Ccnftreinum , aut paeonem ,
aut certe caujidicum. Apparitorem forte, quod reuih
confringat.
•I CONSTRINGERE, Cogere, coercere, Gall.Co»-
traindre. Leges Caroli M. apud Murator, tom. 1 »
part. 2. p. 1 1 o. coi. 1 . Et quia funt nonnulli , qui
. . . non habent res aut fubftantiam quibus Confringi
pofflnt ; ideoque circumquaque malitias exercere non
ceffiant , &c.
^JCONSTUMA, Constuiuarius. Vide poli Con-
fuetudo 4.
f CONSU A, f. vox feripta per abbreviationem
pro Conftuma , eadem notione , qua Confuetudo 4.
Charta an. 1228. ex parvo Chartulario S. V1&0-
ris Maffil. 'Tota Confua remanent in dominio S. Vilio¬
ris. Altera ann. 1223. ex eod. Chartul. Confua ,
totum affare , fcilicet efl dominium & feigneuriam &
jurifdillionem omnimodam (fljura univerfa pertinentia
ad monafterium S . Vilioris , &c.
CONSU ETA, Liber ritualis. Conftitutiones Syn-
odal. dioecefis Valentinoe tom. 3. Coneil. Hifp.
p. 507. coi. 1. Statuimus quod Reltores Eccleflarum
parochialium Valentina E c defla habeant Confuetam
fecundum confuetudinem Valeniina Ecclefla, per quam
inftruantur divinum officium uniformiter cum matrice
fuaEcclefla celebrare. Semel & iterum ibidem oc¬
currit, necnon in Concilio Tarracon. ann. 1591.
Vide Confuetudinarius 2.
fl CONSUETUDINAL1TER , Ex more. Legitur
in Vita S. Gregorii Papae to. 2. Martii pag. 1 5 1 .
in Charta anni 1 o 1 9. inter Inftrum. to. 4. novae
Gall. Chr. coi. 141. in Conventu Epifcoporum
apud Monafterium Balneolnenfe tom. 3 . Coneil.
Hifpan. p. 286. coi. 2. & alibi.
fl CONSUETUDINARIUM. Vide Confuetudo 4.
1. CONSUETUDINARIUS, Glolfar.
Graec. Lat. [ Comis, affabilis. Idem etiam ac Con-
fuetus. Supplement. Antiquarii: Confuetudinarius ,
cuv$»(. Miracula S. Ludgeri n. 21. to. 3 . Martii p.
657. fjamque finitis nocturnis cum Ev angehum more
Monachis Confuetudinario , (fle. VitaS. Leonis IX.
Papae to. 2. April. pag. 659. Illud etiam habebat
Confuetudinarium , (fle. Operationes Confuetudinario,
in Charta Caroli C. apud Doubletum Hift. San-
dionyf.pag. 801 .fjus Confuetudinarium , in Charta
an. 13 3 9. apudLudewig. tom. 5.Reliq. MSS. p.
565. J
2. CONSUETUDINARIUS, Ritualis liber , in quo
officiorum divinorum ritus formulaeque deferi-
buntur, in quo Confuetudines Conventuales &
Monadicae exaratae funt. Bromptonus de Ofmon-
do Sarijfberienli Epifeopo : Hic compofuit librum Or-
dtnalem Eccleflaftici officii , quem Confuetudinarium
vocant. Vitae Abbatum S. Albani : Duos Textus au¬
ro & argento & gemmis ornatos , flne Ordinalibus ,
Confuetudinariis , Miffialibus , (fle. Infra : Hic quoque
confuetudines quastranfmiflt feript as Lanfr ancus Ab¬
bati P aulo approbavit & confervari perfuaflt , quas
qui videre deflderat , in Confuetudinario feript as po¬
terit invenire. Quibus verbis innuuntur Ordinatio¬
ne rLanfranci Archiepifc. Cantuarienfis, quas Mo¬
nachi tum in Monafteriis, tum etiam inEccleflis Ca-
thedralibus obfervare debent. Ejufmodi funt Udal-
rici Confuetudines Cluniacenfes , editae ab R. P. D.
Luca Acherio viro doctiffimo , & Confuetudines
Floriae en fes , a Joan. a Bofco.
CON 1000
f 5 . CONSUETUDINARIUS , Confuetudinibus,
feu tributis obnoxius. Vide poft Confuetudo 4.
3. CONSUETUDO , Lex municipalis. Ebrardus
Bethunienfis in Graacifmo cap. 1 2.
Mos efl antiqua confuetudoque probata ,
Efl Confuetudo jus feriptum more flatutum.
S. Gregorius Nazianzenus Carmine de Vitafua;.
E0c? yd.% tyxfiufcv el( vofxcv tiXu.
S. Caefarius quaeft. 47. Ev to?? fj.w to y^d.fx/asi, lv to?c
<? t >1 (TUVli&lIcl.
Ufatici Barcinonenfes MSS. editi a Raimundo
Berengarii Comite Barcinon. & Adelmodi uxore,
cap. 130. Unaquaque gens propriam flbi ex cotifue-
tudine eligit legem : longa Confuetudo enim pro lege ha¬
betur. Lex autem juris efl fpecies , Alos autem longa
confuetudo efl , de moribus traltat tantundem. Confue¬
tudo autem efl jus quoddam moribus inftitutum , quod
per legem habetur-, nam quod Rex vel Imperator edi¬
cit , Conftitutio vel Edittum vocatur . Omne autem jus
legibus & moribus confiat : Mos vero efl vetuftate pro¬
bata Confuetudo. Inftitutio aquitatis duplex eft , nunc
in legibus , nunc in moribus. Privilegia autem funt le¬
ges privatorum, quia privata leges : nam privilegium
inde dictum , quod in privato feratur. Ita porro vul¬
go appellamus Leges municipales civitatum , de
quarum tanta diverfitate ac varietate liceat dice¬
re, quod de variis gentium Legibus , quae olim
in Francia obtinuere , Agobardus lib. adverfus
Legem Gundobadam cap. 1 4. Atque utinam place¬
ret omnipotenti Deo , ut fub uno ptijjimo Rege una om¬
nes regerentur lege , ea ipfa ad quam (fl ipfe vivit , &
proximi ejus rejpondent.
1. CONSUETUDO, Regula monaftica, feu viven¬
di ratio monaftica , ab alia diverfa. Orig. Muren-
fis Monafterii pag. 1 8 . Jfljfi cum conftitutus effiet, non
tamen benedittus ad Abbatem , coepit fecundum priorem
converfationem fiam non tam regulariter vivere , &c.
Mox: Contigit verointerim ut fratres de cella S. Bla -
fli ... mutarent fuam priorem Confuetudinem. Occur¬
rit ibi pluries. Et pag. 1 6. Interrogavitque fratres
qui fub anteriori Confuetudine hic fuerunt , fl vellent
obedire fratribus quos ipfe huc adduxit. Statuta anti¬
qua Ord. Cartufienfis 1 . part. cap. 1 4. §. 15. Se¬
cunda die efl tertia leguntur fratribus Confuetudines
pofl capitulum Monachorum. Quibus verbis intelli-
guntur Statuta, feu Confuetudines ejufdetn Or¬
dinis a Guigone II. deferiptae, uti appellantur
part. 2. c. 1. §. 7.C. 3. §. 2. e. 22. §. 39. qua¬
rum hic eft titulus : Incipiunt capitula Confuetudi-
num Domini Guigonis Prioris Cartufla. Ita Cluniacen-
fes Confuetudines dicuntur ejufdem OrdinisRegu-
Ite , editae primum a Bernardo Monacho, poftmo-
dum Archiepifcop. Toletano , cujus MS. Codex
fervatur in Bibliotheca Sangermanenfi : deinde
abUdalrico , quod non primariae effent regulae ,
qua; forte nullae ab inftitutoribus deferiptae fue¬
rant , fed quod fuos mores , vitae rationem ac in¬
ftitutum, aliis eorumdem Ordinum Monafterii ,
a quibus rogati fuerant , feripto mandarent.
3. CONSUETUDO , Menftruus fanguis femina¬
rum , qui confueto tempore redit , noftris etiam-
num, Ordinaire. Vetus Interpres Alexandri Iatro-
fophiftae MS. lib. 1. Vaffiion.Cognofc ens quod non pur¬
gabatur menftruis , pro qua re magis exinde ei expedie¬
bat detrahi fanguinem , (fl hoc adjutorium duplex ei
fuiffie remedium , manifeflum eft: nam (fl Confuetudo
( id eft , menftrua , fic Gloffae MSS. ) regreffa efl , &
d pajflone eft liberata. MulierTa«rvv»0ae^K«-a,inNo-
mocanone feu Poenitentiali Graec. c. 3 3 7. 544.
cvw'0w« c* , c. 4 1 9, apud eruditiffimum Co-
iooi CON CON i ooi
teleriumtom. i . Monumentor. Ecclef. Graecae;
4. CONSUETUDO , Praedatio , penlitatio quae ex
confuetudine praedatur , cujus initium ignora¬
tur, & a quo induda. Charta Pipini Regis apud
Doubletum lib. 3. pag. 65)4. Et unumquemque ho¬
minem ingenuum 4. dinarius dare fecijjent , & hoc eis
malo ordine tulerunt , & poftea Gairehardus Comes Pa-
rijii , vel agentes fui ipfam deprecationem , quomodo
invenerunt per Confuetudinem ipfos homines hoc expe-
clabant. Gregorius Turon. lib. 9. cap. 30. Et ille
cum juramento promijtt , ut leges Confuedinefque novas
populo non infligeret. Hili. Mifcella : Ne illos prius
aliqua participatione conferendarum Confuetudinmn ,
&C. Ubi Theophanes : M wtheV eturoig d.7rc<^rfiv rwV
eiadoruv Utuntur paiTim Scriptores , &
Chartae veteres , Senator lib. x . Epill. 10. lib. 3 .
Ep. 2 3 . lib. 7. Ep. 2. Lex Wifigoth. lib. 1 o. tit.
1 . §. 19. Capitula Caroli Magni lib. 4. cap. 47.
Willelmus Tyrius lib. 3 . cap. 1 . lib. 12. c. 15.
lib. 20. cap. 20. Anallalius in Vitis PP. p. 2 1 3.
Henricus Rebdorf. an. 1360. &c. Evv/Susu , Grae¬
cis, eadem notione in Jufliniani Nov. 1 2 3. 128.
apud Annam Comnenam lib. 3. Alexiad. p. 8 5.
Leonem in Tadic. c. 1 9. §. 18. <$cc. Glolf. Lat.
Gr. Salarium, avrAiu. Confuetudinario more aliquid
tollere , in Charta Hugonis Regis Italiae apud Ug-
hellum tom. 7. p. 1 9 3 . id eft , vice tributi. [ Ojji-
cium magna Coufiuma feu Confuetadwis , recenfetur
inter Ojflcia pofitorum ad domanium Regis in urbe
Lauduno an. r 3 6 2. ex Memoriali Camera; Com-
put. Parif. fol. 5 7.verfo. Plurimas hujufcemodi
confuetudines a Dominis locorum pro voluntate
fuis hominibus , altera ftirpe Regum noflrorum
delinente , impolitas fuiffe rite probat D. Brujfel
deUfu, feudorum 2. 1. c. 31. Ibi , li vis, confule. ]
f Consuetudines Burgi, Quae a Burgenjibus
feu Burgorum' incolis folvuntur. Charta fundatio¬
nis Prioratus Barbezilli Ordin. Cluniae, interln-
ftrum.to. 2. novaeGall. Chrilt. coi. 270. 2. De¬
dit & cimeterium S. Maria liberum & omnis exactio¬
nis immunem d fuciefforibus fuis , & Confuetudines
Burgi , &c.
Consuetudo Saecularis, Ordericus Vital.
lib. 4. p. 5 41. Ab omni reditu atque Confuetudine fa-
culari omnimodis abfolvit.
Consuetudo Consularis, Quae Comiti de¬
betur. Charta an. 1068. apud Bellium p. 448.
Repertum eft omnem omnino terram S. Trinitatis Coe¬
nobii Findo cinenjts ... ab omni Confuetudine Con filari
liberam penitus & quietam effle.
Judiciaria Consuetudo , Didridio , mul-
da a judice irrogari folita. Charta Balduini Can¬
cellarii HenriciReg. Franc. an. 1 047. apudHe-
mereum in Aug. V irom. Dedi quoque pradiclum alo-
dium ... liberum ab omni Judiciaria Confuetudine.
^ Consuetudo Jacendi et Comedendi , Idem
quod Jus gtftiSc procurationis. Diploma Ludovici
VII. Franc. Regis pro Carnotenli S. Petri mona-
fterio an. 1143- apud Marten. tom. 1 . Ampliif.
Colled. coi. 773. Cujus inter c ater a beneficia illud
maximum prafata Ecclejiarecognof it , quod terras &
villas quas in Belfiapojfdet , ab omni vexatione & gra¬
vamine Putiacenfium dominorum , & ab omni prava
Confuetudine jacendi & comedendi , & ab omni peni¬
tus exactione liberavit , & Jtgilli fui auttoritate com¬
munivit. Vide fJacHte.
f Consuetudines Minores, apud Stepha-
notium to. 1 . Antiquit. Bened. in V afeonia MSS.
pag. 1 4. IVillelmus de la Loubeyra ... Abbas S. Cru-
(is mpmtur anm circiter 1 2 84. . . Ceffit Majori &
Proceribus urbis Burdegalenjis Confuetudines dictas mi¬
nores. Vide paulo poli Cujhmarius, Cuftiimator} Pu¬
blicanus.
Consuetudines V oluntarive Regibus no-
Jdris k fuis fubditis primum exfolvebantur certis
dumtaxat temporibus : fed Reges eorum fuccef-
fores eafdem fecere necelfarias & perpetuas. Vide
D .BruJJel trad. de Ufu feudorum to. 1. p. 41 o.
Consuetudo Parochialis. Charta an. noo.
in Hili. Monafterii S. Nicolai Andegavenf. Reten-
t a Canonicis par ochiali Confuetudine Burgenjhm , vi¬
delicet annualibus •, oblationibus , decimis , fepulturis ,
& fi qua alia eis parochi aliter competunt.
Consuetudines Episcopales, apudOrde-
ricum Vitalem lib. 6. pag. 604. lib. 9. p. 722.
Vide Denarii Pafchales.
Ma LjE et PravaE Consuetudines. Vide iri
Adalatolta.
Consuetudinarium. Gregor. Magn. lib. 12,
Epill. 12. Fifum autem nobis efi , ut Confiet udin ari a,
excepta ejus utilitate , debeatis inferre. [ Charta Hen-
rici IV. Imp. an. 1114. apud Eccardum de Orig.
familiae Hablburgo -Aultriacae eoi. 213. Nullum
autem aliucl fervitium , jus aut beneficium fibi pro hoc
concedi recognoficat , nec aternam Dei mercedem & ter¬
tium b annum & Confuetudinaria. ]
C o s t u m a , Eadem notione , ex Gallico Coitfttme.
Charta Roberti Regis Franc. in Tabui. Fifcanenfi.
fol. 2 1 . Neque in f redis , aut in aliquo ufu indebito ,
quem Cofiumam vulgo nuncupant, &c. Charta Ful-
conis Andegavends Comitis apud Sammartha-
nos : Jftuod nullus homo potefi in eis aliquam Cofiu¬
mam reclamare .-Infra : Vendas vel Coftumas perfbl-
vat fecundum confuetudinem loci. Vide eofdem in
Abbatib. p. 25. [& Martenii Anecdota tom. 1.
coi. 408. 573> &809.]
fCoST umaExartOrum, Qmc praedatur pro¬
pter filvas & dumeta fuccifa & in agrum cultum
redada. Charta anni 1 244. inter Indrum. to. 4.
novae Gall. Chrill. coi. 10 2 . Concefjimus fiagnum no-
ftriim de Nyore, decem modios avena, quinque percipien¬
dos apud Ligni acum caftrum noftrum in cenfa biirgenfium
noflrorum Ligniaci, & in Cofiuma exartorum Ligni aci.
«U Constuma, in Charta fundationis S. Capellae
Bituricends an. 1405. inter Indrum. to. 2. no¬
vaeGall. Chrid. coi. 34. & in Litteris Johannis
I. Franc. Regis an. 1 3 5 2.
Coustum a. Charta Childeberti Franc. Regis
an. 705 • aut 70 6. apud Miramm to. 1 . p. 244.
coi. 1. Et quidquid fifcus nofter tam degar anna quam
de merceria ibidem tenuit ; vel de qualibet Coufiuma
ibidem poffiduit. Occurrit apud Marteriium to. 1.
Colled. AmplilT. coi. 1049. in Chart. S. Vincen-
tii Cenoman. fol. 44. & 1 2 4. in Bullar. Fontanei,
fol. 115 . in Ch. S.Vandregelili to. 1. fol. 32.&C.
•jfCousTUMiA. Charta an. 1 1 3 5. inter Indrum.
tomi 4. novae Gall. Chrid. coi. 165. Infuperaddo
omnes aafentias in omnibus terris noftris abfque omni red¬
ditu & Couftumia , &c. Legitur alibi non femel.
^Coustumatio, Res obnoxia Coufiuma. Le¬
ges Norman. apud Ludewig. Reiiq. MSS. to. 7.
pag. 400. Per [aeramentum unius fit , videlicet in
mercatibus & Coufiimationibus > de quibus Coufiuma
requiritur d tali , qui m hiis utitur libertate.
CusTUM;E,in Legibus Burgor. Scoticorum cap.
1 41 . 142. 143. in Itinere Camerar.ii Scotici cap.
1 2. 1 3. in Statut. Davidis II. Regis Scotiae cap.
49. apud Will. Thorn. p. i796.Henr. Knygh-
ton. ann- 1340. Tabular. Albaeripae in Diceceli
Lingonenfi ann. 1176. Jhut autem in mafo domini
ioo3 CON
Huonis manferit, allodium atque Cuji urnam cuji inna¬
bit , & ejus terragium domini Huonis erit. Rurlum :
Neque hi , qui in majis eorum manent , Cujlumabtles
erunt , &c.
Custumia, Mos > conluetudo , apud Baldria
Kb. 3. Chronie. Camerae, cap. 40. [Alibi prae¬
datio confueta. Conventio inter Abbatem S. Ur¬
bani & Hugonem de V illers an. 1 1 9 5 . ex Archi¬
vo ejufdem Monaderii : Habebit S. Urbanus medie¬
tatem cum hereditate & D. Hugo aliam, [alvis Cuflu-
miis domini cujus trefundus fuerit. ]
Cosdu na, Idem quod Confuetudo , Tributum. Ta¬
bularium Burgulienfe fol. 156. Mauricius Domi -
ntts Credonis concejfit Ecclejia & Canonicis omnes ho¬
mines quos H. habebat in fuofeodo^ab folatos ab omnibus
Cofdunis. Infra : Concejfit omnes Cofduneas tam de ad¬
vena , quam de t alliata fua de tota terra quam acquific-
rat,&c. Occurrit praetereainMonad.Anglic. to. 1.
p. 5 6 2. Charta Gaufridi Archiepifc. Burdegal. In
curte vero de Eaia . . . habere [olebat quinque [olidos
Cofdunales in anno. Ibidem : £Ejpd in curte de Be-
nays habere debebat talliatam fi tam quantum vellet :
avenas quoque , gallinas , & cafeos Cofdunales , &c.
f Costduma, in Privilegio Templariis Domus
Montifpeffulani concelfo per Guillelmum Domi¬
num Montifpeffulani an. 1189.
Cosdu MAjin Charta Gaufredi Comitis Andegav.
apud Sammarthanos in Epifcop. Andegav. p.12 5.
Concejfi etiam ut omnia qua habent . . . Jine retinaculo
ttllius mea Cofdunu quitta habeant. Chopinus lib. 3 .
deSacra polit, tit. 1. §. 8. qui eamdem Chartam
deferibit , Cofduna habet. At in alia ann. 1108.
apud eofdem Sammarthanos in Abbatib. S. Nico¬
lai Andegav. pag. 690. & in alia an. 1 1 08. apud
Duchefnium in Hift. des Cbaftaigners , pag. 4. Cof-
duma etiam feribitur. Tabular.Dalonenlis Abbat.
Exactionem unius navis , qua nominatur la Cofduma ,
fcilicet 4. denarii & 1. ciphum fale plenum. [Rurfum
legitur apud Marten. tom. 5. Colled. AmplilT.
coi. 1152.]
Cosdu pn a, Cosdu pena. Charta Guillelmi
de Craveneze an. 1 2 3 4. ex Chartulario Abbatiae
S. Stephani deVallibus apudXantones : Notum fa¬
cio , quod cum S te ph anum Abbatem de Vallibus impe¬
terem fuper calefagio forejle de Salit. & Cofdupna qua-
dam in eadem forejla , que vulgariter Eaton appellatur.
Aliud exemplar habet , Cofdupena.
Consuetudinarii, Confuetudinibus feu tri¬
butis obnoxii, Fillani, Cotarii: Coujlumier s , in Con¬
fuetudinibus municipalibus paflim. Charta ann.
109 2. apud Beflium : Jj> utcunque voluerit habitare
in ipfo burgo , cujufcunque homo Jit excepti > nojlris domi¬
nicis & Confuetudinariis hominibus , habitet libere.
AliaGuillelmi V III. Ducis Aquitan. apud eum-
dem : De cetero villam . . . liberam concedo eo tenore,
ut deinceps nullum Confuetudinarium meum ibi reci¬
piant. T annat ores , homines Confuetudinarii , in aliis
Tabulis apud eumdem p. 504. 5 o 5. 46y.[& in
nova Gall.Chrifl;. to. 4. Indrum. coi. 3 5 2. J No¬
titia fubGaufrido Martello Comite Andegav. an.
1 1 1 1. proEcclefiaS. Laudi : Volens contra conjli-
tutionem illujlrijjimi Comitis habitatores pradicli loci
Confuetudinarios Jibi facere.
Cu stu marii, Eadem notione. Vetus Inquifiti©
apud W. Dugdalum in Antiq. Warwicenfis pro¬
vinciae pag. 6 6 5 . Et etiam omnes illi qui tenuerunt in
bondagii tenura , [olebant vocari Cufiumarii. Inquifi-
tionesde forisfa&urisforedar. cap. 1 9. in Addit,
ad Matth. Paris : Si aliquis eorum habeat Cuflumarios
reddentes illis redditus annuos , &c. Monadicum An-
CON 1004
glic. to. 1 . pag. 838. Cum homagiis & [erviliis tam
liberorum hominum ■> quamCufl urnariorum , &c. Tom.
a • pag. 243 .In liberis hominibus & redditibus , in na¬
tivis & Cujlumariis , &c. Adde p. 398. Fletam lib.
2. c. 71. §. 15 . Sic. Stabilimenta S. Ludovici l.i.
Se gentis feme prent horne vilain Coujlumier. Paflim
inLegib. Francorum municipalibus , locis aRa-
guello indicatis , in quibus Nobiles opponuntur
Cujlumariis. [ Sed in Stylo Leodiertfi c. 3 . art. 20.
& apud Froilfart. lib. l.cap. 147. & alibi Coufiu¬
miers appellantur antiqui Pra&ici , quorum ed
tedari apud Judiceshas vel illas fuiffe & elie pa¬
trias confuetudines , ad quas oporteat lites diju¬
dicari. J
f Coustumagii, Iidem qui Confuetudinarii. V ide
locum in Feflagium , Jus &c.
Coustumaria, Locus ubi Cujluma , feu tributa
exiguntur > verbi gratia in viis. Coujlumier e , in
Confuetud. Andegavenf. art. 5 o. Coujlumerie , in
Cenoman. art. 6 2.
Custu mare, Cujlumam , feu tributum exigere ,
nodris , Lever la Coujlume. Charta ann. 1270. in
RegedoCondabulariae Burdeg. fol. 2 24. Ita ta¬
men quod nullus Cujlumare debet Jine dicto Elia. Bona
Citjlumanda , in Itinere Camerarii Scotici cap. 1 3 .
Pecunia non Cujlumata , in Statut. DavidislI. Re¬
gis Scotice c. 49. §. 9. [. Mercandi fa Cujlumata , pro
quibus tributum confuetudinarium exfolutum
ed, apudRymerum to. 5 -pag* 2 74-]
Custu marius, CustumAtor , Publicanus, qui
tributa exigit. Iter Camerarii Scotici c. 1. Cujtu-
. matores , [eu Cuflumarios tam parva quam magna cu-
jluma, Cuflumarios trona , &c. Cap. 12. cujus lem¬
ma de Cujlumariis parva cujluma : Primo capiunt cu¬
jlumam largiori tnodo quam impojitum ejl d D. Rege,
&c. Cap. t 3. De Cujlumariis magna cujluma , Ubi
magna Cujluma dicitur, quae exigitur a fubditis pro
modo bonorum , in Statutis Davidis II. Regis
Scotiae cap. 49. §. 7. Cufiumarii burgorum qui de
mandato Camerarii in diffa Cujluma levanda introm -
ferunt.
Consuetudinaria Terra, Confuetudinibus
feu tributis obnoxia. Vetus Formula? Ita ut ab
hac die ipfo campo & vinea cum grato ipjius Monajle-
rii habeas , teneas , atque pojfideas , & quidquid ex
eo,Jicut mos ejl aliis ingenuis fuper terram Confuetudi-
nariam faciendi , facere volueris , liberam in omnibus
habeas facultatem.
ConsuetudinariaLe x.Charta Roberti Ducis
Burgund. ann. 1042. ex Tabular. Sangerman.
Inter catera in villa qua dicitur Gilliacus. .. plures ac¬
cepi Confuetudines ,Jtcut ab eis didiceram , lege Confue-
tudinaria. Vide Probat. Flid.Burg.Duchefnii p. 7.
fCosTUMiERUs, Tributo cojluma obnoxius. Ta¬
bularium S. Florentii : JJuicumqut de hereditariis
in eodem cimiterio propter guerram habitare necejje ha¬
buerit , non cogetur aliquod jolvere debitum. Si domum
fecerit ibi , recuperata pace , poterit eam inde portare.
Si vero eam cuicumque vendiderit advena ,fet ex tunc
eadem domus Coflumiera.
CONSUFFUGARE, [ mendofe pro Confuffocarej
Suffocare.] Vide Sujfugare.
1 . CONSUL , & Consulatus, quid fit in hoc
Fredegarii Chronici loco , cap. 1 1 o. video inter
eruditos controverti : Eoetenim tempore bis d Roma
[ede S. Petri Apoflolt, beatus Papa Gregorius claves
venerandi fepulcri , cum vinculis S. Petri , & mune¬
ribus magnis & infinitis , legatione , ( quod antea nullis
auditum aut vifum his temporibus fuit ) memorato Prin¬
cipi ( Cajrolo Martejjo ) dejtinavit , eo pacto patrato ,
1005 CON CON ioo(5
ut a parte Imperatoris recederet , & Romanum Con¬
futatum prafato Principi fanciret. Variant hic Editio¬
nes quotquot exftant. Nicolaus Alemannus in Dif¬
fert. de Lateranenfib. Parietinis cap. i 4. Confuta¬
tum , Patriciam dignitatem, & civilem urbis ad-
m i nift rationem intelligi contendit. Id negat vir
dodiftimus Carolus Cointius in Annalibus Eccle-
fiaft. Francor. ann. 796. num. 1 2. Nam praeter¬
quam quod pro Confutatum apud Fredegarium ,
Confultum legi debere exiftimat , fecundum Edi¬
tionem Brolianam , quoquo modo fe res habeat ,
Confutatus voce Imperatoriam dignitatem intelli¬
gi inde opinatur , quod in Caroii M. Edido de
Legibus Longobard. emendandis apudSigonium
lib. 4. de Regno Italiae an. 8 o 1 . quod etiam de-
fcripfere Vitus Amerbachius& Steph. Baiuzius,
Baec verba reperiantur : Anno ab Incarnatione Do¬
mini noftri fjefu Chrifti 801. Indici. 9. anno regni no¬
ftri in Francia 33 . in Italia 2 8 . Confutatus autem no¬
ftri primo. Unde conficit per Confutatum, Imperium
necelfario defignari, cum Augufli eo anno titu¬
lum coniecutus fuerit Carolus : adeo ut dePatri-
cii titulo accipi non poffit, quem longe antea ob¬
tinuerat, & a quo abftinuerat fadus Inperator,
ut Eginhardus, & alii fcribunt. Tametfi valida
videatur prima fronte viri admodum eruditi con-
jedura , nolim tamen negare Confulatum hocce
loco Frcdegarii pro Patriciatu accipi polle , qui
& Martello oblatus fuit , & ab eo acceptus. Nam
alias Patricii & Confulis diverfae fuere ea tempe-
ftate in Italia dignitates , quod ex diurno Roma¬
no cap. 1 . tit. 3 . &c. colligere ell : ubi Confttl is
intelligitur , qui Romae vel certe Ravenna , tum
prceerat, quemadmodum tVcitoj in coetcris Italiae
urbibus, quod exerte indicat idem Diurnus cap.
a . tit. 4. 5 . 6 . & cap. 3 . tit. 7. Extr.
Quod vero ad Caroii Magni Diploma fpedat ,
vox Conful , non tam revera Imperatoriam digni¬
tatem defignat , quam receptam apud fequioris
setatis Graecos Auguftos formulam , abrogata fci-
licet a Juftiniano ea dignitate , quam fibi folis
deinceps refervarunt Imperatores , tanquam Con¬
futes pe) petui , quem fibi titulum arrogalfe Vitel¬
lium legimus : quod & ipfe Juftinianus exerte
ait in Novella 5. Tum enim ii Diplomatibus an¬
nos Imperii cum annis Confulatus adfcribebant,
ita ut fere femper idem fuerit & Imperator &
Conful , cum Confulatum una cum Imperio ini¬
rent. Sed longe antea Confulis titulum adfcri-
bunt Carolo Magno Verfus infcripti libro Evan-
geliorum anno 780. tom. 1. Hiftor. Francor.
pag. 87.
T empore vernali tranfcenjts Alpibus ipfe
Urbem Romuleam voluit quo vifere Conful.
Quandoque tamen non Confulatus annus in iis
defcriptus legitur , fed alia formula , quomodo
fub Juftiniano obtinuit , fcilicet, Poft Confuta¬
tum anno , &c. quam quidem fere femper ferva-
tam conftat a fubfequentibus Auguftis , qui ipfo
primo Imperii anno in Diplomatibus , Poft Con¬
fulatum anno primo , fubdebant , verbi gratia, in
Adis liberatae a daemonio virginis , apud Baron.
an. 7 1 3 . n. 6. Imperante domino noftro piiffimo per¬
petuo Augufto Anaftajto ( Artemio ) magno Impera¬
tore anno primo, & poft Confulatum ejufdem Sereni¬
tatis anno primo. Ita tamen Confulatus annum cum
Imperii anno conjungebant , fi fub anni initium
utramque confecuti elfent dignitatem : fi enim
fecus, Confulatus annum a Kal. Januarii fubfe-
quentis aufpicabantur. Verbi gratia, Epiftola
Theodori PP. ad Babolenum Bobienfem Abba¬
tem , apudUghellum & Margarinum , data dici¬
tur quarto Nonas Maii , Imperti domini puffimiAu-
gufti Conftantini anno fecundo , Confulatus primo , In-
didione prima. Unde colligitur , Conftantinum ,
qui & Heraclius didus elt , Heraclii majoris ex
filio nepotem , Confulatum iniiffe Kal. Januarii,
Indid. 1 5. anno Imperii 2. quod inierat menfe
Junio Indid. 14. id pluribus difceptamus in ea
Differtatione quam de Imperatorum Conftanti-
nopolitanorum , feu inferioris aevi vel Imperii,
uti vocant , numifmatibus inftituimus.
Quo igitur Carolus Mag. recens Auguftus di¬
dus , eadem qua Conftantinopolitani Imperato¬
res dignitate fefe donatum oftenderet, vel in fe
tranllatam totius Imperii audoritatem ac digni¬
tatem , iifdem quibus ii titulis uti voluit, ad-
fcripto fcilicet Confulatus perinde titulo, quem
Imperatorio ii femper adjunxere. Quinimo in Di¬
plomate a Sigorpo laudato , omifius forte , nota¬
rii vel exfcriptoris vitio. Imperii annus primus,
qui Confulatus annum praecedere debuit, prout
fieri confueverat in Byzantinorum Auguftorum
Tabulis , quod etiam in Caroii fuccefiorum Char¬
tis faditatum obfervamus. Exftat fiquidem Ha¬
driani II. PP. Epiftola adAdardum Namneten-
fem Epifcopum , quae eft undecima inter ejufd.
Pontificis Epiftolas , quae fic clauditur : Jjhimto
Kalendas Aiartias.. . imperante domino noftro pnjfimo
perpetuo Augufto Ludovico magno Imperatore anno 19.
& poft Confulatum ejus anno 18. Indici. 1. Ubi ob-
fervandum annum Imperii , anno uno Confula¬
tus annum praecedere. Quippe Ludovicus II. a
patre in Italiam miftus , a Leone IV. PP. in Im¬
peratorem undus fuit ann. 850. ut eft in Anna¬
libus Francor. Bertinianis. Confulatum autem
iniit, aut fane aufpicatus eftKl. Januarii , ann.
851. quibus haec dignitas iniri folebat , uti mox
docuimus. Proftat Diploma aliud Joannis VIII.
PP. pro MonafterioHerenfi dioecefis-Pidavenfis ,
in Spicilegio Acherianoto. 1 2,. pag. 5 54. datum
Imperante domino piiffimo Augufto Karolo a Deo coro¬
nato magno Imperatore , poft Confulatum ejus anno pri -
mo. Praeterea aliud proMonaft.S. MedardiSuelfio-
nenfi pag. 1 5 1 . datum menfe fjanuario Indid. 9.
quarto Non. fjanuar. Pontificatus noftri anno 4. anno
1 . regnante domino piiffimo Carolo Imperat, d Deo co¬
ronato , & poft Confulatum ejus anno 1 . Pro quibu*
quidem verbis , poft Confulatum , alia ejufdem Poit*
tificis Charta pro Monafterio T renorchienfi, apud
Chiffletium , ifta habet , & poft Coronationem ejus
anno 1. Sed perperam, ni fallor, cum Imperator
appellari coeperit demum , cum coronatus fuit..
Porro didus eft Imperator Carolus Calvus die
Chrifti natalitio anno ^75. Indid. 9. Aliud Di¬
ploma Joannis PP. VIII. in Tabulario Flavinia-
cenfi, fic clauditur: Scriptum per manum Gregorii
Notarii Regionarii & Scriniarii S. R. E. in menfe
Aiato Indid. 10. Bene valete. 4. Kal. fj unias, per ma¬
num Anaftajii Bibliothecam fanda Sedis Apofiolicx,
imperante domino piiffimo perpetuo Augufto Karolo d
Deo coronato magno Imperatore anno 2. & poft Confu-
latumejus anno 2. Indid. io.Eamdem deniquefor-
mulam in Diplomate Formofi PP. pro Monafte¬
rio S. Theuderii dioecefis Viennenfis defcriptam
legimus -.Data 7. Kal. Decemb. per manum Sergii
Primicerii Defenforis fanda Sedis Apoftolica , imperan¬
te domino piiffimo perpetuo Augufio IVidone d Deo co¬
ronato magno Imperatore anno primo , & poft Confu¬
latum ejus anno primo.
looy CON
2. CONSUL , Comes. Bra&on. lib. i. de Rer. divif.
c. 8.§. 2. Comites d Comitatu, Jive d foetet ate nomen
fump ferunt , qui etiam dici pofiunt Confules , d eonfu-
lendo : Reges enim tales Jibi afiociant ad confulendum
& regendum populum Dei , &c. Leges Edwardi Con-
feflf. cap. 2 . J^JJfd modo vocatur Comitatus , olim apud
Britones temporibus Romanorum in regno ifio Britannia,
vocabatur Confutatus ; & qui modo vocantur Vice comi¬
tes , tunc temporis Viceconfules vocabantur. Vita S.
Guillelmi Ducis Tolofani feripta a coaetaneo cap.
3 . Ambo quidem defummis Francis. Principibus , Con¬
fules ex Confulibus , &c. Cap. 4. Igitur bV illelmus..,
fufeipit nomen Confulis & Confutatum , in rebus belli¬
cis prima cohortis fortitur principatum. Et cap. 5. Ad¬
judicatur etiam conclamante exercitu , ut totius Aqui¬
tanis, , quoniam dignus efi , invefiiatur Ducatu , & de
Confule fublimetur in Ducem. Ordericus Vitalis li¬
bro 6 . ex eadem V ita fanefti G uillelmi : Gtiillelmus
ex patre Theodorico Confule & matre Abdana natus
efi . .. nomen Confulis & Confulatum , & in rebus bel¬
licis prims cohortis fortitur principatum. Abbo Mon.
1. 1 . de Bellis Parif. de Odone poftmodum Rege :
Hic Confli venerabatur , Rex atque futurus.
Et lib. 2.
Belligeri fuerant Uddonis Confulis ambo.
Petrus Abaelardus pag. 143. Vicem Imperatoris ,
cui per omnia obeditur , obtinet Diaconiffa ; fex vero
alisfub ea, quas dicimus Officiales 1 Ducum Jive Con¬
fulum loca pojfident. [ Chronicon S. Petri Vivi ad
ann. 1108. apud Acherium Spicii, to. 2 . p. 7 5 2 .
Hludovicus . . . multa pajfus 'a Proceribus Francis in
eodem anno , prscipueque 'a IVidone , Rubeo cognomi¬
nato , qui ei fraude & dolo fuo filiam fuam nuptum dare
volebat ; quod quia dignitati regis indecens erat , &
Confulibus regni difpliceb at , au florit ate apofiolica Pa-
fchalis PP. dimiferat. Et pag. 75 3 . Similiter & Con-
ful Pi flavorum , & Dux Burgundiorum , & multi alii
Confules , qui funt fub Rege Francorum.'] Ita‘ufurpant
paffim Scriptores , Pafchalius Radbertus in Epi¬
taphio Walas Abbat. Corbeienfis lib. 2. cap, 6.
Capitula de Weregildis poli Concilium Grate-
leanum ann. 928. Hildebertus Epifc. Cenoman.
Epift. 18.25. 26.de 'in Vita S.Hugonis Abbatis
Cluniacenfis,Rob. Monachus lib. 3 . Hili. Hiero-
fol. Sigebertus ann. 439. Vita S. Leodegarii cap.
5 . Matth. Paris pag. 1 3 . Gaufridus Groflf. in Vita
S. Bernardi Abbat. T iron. cap. 2 2 . [ Scriptor Ge-
ftorum Comitum Andegav. qui librum fuum
Cefia Confulum Andegav. infcriplit. ] Ordericus
paffim , &c. Vide Maream lib. 3 . Hift. Benearn.
3 . num. 2. 3 . [ <5c Hiltoriam tranflationis S. Au-
doeni , apud Marten. tom. 3 . Anecd. coi. 1 6 76.
ubi Richardus I. Dux Normannorum , eorumd.
Conful appellatur ; fed in Comes 2. obfervatum
hunc Ducem interdum etiam Comitem di&um
fuifle. ]
3. CONSUL. CoNsuLEsin civitatibus , qui in
aliis vulgo Scabini vocantur , quorum dignitas an¬
tiqua. Aufonius in Urbibus j
Diligo Burdigalam , Romam colo , civis in illa ,
Conful in ambabus , cuns hic , ibi fella curulis, &c.
[ Retfte Valelius in Valelianis pag. 1 3 o. & feq.
adnotat, hunc locum a Cangio noftro non fatis
intellectum fuifle. Aufonius quippe non ideo fe
dicit Burdigake Confulem , quod .hujus urbis
Magiftratus , qui Conful diCtus fuerit , dignita¬
tem obtinuiflTet, led quod , qui Romae renuncia-
hatur Conful, in omnibus totius imperii urbibus
Conful haberetur. Ab Aufonii temporibus ad in-
ftitucionem Scabtnorum , qui in Gailiis appellati
CON 1008
fuerint Confules , effluxerunt anni plus feptin-
genti. ]
Conful Barcinone , in veteri Infcriptione apud
Gr uterum 429.9. Confules munictpales,apud eum-
dem 90. 8. 351. 5. 438. 7. [Libertates ann.
1209. conceflae per Raibaldum de Calma ho¬
minibus terrae fuae to. 1. Hift. Dalph. p. 19. coi. 2.
Et volo quod Jingulis annis in Calma quatitor Confu¬
les eligantur ad fefium omnium S an florum , quorum con -
Jilio tota terra mea videatur de cetero fubjacere ; Ji
tamen aliquis fecerit injuriam , vel commiferit unde
puniri debeat , conjilio Confulum puniatur. Haud fa¬
tis fcio an ead. notione in Charta Philippi Franc.
Regis an. 1 2 1 8. apudBaluzium tom. 7. Mifcell.
pag. 338. Confpirationes aut conjurationes vel Con¬
fules non pojfunt facere cives Anicienf es contra nos nec
contra Epifcopum nec Ecclejiam Anicienfem, quandiu.
Epifcopus & Ecclejia Anicienjis erga nos fe habuerint
ut debebunt. ] Statuta MSS. Monfpelienfia art. 12 5.
de forma juramenti Confulum : Statutum efi ut
xn. probi & legales viri Montifp. jam eleflt ad Com¬
munitatem Monti fpcfful ani jurare debeant , quod bona
fide confulant eum quem Dominus loco fuo fiatuerit in
hac terra , & ille requirere teneatur conJUium di florum
xn. & eorum fiare cvnjiliis , &c. Et art. 139. JfiggA-
liter eligitur Bajulus Curis: Similiter confulant Do¬
mino & Bajulo Curis , & ei quem Dominus loco fuo
ftatuit in hac terra. [ Vide Cafaubonum adApu-
leii Apolog. pag. 178.]
4. CONSUL. C o n su l es etiam dicuntur, qui in
emporiis, feu portubus maris mercatorum jura ac
merces tuentur. Charta Jacobi Regis Aragon ann.
1268* pro Barcinonenlib. Concedimus & donamus
integram licentiam & potefiatem vobis. . .ponere & eli¬
gere Confulem , vel Confules , quem &qiios volueritis ,
in partibus ultramarinis , & in terra de Romania , &c.
[Exftat in Statutis Maffil. lib. 1. caput integrum
num. 18 .de Confulibus extra Maffiliam confhtuen-
dis . . . in viagiis Suris, aut Alexandris vel Coepte ,
vel Bogis , vel alicubi alibi . . . eligendis de melioribus
facundia , & diferetione , & probitate , & honefiate ,
ad honorem & utilitatem communis Maffilis ... &
conftituendis a Reflor e Maffilis, qui pro tempore fue¬
rit , cum conjilio & ajfenfu Syndicorum , & Clavario¬
rum communis Maffilis, & S eptimanariorum capitum
minifieriorum , vel majoris partis eorum, quibus den¬
tur Con fili arii numero ibi non determinato. Dein¬
de plura ftatuuntur ad eos Confules fpe&antia,
quae longius eflTet hic referre.]
Habebant porro ii jurifdiCtionem in mercato¬
res fuae nationis , exceptis tamen majoribus cri¬
minibus. Charta Guidonis Regis Hierofol. ann.
1190. apud Guefnaium in Annalib. Maffil. Da¬
mus etiam vobis Curiam inAccon , & ut Vicecomites
& Confules de hominibus vefirs gentis habeatis , ita
quod Ji aliquis extraneus contra quemlibet de vefiris
querelam moverit , ante Vicecomites vefiros debeat de¬
venire , & ibidem judicium recipere , excepto furto , ho¬
micidio , tradimento , & falfamento moneta, violatione
mulierum , quod Rapt vulgariter dicitur , qua omnia
Curis noftrs re fervamus. Vtcecomes autem quem vobis
ibidem ordinare placuerit , facr amentum fidelitatis nobis
faciet, & jurabit quod fecundum terrs Confuetudinem,
Curis vefirs c auf as judicabit & difeernet. Habetur
etiam in Statutis MSS. urbis Monfpelienfis Sacra¬
mentum, quod ejufmodi mercatorum Confules,
cum magiftratum fuum ineunt, faciunt lingua
vernacula lic conceptum \fjen hom elegat en Cojfol
deis mercadiers navegans de Montpeslier promet a vos
xa. CoJfols , que lon lial cojfel donarai detos d cafcuns.
ioop CON
deis dits mercadiers e des atitres qucfon ni feran defottc.
mon regimen , & lar proficq enquerrai , el dan efquiva-
rai , e la honor dei Commun de de Monpeslter , e de la
Univerjitat defdit mercadiers farni & procurer ai , e
deis contrats,& dei danis que feran entrels mercadiers ,
&c. e totas aqueflas caufas entendrai per tot lo temps
de mon oficiCi , git ad as tota amifiatz. , e tota enemifiat ,
&c. Quotannis ii eligebantur. Dicuntur etiam
Regens deis mercadiers que van per mar , in Charta
an. 1328. De iis Confulibus, & eorum officio,
pluribus egit Andreas Bofchin libro delsTttols de
honor de Cathalunya lib. 4. cap. 24. Maxime vero
liber Italicus , cui titulus , il Cunjolato dei mare ,
editus Venetiis an. 1570. Codinus lib. de Offic.
cap. 7*n. 9.Pachymcres lib. 2. cap. 32. &Gre-
goras lib. 4. obiervant Pilanorum Magiflratum
qui Conftantinopoli degebat, Confulem appella¬
tum , qui apud Venetos Bajulus dicebatur.
«J[ Consules etiam dicuntur in Francia Mercatores
eledi ad dirimendas lites fociorum , primum Pa-
rifiis ann. 1563. inftituti Ldido regio , in aliis
vero praecipuis urbibus an. 15 66.
Consul Regius, Idem , ni fallor , qui Con-
Jiliarius , apud Robertum Goalct in Compendio
Jurium & Confuetud. Univerlitatis Parif. fol. 9.
Similiter Univerjitas expenjis fais difiribuit cereos be¬
nedictos Regi & Regine ,Ji fuerint Parifius , Dominis
Prefidentibus , Prepofito Parijienji , Locum tenentibus ,
& quibufdam Regiis Confulibus , &c.
CONSULARES, appellati provinciarum Redores,
quorum dignitatem &munus primus invexille vi-
deturHadrianusImp.qui,utaudoreft Spartianus,
quatuor Confutares per omnem Italiam judices confij-
tuit. Poftmodum aliae etiam Imperii provinciae
jper Confutares , aliae per Prafides , Duces , Comites ,
&c. gubernatae. Per Orientem quindecim , per
Occidentem viginti-duo a Confularibus guberna¬
tas recenfet Notitia Imperii, quorum etiam men¬
tio paffim occurrit in veteribus Infcriptionibus;
[Hinc ilis provinciae Confutares appellatae, ut rite
adnotat Valefius Notit. Gall. pag. 302. coi. 1.]
A Confularibus etiam urbes praecipuas guberna-
tas,audor edConftantinusPorphyrog. lib. 2. de
Themat. Anaftafius in Adriano PP. Tradidit Pau¬
lum Confutari Ravennatium urbis, infra : Accerjito
Confulare Ravennatium urbis , praccpit ei ipfum in¬
terficiendum Paulum. Vide Valefium ad Ammiani
lib. 14. & JC.
Consular e sHon orarii, feu codicillarii. Ju¬
lianus Anteceffior Conilit. 5 6. cap. 200. Urbica¬
ria prafeclura omnibus aliis prafitdeat dignitatibus , id
eft , ante fedeat , & poft Prafectiim caten Patricii nume¬
rentur, & Confules quidem & qui inter eos Confulari¬
bus injignibus decorantur fecundum Confutarem ordinem
& prarogativas Confutatus fui fedeant , ut tamen ante¬
ponantur ordinarii Confutares honorariis Confularibus.
I. CONSULARITAS, Dignitas Confutaris, non Con-
fulis , uti vult Jacobus Gotofredus in 1. 74. Cod.
Theod. deDccurion. ubi agitur de honoribus &
dignitatibus Codicillaribus , quas inter praecipua
fuit Confularium , quae exerte Confularitas appella¬
tur in 1. un. eod. Cod. de Confularibus & Praefid.
a. CONSULARITAS, Comitatus , dignitas Comi¬
tis. Charta Johannis Maclovienfis Epifcopi ann.
i 1 49. fic clauditur : Altum apud Andegavum . . .
EtigenioP apatum obtinente, Confularitatem vero G auf-
fredo. [ V ide Conful 2 . ]
CONSULARIUS , Confiliarius , confiliorum parti¬
ceps. Vigilius PP. in Epift. ad Rulticum & Seba-
ftianum apud Baron.un. 5 5 o. n. 27. Cumfjoanne
Tom. II.
CON' 10 io
Epifcopo & Surgentio Primicerio , atque Saturnino
Confulario noftro , &c. Freculfus in Chron. tom. 1 .
lib. 2. cap. 16. Jfiuidqtud Diceneus eorum Confula-
rius pracepijfet , hoc modis omnibus expetendum , hoc
utile dijudicantes fore. [Charta Lotharii Regis ann.
950. apudLccardum de Orig. familiae Hablbur-
go-Aullriacae coi. 157. Manajfes venerabilis Ar-
chiepifcopus nojler & confanguineus , at que A fio egregius
Praful reverentiffimi Conful arii ncftri. j Ita Confula¬
rium haberi in MSS. Codd. Ammiani 1. 2 8 . monet
Henr. Valefius, ubi Confiliarium ex ingenio refti-
tuit. Apud Hefychium , KovffwXapie? , elt UTroW; ,
Confu laris.
CONSULATOR , Confiliarius , vel Conciliator.
Joan. Brompton.in Chron. Totius fibverjioms Re¬
gni Anglia Confutator extitit.
1. CONSULATUS , Comitatus , Comitis diftridus,
jurifdidio. Leges Edwardi Confefforis & Wil~
lelmi Nothi cap. 1 . Fecit fummoniri per univerfos
Anglia Confulatus nobiles , fapientes , & fua lege erudi¬
tos. Cap. 1 2. Jfiupd modo vocatur Comitatus , olitn
apud Britones temporibus Romanorum in Regno ifio Bri¬
tannia vocabatur Confulatus , &c. [ Libertates ann.
1 209. conceffiae perRaibaldum de Calma homi¬
nibus terrae luae in Hift. Dalphin. to. 1 . pag. 1 9.
coi. 2 . Volo praterea , & pro po/fe meo laborabo , quod
omnis terra mea fit in Conful at u Vapincenji , & Ebre-
dunerfi, & Ciftahenfi , & etiam in majori Ji poterit ,
Confutatu. Occurrit pluries in Tabulariis Kem-
perlegienfi & Fontis Ebraldi. Vide Conful 2. &
Confularitas 2.]
2. CONSULATUS, Dignitas Amiralii,feu fupre-
mi rerum aut claflium Praefedi , apud Saracenos.
Eulogius Toletan. lib. 2. Memorial. Sand. de Ab-
derramen Rege Arabum : An. Incarnat. 850. ara
888. Confulatus autem Habdarrahgman 2 9. Occur¬
rit apud hunc Scriptorem non femel. Willelmus
Rishangerus ann. 1272. Admir alius fjcppenjis , na¬
tione Saracenus , qua dignitas apud nos Confulatus vo¬
catur. Sed an revera Confulatus , uti haec vox apud
Clafiicos Scriptores fumitur, viguerit apud Sara¬
cenos aut Arabes , quod vult vir dodus , pluribus
bilceptamus in Gloffi med. Grxcit.
3 . CONSULATUS , Confiliariorum conventus.
Joann. a Leydisin Chron. lib. 3 2. cap. 21. Poft-
quam autem Dominus de Arkel in civitate Ducis Wil-
lelmiejfet, idem Dominus de Arkel tribus vicibus co¬
ram Confulatu pranarrati Ducis IVillelmi vocatus f
cum juramento narravit & manifeftavit omnem tradi¬
tionem. [Charta Bernardi deT urre an. 1 3 08 . apud
Baluz. Hiil.Arvern. to. 2. pag. 782. Item Bajulus
dicta villa , aut ferviens ad requefiam Confulum , fa¬
ciet prae oni far e in villa S. Amantii , quod omnes ve¬
niant ad Confutatum pro negotiis & nec effit atibus dicta
villa, j Vide Conful 3 .
Consulatu m Dare, T7rcntlctv, Miffiliafpargere,
quod Confules facere folebant , cum magiflratum
adibant. [ EpiftolaEpifcoporum Arelatenfis Pro¬
vinciae inter Lpiflolas Leonis II. Papae : In hac ur¬
be quicumque intra Gallias ex tempore pradictorum of-
tentare voluit fubfignia dignitatis , Conflatum fiifce-
pit & dedit.] Vetus Chron. Latino-Barbarum,apud
Lambecium lib. 2. Comment. deBiblioth Caefa-
rea cap. 8- pag. 8 5 8 . fju fimi anum ab honore Imperii
dignitate conantes ejicere , faltionem quidam ( quo¬
dam ) dic fju fimi anum hortantes ut Circum expeciaret ,
& Conful atum populus ( populo ) daret, electum quem¬
dam nomen Floriamini volentes Imperio fublimare,&c.
Vide Gloffi. med. Graecit. in Twsn-e/sc.
4. CONSULATUS, Munus Confulis, quimerca-
Sff
i o 1 1 CON
* 4
torum jura tuetur in emporiis & portubus ; in
Statutis Maffil. lib. i.cap. i 8 . Vide Confil 4.
CoNsuLATUsCuKiiE, Summa rerum ac proeci-
pua adminiEratio. Albertus Stadenfis an. 1066.
Albertus Archiepifcopus Confulatum Curia adeptus
ejl , amulifque remotis , / 'olus primatum arcemque Ca¬
pitolii poffedtt. Idem ann. 1068.de eodem : Sum¬
mam rerum , quod ejlVicedominatus,jamfeptiesCon-
ful meruit. Vide Vicedominus.
posT Consulatum , Formula literis vel adis
adfcribi folita , cum fcilicet qui tum hoc anno
quo fcribebantur , Confides creati edent, igno¬
raretur , & necdum nuntius ConEantinopoli ubi
defignari folebant, in regiones remotiores, fcilicet
in Africam , ubiejufmodi formula praefertim ad-
fcripta legitur, allatus edet. Ut in Conciliis lauda¬
tis, & in Cod. Canon. Eccl. AI ric. cap. 56.108.
127. Concil. Milevit. II. can. 20. Formata autem
qua d Primatibus , vel d quibufdam Epifcopis Clericis
propriis dantur , habeant diem Pafcha. JguodJt adhuc
ejufdem anni Pafcha dies incertus ejl , ille pracedens
adjungatur , quomodo [olet , Pojl Conf 'elatum , in publi¬
cis gejlis adfcribi ; nempe, cum Confulatus illius an¬
ni incertus eE. Tametii -genuina videatur illius
canonis interpretatio , de hac tamen quidam fub-
dubitant; cum verbi gratia Concilium Carthagi-
nenfe V. celebratum dicatur poli Confulatum
Ctefaris & Attici Maio : Carthaginenle VII. poli
Confulatum Honorii xii. & Theodolii vm. 3.
Kal. Julii : Ephefinum incoeptum x o.Kal. Julii >
quibus tum menfibus vix, inquiunt, credi po-
tell, novorum illius anni Confulum creationis
nuntiumCarthaginem autEphefum nondum per-
venilTe. Verum id mirum videri non debet, cum
certum lit Confulesnon femper Kalendis Janua¬
rii fuosiniilTemagiltratus , nec tum creatos, fed
eorum interdum proclamationem ac inEitutio-
nem dilatam in aliquot poli Calendas Januarias
menfes, pro libitu Principum ; quod docet prae
caeteris Libellus de Praefedis Urbi , editus a Cul-
piniano, Panvinio , &Bucherio: in quo nomi¬
nari folentpoE fingula Confulum paria. At anno
ChriEi 307. haec leguntur: Maximiano vn. &
Maximiano. Ex menfe Aprili failus ejl vi. Confu¬
latus , quod ejl novies. (Cufp. & Panvin. addunt
hic Diocletiano. ) vi. Kal. Septembris , ffnjleius Ter-
tullus P. V. Et anno fubfequenti : Confules quosjuf-
ferint DD. NN. Augufli. Ex xn. Kalendas Maii
faftum ejl , Maxentio & Romulo : quod ejl decies &
Ad 'aximi ano. Anno 311- Confules quos jujferint DD.
NN. Augufli. Ex menfe Septembri , factum ejl ,
Ruf rio & Eufebio. Anno 3 x 7. Confules quos jujfe¬
rint DD. NN. Augufli. Ex diexm. Kalendas
Manii , Gallicano & Baffo. Denique anno 345.
Amantio & Albino, fcilicet Cojf. Denique anno
fequenti : Pojl Confulatum Amamii & Albh i. Quo
quidem anno nulli Confules creati : aliis vero an¬
nis, horum poE aliquot a Kalendis Januarii men¬
fes , atque adeo ufque in Septembrem interdum ,
dilata creatio. Unde non mirum fi in remotiori¬
bus Imperii provinciis ea perfiepe in incerto elfet,
vel etiam ignoraretur. Vide praeterea quae in hanc
rem commentantur Baronius , Panvinius , [ Ale-
mannus ad Procopii HiE. arcan. p. 1 06. 1 . edit.]
& Stephanus Baluzius in Notis ad Capitul. pag.
1252. & feqq. Ut porro abrogatis Conlulibus or¬
dinariis fubj uEiniano eadem formula obtinuerit,
plura adnotamus inSyntagmate delmperatorum
ConEantinopolitanorum numifmatibus. Idem
argumentum in Glolfi med. Graetit. attigimus.
CON 1012
% CONSULTA , Ital. & Hifp. Conjulta , Gall. Con¬
flit ation , Conficite , Confultatio , deliberatio. A da
SS. Maiitom. 1 - pag- 6 1 6.deB. Pio V. Papa : Ca¬
tena fuit vir injigms auttoritatis in Romana curia val¬
de celebris , & a fecretis tum Cardinali Alexandrino
. . . tum Congregationi Epifcoporum &facra Confulta:
fic didaequod ea Congregatio pluribus de nego¬
tiis confulatur, deliberet , Eatuatque.
CON SU LT ARE. Aurelius Vidor Schotti in Anto¬
nino Pio : Jjfttin etiam maribus frufi ratus , filia viro ,
Reipublica Confultavit ; id eE , filiae virum dans
Reipublicae confuluit. Idem in Philippo ; Ufum
virilis fcorti removendum honejlijfime Conjultayit ; id
eE , confultius exiEimavit.
CONSULTORES, quorum eledio & officium
fic exponuntur in Litteris Philippi 111. Fr. Regis
apud de Lauriere tom. 1. Ordinat, p. 307. De
centum vero pradittis Paribus eligentur viginti quatuor
ajfenfu centum Parium, qui Jingulis annis renovabun¬
tur , quorum duodecim Efchevmi vocabuntur , & alii
duodecim Confultores. Ijli viginti quatuor in principio
fui anni, jurabunt fe fervatur os jura fantta Ecclejta t
& fidelitatem Domini Regis , atque juftittam , quod
& ipji rette judicabunt fecundum juflitiam fuam , quod
& jiquidem Major forte celari praceperit , celabunt ,
hoc quicumque dixerit d fuo officio deponetur , & in
Communia mifericordia remanebit. Major vero & duo¬
decim Efchevini convenient bis qualibet ebdomada , pro
Civitatis vel Cajlelli Falef. negociis , & Ji in aliquo
agendo dubitaverint de duodecim Confultoribus , quot
voluerint convocabunt , eorum conjilio fuperhoc fruituri;
& duodecim Confultores cum Majore & Efchevinis
quoque fabbato Jtmul erunt , & quaque quindena die
Sabbati, Jimiliter omr.esjimul P ares. Jjhdcumquevero
omnium pradictorum ad dies , ut pradictum ejl fjibi con¬
flit qpos antequam prima cantetur ,Jine fubmonitione cum
aliis non affuerit Paribus ,Ji Jit E fchevinus pagabit
quinque folidos ad negotia Civitatis Rothomag. vel Ca¬
jlelli Falef. & Conjultor abfens tres folidos , & Jic de
aliis Paribus duos folidos , niji idoneam e xcufationem
die prae e denti Majori notam fecerit . .'. . Si quis E f-
chevinorum, Con fultorum fetialiorum Parium diebus Jtbi
conflitutis, pcflquampro re fto faciendo cum aliis fede-
rit , Ji fine Majoris licentia fedem fuam conjiliandi cau-
fa reliquerit , pagabit xii. denarios , otio fcilicet Urbi
Rothomag. vel Cajlello Falef. & quatuor Clericis &
fervientibus. '
CONSULTUM , Sermo , res ipfa de qua confuli-
tur. EE etiam Confilium per quod alicujus uti-
litaticonfulitur. S. Eulogius 1. 2 . Memorialis San-
dor. cap. 1 o. Sufcipit Dt antibus animis venerabilis
mulier pium viri Confultum. Cap. 1 1 . Ibi fe famuli
Dei alterno fovent Confultu , roborantur invicem.
Idem in Documento martyrii : Nojlrum Conful¬
tum ... ut pii patris mentibus tuis reponas. Grego-
rius Magnuslib. 4. Moral.cap. 36. Videat fanitos
Apojlolosjtc fufeeptam Ecclejtam regere , ut eipradi-
cationis verbo non dejinant Confultum prabere. Vide
eumdemlib. i.EpiE. 47.
Consu ltU m , Relatio ad Principem fuper aliquo
dubio a judice fada, in leg. 1 1 . Cod. Theod. de
Appellat. Confultatio , alibi non femel.
Consultum, fjudicium fy nodale, in Gloffis Regiis
MSS. Cod. 1x97.
% CONSUMMATIO , f. Officium divinum & ora¬
tio fic dida quod fint opus c onfummatum feu per-
fedum. Canones Hi bern. apud Marten. tom. 4.
Anecd. coi. 8 .Jjjujinon occurrerit ad Conf animationem
canat vm. in ordine pfalmos. Si excitatus veniat pcjl
mijjam-, quidquid cantaverunt , replicet ex ordine, Fr a-
1013 CON
tres. Et coi. n. Poenitentia hominis bibentis minant
hominis feu ejus fanguinem , vii. annos in pane & aqua
&in Confummatione ; hoc eft , ut videtur, oratio¬
ne. Vide Complenda po d Completa.
^CONSUMMATOR, Perfedor, Qui confummat
& perficit. S. Cyprian. deLapfis cap. 5. Dominus
in verbis Doclor, Confummator in f a dis. Tertull. adv.
Mare. 1. 4. c. 2 2. Confummator novi Tejlamenti. Eo¬
dem fenfu Theologi noftrates, aiunt de Chrifto:
U Auieur & leConfornmateur de notrefoi.
•{[CONSUMMATUM, Gall. Confomme , Succus ex
decodis carnibus expreffus. Miracula B. Joannis
Taulfiani tom. 5. Julii p. 802. £f ita dolore erat
extenuata & natur a viribus confumpta , ut cibum nul¬
lum prater Confummatum , & illud in modica quantita¬
te fumer e valebat.
•jf CONSUMMISSI, Simul fummiffi ve! fnbmiffi , Qui
una fefe fubmittunt. Animo toti Con fummiffi , apud
Acherium tom. 3. Spicii, pag. 456.
^CONSUMPTUM vel Consumptio, in veteri
Vocabulario utriufque juris , eft Rajio , videlicet
quando dicito vel fyllaba abraditur , & alia inferibitur.
CONSUTIT II , id eft, certa ratione , quae vanita¬
tis indicium fit, confuti, fotularcs & reftrati Ca¬
nonicis prohibentur, in Statutis BcnedidiEpifc.
Maffil. ann. 1230. exlib. viridi Epifcopatus ejuf-
dem urbis fol. 1 o.
•{[CONT A, Species navigii. Chronicon Andreae
Danduli apud Murator, tom. 12 . coi. 445 . Bonus
Dux nofter , ne annona civitatibus & fidelibus fuis de¬
fit , femper vigilans, deftinatis quampluribus ufeeriis
feu galeis grofiis , Contis aliifque navigiis , &c. Vix
dubito quin legendum fit Concis pro Conchis. Vi¬
de Concha 2.
•{[ CONT ACIUM.KcvtocW duo fignificat apud Grae¬
cos ; Hymnum brevem fic didum a voce Kovrk,
Parvus , eo quod paucis laudes alicujusSandi vel
Fefti compledatur : & tenuem membranam , ro¬
tundo ligno , quafi jaculi fragmento ( kovJu) cir¬
cumvolvi folitam. De hujufmodi rotulis haec ha¬
bet D. Bern. de Montfaucon Palaeographiae Grae¬
cae pag. 5 3 . Eft veroContacium brevis baculus ,
ut plurimum palmae longitudine, cui haeret obvo¬
luta mirae longitudinis charta membranea, ex mul¬
tis foliis confequenter agglutinatis confeda, ubi
deferipta funt orationes & officia Sacerdotibus
recitanda, cum Sacra adminiftrant. Sunt porro
Contacia ex utraque folii parte deferipta, ita ut
cum ad primae paginae finem pervenerint, ab ea¬
dem folii extremitate , vertendo chartam , fecun¬
dae paginae ledionem ineant, pergantque donec
ad baculum , unde ab altera pagina legere orfi
funt, denuo recurrant. Vide Gloflarium mediae
Graecitatis.
f CONTADINUS, Accola. Tebaldus in Vita S.
Ubaldi , tom. 3. Maii pag. 635. Mittunt interea
boni cives legatum ad Contadmos fuos , cum quibus guer-
ram habebant , & eos , ut ad tanti Patris obfequium
fecuri veniant , vocant : remittunt fibi vuiffim culpas ;
& pracipue nobilibus Contadinis , omnes , quas per
gtterram contraxerant , offenfas igno fiunt. Italis Con-
tadino , Rufticus, qui ruri habitat, vicanus.
CONTADOR , VoxHifpana , Calculator, Prae-
fedus aerarii. AdaSS. Maii tom. 7. pag. 376.de
S. Ferdinando RegeCaftellae : Felix de Scuderode
Sptnofa, officio quod dicitur Cont adoris fungens .
dixit quod . .. . cum adveniftent galeones Indica, ipfe
tum aliis compluribus conjcenderunt lembum Averta ,
ad excipiendos pradittos galconcs.
f Contadoria, Orarium , feu locus ubi nu-
CON 1014
ineratur pecunia. Ada SS. Maii tom. 3 . pag. 533.
de S. Ifidoro Agricola : Bartholomaus de Urena
Oftiarius ejus loci quem d numeranda pecunia regia Con-
tadoriam majorem nominant.
CONT AGIARE, Citare, in jus vocare , idem quod
Attachiare. Petrus de Cugneriis Advocatus Re¬
gius : Faciunt Contagiar i & compelli per fuos Prapo-
fitos Clericorum mulieres viduas , & nituntur habere
eorum cognitionem.
•j[ CONT AGI ATUS , Contagione correptus. Ada
S. Deicolae Abb. laec. 2. SS. Benedid. pag. 1 1 5.
ubi de fubita funeftaque morte Lotharii Regis :
Ita cum fuis omnibus fubita aura Cont agiatus atque pla¬
gatus eft , ut de tanta multitudine nec inventus fit unus ,
cui inhareret cibus aut pilus.
CONTAGIUM, in Gloft. Gr. Lat. exponitur «4»
votrSvTcc 7rpo£aT&. V irgilius Ecl. 1.
Nec mala vicini pecoris Contagia Udent.
AdaS. Qujrini Mart. lib. 2. n. ^z. Ros infectas Con¬
tagio , non amplius pedibus infiftens , putabatur confe-
ftim moriturus. Contagionem dixit Saluftius : Poftubi
Contagio , quafi peftilentia invafit , civitas immutata .
Hinc noftri Contagion , pro peflilentia. V ide Gloifi.
Jacobi Gotofred. adCodic. Theod.
f Contagium Carnis, Turpitudo, puden¬
dum flagitium. Statuta generalia Cifterc. ann.
1195. apud Marten. tom. 4. Anecd. coi. 1 284.
Jjfui deprebenfus fuerit in manifefto carnis Contagio , cie
domo illa penitus emittatur , nec nominatim alta eiafii-
gnetur. Et coi. 145 8. in Statutis anni 1 2 77. fihii-
cumquc vero in carnali Contagio deprebenfus fuerit &
convictus ,fi Monachus fuerit , ablato fibi habita, per
decennium ultimus fit omnium & etiam novitiorum in
Ecclefia.
CONT AGRUM, ignota notione, legitur in Ef-
coragium.
CONTAL AGI U M. Charta Guillelmi Comitis
Forcalcarienfisann. 1 206. pro Manuafcenfibus :
Nec teneantur folvere bladagium , five albergam , nec
Contalagium , five civatam , nec coffias , ... de eu¬
rum bladis , & rebus qua ad menfuram feftani ven¬
duntur & men furantur. Idem forte quod
U CONTALATA. Regeftum Comput. Dalphin.
de Graifivod. ann. 1336. fol. 173.' Johannes
Bruni Locum -tenens Caftellani de Veneto in re¬
cepta granorum computat plurima de jure conta¬
lata fibi perfoluta : De Contalata S. Marcellim ,
de Contalata Veneti, de Contalata Caftri-veteris , de
Cont alata Argenz.oni , &c. An proeftatio Comiti
debita iis in locis l
CONT ALIA. Liber Rubeus Archiepifcopatus
Aquenfis ex Bibi. Regia : Item habet Dominus Ar-
chieres annuatim in cajiro de Tollonopro Cont alia in
fejlo S. Micbaelis fol. Coro. 100. Occurrit ibi plu¬
ries. [ Vide Comtalia. ]
•U CONT ALIS Terra , Qua? pertinet ad Comi¬
tem , in Archivo S. Albini Andegavenfis.
% CONTAMEN , pro Cantamen , Incantatio. Vide
Canterma.
•U CONTAMINA. Vid eCondamina.
•{[ CONTAMIN AT A Moneta, Pecunia,
Nummi argentei sere mixti. Occurrit apud Ry-
merum tom. 5 . pag. 444. coi. 2. & fupra in vo¬
ce Compenfus.
CONTAMINIA. Vid eCondamina.
•{[ CONT ANGERE , Invadere , ufurpare , manum
afferre. Charta Theodorici III. Franc. Regis apud
Felibianum in Hift. Sandionyf. pag. ix. Proinde
per prafentepraceptum fpecialiter decernimus ordenan-
dum , ut resfuas neque vos , neque juniores , feti fuccef-
-ioi5 CON
fores veftri , nec quilibet contradicere , vel minuar e , nec
Contangere , nec infifcare non prafummatis. Eadem
notione dicimus , Ne toucher point au bien d’autrui ,
manus ab alieno diftrahere.
<}[CONTANTUS , Numeratus. A<flaSS. Maii tom.
7. p. 3 Bo.dc S. Ferdinando Rege Caftellce : Dede¬
runt huic Confraternitati centum quadraginta ducatos
de Cantantis ; i. e. numerata pecunia, Gall. Argent
Contant , Ital. Contanti. Yid q Contentus.
f CONT ASTATUS , Captus, interceptus , ab Ita¬
lo Contaftare , Impedire. Miracula B. ^Egidii tom.
3 . April. pag. 24 6. Eum arripuit quadam infirmitas
valde gravis , ita quod Jibi caput omnino videbatur ha¬
bere divifum , & omnia membra Contaflata , & legi¬
timo acluprivata ; Gall. Entrepris & percias.
CONT AT A , Modus agri. Charta permutationis
anni 1 3 04. ex Archivo D. Marchionis de Flama-
rens : Cambiavit Bernardo & Galhardo de Sentis ...
omnia jura &deveria, que ipfe habet & habere debet
in omnibus illis viginti quatuor Contatis terre , que te¬
neri dicebantur ab eodem domino Petro in decimario
S. Murtini Delebret villa. Vide Contrata.
CONTECTALIS, Sub eodem tedo habitans ,
uxor, conjux , apud Ditmarumlib. 2. pag. 15.
lib. 3. pag. 29. inVita S. Kunegundis Imperat,
cap. 1. [ in quibufdam exemplaribus habetur Co/-
lettilis velConlettilis. ]&c. Perperam edit. Anteit a-
lis , pro Contettalis , apud Ughell. tom. 1 . p. 501.
f Contectilis, Eadem notione,, to. 3 . SS. J u-
nii p. 79. de S. Aureo : Interventu dilcctijfma Con-
teUilis noftra.
CONTECTUM , in Legibus Caroli M. pro quo
Muratorius tom. 1 . part. 2. pag. 105. coi. 1 . B.
cenfet legendum efle Conjectum : XJtberib annum aut
aliquod Conte dium pro exercitali caufa Comes de libe¬
ris hominibus recipere aut requirere non prafumat. Vide
Conjetlum in Conjectare.
^ CONTELEMPNERE,f. Perdere, amittere. Te-
ftamentum Aodifelini Canonici Rotomag. ann.
1 000. apudMarten. tom. 1 . Anecdot. coi. 1 2 1.
Jluod repetit non evendicetur Jibi , fed confufus Con-
telempnat , & excommunicatus & anathematizatus
recedat. Vereor ne mendum fit in voce Conte-
lempnat.
CONTEMPLABILITER, Palam. Utitur Ammia¬
nus lib. 20. p.i74-
f CONTEMPLATIO, Refpedius, Gall. Egard,Con-
Jideration. Epiftola Philippi Ele&oris Archipalati-
ni ad Carolum VIII. Regem Galliae ann. 1497.
apud Ludewig. tom. 6 . Reliq. MSS. pag.- 9 6 . Igi¬
tur Regiam Celjitudinem veftram rogamus , quatenus
pr&fatos Chrijlophorum & Anfhelmum de Regia benefi¬
centia plurimum commendatos fufeipiat , nojlri Contem¬
platione : id eft , noftri ergo vel caufa. Similis lo¬
cutio occurrit apud Rymer. to. 2 . p. 3 9 8 . coi. 2 .
necnon apud Aeherium tom. 9. Spicii. p. 289.
CONTEMPORALIS, ^Bqualis, x quaevus , coae¬
taneus , Contemporaw , rvyxgovof. Ditmarus lib. 6.
p. 77. Carus cunilis fumet Contemporalibus. Utitur
1. 3. 7. & alibi non femel. Contemporaneum dixit
Agellius lib. 19. cap. 14.
% CONTEMPORARE, Efle eodem tempore. Ter-
tull. de Refurre&ione carnis: Contemporant foetu,
coatantnatu. Vide Tempor are.
f CONTEMPOREITAS , in Vita B. Giraldi de
Salis , apud Martenium tom. 6. Ampliff. Colled.
coi. 999.
% CONTEMPSA, Contemptus, negledus. Privi¬
legium Ordoniill. Regis pro Monafterio S.Mar-
tini Compoftellani inter Concil. Hifp. tom. 3 .
CON 1016
pag. 171. Gguicumque . . . quod nos damus & concedi¬
mus inde auferre prafumpferit , aut in Contempfa mi-
ferit ( id efl , negledui habuerit) Jjfuifquis ille
fuerit Jit maledictus & ex communicatus.
CONTENDERE, Extendere , exponere. Hinc-
marusRemenf. Epift. ad Carolum Regem apud
Aeherium tom. 2. Spicii, pag. 824. Cur autem ita
vobis fcientibus feribo , quia vobis tacere non audeo ,
patenter Contendo.
f Contendere Testamentum, Contende¬
re ut irritum fiat, illud refeindere. Confuetudi-
nes quas Comes Montis- fortis ftabilivit apud
Pamias ann. 1212. inter Anecd. Marten. tom. 1 .
coi. 837. Item , maritagia mulierum revertantur ad
haredes ip forum , ut pojfint inde Contendere Teftamen-
tum ,Ji voluerint.
CONTENEMENTUM. Vide Continere.
^ CONTENERARE, Tenerum facere, macera¬
re, Gall. Attendrir. Jacobus Cardinal, in Vita S.
P etri Caeleftini tom. 4. Maii p. 4 5 4.
Non cicer atque fabas lymphis liquantibus unquam
Contenerans , &c.
CONTENTARE , Satisfacere , noftris , Contenter.
Synodus Sodorenfis in Hibernia : Si vir aut mulier
obierit, & nulla bona ad Conternandam Ecclejiampro
fuafepultura habuerit , &c. [ Occurrit apudAche-
rium Spicii, tom. 6. pag. 128. Ry merum to. 11.
pag. 467; coi. 1 . in Adis SS. Julii to. 2. p. 427.
fuperius in voce Annata & alibi non femel.]
Contentati o , Eadem notione, Gall. Con-
tentement. Occurrit in Hifl. Dalphin. tom. 2. pag.
1 $ 1 . & in Conciliabulo Perpinian. ann. 1409.
Concil. Hifp. to. 3 . p. 6 3 8 .
CONTENTIA , pro Contentio, Lis, jurgium, apud
Rymerum tom. 1 2. pag. 59. coi. 1.
CONTENTIONARIUS , Qui contendit, apud
Ludewig. tom. 7. Reliq. MSS. p. 319.
CONTENTUS, Numeratus. Epifiola Johannis
de Monfteriolo apud Marten. tom. 2. AmplilE
Colled. coi. 1391. A (ferit uno in foro , unica expe¬
ditione , fola in hora pro duodecim florenis flutatis au¬
reis in Contento vendidifj e ; id efl, numerata pecu¬
nia, Gall. Argent contant. Vide Contantus.
CONTERATI , Italis, Terrazzani. Conterranei,
ex eadem contrada, de mefme contree. Anonymus
Barenfis in Chron. ann. 1040. & 1041. Et ipji
Conterati interfecerunt C hir os jacti Criti. Perperam
apud Lupum ProtofpathamCow/rdftifcribitur an¬
no 1 040.
C onterranei, Eadem notione. Brocardus in
Defcript. Terrae Sandae : Tales funt hodie in T erra
Sanlta non pauci, qui f poliant peregrinos & Conter¬
raneos fuos.
f CON T ERIBU STERIU S , Homo conditionis ob¬
noxiae , qui tributa domino tenetur exfolvere.
Berengarius de Tarragona in Epiftola ad Udefon-
fum Reg. Arag. de caede Hugonis Archiep. Tar-
rac. an. 1 1 7 1 . inter Concil. Hifp. to. 3 . p. 3 8 3 .
& in Appendice Mareae Hifp. coi. 1354- Ibique
cum Conteribu fleriis noftris , qui inimicabantur fratri
meo , fecit facr amentum , & eos fecit jurare adverfus
eum. Vide Tributales.
% CONTERMINALIS , Confinalis, in Gloflar. San-
German. MS. num. 501.
^ CONTERMINUS, Confinis, Contingens. Civi¬
tas Ferraria fluvio Pado Contermina, in parvo Chro¬
nico Ferrar. apud Murator, to. 8 . coi. 47 3 .
i. CONTERNARE,C onternatio. Higenusde
Limitibus agror. JJuod Ji illis permijfum erit , ut in¬
ter convenientes Conternentur Conternati flrtiridebe-
1017 CON
bunt, qui tres primam Centuria fortem accipere debeant.
Conternationum factarum Jingula fratribus nomina in-
feribemus , &c. Sic Conternatio fuit fors eaquse in.
tres partes dividebatur. Gloff. Lat. Graec. Conqtia -
ter n^t , ^uyvvn narra, rtcrercvpocv.
2. CONTERNARE. Vitulam Conternantem, apud
Ifaiam c. 1 5 . v. 5 . Hierem. c. 48. v. 1 4. McV^ov
rfinVatruv vertunt Graeci Interpretes. Conternans ,
dicitur ille qui eft in completione tertii anni : unde di¬
citur Conternans , quaji complens tertium annum , qua -
Ji triennis , vel trium annorum exiflens. Unde Ifaias c.
1 5 . Vettes ejus ufque ad Segor vitulam Conternantem ,
id eft , vitulam trium annorum : vel Segor civitatem
parvam dicit vitulam Conternantem ftd eft , robuflam:
quia fecundum Gloff am , animalia funtrobufla tertio
anno , ficut homo in trigejimo anno. Hierem. cap. 48 .
dicitur : A Segor ufque ad Oraniam vitulam Conter¬
nantem. Ubi quidam libri falji habent , vitulam Con¬
fler nantem ; & fecundum Papiam , Conternans eft vi¬
tula tertium annum agens. Joan. de Janua. Vide S.
Hieronymum in Epitaphio S. Paulae.
^ CONTERRANEE Vide Conterati.
CONTESSERARE, Amicitiam , focietatem in¬
ire cum aliquo. Tertullian. adv. Haereticos: Cum
Africanis Ecclejiis Cmt efferar it.
f Contesseratio Hospitalitatis , apud
eum dem.
^ CONTESTA , f. Sepimentum feu pali virgis vi¬
mineis Contexti vel jugati. Chron. Parmenfeadan.
1247 .Et molendina de brachiis & equis propter de-
fettum aquarum & canalium fatta fuerunt per civita¬
tem & pali fpez,z,ati & (Innati per omnes vicinias &
Contejlas & palancata. Corbes virgis Contefta pro con¬
texta, in Charta an. 143 9. ex Archivo Pileatorum
Maffil.
CONTESTABILTARIA, Dignitas Comitis Sta¬
buli. Vide locum in Cap it ane at us poli Capit aneus.
CONTESTABILIS. Vide Comes Stabuli.
CONTESTADA. Vi de Conteflatio 5 .
1 . CONTESTARE , Donare , vel uti teftamerito,
in Charta Ranimiri Regis Lufitaniae aerae 939.
apudRodericum da Cunha in Hili. Epifcop. Por-
tenhum 1 . parte c. 1 3 . p. 1 5 9 .
2. CONTESTARE, Admonere, monere , feu po¬
tius repugnare , pro Contrajlare ; quomodo Conte-
fler , ufurpamus. Lex Bajwar. tit. 2. cap. }.§. 6.
Si fervus hoc fecerit , capitali fubj aceat fententu: do¬
minus vero ejus omnia Jimilia reflituat , quia fervo fuo
non Conteflavit , ut talia non faceret. Capitula Ca-
roli Magni lib. 6. c. 1 5. Sibos cornupeta fuerit ....
& Conteflati funt dominum illius , nec reclujit eum ,
occideritquc virum , aut mulierem , &c. Adde Ana-
daf. in Vitis PP. p. 50. Vid eContraftare.
^ Contestare Litem, Litigare, repugnare,
litem inllruere. Indrumentum appellationis an-
• ni 1 48 1 . ex Archivo B. M. de Bono nuncio Ro-
tomag. Litem Conteflando & negando, prout negarunt
eumdem de Paris habere jus percipiendi decimam in
eadem pecia terra articulata. Epiltola Michaclis Epi-
fcopi Andegav. an. 1 244. apud Lobinellum to.
2. Hili. Britan. coi. 418. Convocatis partibus , fa¬
cias infra duos menfes pofi receptionem prafentium ,
fuper ftngulis articulis in libello prefentibus inferto con¬
tentis , litem coram te legitime Conteflari. Fello Con-
teftari litem dicuntur duo , autplures adverfarii, quod
ordinato judicio utraque pars dicere folet , Tcfles efiote.
«g CONTESTATA. Vide poli Conte (latio 3 .
1. CONTESTATIO , Litis contellatio , in Lege
Longobard. lib. 2.tit. 2 1 .§. 2. GlolT. Graec. Lat.
Ini cT/ttws , Conteflatio.
' CON . 1018
2. CONTESTATIO , Libellus, feriptura , in 1. 8.
Cod. Theod. de Famolis libell. & apud Gregor.
Magn. lib. 5 . Epid. 3 o- Nocturno Jtlenfio 'm civitatis
loco , Ccnteftationem pofuitin ejus crimine loquentem .
C ontf.statio, Tedatio. Concilium Arelat. II.
lub Siricio PP. can. 3 2. & ex eo Capitul. Caroli
M.lib. 6. cap. 1 42. Si expojitus ante Ecclejiam cu-
jufcumque fuerit miferatione collectus , Conteftationis
ponat epiftolam. Id eft , qua tedatur fe eum colle-
gide. Anadalius in S. Hormifda: Portantes epiflolas
confortat orias fidei , <£* Conteflationes fecretas numero
1 9. &c.
3. CONTESTATIO. Ordo Romanus de Confe-
crationeEpifcopi i Pontifex ponit manum fuper ca¬
put ejus , & dicit unam orationem in modum Collecta \
alteram m eo modulamine , quo folet Conte (latio canta¬
ri. GregoriusTuron. lib. 2. deMiracul. S. Mar-
tini c. 1 4. Cumque nos rite facrofancla folemnia ce¬
lebrando Conteflationem de Domini virtutibus narrare¬
mus , &c.[ AdaSS. Junii tom. 3 . p. 10. deS. Fer-
reolo : Conteflatio , Vere dignum & judum ed ;
quotiefeumque pugnas Sanctorum recolimus.'] Quibus
locis Conteflatio idem Tonat quod
Contestada ; ita enim appellari in Codice Re-
menfi MS. monet Menardus, Prafationem, feu Ora¬
tionem quae Canoni praemittitur, qua difponitur
Sacerdos Sc populus ad tremendorum myderio-
rum confedionem, quod , uted in alio Codice
Thuano, Contefletur S acerdos fixam ac veram profefi-
Jtonem populi , id eft , gratias referre Deo dignum ejje.
Ita etiam in veteri Liturgia, apud Cardinal. Bo¬
na lib. 1. Rerum Liturgicar. cap. 1 2. n. 5. Praefa¬
tio Conteflatio Atiffia appellatur. Eumdem vide lib.
2. cap. io.n. 1 . Et in lib. 3.Sacrament. Ecclef.
Rom. c. 106. in Milfali Gothico pag. 270.288.
quo fpeidant ida Gennadii de Scriptorib. Ecclef.
mMufaeo: Compofiit S aeramentum egrefmm & non
parvum volumen , per membra quidem pro opportunita¬
te officiorum & temporum, pro letliov.um textu pf almo¬
rum que ferte & decantatione diferetum : fcd [applican¬
di Deo& Conteflandi beneficiorum ejus fodalitate ftii
confient aneum. Glolde Lat. Graec. Conteflatur , o-vv-
fxa^rv^tTai , £777<74pay;£eT«i } chiajusigTupeTat. Fedus t
Conteflari , ejl , cum uterque reus dicit , Te fies efiote.
Paulinus Natali 9.
Jfijfid Pafcbalejepulum l nam certe jugiter omni
Pafcha die cunilis Ecclefia pradicat oris ,
Conteflans Domini mortem cruce , de cruce vitam
Cunctorum.
Annales Francor. Fuld. an. 8 8 8 . Salubri utens ccn-
Jilio, Conteflans fe malle fuum regnum gratia cum Re¬
gis pacifice habere , quam ulla jattantia contra ejus fi¬
delitatem fiperbire. Papias: Conteflari , ad judices ;
obtefiari vero ad adverfarios pertinet. GlolToe Graec.
Lat. Conteflatio , tcflificatio. Contefla-
tari f aeramentum fidelitatis , in Capitulari 3«ann.
789. cap. 2.
Contestata, in Miflali vet. Francor. p. 422.
CONTESTUS, Lis, altercatio , Gall. nunc Con-
teflation ,debat, alias Contefl , praefertim Pradicis.
Charta compolitionis cum Abbate Berdonenfi &
Gentili de Montefquivo ann. i 3 o 9. ex Archivo
Domini de Montefqmou: Cum lis , qu filio , Conteflus,
contentio , petitio & controverfa, [eu demanda vertere¬
tur , feu verti fper aretur inter , &c. fuper quibus qua-
flione , Conte fiu , contentione , &c.
CONTHORALIS, Conjux, uxor, [interdum etiam
Maritus. ] TidericusLangenius inSaxonia:
Huic Conthoralis Mechtildis erat fpccialis.
[ Epidola Edwardi III. Regis Angi, ad Reginam
ioip CON
Callella: apud Ry merum tom. 5 . pag. 462. coi.
1. Ad vos & conf anguineum nofirum carijfimim , illu-
(Irem Regem CaftelU , Contboralem veftrum. Et pau¬
lo poli : Penes dictum Contboralem vefirum. Charta
Ludovici Regis Hungariae apud Ludewig. tom.
5. Reliq. MSS. pag. 494. Juxta continentiam dicti
Domini Regis Conthoralis nojin . ] Utuntur Beka,
Thwroczius , Sc alii.
CONTICINIUM, Concubium , nox intempefta "
cum eunda filent ; Ifid, lib. 5 . Orig. c. $ 1. GlofiT.
Lat. Graec. Conticinium , 0 fxtru^C dhtx}pvo<pwvl*c x%o-
vo ; Notiis Conticinium , apud Ordericum Vital. p.
$o8.Hifloria Tranfiat. S. Seballiani c. 1 3. num.
66. Cum jam Conticinii tempus incumberet. { Trans¬
latio S. Audoeni apud Marten. to. 3 . Anecd. coi.
^1676. Triduanum itaque pralib antes jejunium cum
vigiliis & inflantia precum , tertia notiis in Conticinio ,
facrorum Cufludibus alto fopore deprefjis , latenter ad
feretrum accedunt. ] Primum conticinium , in Miracu¬
lis S. Adelardi Abbat. n. 5. Utitur Plautus.
^ CONTIENS, f. pro Conte flans. Vide Conteflare li¬
tem. Officialis Rotomag. ann. 1341. in Bullario
Fontanellenfi fol. 60. redo: Reflor dicebat & affe¬
rebat Jibi ratione fua praditia Ecclejia de jure communi
jus competere percipiendi . . . omnes & Jtngulos grojfos
fructus decimales ... ditiis Religiojis in contrarium Con-
tientibus , dicentibus , &c.
CONTIFICIUM, vox Circi, cum belli x contis con¬
ficiuntur , aut figuntur: unde & quidam Contifigium
legunt apud Vopifcum in Probo , ubi de leonibus
in Circo : Jj)ui omnes Contificiis interempti funt. Lam¬
pridius in Com modo : Virium ad conficiendas feras
tantarum fuit , ut elephantum Conto transfigeret.
% CONTIGER, Funambulus , fic didus, quod ad
librandum corpus gerat contum. S. Paulinus in
Poemate de S. Felice :
Clauferat hic manibus vultus , & fronte fuptna
Contigero Jimilis juveni fpetlabat in altum ,
Ut daret immotum librato corpore funem.
HCONTIGIA , pro Corrigia ,fi bene conjedo. Mo¬
dus agri. Epiftola Galerani Comitis Mellenti ad
Eugenium III. Papam, Hili. Harcur. to. 3 . p. 44.
De claufo fio dimidias Contigias & duas aeras terra.
CONTIGNARE, Comportare, in GloffarioSanger-
man. MS. num. 501. Supplendum puto , Tigna ,
cum Contignare fit Tigna conjungere;quod Glof-
fator expreilerit per Comportare.
CONTIGUATUS, pro Contiguus, Vicinus. Index
MS. Beneficiorum Ecclefiae Conftantienfis : Cujus
Capell anus habet curam leproforum feu parochiarum
dici e Ecclejie Contignat arum.
CONTIGUITAS, Cognatio & amicitia, inGlof-
fario Barthii ex Guiberti Hili. Palaelt.
CONTILE , Dominium , Comitatus : Italis enim
Conto , ell Comes. Padum inter Thomam Comi¬
tem Sabaudiae & Abbat. S. Mariae Pinarol. ann.
1 2 46 . Pronuntiaverunt quod praditius Comes & ejus
baredes habeant in perpetuum pacem & guerram , &
plenum Contile in tota praditia valle , & in omnes ho¬
mines in ea habitantes. Infra : Cum omni jure , jurtfdi-
tiione , & Contili , ut fupra, & dominio.
CONTIMINATUS , an non Contaminatus , Cor¬
ruptus , violatus ? Praeceptum Ottonis III. Imp.
pro MonallerioS. Maximini circiter ann. 1000.
apud Mart. Colled. Ajnpliffi tom. 1 . coi. 361.
Jjhdcumque autem hujus noflra autioritatis , conceffio-
nis &poteflativ& per donationis contraditior & violator
in aliqua re exfliterit ; fciat fe componere nofirum b an¬
num , itajicut ille qui mercato Moguntia , Colonia <£•
T reviris contracto & Comminato damnatus fuerit.
CON 1020
CONTINE , Slavica lingua. Templa dida , utau-
dor ell Andreas Abb. 1.-2. de Vita S. Othonis cap.
30. apud Gretzerum in Divis Bambergenfibus ,
ubi ad quaellionem , JjEtare illa templa vocabant
Contmas ? refpondetur : Slavica lingua in plerifque
vocibus latinitatem attingit , & ideo puto ab eo quod
e fi Continere , Continas effe vocatas. Adde cap. feq.
f CONT IN ARI, Congredi vel coire. Gloflar. MS.
Sangerman. num. 501.
^ CONTINENS , dicitur de campo plura arpenta
terrae continenti nullo medio feparata. Inllru-
ment. anni 1248. ex Archivo Portus Regii : Jo-
hannes Comes Montis - fortis ajfenfu J oh anna uxoris
mea do Conventui Portus Regii ccxl. arpenta terra ,
quam habebam in uno Continenti. Ead. notione Cae-
far dixit , Continentes filvas.
In Continenti, apudBaluzium tom. 6.Mif-
cell. p. 2 3 9, idem ell ac Statim , illico , continuo,
Gall. Incontinent. Vide Incontinente.
CONTINENTES, Graecis Exp*r «7? , didi potilfi-
nium , qui & in callitate vivunt , & a faecularibus
prorfus abllinent : ell enim continentia ; Exparti* ,
ut ait Clemens Alexandr. lib. 3.Strom. negledus
corporis juxta fadam Deo profelfionem , quae
non folum verfatur circa callitatem, fed etiam
circa alia omnia, quae prave defideret anima ne-
* cellariis non contenta , &c. quam lyx polrtiuv , pro¬
fitentur Monachi. Flefychius , lyx.pa.rua , atrxtio-ic.
S. Hieronymus EpilT. 24. adMarcellam : Nos quia
ferica vefte non utimur , Monachi judicamur : quia
ebrii non f 'imus , nec cachinno ora diffolvimus , Conti¬
nentes vocamur & T rifies.
Prefertim tamen Continentium vocabulo intelli-
guntur viri qui ab uxoribus, & feminae vicilfim
quae a maritis abllinent. Ita S. Epiphanius haereli
59. & in Expof. fidei. Tertullianus lib.de Praefer,
cap. 40. Habet & Virgines , habet & Continentes
diabolus & Marcion. Et S. Gregorius Nazianz. O
fXiV aXXoTfio? tvvHc , ile- oc, afythoig VTrapyti , o dV t»V
iyxpctreiav dtrxuv [Atra 7rctpjivuy rt\*?jfu>. RuffinUS
Aquileienfis lib. 2. in S. Hieronymum : Nam Por-
phj/rius te docuit de Chrifiianis male loqui , concidere
Virgines , Continentes , Diaconos , Prefbyteros , &c.
Zachaeusl. 3 . Confultation. cap. 3 . ffiuidam etiam
velut^if pofiremo fetta ifiius gradu parva obfervatione
contenti , tantum calibes vivunt , ut nunquam experti
matrimonia refpuentes,vel amijforumrecor datione com¬
moniti, fecunda ,fi prima habuere , devitant, &c. ubi
multa de hoc vivendi genere. Salvianuslib. 5. de
Gubern.Dei : Jfiupmodo igitur talis ipfos poenitentiam
fecgiffe non poenitet l Sicut etiam illos de converjlone
ac Deo aliquid cogitajfe , qui a conjugibus propriis ab -
ftinentes, a rerum alienarum pervajione f e non abfii -
nuerunt , & cum profiteantur Continentiam corporum, in
incontinentiam debacchantur animorum. Novum pror¬
fus efl conv er jioniis genus, licita non faciunt, illicita com¬
mittunt , temperant d concubitu , & non temperant k
rapina. Lex 20. C. Th. de Epifc . Ecclejiaflici , aut
ex E cclejiafticis , vel qui Continentium fe volunt no¬
mine nuncupare , viduarum ac pupillarum domos non
adeant. Similia habentur inConcilio Carthag.III.
can. 2 5 . Horum praeterea meminit Novella Ma-
jorani de T ell. Clericor. ut & S. Augullinus lib. 5 .
Contra Faullum cap. 9. £)uam multi Continentes in
Ecclejia & Monafieriis , vitium & tegumentum com¬
mune habentes , & in his ipjis profeffionibus multi falla¬
ces. Et Serm. 5 3 . V. D. cap. 8 . Sunt Continentes hu¬
miles , funt & fuperbi, &c. Idem Serm. de Tem¬
pore 248. Continentia & fobrietas non in fola inte¬
gritate carnis conjiflit , fed etiam in cultu & ornatu ,
ion CON CON 1022
vita pariter & moribus conjtfht. Vita S. Sulpitii Pii
Epifc. Bituricenfis cap. 5 . n. 23. Monafterium . . .
in quo virginum ac Continentium feminarum inc Infer at
agmen. Mox : dum fapientia fiudio fcmper ve-
fiiunt , non folum corpora , fed & animas virginitati
confecrant, prapar antes vafa munda ad fapientiam , ex
quibus divini verbi concubitus fdnttos & immortales ex¬
petunt. Vide S. Cyprianum Epift. 6z. & lib. de
Difciplina & habitu virgin. Poffidium in Vita
S. Augultini cap. 28. ipfum S. Auguftinum de
Urbis excidio cap. 2. lib. de Utilitate credendi
cap. 1 7.S. Ambrof. lib. 6. Hexaemer. cap. 5.&C.
Veneris Continentiam dixit Curius Fortunatus lib.
3. de Arte Rhetor. Continentiam Hierony¬
mus ad Marcellam, id eft, Chriftianorum ab omni
dltliu continentiam : Continentiam vovere , Arnol-
dus Lubec. lib. 7. cap. 9 .
Quos vero Continentes Latini, eynp xreTc Graeci vo-
cant:iidcm ipfisGrsecis dmonai appellati. Ita t
t Sv ao-nnluv , in Concilio Laodiceno can. 24. Idem
Concilium C. 3 o . Ov dti uganxue, » dtnaflstg,
iv [xna. yvvcitmv «toXkWOsci. Quibus locis
atnuflcti , Continentes dicuntur Diunyfio Exiguo &
Ilidoro Mercatori. Joan. Phocas in Defcript»T. S.
cap. I I . Ka/ diaycpd olfaiifxccTet ^ keAxIcc tic, cutm twv
xulufAovah;. Gloff. Graec. Lat. Catllbes, ayx/xot, u/ruflui.
Continentes didi praeterea Fratres Sc Sorores
Tertii Ordinis Fratrum Minorum , inftituti ab
iplo S. Francifco, qui & de Poenitentia nuncupa¬
bantur , in Bullis Joannis XXII. PP. an. 1 3 1 5». &
*i 3 10. apud Waddingum.
1 . CONTINENTIA , Synopfis , argumentum , te¬
nor inftrumenti, trwo%», ntpic%», in GlolT. Lat. Gr.
Gallis le Contenu. Continentia venditionis , in leg. 2 9 .
Cod. Theod. dePetit. Continentia editti ,in 1. 1 1 .
eod. Cod. de Liberali caufa. Continentia fcriptura ,
in 1. 3 1 . de Teltam. eodem Cod. Thomas Cata-
brig. Epifc. apud Radulfum deDiceto : Fraterni¬
tatis veftra fcriptum fuf cepimus , . cujus Ctntinen-
tia plus videtur habere mordacitatis quam folatii. Ger-
vafius Dorobern. Litteras Regi Fr ancta porrexerunt,
quarum Continentia erat , &c. Adde Caefarium de
Mirae, lib. 2. cap. 10. [& alios bene multos. ]
2. CONTINENTIA , Continuitas, complexus,
annexus. iEthicus Colinograph. initio opufculi :
De omni ejus (orbis terrarum) Continentia perlatum
efi ad Senatum. Sic apud eumdem : Oceani Occiden¬
talis Continentia. Virgilianam Continentiam Fulgen¬
tius dixit Complexum rerum phylicarum , quae in
Virgilio continentur,in quam rem peculiaris ojus
exftat libellus. Macrob. lib. 5. Saturn. cap. 1 5.
Continentia regionum. Idem in Somnium Scipionis
1. 2. cap. 1 2 . Omnem operis Continentiam revolvam.
. CONTINENTIA , pro rebus ad vidum necef-
fariis , mox infra' poli Continere.
4. CONTINENTIA, Contredatio. Caelius Aure¬
lianus lib. 3. Aeut. cap. 5. Utendum etiam articu¬
lorum blandi taclus Continentia.
5. CONTINENTIA, Flabitus , moris & geltus
conformatio , Gallis Contenance. Anonymus de
Miracul. S. Urfmari per Flandriam num. 6. Stu¬
puerunt , oculos humiliter demiferunt , & quis inter eos
delatus fuerit , etiamji nefeirent , fatis patenter ipfa fua
Continentia oftenderunt.
CONTINERE, Alere, fuinptusfuppeditare : no-
llris, Entretenir. Gregorius M. lib. a. Indid. 1.
Epift. 28. Et locum vel attionem provideat, ex qua
cotidianis (lipendiis valeat Contineri.
CONTEN ementum, ^llimatio, & conditionis
forma ac ratio , qua quis in republica fubiiftit ,
Spelmanno: feu potius quod cuique ad fumptus
neceffarios fufficit, ex voce Continere , de qua mox.
Magna Charta Libertatum Anglise cap. 14. Liber
homo non amtrrcietur pro parvo delicto , niji fecundum
modum illius delicti , & pro magno delifto fecundum
magnitudinem delicti ,falvo Jtbi Contenemento fuo , &
mercatori dbdem modo falva mercandifa , & villanus
. . . falvo voainagio. Glanvilla lib. 9. cap. %. Secun¬
dum quantitatem feodorum fuorum ,& fecundum f 'a-
‘cultates,ne nimis gravari inde videantur , vel fuum
Contenementum amittere. Id eft, ne Conditioni fuae
derogare cogantur , amilfis, vel certe imminutis
fuis facultatibus : nam ea eft vocis notio, quid¬
quid dicat Somnerus. Nos dicimus Entretien, feu
Intertenementum , quod cuique ad fuam conditio¬
nem matnitenendamneceftariumeft, vel fufficit.
Continentia, Idem quod Contenementum. G re-
gorius M. lib. 1 . Epift. 5 . Miror autem quod in me
collatas Continentias veftras ex hac moderna pajioralis
officii Continentia diftraxifiis , in qua fub colore Epi-
fcopatus , ad faculum fumredutlus. Idem Epift. 43.
De ancilla Dei , qua cum Theodoffo fuit. Extranea
nomine , videtur mihi ut ei Continentiam facias , Ji utile
confpicis , aut certe donationem quam fecit, reddas. Lib.
4. Epift. 3 o . Sed quia vos valde in Continentia noftra
benignos invenimus , eidem benignitati vice Jimili re-
fpondemus. Ita hanc vocem ufurpat lib. 1. Epift.
18. 42. lib. 2. Indid. 1. Epift. 28. lib. 4. Epift.
50. & Julianus Antec. Conft. 5 9. Hac conflit utto
. . . jubet ut Ji quis rem immobilem eidem Ecclejia de¬
derit ... . & adjecerit , ut in Continentia pauperum
reditus adminiftretur , &c. Vide Paclimonium.
^f CONT1NGARE, pro Contingere. Capitulare Are-
chis Principis Beneventi apud Murator, tom. 2.
pag. 336. coi. 1 . Omnino prohibemus nullo quolibet
argumento , quod Contingaverit , vel dici humana ver-
futiapotefl , his donationem facere poff e , qui hoc faci¬
nus contraxit.
CONT1N1UM , Gratuitae ad fines muniendos ope¬
rae, & militum fubmiffio , Sambuco in Gloffi ad
Leges Hungar. Albertus Molnarius habet Conti¬
nuum , aitque Hungaris diciTortenethol Valodolgoc.
CONT1NOSUS, M»vup mtloe, Cerritus , apud Janum
in Supplemento Antiquarii.
f CONTINUARE , Difputare. Gloffiar. MS. San-
german. num. 501.
•[[Continuare Ecclesiam, In ede continuo
miniftrare, Gall. Deffervir. Vetus Ceremoniale
MS. B. M. Deauratae Tolof. Et primo nota, quod
Prefbyteri S. Nicholai & Capellani Dealbate debent
& tenentur inter effe in nojlris projfeffiombus, videlicet in
ifiis tribus diebus Rogationum, ac etiam Capellani Cu¬
rati S. Aiichaelis , & etiam Prefbyteri qui Continuant
Ecclejiam nofiram.
f CONTINUATIM, Continue, apud Marten. to.
2. Itiner. Litter. pag. 149.
^ 1 . CONTIO , pro Concio, Congregatio , legitur
in Charta Gauzlini Epifcopi Tullenfis apud Ma-
billonium tom. 3 . Annal. S. Benedid. pag. 70 6.
coi. 1.
2. CONTIO , Contemptio , in doliario MS. San-
german.num. 501.
CONTIQtJA, Imbrium colledlio,Vnffix. Addit Joan.
de Janua, quaji continens aquam. [MS. Bituric. ha¬
bet, Contiquu , & Amalthea Laurentii Contiguia,]
CONTIQUAL1S , Contiguus , vicinus. Guiber-
tus lib. 3 . de Vita fua cap. 1 4. Antequam autem
ad Contiqualia devolvamur.
•f[ CONTIUS, Orfis aut locutus. Gloffiar, MS. San-
german. num. 501.
1023 CGN
«jf i. CONTO, pro Co»f«j.OttoMorena inHift.Lau-
den. apud Murator, to. 6. coi. x o 47- Sic eos cum
lapidibus & enjibus atque lanceis , ac maxime cum
Centonibus ur ferunt.
2. CONTO , aGraeco-barb.KeVTs?, Comes, Italis
Conto : apud Cantacuz. 1. 1 . c. 40 .
CONTOGATUS, Socius, fodalis ,qui toga pariter
utitur. Sodalis & Contogatus , apud Ammian. 1. z 9 .
<5J CONTORIUM , Modus agri , a Gallico Contour ,
Ambitus , Circuitus. Inllrumentum venditioni*
anni 1 276. in Chartulario minoriS. Benigni Di-
vion. Item fuper medietatem corvcja fita ad limitem
de Perrigney & fuper Centonum , quod fuit Btgnot five
liberorum fimum. . . & fuper unam peciam terra, qua
fuit Arberti , qua partitur cum Contorto , quod fuit V al¬
teri . .. & fuper medietatem Contorii Jiti fuper Forefl,
quod Contortum fuit au Mercier. Vide Conturnus.
f CONTORNATUS Ser m o, Bene tornatus , Con¬
cinnus. Epiltola Decani Ecclefiae Cenoman. apud
Marten. Colledl. AmplilT. tom. 1. coi. 1056. Sic
priidcnti/fma foror nofira P aterburnenjis Ecclefia fiilo
altiloqtio & Cotit ornato Sermone matris f u primitiva
Ecclefia flatum feliciorem commemorat.
1 . CONTRA , pro Circa , Verfus. Leges Edw. Con-
felT. cap. 3 y.Conf neverant animalia in foro mercari
fine plegio ad occifiones Contra Natale Domini facien¬
das. Monafticum Anglic. tom. x. pag. 149. Ad
formiclas vero in Adventu Domini debent habere 1 4.
fummas Contra Natale Domini , Contra ffjDfadr ageji-
mam tantundem , Contra Pafcha totidem, &c.
2. CONTRA , Erga, verfus. Tabularium Vien-
nenfls Ecclefiae fub Roftanno Archiepifcopo fol.
60. Pro amore & benevolentia quam contra te habeo ,
&c. Tabularium S. Andrese Viennenfis : Ego igi¬
tur in Dei nomine Rotgerius pater tuus ego in pro amore
& bona voluntate mea , quam Contra te habeo , in pro
ipfa amore dono tibi vineam unam, &c.
3. CONTRA Se, E regione , d.7rlvavTt , «Vt/h^c ,
Gall. Contre. Vetus Inlcriptio : Item Contra fe por¬
ticus & ariola cum memoria ad hoc itionimentum per¬
tinet. V ideSalmalium ad Solinum p. 1094.
4. CONTRA, Pro. Lex Alemann. tit. 20. Nullus
Presbyter . . . poteflatem habeat vendendi Ecclefiafli-
cam terram, nfi Contra aliam terram. Nos dicimus,
Contre une autr e terre. Capitulare 5. an. 806. cap.
1 8 • & lib. 1 . Capitul. c. 125. Sed propter cupidi¬
tatem comparat annonam aut vinum , verbi gratia de
duobus denariis comparat modium unum , & fervat
ufquedum iterum venundari pojft Contra denarios qua¬
titor aut fex , aut amplius. Adde cap. 1 9. liber Epi-
ftolarum S. Bonifacii Mogunt.Epifl. 100 .Tradidit
cos ( lervos ) m Saxoniam Contra equum unum. Uli
funt hoc loquendi modo veteres. Varro lib. 1 . de
Re rufi. Pomavaneunt Contra aurum. Vide Scalige-
rum ad hunc locum.
5. CONTRA, Prope, juxta , Gallis Contre. Lactan-
tius lib. de Mortib. Perlecutor. num. 23. Servi
quique fideliffimi Centra Dominos vexabantur: filii ad-
verfus parentes fufpendebantur , &c. VitaS. Henrici
Imperat, c. 6. Contra urbem . . . Ecclefiam fub Cano¬
nico ordine initiavit. Charta Caroli C. Imp. apud
Mabillon. lib. 5 . de re diplomat. p. 404. Et om¬
ne teloneum annualis mercati , cum prato ,-itbi Centra
Venittam congregari folet. S. Audoenus deVita S.
Eligii cao. 1 o. Sedebat fabricans 'indef effio ( tom. 1.
Hifl. Franc. pag. 628. perperam indef offam) &
Centra eum Tbille vernaculus ejus , &c. Caelari us 1.
1. Miracul. c. 23 . Venienfque Contra Monaflerium
no (irum , locinomen requifivit. Hilloria fundat. Mo-
naflerii Gladbacenlis cap. 4. Et omnibus affluenter
CON 1024
epulantibus, nuntiifque Regis Contra Epifcopum hono-
rabiliter refidentibus , &c. LeRoman de Garin MS.
Et a mande par Renant de Baugi ,
Jfiue a Dijonfufent Contre lui Samedi.
Ita K ovtci , hac notione dixerunt Graeci nuperi
pro Contra. Anonymus de Locis Hierofol. cap. 6.
K«* KoVTct ei c tov Tct<pcv (iveti 0 X/oc? oms txctwa-ev 0 K g/g-e;.
Cap. 9. K ai iiovTct ths P aiQisevcii » epuflp ci^aXctcra-a. Ali¬
bi fope.
6. CONTRA , Capitulare 3 . an. 811. c.,6. Dicunt
ipfi Comites , quod alii eorum pagenfes non illis obe -
diant, nec b annum Domini Imperatoris adimplere vo¬
lunt , dicentes quod Contra Miffos Domini Imperatoris
pro heribanno debeant rationem reddere. Nam non Con¬
tra Comitem , &c. Ubi Contra Miffos , pro Mijfis nu¬
de ponitur.
H 7. CONTRA Aliquem, Eo invito. Pafchalix
II. PapaEpifl. ad Philippum CatalaunenfemEpi-
fcop. Annai. Bened. tom. 5 . pag. 420 . Prafenium
igitur auctoritate dilectioni tua pracipimus , ne profatum
Abbatem ad feflivitates tuas ire cogas , neve Mona¬
chos ejus Contra eum fufeipias.
CONTRACAM1UM. Vide pofl Cambiare.
U CONTRACAUSARIUS, ut mox Contracaufator ,
in Placito ann. 878. inter Inflruin. tomi 1 . novae
Hift. Occitan. coi. 135.
CON TR AC AU SATOR , vox forenfis , Reus , in
jus vocatus , in legibus Henrici I. c. 61.
CONTRACLAV1S , noftris'Co»»w/*/. Charta an.
1250. Prohibuit hominibus & mulienbus diebus fo-
lennibus , ne offerrent , clavibus fandta Ecclefia faciens
quodammodo Contraclavem. [ Confuetudines Brage-
riaci art. 9 3 . Jjha arebas feu huchas debotaverit, aut
falfas claves qua dicuntur Contraclaves , tenuerit &
eis ufus fuerit ...furca fufpendatur. J
CONTRACTA. Vide Contrata.
f CONTRACT ATIO , Contractus , negotium
cum aliis initum. Capitulationes an. 148 2. apud
Rymerum to. 1 2. p. 1 5 o . Ad hoc quod _ poffi-
tis facere veflram Contrait at tonem & capitul ationem
cum dicto Rege Anglia. . . . vel cum Ambaxiatoribus
fuis , quale [vis Contractationes & capitula . . . quod ul¬
terius non utamini dtfta Contraftatione & ajfenfu, quam
cum dicto Rege Anglu. Et pag. fequenti : JfEpas vi¬
derint ejfe convenientes & concedentes ( f. condecen-
tes ) quieti & amicabili & pacificata Contr aclationi
[abditorum dicli Domini Regis.
CONTRACTIO. Vide pofl Contr altus.
CONTRAC FORIUM, Mufculus quiaflringit re¬
ctum inteflinum, ne intempeflive excrementa ef¬
fluant. Glofl.Lat. Graec. Contr attorium , o-cptyxhla.
CONTRACTUM, [ Comparatum, acquifitum. ]
Vide Adtrahere , Adtrailum.
f[ 1 . CONTRACTUS, Territorium, regio, tractus.
VitaS. VindicianiEpifcopi tom. 2. Martii p. 77.
C um in Contr actu infigne Monaflerium extruxiffet. V i-
de Contrata.
H -.CONTRACTUS, pro Contactus. Concil. Tolet.
VIIL to. 2. Concil. Hifp. p. 542. Optamus nulla
» prophanatione filius <& fumma Divinitatis nomen exi-
flere ad fumendum , nullo perjurii facrilegio indebite
profanandum , nullo ufpiam Contr attu fallacia contin¬
gendum.
3. CON TRACTUS, Mancus, membris captus, At-
tratto & Ratratto Italis. GlofTae MSS. ad Canones
Concilior. Contraitis , claudis. Tabularium Belli—
locenfe in Lemovicib. num. 6 5. Adolefiens etiam
qui deportabatur ad tumulum Contr altus , fuit in ipfius
inter ceffione cum magna felicitate {liberatus ,) & ad
altare B. Petri currendo feflintts pervenit. Vita S. W il-
libaldi :
1025 CON
libaldi : Etmantis ejus Contrata funt folutit. Oecur-
ritpaffim in VitisSS. Robertus Bourronus in Mer-
lino MS. Urfms 1’emmena , Ji trouvcrcnt un Contrait ,
quant il furent ijfu de l’of ; & li Rots pajfa pardevant
lui , & li Contrais li crie , Rois , &c . [ Le Roman de
la Chantepleure MS.
D'une vielle bocue ,
Et d’un vilain Contrait ,
Comment efl l’ amc belle ,
JjEiant li cors ejl Ji lait. ]
Contractio, Ipfe contradi morbus , in Hiftoria
Tranflat. S. Gorgonii cap. i 5 . Gloffiae S. Bened.
cap. de Medicina: Contractio , Trct^Xus-t;.
CCNTRADA. Vide Contrata.
% CONTRADERE, pro Tradere tDona.re. Occurrit
paffim.
CONTRADICERE, Interdicere , vetare. Conci¬
lium Moguntinum an. 847. cap. 30. Contradici¬
mus quoque ut in quarta generatione nullus amplius
conjugio copuletur. Synodus Verncnfis an. 7 5 5 . [ Jt
nec Epifcopus , nec Abbas , nec ullus Laicus projtsfti-
tia facienda [portulas Contradictas accipiat : quia ubi
dona intercurrunt , jufitia evacuatur. Capitulare 1.
an. 802. cap. 3 9. Ut inforejles ncjtras feramina no-
Jlra nemo furari audeat , quod jam multis vicibus fie¬
ri Contradiximus. Concilium Wormatienfe ann.
8 6 B . c. 78. Contradicimus quoque ut in quarta gene¬
ratione nullus amplius conjugio copuletur. [ Leges Pip-
pini Regis Italiae apud Murator, tom. 1 . p. 119.
coi. 1. Et Ji forfitan Er ancus aut Langobardus ha¬
bens beneficium jujlitiam facere noluerit , ille [Judex in
cujus mini ferio fuerit, Contradicat illi benefipium futim ,
.tnterimdum ipfe aut A/iJJus ejus jujlitiam /ariar.] Oc¬
currit praeterea in Statutis Nicolai II. PP. pro¬
mulgatis in Synodo Romana an. 1059.
Contradicere, Renuere , denegare , «Scc. Con-
cil. Francoford. ann. 794- Si quis Contradicit eos
( denarios) tn ullo loco , in aliquo negotio emptionis
vel venditionis , &c. id eft , accipere non vult- R es
fuas et Contradixit , in formula 119. apud Linden-
brogium , id eft, denegavit, reddere noluit. Ea¬
dem notione in Lege Alemannorum tit. 8 5 • Si
Contradixerit eum ( fervum ) & redde', e noluerit. Pro¬
prietatem terra alicui Contradicere , tit. 8 4. Conte-
jler la propriete 'a quelqii un. Servile opus ancilUCon-
tradicere , tit. i8-§. 2. impedire. [Charta ann.
3 1 20. ex Archivo S. Vidoris Mallii. Invenerunt
quemdam Presbyterum ferentem vinum ad Monachos :
tulerunt autem caballum & ajinos , & Contradixerunt
vinum , id eft , ni fallor , impedierunt ne deferre¬
tur. ] Contradicere juJUonem , in Lege Bajwar. tit.
2. c. 8- nolle recipere. Contradicere ferutinium ,in
Lege Ripuar. tit. 47. <*. 2. Id eft , domum ad
quaerendum intrare cupientem probiberc. Contra¬
dicere viam , in Capit, pro partibus Saxon, c. 26.
f CON T R A DICT ARU M A u d i e n t i a , U bi au¬
ditis partibus contradicentibus judicium pro¬
nuntiatur. Litterae TohannisOftienfis Epifcop. ad
Univerfitatem Colonienfem an. 1417. apud Mar-
ten.to. 2. Anecd. coi. 1699. Capitula concordata
& ab utraque parte [ponte fufeepta .. ..in Audientia
Contraditarum . .. leta & publicata.
CONTRADICTOR , Oppugnator, qui contra¬
dicit. Charta Ducis Bohemiae ann. 1048. apud
Ludewig. Reliq. MSS. to. 6 . p. 57. Contradictores
vero hujus privilegii & invafores praenominata Eccle-
Jia cum Dat an & Abiron . . .accipiant portionem.
CONTRADICTORIA , & Contradicens Pars ,
Oppoftta , contraria , apud Alanum de Infulis de
Plandu naturae p. 283, ult. Edit.
Tom. II.
CON 1026
f CONTRADICTUM, Gall. Ccntredit , Controver-
fia. Sine Contradito apud Thomam Afadox For¬
midaris Anglicani p. 293 . Vide mox Contraditus.
CONTRADICTUS, Cui contradicitur, adverfus
quem lis movetur. Conventio inter Andream Do¬
minum Vitreii & Guill. de Guircha ann. 1198.
apud Lobinellum Hift. Britan. to. 2. coi. 324.
Si Curia Dom. Guircha Contradita fuerit de illofeo-
do quem tenet de Domino Vitreii , Contraditum illud
ibit in Curiam Domini Vitreii .. . Et Ji Curia Domi¬
ni de Referiis Contradita fuerit , Contraditum illud
ibit in Curiam Domini Guircha , & demum in Curiam
Domini Vitreii.
CON T RA DITIO, Traditio , Donatio. Oc¬
currit in EpiftolaStephani VI. Papte inter Concil.
Hifpan . to. 3 . p. 1 6 1 . coi. 1 . & alibi non femel.
CONTRADITUS , Traditus , donatus , in Char¬
ta Caroli Regis Franc. & Longobard. apud Dou-
bletum Flift. Sandionyf. p. 7 1 3 . & alibi.
CONTRADRUd UM , quafi Contra diretum, dre-
tum, Contra jus , noftris Contredroit. Charta A Ie-
mannica Goldafti 99. Cum rejideret Unfrcdus vir
inlufier Retiarum Comes in mallo publico, ... ibique ve¬
niens homo aliquis nomine Hrothelmus proclamavit, eo
quod in Contradmtum fuum manfum ei tollutnmfuijfct.
CONTRADU TUS, pro Contr ditus, a \n vcce
Tr ad avium.
IT CONI RAFACERE , Imitari , effingere imitan¬
do , Gall. Contrefaire. Synodus Mediolanenf. an.
128 7. apud Murator, to. 8 - coi. 1061. Item fia-
t nimiis , ne aliquis Religio fu s , Clericus feu laicus Con-
trafaciat , vel Contrafert faciat , aut faljifcetvel fal-
Jtfcari faciat Literas noflras , &c. Occurrit apud
Ry merum tom. 7. pag. 383. coi. u infra in v.
Impiatus & alibi.
H Contrafactura, Imitatio , apud eumdem
Ry merum to. 1 5. pag. 2 9 2. coi. 2.
f Contrafactus, Fidus , fuppofititius , Gall.
Contrefait , in Annal. Benedid. to. 4. p. 7 i 8 - coi.
2. & apud Rymer. to. 8. p. 27. coi. 2.
H CONTR AFORUS , Quod contra foros feu leges
aei tu r. Vide Torus.
II CONTR AGAGIAMENTUM. Littera Caroli
V I. Fr. Reg. an. 1 3 9 2 . Item , quod venientes ad di¬
tas nundinas & mercata in loco pr edito , non pojfntpro
aliquo Contr agagi amento , feu aliquo fato gagiari feu
detineri , niji pro debito nofiro , vel niji pro delito pro¬
prie perfone , vel contrata in dito loco fato vel jntto
tempore nundinarum vel mercati / durantibus tpjis nun¬
dinis aut mercato. Dubium non eft, quin Contra-
gagiamentum hic idem fit , quod Contragagium in
loco fubfequenti.Id fatis docent vocum affinitas
Sc utriufque loci comparatio; fed affirmare non
aufim explicationem Cangii genuinam effie. Ve¬
rum quidem eft Gallicum Contr agage olim acce¬
ptum fuifte ea notione, quam voci Contragagium
fubjicit Cl. Scriptor: litamen verborum feriem
attendes, vix credas Contr a gagi amentum aut Contra¬
gagium aliud effie quam obligationem , debitum
feu aes alienum. Nulla in laudatis locis domino¬
rum feudalium fada mentione, omnes indilcri-
minatim creditores adoreTve fpedari videntur ,
qui debita confedarentur a mercatoribus ad nun¬
dinas venientibus; neque enim horum mercato¬
rum fecuritati, quae legis fcopus eft , providere¬
tur fatis, fi ipfis folum a dominis feuddibus &
non a quibufds creditoribus vel adoribus cave¬
retur. Vide Contr agagt amentum in v. Vadium.
CONTRAGAGIUM, Jus quod dominis fcudali-
bus competit , quo poffiunt pro rei fuse ablatae ab
ioa7 CON
aliis vindicatione, eorum pariter res fibiadferere
ac retinere : Contregage. Uiatica Aquarum mor¬
tuarum ann. 1246. Jguicuhique extranei ad dittum
locum venerint ,falvi ibidem cum fuis rebus conjiftant >
nec pojfnt occajione guerrx fupervenientis y vel occa¬
jione Contr agagii , vel aliqua caufa Jtmili detineri. Vi¬
de Radium. . .
CONTRAHERE , Protrahere. Charta Henrici
III. Regis Angi. an. 1 2 6o.apudRymer. tom. 1.
pag. 713. col.i. Ibidem moram / 'alve & fecure Con¬
trahendo. Et pag. feq. coi. x. in altera Charta ejufd*
Regis eod. an. Et Ji contingat eamdem ufjue ad tem¬
pus patiendi ibidem moram Contrahere. Pluries oc¬
currit apudeumdem Rymerum.
«y CONTRAJURIS , Contralegis ,
Gloff Lat. Gr. Violator legis.
f CONTR AMAGISTER , Gall. Contremaitre. Pro¬
reta, fecundus a Praefe&o turbas nauticas. Legitur
apud Rymerum tom. 1 3 . pag. 3 7. coi. 1 . & alibi
paffim.
4ff CONTRAM AND AMENTUM, Gall. Con¬
tr emandement , Praeceptum monitumve polterius
priori praecepto vel monito contrarium. Treugae
initas inter Amedaeum Comit. Sabaudias & Hum-
bertum Dalphinum an. 1285. Hili. Daiph. to.
2 . p. 2 6 . Damus & concedimus bonas & firmas treu-
gas . . . videlicet tamdui duraturas , quoufque Contr a-
mandentur , & pofi Contramandamentum durent per
dies quindecim.
tj CONTR AMANDARE , Gall. Contremander. Da¬
re praeceptum fecundum primo contrarium. Con-
tramandum HumbertiDalphini Viennenf. ann.
13 38. Hift. Dalphin. tom. 2. p. 361. Pari amen¬
tum & Concilium generale , quod ordinaveramus teneri
apud Gratianopolim inOttava B. fjoan. Bapt. Contra -
mandamus , donec iterum ipfum remandemus. Igitur
Vobis pracipimus & mandamus , quatenus omnibus &
Jingulis Nobilibus , Prioribus Conventualibus , &c. Ji-
gnificetis prxfens Contr amandum , intimando eis , quod
parati exifiant venire , cum alias nos remandare con¬
tinget.
Contramandare, Contr amandatu m , efl
Excufatio legitima , quam quis in judicium vo¬
catus , coram judice , per Procuratorem , aut per
alium proponit , quo minus juri flare polht. Le¬
ges Henrici I. Regis Angliae cap. 59. Si dies pla¬
citi Jit Contramandatus , &c. Contr amandat io , ibi¬
dem , & cap. feq. ubi tota materia Contramanda-
ti expenditur. Ordinationes Parlanrenti : Diem ha¬
bens in Curia } ipfa die veniat , vel Procuratorem con-
fiituat in cajibus , in quibus confiitui poteft Procurator ,
vel Contr emandet ,Ji Contremandatum locum habeat ,
alioquin fequenti die infra prandium deficiens repute¬
tur. Chronicon Mauriacenfe lib. 2. De quo Rai-
naldus Abbas ante Ivonem Epifcopum Carnotenfem
placitum acceperat: & quia nec interfuerat , nec legi¬
time Contr amandaverat , deciderat d caufa. Chroni-
■ con Befuenfe pag. 684. Duellum inde firmaverunt ,
fed fiatuto die pugna , Roberto convenienter adflante ,
Humbertus & fui non advenerunt , neque Contr aman¬
daverunt. In Affifiis Hierofol. MSS. cap. 44. qui
Contr amandatum feu excufationem proponit , id
facere tenetur per duos viros ex lege Romana , ( de
la Loj de Rome ) id eft , Chriftianos Romanos ,
quique ex iis non fint , qui ne nont vois ne refpons
en Cour , & que il foient d tems , & heure , d jour que
la Cour li aura donne , &c. Atque viri illi facra-
mento fupra Evangelia proflito affirmare debent
excubationes , quas afferunt , effe legitimas. Com-
tr amandatorum iohntfi^idc pluribus explicantUfa-
CON 1028
tica MSS. urbis Ambianenfis : uiconque foit en-
tres en gages de loide bataille , & en ait jour de ve¬
nit fouffifament dedans midi, & lui prefenter contre l’a-
verfe partie ■, & garder fen jour , Ji come il doit ou il
pardroit la querelle ,Ji n avoit Contr emande , potmant
que 1’averfe partie viengne avant fouffifament d jour >
'& fe prefente aujfi , & gart foti jour ,Ji come il doit.
Derechief quiconques foit entret. en Ve ages de loi de
bataille > & ait jour de venir d lofiel de chelui & d la
fjufiice , de Soleil luifant , le jour devant puet Contre¬
mander dufques d quinz-aine , & trois fois puet aujfi de
quinz.aine en quinz~aine Contremander , pourtant kil
Contremant fuffifamment de Soleil levant le jour de¬
vant d le fjufiiche & d lofiel chelui ,Ji veut fen ira t
& Jil avenoit que lequel des parties que che fu fi ait un
de fes Contremant , 1’autre partie porra de novel trois
fois enjievans Contremander j & ferotit li Contremant
kil avoit f ait devant i nui. Der ekief quiconques ait f ait
fes trois Cor.tremans continuelement , venir ut envoier
neli convenra plus d court ,Ji ne veut , dufques d chou
Lui fera rajornes. Derekief quiconques che foit qui ort
envoie Contremander d le fjufiiche & d lofiel d chelui
envers qui il Contr emande, envoier horne pour lui li con¬
venra , & li Contremanderes dira kil Contremande duf¬
ques d quinz-aine , & doit nommer chelui pour kil Con¬
tremande , & cil envers qui il Contremande par non &
parfeurnon, & doit dire que chil na nebien , ne a droit
na dit le Contremant , fe li avoit chil pour qui il Con¬
tremande ffiien & fouffifament batlle , & atnjfifera li
Contremans fouffifament f ais , de ferali Contremande¬
res re tenus , ou fera fouffifant feurte , ou prouvera fouf-
fifamment que de par chelui e fi envoie s & venus pour le
jour cie lui Contremander. Dere!{ef quiconques Contre¬
mande pardefagie, ou par mal de fon cors , ou ilmei -
mes en Contremans foit , & vient , li Contremans ne
vaurra riens , ainsperdra le querelle , fe au jour kil 4
Contremande fouffifamment ne vient. Derekief quicon¬
ques foit en gages de loi de bataille , ja foit che kil ait
fait fes trois Contremans continuement de mal de fon
cors Contremander & efire en fe maifon defeaus & fans
braies , puet efire dufques d un an , & uu kjef de l' an
fera rajourne , & venra fouffifamment pour faire che
kil devera , ou il perdera le querelle : & Jil avenoit cofe
que chil qui Contr emande du mal de fon cors , & vau -
Jifi dedens l’ an aler avant en fes gages & le querelle
il puet chelui par le j/ttfiiche rajourner dedens le quin-
z .aine d’ aler avant en le querelle ; mais il ne porra plus
Contremander le mal de fon corr: & Jil avenoit que
chil des parties qui avoient Contremande le mal de fon
cors , & 1’averfe partie puiftmonflrer partefnoins que
chil qui Contremande , foit feur pies , cauchies & vef-
tus , & le puiffe montrer par tefnoignage , chil aroit
perdue fa querelle ,Ji rien voloit aler d nouviaus ga¬
ges , & les tefmoins de cel tefnoignage lever. Derekief
fe Contremans e fi f ais d le fjufiiche & d lofiel chelui
envers qui on Contremande , & chil le note & nit , chil
qui a Contremande par tefmoins le Contremant trouvera
kil a fait en fe maifon ou ila Contremande , & pur fon
fair ement aveuc fon p affer a , fe chil ne veut lui ou fes
tefmoins tenir & revenir de che d uns autre nouviaus
gages. Derekief quiconques font en voages de loide ba-
tatlle , la fjufiiche puet de s autorite trois fois de fon
droit Contremander , ou le jour alongier ou continuer f
Reliqua vide in verbo Campio. Ex his emendanda
Charta ann. 1153. deferipta tom. 1 1. Spicilegii
Acheriani pag. 338. His dittis itum efi ad judicium :
fed judices de judicio alium diem qiujierunt , & nos
prtfiximus alium diem. Epifcopus venit , Dux Contra-
mandavit. Iterum dedimus alium diem. Epifcopus ve¬
nit , Dux rurfus Contr amandavit , &c. Ubi perperam
1029 CQM-
commendavit editum. Adde quae obfervamus in
Notis ad Stabilimenta S. Ludo.vici lib. i. cap, 2.
CONTRAPELLARE , Calumniare., repetere* Li¬
ber Mirabilis , feu Tabularium Monafterii Con-
chenfis in Ruthenis , ch. 2 3 . Guirpimus nos fi ex-
vacuamus,fi fecuntatem facimus tibi Domina G arjitui e
. Conuttffa. de ipfum aladem fuprafcriptum qua nos tibi
antea Contr apellabamus , ut nec de ifla hora inantea ,
fic. Charta 11 3 . Et fi botno efi qui iflum alodetn
Contr ape l laver it, fic. Adde ch. 16 B - 188. 206. 315.
CONTR APELLATIO , A dtio, calumnia , repeti¬
tio. Venditio fa£ta Petro Abbati S. VidtorisMaf-
fifian. loqS.AxnpliflT. Colled. to. 1. coi. 416: Pojfi-
de antfine Contr apellatione nofironan b are dum. Charta
ejufdem anni ex Chartulario magno ejufd. S. Vi-
doris fol. 170. Nos audita caufatione fi Contr a-
pellatione , quam Dominus I farnus fi Monachi S. El¬
bioris fecerunt advcrfumnos. Chartarium Eccleliae
Aptenfis fol. 123. Ifla hereditate teneant . . . fine
ulla Contr apellatione. Chartarium Eccleliae Auxi-
tanse: Teneant , habeant , fi fine ulla Contr apella -
tione cujufcumque mortalium poffideant.
«[[ CON TR A PLEGI AMENTUM, Contr aple-
g 1 a r e. Vide poft Plegius.
CONTRAPLEGII, Sponforum fponfores, Plegio-
rum plegii : Contrepleges , in Confuetudine S. Se¬
veri tit. x . art. 9. 1 4. 1 5 . 1 8. tioUrisCertific ateurs .
Vide Raftallum in verbo Counterplee.
CONTRAPLEGIUM. Will. Brito lib. 6. Philipp.
Obligat fi fefe duo fortia tradere cafira
Botavan& Tileras,fic affigrrando Philippo
In Contr aplegium , &c.
Charta Henrici Archiepifc. Remenfisan. 1227.
Hac efi autem fectiritas quam dittus Comes debet dare-,
videlicet ponere Brayam , fi Caftrtm-celfum , cum feti¬
dis fi appenditiis omnibus in fecuritatem , fi Contr aple-
gium. [ V ide in Plegius. ]
CONTRAPOSITIO ,Repofitio, refponfio : Def-
fenfes en droit. Leges Henrici I. Regis Anglise cap.
3 4. Si quis in placito per jufiitiam pofito,fm , vel fuo -
rum caufam injuftis conterminationibus vel Contr apofi-
tionibus dijforciet , hanc perdat.
CONTR APRIS A , Repetitio rerum fixarum vel
fimilium. Confirmatio conventionum cum Ja-
nuenfibus ab Edwardo III. Angi. Rege an. 1 3 71.
apudRymerum to. 6. pag. 681. coi. 1. Offenfio
. vel injuria , petitio vel requifitio , marcha feu Contr a-
prifa, detentio vel areflutio. Et pag. feq. coi. 2. in
Proclamatione ejufd. Regis pro iifdem Januenfi-
bus eod. an. Abfque impedimento , arefio , mcleftia ,
marcha , feu Contr aprifa , feu gravamine per nos , fic.
fCoNTRAPRISIA, in Epiltola Edwardi II. Re¬
gis Angi, ad Philippum Franc. Regem an. 1318.
apud eumdem Rymer. toni. 3* pag- 73 co^* 2*
Nfique per eafdem veflras liter as rogaveritis cum ef¬
fectu, ut 'a Contr aprifiis hujufinodi defifti. . . curaremus.
Vide Reprefali a.
fCONTRAPUNCTUM. Vide Cantus Con¬
tr apunbtus.
CONTRARATIO S an ct orum , Sortilegii feu
preeftigii fpecies. Halitgarius Cameracenhs Epi-
fcopus in Poenitentiali cap. 6. Si quis fortes habue¬
rit , quas Santtorum Contr arationem vocant , vel ali¬
quas fortes habuerit , &c.
CONTRARATIOCINATIO , Syllogifmus , in
Gloflis Ifonis ad Prudentii Apodieofin.
CONTR ARCHA. Annas, Contr-arcba. Papias Edit.
& MS.
CON T RARE , pro Contra ire , nofiris Allcr 'a l'en-
contre. VideUghellum to. 7. Italiae faerse p.509.
Tom. II.
CON 1030
CONTRARIA, Pars altera, Gallis, Contfepart.
Notitia Judicati ari. 1028. in Tabulario Cafau-
rienfi Et reclamavei unt ipfe Abbas fi- Monachi de
ipfis pontibus, unde habebant Contrariam , propter exi¬
tum efi introitum de ipfo Alonajlerio. Aliud Judicatum
ejufdem anni, ibidem: Pro damnietate aut Con¬
traria de ipfo Mondfleria quantumcumque ei pertinet
in Comitatu. Marficano , qui hoc fecerit componat de
auro libras centum.
^ CONTR ARIARE , Contra ire , Adverfari , Gall.
Contr arier ,aller a fencontre. Chartularium S. Van-
dregifili to. 2. pag. 21 10*. fifupd fi qui de extero
Contr artaverit feripto , fciat fe contra divinam fi hu¬
manam jufiitiam agere fi ccn/uetudini Catholicorum vi¬
rorum contradicere, linit. Chrilti lib. 2. cap. 1 . n. 3 .
jfim hodie tecum funt cras Contr ariaripojfunt. Oc¬
currit alibi non femel.
CONTRAR1ETAS , Moleftia. Diurnus Romanus
cap. 7. tit. 2 2. Neque ullam lx.fi.onem aut Contr aiie-
tatem malam in ipfo Beati III. Monaflerio . . . inferre
audeant. Epiltola Eugenii III. PP. ad Narbonen-
fem Archiepifc. in Bullario Cluniacenfi pag. 57.
Jfiui quoddam molendinum antefati Monafterii fregit ,
fi ex eo moleftiam fiContrarietatem fratribus ipfius loci
contra jufiitiam inferre prafumit. [ Chron. Farfenfe
•apud. Murator, tom. 2. part. 2. coi. 380. Liceat
nobis proprias Monafierti terras omni tempore defendere
atque animalia noflra ad pabulandum mittere abfque
cujuflibet perfonavel poteftatis Contr arietate. Hic in-
telligi pofiet Oppofitio, ut apud Macrobium de
Somno Scipionis lib. 2. cap. 1 5 . Nunquam ex du¬
plicatis fimilibus Contrarictas emergit. Et cap. 16.
Nulla efi Contr arietas , fi’C. Hac notione ufurpant
Tertul.adv. Hermog. cap. 3 5. Sidon, lib. 4. Epi-
ftola 1 2. &c.]
% CONTR ARIOSITAS, Obftaculum , oppofitio,
apud Ry merum to. 15. pag. 302. Negligentia ,
repugnantia feu Contr ariofitas , fic. Rurfum occur-
rit pag. 324.
<[[ CONTRARIOSUS , Contrarius , moleftus, ca-
lamitofus. Contr ariofi eventus , in Ediito Philippi
Pulcri Franc. Regis 23. Martii an. 1 302. apud
de Lauriere to. 1. Ordmat. pag. 357.
1. CONTR ARIUS, Daemon, Diabolus. Gloflarium
vetus , Satan, adverfarius. S. Hieron. de Nomini¬
bus Hebraicis : Satanas , <sr«pa£aT»$ , Contrarius.
Alibi : Satanas , adverfarius ,five tranfgreffor. Et
Epiit. 3 3 . Vade retro Satana , quod interpretatur ,
adverfe. Interpres vetus Epiftoloe S. Barnabae : Cum
fint ergo dies nequifftmi , fi Contrarius habeat hujus
faculi poteftatem. [ Kcti Ejo Xuna t« evaflta <pvXeocru'pcti ,
in Euchologio apud Morinum de facris Ordinat,
pag. x o 3 . ] Ita apud Paulum Silentiarium in De-
feript. aedis Sophianse 1. part. verf. X40. avi /Cios
dicitur : . oo-trov IfiCtiv
Acti /move; uvliCloio fixpuThtiTCKriv
2 . CONTRARIUS , Qui moleltiam infert , qui ali¬
quem in rei cujufpiam pofifeflione turbat. Bulla
Benedidti VIII. PP. in Bullario Cluniacenfi p. 7.
IV arulf iis de Branceduno fi frater ejus IV alterius
Matifconcnfis Prapofitus } qui eis Contrarii funt de pre¬
caria quam tenebat de fanblo Petro , fic. . . . Gu ar¬
dus de Centarpenms , qui eis Contrarius efi de villaFon-
tanedo , fic.
Contrarium Facere, Moleltiam inferre. Ca¬
pitulare Caroli Mag. an. 797. apud Holftenium
in ColleiT Rom. §. 6. De Presbyteris fiatuerunt ,
quod fi aliquid eis , aut eorum hominibus quis Contra¬
rium fac er e, aut tollere pufump ferit contra jufiitiam ,
omnia in duplum refiituat , fi ei componat.
Tt t ij
i o 3 1 CON
«jf CONTRAROTULATIO , Rationes rationibus
adverfae , Gall. Controie. Charta Henrici IV . Re¬
gis Angi. an. 1406. apud Rymerum to.. 8. pag.
436. coi. 1 . Per fines & redemptiones , ad opus m-
firum , illis , quos ad hoc deputari fecerimus , per Con-
trarotulationem dilecltnohis ffoh annis Bodenham , quem
ad hujufmodi ContrarotuUiuniem faciendam fimiliter
deputavimus i folvendos pro vita , terris , &c.
«H CONTRAROTULATOR , Qui praeeft adverfis
rationibus , 'Gall. Controleur. Charta Henrici IV.
Regis Angi. an. 1399. apudRymer. to. 8. pag.
1 18. coi. z. Rex de eo, quod fibi per teftimonium
Contrarotulatoris Regis ibidem jic Jolverit, &c. Vide
Curiofus.
fCONTRAROTULATOR AuDIEtiTlAE , apud
Marten. to. 1. Anecd. coi. 1672.
f Gontrarotclator PiPiE , infra in voce
Ingroffatores.
% CONTRAROTULUM , Recognitio fcripta ,
Gall. Controle. Litterae Regis Angliae Vicecomiti
Glecedr. Ille quem mittes ad ipfos conducendos , per
vifum &Contrarotulum praditti Iff illielmi de nominibus
& perfonis &c./
■% CONTRASCRIPTOR,Idem qui Contrarotulator.
Vetus Infcriptio : Contrafcriptor rationis fummi Cho¬
ragi. VideSalmafium in Hili. Aug. pag. 480. •
CONTRASIGILLUM , [Sigillum figillo ex adver-
fo oppo litum , Gall. Contrefcel-. ] Vid q Sigillum
fecrcti.
% Con tu a sigillatae LitthR£, Munitae Con-
trajtgillo. Charta an. 1 3 1 1 . apud Baluzium Hid.
Arvern. to. 2. pag. 139 - Patentes litteras . . .con¬
tinentes duas pelles pergameni tenaci glutinio congluti¬
natas , & ab utraque parte in principio cujuflibet jun-
Eura Contrajigillo Curia Riotni Contrajigil latas.
■^[COMTRASIGNETUM, ut Contrafigillum. Intef
Statuta S. Capellae Parifienfis an. 1098. habetur
Provifio deContrafigneto , in quafic legere ed :
Extitit per eos concorditer ordinatum , videlicet quod
unum fiet parvum Jignetum , nuncupandum Contrafi-
gnetum facra CapelU , quo in omnibus &Jtngulis finan-
tiarum litteris , &c . . . deinceps utetur , & litteris &
contrattibus eifdem una cum profati ditta facra Ca¬
pelU appcnjionc figilli affigetur.
CONTRASIMILIS. Vide Pares > qui ejufdem funt
conditionis , &c.
CONTRASTARE , Adverfari , fcfe objicere : Ita¬
lis Contrajlare. Hidoria obfidionis J adrenfis lib. 1 .
c. 27. fjadertini potenter Cvntrafiabant. Vox Sido¬
nio nota 1. 2. Epill. 2. 9. Hinc nolitis Contrefter ,
& Contcjler. Mailtre V acces au Roman de Rou MS.
N’i ane fort nefieble qui a Rou Contrefiace-
Chronicon Flandriae Vernaculum cap. 72. Iis fe
doutoientque lesGentils hommes ne peufjent Contrefier
a leurs rebellions. Adde c. 1 . 5 1 . &c.
Contrastare Aliquem, Accufare , alicui
crimen objicere. Capitula ad Legem Alamannor.
cap. 22. Edit. Stephani Baluzii : Et fi ipfam
vir Contrafieterit culpabilem , & ille propter quem ci
reputatur , mortuus fuerit , ille qui feminam Contrafie¬
terit Wiregildum ejus defolvat.
CONTRATA , Regio , vel tradus , Italis Contrada}
Gallis Contree, AngYisCountry , quali Conterrata ,ut
quibufdam placet. Acarilius,a Contraho: alii de¬
nique a Contado , feu potius a Contea , Comitatui,
vocem effidam putant. Occurrit apud A lbertum
„ Argentin. pag. 1 1 7. Joan. Hocfemium in Theo-
baldoa Barro Epifc. Leodienfi cap. 3 2. Sanutum
lib. 1. part. 1. cap. 6. lib. 2.part. 2. cap. 2. Pe¬
trum de Vineis lib. 2. Epill. 5 4. lib. 3 . Epill. 1 1 .
CON 1031
Fridericum II. lib. z. de Arte venandi cap. 1 1.
43. Joan. Carmedonium inVita S. Petri Tho-
inafii cap. 2. in Condit. Siculis lib. 3. tit. 38.
'&c. [Contrait a urbis , Regio, ltal. Rione ,Pars ur¬
bis, Gall. fifiuartier , apud Ottobonum Scribam in
Annal. Genuenfibus ad annum 1181. Hac no¬
tione paffim Annal. Mutinenf. Andreas Dandu-
lus in Chronico & alii.]
Contracta , non femel eadem notione apud
Ericurn Upfalienfem in Hidor. Suecor. lib. 1.
pag. 6. lib. 4. pag. 1 1 5 . & alibi.
CONTRATENERE. Leges Alfredi & Godrini
Daci Regis Eadahgliae, cap. 9. apud Brompto-
num : Si quis decimam Contrateneai reddat Lashli-
te cum Dacis , IVitam cum Anglis. Saxonica Editio
habet *jrojfi.healt>an , quod contra legis praeceptum ,
ex contemptu tenere , vel detinere , fonat.
*([ CONTRAVADIUM , ut Vadium , Pignus , Gall.
Gage. Charta Alberici Archiep. Rem. an. 1217.
in Chartulario S.N icadi Rem. InContr avadiumpo-
fuerunt viginti fextarios frumenti * Altera Curiae Ar-
chidiaconi Rem. an. 12 $6. Pro diila legitima ga-
■randia ferenda dedit in Contravadium omnia bona fua.
Alia ejufdem anni & ejufdem Archidiaconi : Pro
legitima garandia ferenda dederunt in Contravadium
Ecclefie memorate bona. Occurrunt paldm hujufce-
modi loquendi formulae in Chartis laudati Tabu¬
larii quibus adde Chartam Curiae Suefflonenfis
anni 1 2 5 9. ex fecundo Chartulario S. Medardi i
Item afferuit idem Mattheus , quod dittus Adam Mi¬
le spo fuerat eidem Conventui in Contravadium pro dicio
cenfu , q nandam petiam terre. . . . que quidem pecia
terre honerata Contravadio fupradiilo . . . Mattheus
loco illius pecie terre pofuit coram nobis dttto Conven¬
tui alias poffeffiones in fiontr av aditini.
CONTREDA , Regio , Gall. Contree , apudLobi-
neilum in Glodario ad calcem Hidor. Britan.;
Vide Contrata.
CONTRIBULARE , Conterere, affligere, in faJ
eris Bibliis non femel.
CONTRIBULES , Contrib unale s , Con~
tribuni, Confanguinei , cognati. GlolT. Ifi-
dori : Contribules , Confanguinei , quafi ex eadem tri¬
bu. Rurfum : Contrib uni , Confanguinei , parentes .
Leges Edmundi Regis Angi. cap. De affultu in iti¬
nere: Siquifquam cognationis ftu firmet eum pofiea ,
reus fit omnium qua habebit erga Regem , & portet fai-
daw ergaContribunales mortui , qui primitus reproba¬
verat eum. Saxonica apud Lambardum pag. 75.
jjeje $a 'psehpe pi5 Same^toe , id ed, is jam
cognatis interfe&i pro inimico habetor.
Contribulitas , Cognatio , vel confanguinitas ,
apud Will. Britonem in Vocabulario MS.
CONTRITIO. Vide Comiflia.
CONTRITUS affenfus fideft, impeditus ; unde pulfut
Contritus , id efi , debilis , ut velox in principio paro -
xif morum. Matth. Silvatic.
«f CONTROFACTOR , Imitator, qui exprimit
aliquid imitando , Gall. Contrefaifeur. Controfattor
mifiera moneta , apud Rymerum to. 9. pag. 471.
coi. 2. VidcContrafacere.
CONTROMARCHA , Facultas repetendi res
fibi ablatas in ditione Principis alieni. Forma tra-
datus Regis Cadellse cum Henrico Rege Angliae
an. 1410. apud Rymerum to. 8. pag. 619. coi. 2.
De&fuper omnibus & fingulis robenis pr adiit is , mar-
ihis , Contromarchis feu aliis captionibus quibafcum -
que fallis five perpetratis per quafcurnqtie perfonas .
Vide Marcha , Facultas , &c.
CONTROPATIO , quad Contrapattio , Compea-
1033 C0flx ■
. fatio. Lex Wifigoth.Iib. /LitifcrG §y 5. de Servo
. qui -in tormentis mortuus .eft: Verum ut de fervo¬
rum meritis omnis ambiguitas effiet contentionis ,non pro
. artificii qualitate excufatid videatur haberi , fed pro
. fervis quaftionandis , Contropatio adhibeatur atatt: &
utilitatis , &c. Lib. 10. tit. i w 1 7. Utriqtte dv-
mino aquahter fexus , numeri , vel atatis CoHttopdtione
noveris dividendum* Lib. 4. tit. 5 3. Cdntxopaciis
his qua tempore nuptiarum promeruit ; id eft , com-
penfatis. Apud Butilerium Contrepaner ei l Com-
penfare : ubi forte legendum Cuntrepatter.
<|f CONTROROTJJ LATOR , ut fupra Contraro -
tulator , apud Rymerum tom. 1 . p.244. coi. 1.
CONTROVERSIONES , Controverlise , in Epift.
Clementis PP. apud Bromptonum.
CONTUBERNIUM. Gloff. Lat. Graec. Contuber¬
nium, ■c-wciy.tviov, trwa-KMViov , cuvcitov 5-^x7 imtcov. Gloff.
Graec. Lat. xvdftlv o-v^vfax , Contubernium. LexSali-
ca tit. 16. §. 1. Si quis villam alienam adfalient ,
ipfe & omnes qui convicii fuerint , quod in ejus Con¬
tubernio fuijfent , &c. Tit. 44. Si quis colletto Con¬
tubernio hominem ingenuum in domo fua adfilierit , &c.
Id eft , Contubernariis > vel Contubernalibus , uti ap¬
pellantur a Fello : Contubernium dicitur Contuber¬
nalium habitatio. Idem Gloffarium Contubernarius ,
trvvoiKc; , crvvcmnvc?. Gloff. Lat. Gr. i/xohxlroi; , Con -
ver fator , Contubernalis. Apud Tadlicos, Co«/z/kr-
nium dicitur conftitifife decem aut minoris nume¬
ri militibus. Vide Gloff. Rigaltii.
Contubernium malam in partem accipitur
pro Cohabitatione illicita viri & mulieris , in Lit¬
teris Clementis Papae proDuciffa Yolendi , apud
Lobinellum Hiftor. Britannic. to. z. coi. 467.
Non ignari quod gradibus confanguinitatis & affinitatis
prohibitis effent conjuntti , matrimonio invicem de facio,
cum de jure non pojjent » . . clandefline contraxerunt ,
& in bujufnodi matrimonio , imo verius Contubernio ,
diutius minus legitime permanentes , ex illo filios & fi¬
lias procrearunt. Vide Conturnus.
Contubernales et Apparitores, in Re¬
latione Symmachi apud Baron. an. 41 9. n. 6.
CONTULATIO , ut infra Contulttio , Collatio.
Formulae Andegav. num. 3 z. Stramenta c artarum
vindicionis , cautionis , ceffionis , donationis , dotis con-
pofcionalis , Contulationis , patiis , commutationis , con¬
venientiis , fecuritatis , &c.
f CONTULERE , Conferre , donare. Scriptura
Mironis pro Monafterio Biluldunanfi in Catalo-
nia inter Concil. Hifp. to. 3 . pag. 183. coi. z . Et
laudatus glorifiicatuf que Omnipotens Deus ab omni po¬
pulo qui talem dignatus eft Contulere patronum.
CONTUL1TIO , Collatio , donatio. Gloff. Lat. Gr.
ContuliJJ 'e , ii<naac/junivxi. Formulae veteres fecund.
legem Romanam cap. 1 8 . Ego m Dei nomine ille ,
dulciffihna conjugi mea illi , dono tibi per banc Epifto-
lam Contulitionis , donatumque effic volo locellum rem
proprietatis mea, &c. Infra; Si fuerit ullus de bare-
dibus noftris , vel qualibet perfona qua contra has duas
Contulitiones uno tenore confcriptas aliquid agere . . .
prafump ferit. Charta Roberti Comitis & Abbatis
S. Martini T uronenfis apudSammarthanos in Ar-
chiepifcopis Turon. n. 54. fic clauditur : Data
eft hac Contulitionis , feu potius r eft amat ionis auctori¬
tas, &c. [ Formulae Andegav. drt. 31 .Strumenta
fua quam pluremas , vindicionis , dotis compofcionalis ,
Contullitionis ,&c. Vide Contulatio.~\
CONTUMACIO , Vadimonii detredatio , Gal¬
lis Pradicis, Contumace. Appellatio anni 1495.
ex Archivo B. M. de Bono-nuntio Rotomag. Sic
tranjit in rem judicatam , dum ad illam ferendam fuit
CON 1034
■delite convocatus , & pluribus Oontumadonibus inter¬
mediis . . . qua fuerunt nota tam apud civitatem Roto¬
mag. quam fupra locum dicbt appellantis.
CONTUMACIUM , Inquinamentum , in G lolia¬
rio MS. Sangerman. num. 501.
5! CONTUMASSARE , Gallicis Pradicis y Contum a-
cer. Vadimonii deferri reum prOntlnciare. Con-
tumajfare & de Contumajji a condemnare \ in Privile¬
giis a Raymundo de Agouto concedis Johanni de
Mafalguis an. 1 3 48. ex Archivo Praefidis de Ala-
•Langues.
CONTUMAX C a p 1 t 1 s , id eft , vertex Ita Glofi-
faeMSS. ad Alexandrum Iatrofoph.
CONTUMELIARE , Contumelia afficere. Ado
Viennenfis in Chron. ann. 799. ffuffit eos , qui
Pontificem Leonem tam tnhonefte indecenter depo-
nendo C ontumeh aver ant Jibt exhiberi. Occurrit prae¬
terea in Adis Martyrii S. Didymi &Theodone
n. 6. apud Chrillianum Grammaticum i'n Mat¬
thaeum, in Legib FJenrici I. Reg. Angi, c.3 9. &c.
CONTUM IA , Derijio , in Gloff Araburo-Lat. Con¬
tumelia , Joanni de Janua , [ & Gloffatori Sanger¬
man. MS. num. 501.] Marcianus Capella lib. 4»
extremo :
Populum Cecropida? um bene quo palliatarum
Bromius conciperet Contundas nojfedolore.
Porro Contumeliam proprie pro adulteris dici an¬
notat Jacobus Gotofredus cx leg. z . Cod. Th. ad
L. Jul. de Adult.
CONTUPICTA. S. Columbanus Ep. 5. Licet enim
mihi nimirum micrologo , illud cujufdam egregium fa-
pientis elogium , quod dtxiffe fertur , qu, indam videns
Contupiilam , non admiror artem , fed admiror frontem.
Ubi leg. forte comptam , vel acu comptam id eft ca-
pillosacu diferiminatos , vel denique, ut Editor
ccnfet , compte pibtam.
CONTURBARI , Commorari , ut explicat Bar-
thius in Gloflario ex Anonymi Hili. Palaeft. apud
Ludewrig. tom. 3. pag. z8. Cceperuntque omnes Ji-
mul quarere , qualiter S. Sepulcri iter valerent pera¬
gere ; dicentes , quoniam appropinquaverat eunui ter¬
minus, nulla erat hora Conturbandum amplius. Nimi¬
rum , inquit idem Barthius, quia tales fententiae
non fine tricis turbifque effedui dabantur.
CONI URBIUM. Capitulario Caroli Magni pro
partibus Saxonise cap. z8. apud Holftenium in
Colledione Romana : Si forte .inter eos aliqua dif-
cordia , aut Conturbium ortum fuerit. Annales Franc.
ann. 7 7 3 1 Sine UJivie vel aliquo Conturbio clufas
apertas . . . introivit. Occurrir praeterea in Capitu¬
lari Pipini Regis Italiae cap. 3 5 . & in Diplomate
EgicaeB.cgis, quod praefigitur Concilio Toletano
XVI. V ide Difturbium.
«U CONTURMALIS, Ejufdem turmae. Ammian.
Marcel. lib. 16. cap. 30 . Opitulatum Conturmali¬
bus fuis venire. Non fcmel occurrit apud eumderm
CONTURMARE, eidem Ammiano lib. 16. cap.
Z9. eft in turmas ordines arde congregare : Cum
eques in ipfo pralii articulo fe fortiter Conturmaret.
CONTURNUS. Marculfus 1. z.Form. 16. de Puel¬
la invita rapta : Dum & te , faciente Contur no , con¬
tra voluntatem parentum tuorum , rapto fc clere , in con¬
jugio fociavi. Bignonius reponit Contubernio , id eft
copiis contradis , ope fociorum & amicorum,
uti vox Contubernium fumitur in Lege Salica : quo
Cafu,erit Contubernium , non auxilium, led illici¬
ta conjundio, uti ufurpatur in 1. ult. C. deln-
ceftis nuptiis , qua Anaftafiuslmp. decernit ea re-
feripta viribus carere , qua quibufdam perforas permi-
fcruntfcclefto contubernio nomen matrimonii imponere*
1035 CON
Ac cum Conturno praeferant Codd. NfSS. ea vox
accipi poteft , quomodo apud noftros Contour ,
ita ut virgo deceptam fe raptoris fuafionibus ,
ejufque calliditate circumventam , fedudfarn, &
follicitatam dicat.
$5* Marculfi locus , qui negotium hic facelTit , vide¬
tur a Bignonio le<ftus male,fed bene interpretatus,
contra a Cangio bene ledtus.at interpretatus male.
Itaque legendum cum Cangio & MSS. codd. fa¬
ciente Conturno vel Coiurno; nam nihil refert. Editio
Bignoniana Parif. 1613. habet Conturno : eadem
editio inferta Bibliothecae Patrum an. 16x4. le¬
git, Coturno. Chronie. Befuenfe infra citatum uti¬
tur Coturno pro Conturno. Exponimus autem Mar¬
culfi verba fere ut exponit Bignonius. Faciente
Conturno , idefl, faciente amico, amicorum , feu
potius amici ope atque confilio. Ea namque aeta¬
te , quod Bignonium Cangiumque fugit , ex re¬
cepto loquendi ufu Co furnus , Amicus dicebatur.
Res conficitur au&oritate veteris Gloflfarii MS.
Sangerman. pum. 501. quod fic habet : Coturnus,
Venaticum & agrefie cakiamenttimefi , quia unius [ le¬
ge unus ) pedi utrique convenit ; unde Ji quis duobus
difeord antibus fuerit amicus ‘ Coturnus dicitur. Cotur-
nus ergo juxta veteres Gloflas eft amicus inter
duos difeordantes : quae vocis acceptio mirum
quam apteMarculfo conveniat. Rapuerat aliquis
puellam contra puellae ejufque parentum volun¬
tatem : raptam , faciente Conturno, Cibi matrimonio
copulavit. Intervenit amicus tum viri , tum puel¬
lae , qui eo puellam adduxit, ut quem raptorem
invita paffa erat, non invita maritum haberet.
Certe primum difeordabant inter fe raptor & ra¬
pta : Coturnus itaque fuit amicus, qui utrique
conveniens difeordanti , utrumque conciliavit.
Sed ut ut eft de Marculfi loco conltat vocem Co¬
turnus in GloffisSangermanenfibus lingularem ha¬
bere notionem haud indignam quaeobfervaretur.
Con turnus, pro Flexu , deflexu , circuitu acci¬
pitur. in veteri Charta ex Tabulario S. Benigni ,
apud Perardum pag. 20. De uno fronte terra S. Be¬
nigni , de alio latere Conturno S. Benigni & S. Ste-
phani , &c. Alia apud eumd. pag. 53 .De uno fronte
JlracU publica pergit, &de alio fronte Conturnus. Ad-
de pag. 9 5» . [ & vide Contortum. ]
Coturnus, pro Conturnus. Chronicon Befuenfe
pag. 531. Habentes terminationes de uno latere ter¬
ram S. Vincentii , de alio flratam publicam , de una
fronte fifcum , de alia fronte Coturnum vicinorum.
CONTUS , f. pro Comtus vel Conditus , Concinna¬
tus. Chronicon Sicilice apud Marten. to. 3 . Anecd.
coi. 2 o . Cum enim magnificus Rex Conradus diva me¬
moria carijjimus pater nofler , teftamento folterter Con¬
to , quondam tempore mortis fua , nos tenellum & in¬
fantulum .. . in manibus S. matris Ecciejia reliquijfet.
<jf CONTUTARE, Tutare Plauto , aliis Tutari,
In tuto collocare , curare. Vita S. Antonii de Pa¬
dua tom. 2 . J unii pag. 70 6. Ibi fe totum difpojitieni
divitia commendans , furfum firmijfima fpei anebor am
Contutavit. Concil. Gerundenfe Hifpan. tom. 2.
pag. 242 . Sivero matrem in domo habuerit autfiro-
rem , fecundum priorum canonum fiatuta per earum per-
fonas ejus debet Contutari f ab flanti a ; id elt , admini-
fttari & defendi.
^ CONVADARI, Laurentio in Amalthea, Vadimo¬
nium denunciare , Vadimonio obfiringere.
^ CONVADIUM , ut Contravadium , Pignus , im-
pignoratio, in Annal. Bened. tom. 3 . p. 6 5 3 . Ma¬
trona quadam ... Dominis Ffatribus Gaufmaro Sa-
viniacenjis Monafierii Abbati & Congregationi Mona -
CON 1036
chorum fub eo degenti , manfum unum in villa Scan-
natis, in Convadio ,feu impignoratione dedit pro trigin¬
ta foltdis.
f CONVALESCENTIA ,Gall. Convalefieme , Re¬
creatio ab adverfa valetudine. Miracula B. Ed-
mundi Archiep. apud Marten. tom. 3 . Anecdot.
coi. 1 8S 9'iLetto incubans & quaji de Convalefientix
jam defperans. Symmachus lib. 3 . Epift. 1 1 . fjam
mihi Convalefientix portus aperitur.
f.CON VALIDARE, GloflT. Gr.Lat. lTif(07rci(o, Con-
filido , Convalido.
CONV ALLIA , Convallia loca , Convalles, apud
Agrimenfores.
^ CONVASARE, Furari. JanfTonius in Au&ario
adGlolTasIfidori : Convafaffem , FuraJJem , figura¬
tum d Colligendis vajis.
CONUCULA , Colus, Gallis Jguenouille , Italis Co-
nvcchia, [GermanisiC«wr%f]GloflT. Latino Theo-
tife. Colus , Chunchla. Lex Ripuar. tit. 5 9. <§. 1 8.
Si ingenua Ripuaria fervum Ripuarium fecuta fuerit ,
& parentes ejus hoc contradicere voluerint , efferatur
ei d Rege , feu d Comite , fpatha & Conuchula. Jguod
Ji fpatham acceperit , fervum interficiat ,Ji autem Co-
nucul am , in fervitio perfeveret. [Tilius apud Eccar-
dum*habet Corniculam, male. Codex vero Gothan.
Conuglam , & Codex Guelf. Cuniculam. Le Roman
de la Violette WFs.
Et befche &Coloigne &fujel
Leur apporta pour l ab curer.
Sermo eft de Adamo & Eva pul fis eparadifo. ]
Vide Steph. Baluzi.um ad Capitul.Reg. p. 996,
^[CONVEARE, Convehere , adducere, Gall. Con-
duire , Amener , apud Rymer. to. 1 2. p. 471 . Du>
ver fas hernejtas in hoc regnum nefit um Angit a pro via-
gio nvflro afferre & Conveare poj/h. V ide Ccnvtare.
CONVENANZERIUS, ex Italico ConvenentLa , Pa-
dura , in Charta Longobardica, apud Ughellum
tom. 7. Ital. facrae pag. 566. Convenam-erits fuis
Convcnam^am dare judicavit.
^1 CONVEN CION ARE , ut infra Convenire , Pe»
pa&um promittere. Conventio Henrici Regis
Angliae & Willelmi Regis Scotiae, in libro nigro
Scaccarii pag. 39. Prxterea, Epifcopi , Comites &
Barones Convenctonaverunt domino Regi & Henrico
filio fuo , quod &c.
CONVENENSA , Italis Convertenda, ut in Con-
venam-erius jam didtum eft , Conventio , qua can¬
didatis fuis Albigenfes promittebant fefeeis Con -
filamentum prseftituros. Erat haec veluti fecunda
initiatio ad profana fe&ae myfteria. Prima voca¬
batur Adoratio , textid.Confilafnentum. Adorationis
ritum habemus Lib. fentent. Inquifit. Tolofan.
pag. 1 3 . & feqq. Vidit Hareticos pluries & in pluri¬
bus locis , & adoravit eos , flettendo genua ter , incli¬
nando fe profunde coram eis , & dicendo ter , Bene¬
dicite. Ifta autem Adoratio iterabatur toties
quoties. De Convenenfa ibidem his verbis: Item
fecit pattum Harettcis , quod ipji vocant la Convenen¬
fa, quod reciperetur ab eis in fine fito fecundum peffi-
mam eorum confuetudinem. Similia leguntur p. 220.
^ CONVENENTlO,Pars alicui competens ex con¬
ventione. Charta Matthaei de Pariniaco proMo-
nachis S. Sulpicii apud Thomafterium Confue-
tud. Bituric. p. 698. Dant autem Convenentiones
in haredibus qui nafctntur & qui funt in hominibus de
Cellario. Vide Convenientia.
CONVENGUDA , Vox Catalana. Sacramentale
Poncii fa&um Raimundo Comiti Barcin. in Ap¬
pendice Marcse Hifp. coi. 11 2 2. Non retinuerit inte-
gritex omnes illas convenientias , quas habet Convengu-
1037 CON '
das ad vos. Ibid. coi. 12 26. in Conventione ejuf-
dem Raimundi cumErmengado ComiteUrgell.
ann. 1064. Jfiua funt Convengudas ad eum , cfic. de
quibus padium eft & conventum.
CONVENIA. Tabularium S. Beitigni ann. 6^9.
apud Perardum pag. 8. Si egoipfa , aut ullus de ka-
redibus meis , vel qualibet alia cppejita Conventa vel
perfona . . . venire temptaverit , &c. [ An idem qui
Convena ? ]
1 . CONVENIENTIA, Padlum , Conventio , Con-
tradlus. Sicul. Flaccus deCondjt. agror. Omnes ex
Convenientia terminos ponebant. Idem : Terminos au¬
tem Convenientia poffefforum confirmabat. Occurrit
paflim,in Capitul. an. 779. c. 1 j6. Addit. 4. Ca-
pitul. c. 13 4. in Capitul. 1. an. 80 5. c. 1 6. in Ca¬
pitul. Caroli C. tit. 1. c. 4. tit. 6. c. 14. tit. 7 5 . c.
8. tit. 6. c. 11. tit. 16. c. 12. tit. 3 o.c. i.inpadlo
Caroli & Henrici , inLegeLongobardon lib. 2.
tit. 1 2.§. 9. lib. 3. tit. 19. §. 1 . apud Fredegar»
in Chron. c. 187. Leonem Oft. lib. 1 . c. 2 4. ( al.
26. ) lib. 2. cap. 6. 90. in Chron. Farfenii pag.
6 5 7. in Cloveshonenfi cap. 2 9. apud Egbertum
in Dialogo cap. 1 3. In Vita Aldrici EpifeopiCe-
noman. n.69. Scc.VideConniventia*
Convenientia, Pars , quae alicui in re quapiam
ex padlo competit. Charta, feu Teftamentum
Rogerii Comitis Carcaflonenfis an. 1 06 2. apud
Catellum pag. 6 27. Et dono ad ipfum Raimundum
Convenientia de Comitatu Redenji •, qua habeo cum
fratre meo Odone Comite , & cum filio fuo Arnaldo ,Ji
Odo moriatur , & filio fuo Arnaldo remaneat , ad te
Raimundo ipfa Convenientia de ipfo Comitatu , & alia
Convenientia , qua habeo cum fratre meo Odone de Ca-
jlello de Corba , &c . [ Charta anni 1 o 5 8 • ex Archi¬
vo S. VidtorisMaflil. Armar. Ruten. n. 2. Dona¬
mus etiam . . . comandam & Convenientiam, quam ha¬
bemus in uno manfo , quod nullus potefi dare aut impi-
gnorare niji nobis. ]
2. CONVENIENTIA,proCc«wh/mM, Confenfus,
in Concilio Vermenh an. 75 2. c. 4-& alibi faepe.
% CONVENIENTIARIA Charta, Quaecom-
pledlitur convenientiam feu conventionem. Noti¬
tia quaedam apud Stephanotium tom. 1 o. Fragm.
Hift. MSS. pag. 122. Jhjfibus ipfe dederat pojftden-
dum, partim pro dono Alcherii avunculi fui,parttm
quia erit ei propinquior , partimpro Charta Convenien-
tiaria patrum.
CONVENIMENTUM , ut Convenientia, Padlum,
vel etiam res padlo & conventione data. Charta
Artaldi Archiep. Gratianop. tom. 4. Annal. Be-
ned. pag. 732- coi. 1. Afferentes quoddam donum
vel Convenimentum antiquitus Romana Ecclejiafattum
ab avo vel patre prafixi Ifmidoms ipfo confirmante cfi-
ab Ecclejia Romana ,Jibi ejfe conlatum , &c. Tranfa-
dlio quaedam in parvo Chartulario S. Vidloris
Maflil. fol. 1 47. Si recuperare potuerimus in ipfo Con-
venimento permanebimus.
CONVENIRE , Per padlum vel conventionem pro¬
mittere , ftipulari. Charta Udefonfi Regis Ara-
gon. aerae 1218. Promitto cfi- Convenio , quod ero vo¬
bis bonus adjutor & defenfor per bonam fidem , cfi-c.
Occurrit ibi non femel , apud Maream inHiftor.
Beneharn. lib. 6.c. 1. & 5. & in Chartis Hifpa-
nicis paftim. Alia Aragonenfis anno 1250. apud
Diago in Hift. Regni Valentiae lib. 7. c. 4 5 . De¬
mas juro & Convengo , & otorgo que tendre totas eftas
convenientias , (fic. [ Tabularium Calenfe p. 278.
Concedens eidem Procuratori fuo plenariam & liberam
poteftatem . . . Conveniendi , reconveniendi , excipienr
di, replicandi, duplicandi, triplicandi ,proponendi,effc.']
CS >N* ,<538
CONVECTUM , Conventio. Charta Ildefonfi Re¬
gis Aragon. aerae 1218 .In eodem patio atque Con¬
venio: in Foris Aragon. lib. 3. de Ordine cogniti
[ Vetus PoetaMS. e Bibi. Coillin.
Et cil repont &Jili jure
Jfijfil la porter a fans faille , •
Pour ce qui du Convcnt ne faille. ]
CONVENTARE , Convenire , conventum agere ;
apud Caefarium Eyfterbach. lib. $ . c. 2 2 . [ Et So~
linum cap. 40. Tertulliano Conventare eft Fre¬
quenter venire. In veteri autem Formula apud Mu-
ratorium Scriptor. Ital. tom. 1 . part. 2 . pag. 8 7.
coi. 1 . A. Conventare, idem eft ac Confentire , pro¬
mittere, Gall. Conventr: Petre , te appellat Mar-
tinus , quod ipfe vendidit tibi unam fuam cafam , &
Conventafii Jibi dare centum folidos , (fi non dedifii
, ni/i quinquaginta. ]
f CONVENTATUS, Dodlor, ab Italico Conven¬
tare, Dodtoris gradum in Academiis obtinere;
Laudes Papia» apud Murator, tom. 1 1. coi. 26.
Plures mittuntur ad fcholas Bononiam ... de qua ve¬
niunt periti (fi dotti in legibus decretalibus (fi medicina
multi , (fi quidam in iis artibus Conventati.
II CONVENTIALE Scriptum*, Quod padla conti¬
net & conventa. Flodoard. de S. Gondeberto Mar¬
tyre tom. 3. April. pag. 620. Unde Conventionale
quoque feriptum aigeffum apud nos adhuc re fervatur ,
utriufque partis ajfignatione roboratum.
IT !• CONVENTICULA, Congregatio. Ordina¬
tio Teuderici Abb. Campirotundi ann. 962. in
Appendice Mareae Hifpan. coi. 882. Conventicu¬
lum AfonacborumCbrifio Domino ibidem fervientium
aggregavit.
H 2. CONVENTICULA, Conventio prava, padlum
illicitum. Edidlum Johannis I. Reg. Fr. to. 3 . Or-
din. p. 6 3. Colligationes aut Conventtculas fattas aut
initas in cafiro fi- villa predictis , a viginti annis circa ,
totaliter & imperpetuum annullamus. Archivum Ca-
ftri Nannet. armar. K. calT. H. n. 2 5 . Articuli con¬
tra Epifcopum Rbcdonenfem mi/fi per illufiriff. Ducem
Britannia. Novijfime funt inventi aliqui alterius ge¬
neris divinator es , qui affirmantes Ducem modernum
parum effe vitturum , induxerunt multos ad faciendum
ligas & Conventiculas , ac etiam ad tractandum de
capienda (fi- maritanda denuo Duciffa in eventum mor¬
tis Ducis , (fi- habendis fortilitiis Britannia ad manus
fuas , &c .
CONVENTICULUM, de haereticis proprie dici¬
tur , ut in 1. 1 o. & 20. Cod. Theod. de Haeret;
in 1. 4. & 5 . eodem Cod. de Flis , qui fuper reli¬
gione. Concilium Carthaginenfe IV. can. 71*
Conventicula hareticorum , non Ecclejia , fed Conci-
liabula appellantur. Ubi alii Cod. habent Concilia
diaboli. Hugo Dienfis Epifcopus in Ep. ad Gregor;
VII. PP. apud Hugonem Flaviniae pag. 202. Si
pateretur ufpiam , ubi poffet , Conventicula , & quafi
Concilia , (Jic ea vocans ) celebrare , &c. Vide in¬
fra Conventus 5 .
CONVENTIO. Jus feudale Saxonum cap. f. §. 3 ;
Dominus potefi duobus folum feudum conferre , uni pof-
feffionem , (fi alteri expettationem , qua dicitur Conven¬
tio ,Ji moriatur ab fque harede feudali poffefior . Cap. 9.
§. 4. Si moriatur poffeffor , quia feudum Domino non
vacavit, niji forte Conventio fatta fuerit , (fi-c.
f CONVENTIONALES Ecclesi je, Cdlegia-
tae. Secundum Ecclejiarum confuetudinem Conventio¬
nalium volumus ordinari, in Charta Fundationis Ec-
clef. Collegiatae B. M. de Mirabello , inter In-
ftrum. tom. 2. novae Gall. Chrift.
CONVENTIONARE , Padlum, conventionem
1039 CON
inire, pacifcendo convenire , promittere, pacifci.
Radulfus deDiceto : O nnes homines Scotia Convcn-
tiotiaverunt Regi , quod fi , &c. Matth. Paris : Omnia,
qua Conventionavit Domino Regi. Brompton. Pro
quibus Conventionavit illi Regi de terris Baronum Nort-
bumbria 300. manas dare. [ Epiflola Henrici Re¬
gis Angi, ad Ludovicum VII. Franc. Regem apud
Duchefnium tom. 4. pag. 584. Ego Hernicus affe¬
cta abo Regi Francorum , Jicut domino vitam fuam&
membra fua & terrenum honorem , fi ipfe mihi afecu-
raverit Jicut hvnitni & fideli fuo vitam meam & mem¬
bra mea & terras meas , quas mihi Conventionavit , de
quibus homo fuus fumi]
CONVENTIONES, f. Qui firnul convenientes
unam <Sc eamdem componunt familiam. Charta
an. 1 2 3 9. pro fundatione Mare iliaci prope Ava-
lonem inter Inflrum. tomi 4. Gall. ChrifL coi.
1 o o . Buretus & Maria ejus uxor dant circiter quin¬
decim folidos , & duas familias hominum , fcilicet Du-
ranum de Marciliaco , Robertum Lathonum cum omni¬
bus Conventionibus fuis , fuis heredibus , fuC ce foribus
eotumdem , & in po flerunt procreandis.
f Conventiones Reg i m , Jurifdi&io peculia¬
ris Nemaufi, ad inftar jurifdidionis nundinarum
Campaniae & Bria-, ad mercatorum lites dirimen¬
das , a Philippo III. Franc. Rege an. 1272. infti-
tuta : de ea confule D. de Laurtere to. i . Ordinat,
pag. 23 t . & 232.
CONVENT1U N CULUM , ut Conventiculum.
Vita B. Columbae Reatinae Maii to. 5 . p. 3 79. *
Jhuem flaiim tota pefiilentu Conventiuncula Jiniflra
fuggeftione prave ner ani.
CON VENTORES, Partes, quae invicem de re qua¬
piam conveniunt, pacifcuntur, in Capitulis Ca-
roli Magni lib. 5. cap. 127.
f CON VENTU ALIS , Conventualitas. Vi¬
de poli Conventus 5 .
1. CONVENTUS, Mallum , placitum publicum.
GIoiT. Lat. Gr. Conventus , XvvoEiet , trwoLoc, , dycfi,
cvvthvjtric, , tffljcitr/s. Lex Alemann. tit. 3 6 . §. 1 . Con¬
ventus fecundum antiquam confuetudinem fiat in omni
Centena coram Comite , aut fuo Miffo , aut Centenario.
Jpfutn placitum fiat de fabbato in fabbatum , aut quali
die Comes aut Centenarius voluerit , &c.Vide Campus
Martii.
t. CONVENTUS, Graecis , , Ecclefia, ad
quam conveniunt fideles. Concilium Agathenfe
an. 506. cati. 2 1. Si quis extra parochias , in qui¬
bus legitimus efl ordinariufque Conventus , oratorium in
agro habere voluerit, reliquis fcfiivitatibus, ut ibi Aiif-
fas teneat propter fatigationem familia, jufla ordina¬
tione perminimus , &c. Caefarius Arelat. Serm. 1 2.
fihfiavos ad audiendas letiiones divinas video ad Con¬
ventum Fr Atrum , vel ad Ecclefiatn fideliter accurrere.
3. CONVE.NTUS, Diftri&us, dioecefis Epifcopi.
Concilium Toletan. IV. can. 3 5. Sicut dioecefim
alienam tricennalis poffeffio tollit , ita territorii Conven¬
tum non adimit. I deoque Eafilica , qua nova con¬
dita fuerint , ad eum procul dubio Epifcopum perti¬
nebunt , cujus Conventus effe corfiitent. V ide Gratia¬
num x <$. q. 2. Pofejfio. 1 6. q. 3 . Sicut dioecefim, &
Burchardum 1. 3 . c. 1 47. Ubi dioecefis eft Ecclefia
parochiana ; Conventus vero , dioecefis , feu diftri-
£tus jurifdiclionisEpifcopalis. Adde can. 5 3. [Oc¬
currit pafiim in Chronico Idatii.]
^4. CONVENTUS , Conventum , paftum. Codex
MS. S. StephaniLemovic. inter Stephanotii Frag¬
menta MSS. tom. 1 . pag. x 2. Petrus de Vernolio in
manu Iterii Epifcopi & Canonicorum Lemovic. Pra-
pofituram fifuadrivienjis Ecclefia propter dccci x. fi-
CON 1 040
lidos in vadimonio conceffit. Pojlejus mortem Kat ardus
Vicarius filiam fupraditii Petri accipiens in uxerern ,fi-
militer fir eamdem Prap fit uram S. Stephani Canonicis
in vadimonium conceffit , & ab its plus accipiens cccxxx.
fol. eo patio ut Conventum , quem Petrus iis fecerat ,
idem ipfe & uxor fua fecerunt.
5. CONVENTUS, Collegium Monachorum.
Ebrardus in Graecifmo cap. 1 2.
Efl Monachorum Conventus, nec non Monachorum ,
Vel diverforum colletiio difcipulorum.
Sed Conventiculum dicas pietate carenttim.
Ordericus Vitalis 1. 5.p. 5 42. Ut greges duum Coe¬
nobiorum permitterent adunari , Deique ad laudem fub
uno Abbate , & fub una Regula unum Conventum effici.
Lib. 3. p. 480. Dum U tic en fe Coenobium aucto Con¬
ventu 40. Monachorum gloriofe corroboraretur.
Conventus, Locus, feu Camera, ubi conveniunt
Monachi , de rebus fuis invicem deliberaturi.
Chronicon Fontanell. cap. 16. gjujjit praterea aliam
condere domum juxta abjidam Bajilica S. Petri ....
quam Conventus , five Curia , qua Grace Boleutirion
dicitur , nomine appellari placuit , propter quod conji-
lium in ea de qualibet re perquirentes convenire fratres
foliti funt. Chronicon Lobienfe pag. 635. Locum
Conventus , quo videlicet ad Jedendum & legendum Era -
Ves conveniunt , decentiori opere . . . adimplevit. Chro¬
nicon Trudon. lib. 6. pag. 401. 40 2. Per eum
locum , quem tunc appellabamus , & nunc habemus ,
Conventum.
f Conventes Claustri, Latus p^riflylii ,
Gall. Cote decloitre. Rituale MS. Ecclef. Cathedr.
S. Stephani Tolof. Et fatim fit proce flo, ut [equitur ,
per clauftrum pro omnibus fidelibus defuntiiscum Refpon -
forio , Libera me Domine , eundo ad S. fjacobum ,
tranfeundo per primum Conventum Clauflri . . . Poflea
exitur de Ecclefia S. fjacobi , & tranfeundo per quar¬
tum Conventum Clauflri itur ad Ecclefiam magnam.
Et pcft in primo Conventu .... Cantores incipiunt . . .
deinde revertitur ad quartum Conventum , &c.
Conventum Tenere dicitur , qui primus oc-
curritinter Monachos , abfente Abbate vel Priore
in Officiis divinis, vel in Refe&orio , in libro Or¬
dinis S.V i&oris Parifienf. c. 2 7. & in libro Ufuum
Ord. Ciftercienfis c. 8 1 .
C on ventuales F RATREs, Monachi, qui col-
iegialiter in Conventibus vivunt. Matth. Paris an.
1233. Rex Anglia Henricus quamdam ae.emem Ec-
clefiam & congregationem Ccnventuali fufficientcm . . .
fabricavit. Vide Waddingum in Annalib. Mittor»
an. 1 3 5 2. num. 1 8. & an. 1 3 7 5. n. 44.
f Conveni ualis Ecclesia , Prioratus Ca¬
nonicorum Regularium. Inftrum. anni 1484. in
Formulari Anglic. Thomae Madox p. 70. Dilecto
nobis in Chriflo fratri Willelmo CokfiC anonico Regu¬
lari Prioratus five Ecclefia Conventi: alis de Erdeburj,
m Priorem dttii Prioratus five E ccl. Conventu alis , per
mortem bona memoria Fratris ThomaHay ultimi Prio¬
ris ibidem , vacantis, per Conventum profata Eccl. Con¬
ventu alis , quafi per infpirationem uivinam canonice
eletio , Salutem in Domino.
fC onventuali s L o c u s , in Statutis Ordinis
Cluniae. MSS. Monaflerium in quo funt Monachi
numero fufficientesad omnes Ordinis regulas rite
obfervandas ; non Conventualts autem , in quo prae
minori Monachorum uumero conftitutiones om¬
nes non poliunt oblervari : hem , quod in omnibus
Locis Conventualibus Ordinis m honore B. Ai. Virginis
cantetur a modo poft Completorium alia voce & cum
nota , Salve Regina , vel alia Antipbona de eadem. Id
idem Ji bono modo pofllt fieri in aliis Locis non Conven¬
tualibus ,
\
/ '
1 04 1 CON
tualibus, jiat. Paulo poft : Item , quod in Abbatiis &
in quinque principalibus Prioratibus , & in aliis Locis
Conventualibus dicti Ordinis , ubi in vigilia Paficha Ce¬
reus benedicitur , & tabula Cerei fcribitur anni regi¬
minis cujuflibet Abbatis, Cluniacenfes ponantur de ce¬
tero & fcribantur. Hac notione etiamnum dicimus
Prieure Conventuel , Prieure fimple.
Conventu alitas , Societas religiofa, Gall.
Conventualite . Occurrit in Bullis Pauli Iil. Papae
ro faecularizatione Monafteriorum Infulse Bai-
arae & Vezeliacenfis ; necnon in Bullario Car-
melit. pag. 419. coi. 1. &c.
f CoNVtNTUALiTERVivHRE, in eodem Bul¬
lario pag. 12 0. Col. 2.
CONVENUSTARE , Adornare , in Gloffar. MS.
Sangerman. num. 501.
CONVERRA, Commune auxilium, fubjidium. Glof¬
far. Joannis Lidii ad calcem operum Nicolai de
Clemangis.
^ CONVERSA, Monacha. Mortilogium B. M. An-
degav. iv. Non. fjunii obiit Domina Erthengardis
Britannia Converfa. Nonis Febr. ob. Adenor Viceco-
mitiffa Conforor nofira. . . viii. Idus Dec. ob. Lucta de
Cafiro-Brientii Deo facrata , & Agata de Vitreio Con¬
verfa & Monacha.
Conversze, Mulieres , quae a prava & diffoluta
vita ad meliorem tranfeunt , vulgo noftris , Con¬
venies. Honorius Auguftod. lib. 2. Gemmae ani¬
mae cap. 242. Converfa, qua eundem habitum (ac
viduae) gerunt , a Maria Magdalcna formam fumpfe-
runt. Iis vero recludendis binae olim exftitere do¬
mus Conftantinopoli, prior a Juftiniano M. ex-
ftrudla, cui M elavoiag, o/auv tljuce; tw 47«, feu Poeni¬
tentia nomen impofuit , ut audior eflProcopius
lib. 1. de u^dif. Jullin. altera quam t»Y vixv Merd.-
vciu v vocat Theophanes anno 1 . Heraclii , nollris,
Maifon des Repenties. De utraque pluribus agimus
in noltra Conftantinopoli Chriftiana.
Conversa Uxor, Quae cum mariti confenfu
Deo fe dedicavit , in Concilio Arelat. II. c. 3 .
CON VERSABILIS, Comis, facilis, quocum fa¬
miliariter uti licet. Goclen. in Lexico Philof.
pag. 297.
CONVERSARE, Vitam religiofam feu monachi¬
cam profiteri. Charta Pipini Majoris Domusapud
Doubletum lib. 3. p. 693. Ipji Monachi de ipfo
fantto Coenobio , qui in ipfa fanbta cafa Converfare, vel
vitam degere videntur. Marculfus lib. 2 . form. 48 .
Supplicaturia pro eo qui in Alonajlerio Converfare
dejiderat..
Conversari, Eadem notione. Lex Aleman. tit.
1 5 . Monachus qui fub Regula in Monafterio Conver-
fatus fuerit. S. Bernardus in Apol. de Vita & mo-
rib. Relig. c. 3 . An forte qui juxta alium ordinem
Convcrfari videor , propter e a huic fuf pectus habeor. Et
cap. $.Sic Patres in Aegypto Converfati funt ?
Conversatio, Monachifmus, vita monachica.
Rathbertus Monachus de CaftbusS. Galli cap. 5.
Cum Converfatione habitum mutavit , & tunc demum
monachicis indutus veftimentis fufceptus . . . Abbas efi
ordinatus. Epiftola Dagoberti Regis in V ita S. De-
fiderii Cadurc. Epifcopi cap. 7. Sub habitu facu-
lart Chrijli militem agere , ac mores angelicos & facer-
dotalem Converfationem habere. S ancta Converfatior.is
fundamenta jacere , apudS. Hieron. in Epift. 8 • ad
Laetam. Santta Converfationis habitum tradere, apud
Gregorium Magnum lib. 2. Dial. c. 1. In fancta
Converfatione permanere , apud Petrum Damian.
deVitaS. Romualdi cap. 1 5 . Habitus fincta Con¬
verfationis , apud cumdcm lib. de Perfedt. Mona-
Torn. II.
CON 1042
chor. cap. 1 5. Vide Bedam in VitaS. Cuthberti
c. 28. Ordericum Vitalem p. 477. 518. S. An-
felmum lib. 1 . Epift. 1 3 . &c.
Conversatio, interdum vox generica , pro quo¬
rumvis vivendi ratione. GJolf. Lat. Graec. Conver-
fatio. «ms-fe<pw, hafuyit , filet;. S. Hieronymus lib. 1 „
in Ruffinum cap. 3 . Eo quod te dicerent cum fodali-
bus tuis indigna nomine Chrifiiano de mea Converfatione
jaclitare. Adde Epift. 4. 24. S. Valerianus Ceme-
lenenfis lib. de Bono difciplinae : In hoc folum con¬
flat Converfationis nofira ratio , ut boni fimus. Heitto
Epifcop. Bafileenfis in VilioneV uettini Monachi
Augienlis num. 9. JjEiani terribilem vero fententiam
de Converfatione Comitum intulerit, quis enarrare fuf-
ficiat ? Vide Capitul. 2. an. 8ii.c. i.Capitul. 5.
Caroli M. incerti anni c. 1.2. &c.
Conversatio, Conversatio Publica,
Ufus publicus, proprie de moneta, Cours de la
monnoie , in Cod. Theod. 1. 1. de Conlat. aeris,
1. 2. Si quis pecun. conii. & 1. 3 . de Suariis.
CON VERSIM , Perperam, praepollere. Epiftola
Godehardi Abbatis Tegernfen fis ad Theodulum
Epifc. apudMabill. Analedl. tom. 4. pag. 350«.
Neque omnes Chriftiani Chriftiani funt , neque omnes
viri viri f 'unt , nec omnes Monachi Monachi f unt. Cbri-
fiiani tamen ifti funt & Monachi. Sed hac Converfim
volumus , fed non poffumus ; nitimur , fed infirmamur.
CONVERSIO , Conversus , Converti, vo¬
ces de vitae monafticae profeffione ufurpatae.
Converti, dicitur, qui Monachus fit. Grego-
rius Magn. lib. 2. Ind. 1 1 . Epift. 6. In qua lege
continetur , ut nulli qui in manu fignatus efi , Converti
liceat. Idem lib. 7. Epift. 11 .Ne militia , vel rap¬
tionibus publicis obligati ad Ecclefiafticum h abitum ve-
niant , vel in Monafleriis Convertantur.
Conversi, Monachi. Concilium Aurclianenfe I.
can. 2 . Alonachus in Alonajlerio Converfus. Salvia-
nuslib. 4. ad Ecclcfiam Cathol. Et licet deCon-
ver forum venerabili choro ejfe videaris , licet religionem
vefiibus fimules , &c. Exftatlfid. liber de Converfis
ideft, Monachis. Converfi autem proprie dice¬
bantur qui a faeculari vita , quam aliquandiu pro-
feffi fuerant', vitam monachicam amplecteban¬
tur, & ad morum converfionem veniebant : dif-
ferebantqufc ii a Nutritis , qui fcilicet ab infantia
in Monafleriis enutriti eamdem vitam amplexati
erant. Ita enim Converfi intelligendi apud Anfel-
mum 1. Simiht. c. 78. non vero ii, quos Fratres
Converfos dicimus, ut vult Haeftenus, [& alibi
non femel , ut fufe probat Mabillonius in Prsefat.
in AdtaSS. Benedidt. faec. 3 . part. 1 . num. 2 1 . &
in Notis ad Vitam S. Erminonis Abb. Laubienfis
eodem tom. pag. 565.3
Conversio, Monachifmus. Beda lib. 4. Hift.
Eccl. cap. 5 . Monachi in ea permaneant obedientia ,
quam rem tempore fu Converfionis promiferunt. Capi¬
tula Caroli Magni 1. 1 . cap. 6 3 . in Lemmate : De
Converjione liberi hominis. Ad Converfionem venire,
pro Monachicam vitam ampledti, in Regula S.Be-
ncdi&i cap. 4. apud Petrum Venerab. lib. 1 . de
Miracul. cap. 4- inChron. Fontanell.cap. 4. apud
Ordericum Vital. lib. 3. pag. 477. in Chronico
S. Benigni pag. 40 2. 41 5. 41 6. 41 9. in Orig»
Murenf. Monaft. pag. 40.48. inVitaS. Herme-
landi n. 5. &c. Formula promilfionismonachalis:
Ego promitto (iabilitatem & Converfionem morum meo¬
rum. VideFilcfacum lib. 1 . Sele&or. pag. 161.
Conversio dicitur praeterea de iis qui abjurandae
vitae faecularis propofito fadlo, ad ftridlius vitae
genus pervenire fludent. Ita in Concilio Araufi-*
Vuu
io43 CON '
cano I. can. 2 2. Arelat.II.can. 43 . & Agath. can.
16. flatuitur , non ordinandos Diacones conjugatos fo
niji pius Converjionis propofto profeff fuerint cafiita-
tem. Idem de Prefby teris conjugatis flatuitur in
eodem Concilio Arelat. II. can. 2. de Epifcopis
& Prefbyteris qui de laicali flatu ad eas dignitates
provehuntur, inConcilio Arelat. IV. can. i.&
2 . in Epiftola Felicis IV. PP. ad Csefarium Arelat.
in Concil. Aurei. III. c. 6. Aurei. V. c. 9. & Ca-
bilonenfic. 5. in quibus requiritur annalis con-
verfio. De viduis vero & puellis quae ad propoli-
tum fervandte in poflerum caflitatisafpirant, vide
Epaonenfe c. 21. & Aurei. V. c. 19. praeterea
Filefacum lib. 1 . Seledor. pag. 162.
Co NVERsi, in Monafleriis , dicuntur laici Mona¬
chi , laicis exercitiis & Monachorum obfequiis
addidi , vulgo Freres Convers. Sic autem appellati
quod primitus viri laici pietatis, feu etiam quae¬
rendi vidus gratia Monafleriis totos fe darent,
offerrent , & addicerent , operam luam locantes
ad vitam fuam : unde & Laici , & Oblati , & Do¬
nati, faepe didi leguntur, ut fuis locis docemus.
Conveiji , qui Monachi non font , in Epiftola Inno-
centii II. PP.to. 1 o. Spicilegii Acheriani. Guigo
in Vita S. Hugonis I^pifcopi Gratianop. n. 1 1.
Duos Laicos , quos appellamus Converfos. Vide eum-
dem in Statutis Cartuficnfib. c. 78. & Statuta
antiqua ejufd. Ord. 2. part. cap. 26. §. 3-[Ada
S. Hamonis Monachi Savigneii MSS. In pradicla
S avigneii Abbatia nonf olntn Monachi, fed etiam Laici
quos Converfos nuncupant , fub habitu religionis Deo
deforviunt . His autem Monachus aliquis proficitur ,
qui fopientia dotlrina & religionis prorogativa prapol-
iere cognofoitnr. Eo ipfo tempore quo eis S. Hamo pra-
crat , accidit plures ex illis propojitum relinquentes ad
foculum redire , & fiivam, quam tenere videbantur ,
dimittere. Charta an. 1 3 1 3 . inter Inftrum. Hift.
Eccl. Meld. tom. 2. pag. 201. Dignum duximus
ordinandum , quod deinceps in Prioratu nofi.ro praditto
{ S. Fiacrii ) novem fratres Alonachi , de gremio ta¬
men Monafierii nofiri (S. Faronis) ibidem divinis ob¬
fequiis mancipati ; & una cum iis unus Converfos &
una Converfo , qui eorum injifient obfequiis , fub habitu
regulari per Priorem , qui denarium numerum faciet ,
&c. In Tabulario Calenfi ab initio ad pag. 92.
plurimi memorantur Fratres Converji , modo ut
teftes , modo ut procuratores hujus Monafterii,
ac fpeciatim pag. 9 2. in Litteris P. Epifc. Meld.
an. 1240. pag. 1 14. in Sententia arbitrali Johan-
nis Epifc. Trecenfis an. 1 269. & pag. 1 19. in
Charta anni 1221.] HeloiffaAbbatifTa Paraclet.
Religionis erat de cultu terrarum & labore proprio vi¬
vere ; fed quia ex debilitate non pojfumus , admittimus
Converfos & Converfos , ut qua per nos adminifirari non
permittit rigor religionis , per eos adimpleatur. Ray-
mund. Ordin. FF. Praedicat, in Summula :
Si fugit ex claitfiro laicus Converfus , & inde
Duxerit uxorem , cum crimen confiat ab ifio ,
Hac eat , & repetat correctus apofiata claufirum ,
Si fuerit fu a nota profejfio : conjugium fiet ,
Si nullam fecit : tamen illos aqua voluntas
Separat ; ut cafle vivant injungitur ifiis.
[Statuta Cifterc. an. 1 2 7 5 . apud Marten. to. 4.
coi. 1446. Ordinat & definit Capitulum gener ale, quod
Converji nofiri Ordinis in Provincia & IVafconia &
ultra , non Converji , fed Fratres nominentur , eo quod
nomen illud in dictis provinciis abominabile habeatur
propter hareticam pravitatem.'] Vide Inftitutiones
Capit. Gener. Ciftercenf. diflind. iq.&Haefte-
num 1. 3 . Difquifit.Monaftic. trad.i . difquifit,8.
CON 1 044
Conversus adSuccurendum, [Qui urgente
mortis periculo Converji veRe m induit-] Necrolor-
gium Monaft. S. Petri Remenfis : xii. Kl. Febr.
Margareta Cbaucbons Converfo ad f accurrendum.
Vide Monachus ad foccurrendum.
Conversos praeterea vulgo appellabant qui a Ju¬
daica vel Mahumctana fuperilitione ad religio¬
nem Chriflianam convertebantur. Narrant Mat¬
thaeus Paris & Matthaeus Weftmonafterienfis fub
an. 1 2 3 3 . Hcnricum III. Anglorum Regem ex-
ftruxiffe Londini D ornum Conv er forum pro errorem
Judaicum relinquentibus , in qua ii fub honefia vi¬
vendi regula certum haberent in tota vita foa domici¬
lium , tutum refugium , & fufficiens vita fufient amen¬
tum. Illius domus meminit rurfum Parif. anno
1 244. pag. 436. quam quidem, expulfis poft-
modum Judaeis Edwardus III. anno regni fui 51.
in Scriniorum cuftodiam commutavit, utaudor
eft Spelmannus. [Hiftoria Bertrandi du Guefolin
pag. 5 . Entretandvz entra leenz une Converfo qui
fjuifve avoit e fle , &c. ]
Ejufmodi Converfis vidum & veftitum primo
conferebant Reges , verum cum iis impenfis ob
ingruentia bella fufficere minime pollent, eo-
rumque numerus fat magnus effet , in Abbatias
& Monafteriafingulatim illos amandabant , a qui¬
bus vidus necefiaria perciperent , quod potifti-
mum exGuil. Prynneo inLibertatib. Eccl. Angi,
tom. 3 . pag. 8 3 5 • & fequentibus docemur , ubi
nomina Converforum , & uxorum interdum , ut
& Monafteriorum quibus alendi tradebantur, re-
cenfentur.
Ejufmodi in Gallia Converforum , qui ex parti¬
bus ultramarinis adducebantur , cum e Judxis,
tum e Mahumetanis , frequens occurrit mentio
in Computis Baillivorum Franciae : verbi gratia
in Computo ann. 1233. Pro expenjis Converforum
de partibus tr an [marinis 108. fol. 6. den. In alio an.
1302. Philippotus Converfus filiolus Regis pro roba
prv medio 30 .fol. I11 alio 1333. Philippus filiolus
Regis 8. den. per diem & pro roba pro med. 30. fol.
I fabella Converfo filiola Regina Anglia 3 . denar.per
diem. Hugueninus Converfos filiolus Hugonis Ducis
Eurgundia den. per diem. In aliis. Computis, vulgo
fub B apricatorum appellatione recenfentur,ex qui¬
bus percipimus Reges & Magnates iftorum Con¬
verforum in Baptifmo fuiffe patrinos , iifquecer-
tos attributos reditus ad vidum & veftitum, quos
Burfam Baptizatorum appellat aliud Computum
anni 1 2 8 5 . De Baptizatis iftis habetur iftud Are-
ftum datum in odavis Nativitatis B. M.an. 1260.
Placuit Domino Regi quod Majores bonarum villarum
habeant jufiitiam de Baptizatis in villis fuis manenti¬
bus , quando delinquunt , in iis tamen in quibus jufiitix
pertinet ad ipfos. Vide Matth. Weftmonaft. ann.
1254. & Notas noftras ad Joinvillam p. 1 1 2.
Conversus. In Tabulario Ecclefiae Gratianopo-
litanae fub Hugone Epifcopo , occurrit crebrius
quidam Guigo Converfos , fere femper primus in
fubfcriptionibus Chartarum ejufdem Epifcopi.
Flabentur etiam ejufd. Guigonis Iiterse aliquot.
At fol. 8 6. idem Guigo dicitur Converfos Epifcopi,
hacce ratione: Inde funt tefies videntes & audientes
G uigo Converfus Epifcopi , in cujus manu hac donatio
Jive laudatio fatta fuit , & Petrus Presbyter , &c .
[ In placito Hugonis II. Epifc. Gratianop. ann.
11 3 o . ex T abulario ejufd. Ecclefiae nominatur in¬
ter teftes , qui fubfcripfere , Thedebertus Converfus
Epifcopi. Quibus in locis Converfos , ut fufpicor ,
fi£ didus eft Adminiftrator bonorum Epifcopi ,
1
1045 ' CON
ad inftar Converforum Monachorum , qui ftepius
erant Monafterii bonorum Adminiftratores. ]
Convertere , Ad converfioncm venire , feu vi¬
tam monachicam amplexi. Vetus Charta ex Ta¬
bulario Ecclefise Gratianop. JjFja ingredientibus
Monafterium Convertendi gratia ulterius nulla Jit te-
Jlaridi licentia , fcd res eorum ejufdem Monafterii ju¬
ris fiant , aperta legis definitione decretum eft , &c.
CONVERTIBILIS, Qui converti poteft feu mu¬
tari. Concil. Tolet. I. Si quis dixerit vel crediderit
Deitatem Chrifii Convertibilem ejfe vel pajjibilem ,
anathema Jit.
CON V E R TlLlTAS, Converfio. Papias MS. &
Gloflar. Sangerman. MS. num. 501. necnon Lau¬
rentius in Amalthea.
•j[ CONVESCERE, Unavefci, to. 2. Concil. Hi-
fpan. p. 684. Conveficens , in AdisApoft. cap. 1.
% CONUGLA. Vide Conucula.
CONVIARE , Comitari , ire cum aliquo. Anafta-
fius in S. ZachariaPP. Ipfa vero nubes cum eis ufque
ad Bajilicam S. Apollinaris . ... tegendo Conviavit.
Infra : Rex egrejfus .... eidem J ancto viro Conviatus
eum deduxit. V ide Theodor. Campedon. de S. Ma¬
gno cap. 1 6. 1 9. 2 1 . Chronie. Befuenfe p. 5 74.
Confccration. Lamberti Epifcopi Atrebat. to. 5.
Spiciiegii Acheriani p. 544. Vitam S. Deicoli n.
1 5 . Petrum Damianum lib. 1 . Epift. 1 o . & alibi
non femel , &c.
Con v 1 ator, Comes itineris , compercgrinans.
An aftafius in S. ZachariaPP. Cum fuis Sacerdotibus
& Clero Conviatoribus , &c. Ubi perperam editum,
cum viatoribus. Occurrit praeterea in Chronico Au-
guftenfi ann. 1 1 o 1 .
Convi ates , Eadem notione. Miracula S. Hcn-
rici Imp. tom. 3 . Julii p. 767. Mulier quadam non
folian incejfiu privata , fed & totius corporis miferabili
fpecie deformis & difiorta , d Conviatibus vehiculo
trahebatur.
CONVICANEUS, Ejufdem vici ac paroeciae. Orig.
Murenfis Monafterii p. 42. Populus autem iftic va¬
dit ad condictura Epifcopi , quo & c at eri ejus Convica-
nei vadunt. . . ibique Ecclejiafticumjus audiat, f Con¬
cives & Convicanei , in Chron. Cornelii Zantfiiet ,
apudMarten. to. 5.Ampliir. Colled. coi. 443.]
<5 CON VICINALIS, Vicinus, Gail. Voijln ,in kdds
S. Ifidori Agricolae n. 4.
f CON V ICINIUM , Vicinia , Gall. Voifinage , in
Adis SS. April. to. 3 . pag. 8 86. 9 1 5 . & Maii to.
7. pag. 176. # .
CON VIGUIT AS. Gregorius Monachus in
Chronico Farfenfi , apud Murator, to. 2.part. 2.
coi. 3 78. Et ubicumque per bonorum hominum tefti-
monium rei veritas inventa fuerit , neque hoc ulla dif¬
ficultas impedit , ftatim hujus Monafterii pars reci¬
piat juftitiam fuam , & ea tantum differantur qua pro¬
pter Conviguitatem diffiniri non poftunf, hoc eft, fi re-
de conjedo , propter aequalem contendentium
vigorem , feu rationes & probationes seque verifi-
miles,adeo ut a quo veritas ftet, non cognofeatur.
^CONVINCERE Terram Suam, Apud judices
eam elbe fuam comprobare. Leges Rotharis apud
Muratorium to. i.part. 2. p. 47. coi. 2. Si quis
caffinam aut tettum alienum foris in curte , ubi viri non
habitant , dum intentio eft de terra , difturbaverit aut
in terramjattaverit , & Terram fuam,Jicut Lex habet ,
Convincere non potuerit , reftauret ipfam caffinam.
CON VINCLA. Vide Conjugia.
«Jf CONVINCULARE , Vinculis illigare, conjun¬
gere. Oratio facra Ratbodi Epifc. Noviomenfis de
Annunciatione an. 1081. in antiquo Ledionario
T om. II.
CON 1046
Abbatiae S. Eligii ejufd. urbis n. 3 .pag. 1 9- Dum
vero eadem die , prout in nendo moris eft mulieribus
filum faliva madefaceret , filum idem lingua ir.bajtt ,
& utraque quoji Convinc ulata diftorjit. Vetera Mo¬
numenta Monafterii S. Vidoris apud Martem to.
6. AmplilT. Colled. coi. 245. Nos ergo , Frater
mi dilecte , quamvis non parva cbaos disjungat inter¬
capedo, tamen nonfolum carnis affinitate , verum etiam
orationum inChrifto devotione exopto Convinculari.
CONVINERE. Apitius lib. 6. deReculin.c.6. Et
jus fciffuris infundes , ut Convinet; & ubi Convinerit ,
affabis. Ubi Convinere , eft imbibere : at Humel-
bergius legit, Combiberit.
H CONVINNA. Vide Covinus.
IT CONVIPERINUS, Una viperinus. Vide locum
in Impuderatus.
H CON VIRGINALIS, Socia virginum. AdaSS.
Junii to. 2. p. 973. de SS. Anaftafio , Felice &
Digna Virgine : Hac autem puella cum pro fiummx
humilitate atque obedientia inter Convirginales ulti¬
mam fe judicaret.
CONVI T ARE, Invitare , unde noftris , Convier.
Gregorius VII. PP. lib.q.Ep. 22. Volumus etiam
ut fratrem noftrum Hugonem venerabilem Clnniacen-
fem Abbatem tecum Synodo interefte ex noftra parte
Convitare rogando & multum inflando procures. [ Oc¬
currit etiam in Miraculis S. Simonis to. 2. April.
pag. 825.]
f Convi tatio, Invitatio ad convivium. Sta¬
tuta Maflil. lib. 2. c. 7. §. 1 4. Prohibemus ut nullus
Notarius . . . recipiat . . . xenia vel dona , aut remu-
nerationem , vel convivium feu Convitationem , &c.
f Convitatu s, Invitatus. VitaS. Zenobii Epifc.
Florentini to. 7. Maii p. 5 1. JjPuodam dieConvi-
tatus in Cathedrali Ecclejia civitatis Florentina ad
pradicandum.
^[CONVIVA , Invitator. VitaS. Canuti Regis au-
dore Alnotho Monacho tom. 3 . Julii p. 1 3 7. Et
quibus jam Convivam pium perfecutorUus traderes
advocabas. Dodiftimus Editor mallet legere Invi¬
tatorem , quod Conviva dicitur is qui invitatus eft.
CONVIViE Regis , Ex familia , ex domo Regia.
Miniftri Regis , noftris vulgo , Ojficiers Commenjaux
de la Maifon du Roy. Gl.Gr. Lat. lu/aCim»; , Con¬
viva. 0/xcCtoc,Conviva.GL Lat. Gr. Convicior & Con¬
vivator , c-u(a£iut)ig , c-t;i'sg'»aT«p. E^lcvre^ t»V T^olm^uv
tu ficto-iXiut; , in cap. i . Danielis : feu a7 rcXatWae
Tp emefa t»? €ct<rt\u~c , ut vertit Chryfoftomus
in hoc cap. Chronie. Alexandrin. ann. t 3.Theo-
dofii Junior. O «fe ©lodoFio; UxuMvov w? <pl-
Aov,^ /atersts-clvla. tw yd/aui, ^ trvvccfig-uvru ovtoic, erroina-iv
<T<a rraa-nc i a^7v. Epitaph. Probi viri illuftris:
L&tabar prius menfa regalis honore ,
Principis alloquio , Regis amicitia.
Lex Salica tit. 43. §. 6. Si quis Romanum hominem
Convivam Regis occiderit. Lex Burgund. tit- 38.
jhuicumque bofpiti venienti tettum aut focum negave¬
rit , 3 . folidorum inlatione multtetur :Ji Conviva Re¬
gis eft, 6. fold. multta nomine folvat. Fortunatus de
CondaDomeftico :
fjujft & egregios inter rejidere penates
Convivam reddens proficiente gradu.
Jonas in Vita fandi Columbani cap. 24. Tum
unus e Convivis Cbrodoaldus nomine, cujus conjux erat
amita Theodeberti Regis. Et cap. 18. Vir nobilis Ha-
gnericus Regis Theudeberti Conviva , vir fapiens &
conjiliis Regis gratus. Adde Vitam S. Agili Abbatis.
Vetus Scheda reperta in tumbaS. Canuti Regis
Damae an. 1 5 8 2. apud Ifaacum Pontanum 1. 5.
Idift. Danic. Gloriofus Rex Protomartyr D annorum
Vuu ij
1 047 CON
Canutus pro r~elo Chnftiana religionis & jufiitia operi¬
bus , ut Chrifius , d proprio Conviva Elaeone traditus ,
&c. Qui quidem Blaco in V erfibus ibidem reper¬
tis , Aftnifier , id eft , Officialis domus Regiae , Sa¬
xoni Grammatico lib. i x • primani Regis familiari¬
tatem adeptus dicitur. Vide Ordericum Vital. p.
534. Proinde Convivae Regis, ii 1'unt , qui honore
menfa regalis aliis anteponuntur , quos participes men¬
fa fud efficit , ut eft inConcilio Toletano XII. can.
3 . & quos divinis epulis adhiberi , & adorandi Prin¬
cipis facultatem habuiffie ait 1. 1 • Codic. : heod. de
Comitib. & Tribun. lcholar. ubi Jacobus Goto-
fredus plura congeffit de honore menfae Regiae,
ut & Bignonius ad Legem Salicam , Savaro ad 1.
i.Epift. Sidonii, & alii. ChartaOttonis M. Imp.
an. 96 2. & Henrici III. ann 1045. apud Zylie-
lium : Ipji quoque quoties ad Regalem cunam vene¬
rint , de Regia menfa pafcantur , & inter curiales &
domeflicos Regis & Regina qui regio cibo vefcantur ,
non infimi femper habeantur. V ide Deffertat- 2. ad
Joinvillam, [& Theodorum Marfilium ad Vefpa-
fianum Suetonii cap. 2.]
Conviva Aposi olorum , & Martyrum Consors,
dicitur S. Thomas Cantuarienfis Archicp. aGer-
vafio Dorobern. lib. de Combuftione Dorobern.
Eccl. pag. 1 2 9 3 .
^CONVIVALES De nar 11, Qui cibariorum lo¬
co Canonicis diftribuebantur certis diebus. Con-
fuetudines MSS. Ecclefiae Colonienfis e Biblio¬
theca Atrcbatenfi : In vigilia Ajjumphonis B. Alaria
in anniverfario Archicp. Rehaldi Convivales denarii
d Camerario fit dividuntur. Adaj ori Ecclefia dantur xx.
fol. & vi. denar. ad S . Geneonem x. fol. &c.
^ CONVIVANTES, in Ecclefia Lngdunenli dice¬
bantur Canonici, qui pro majoribus , quos perci¬
piebant , redditibus , certum aliorum Canonico¬
rum , Prefbyterorum Clericorumque numerum
excipiebant hofpitio & menfa. Scriptum de fun-
dationeEcclefiteLugdunenfis : In Ecclefia Lugdu-
nenfi fiunt viginti duo Canonici qui tenent hofpitia , &
quilibet ipforum tres tam Presbyteros quam Clericos ,
& fiunt nonnulli qui plures tenent , fub fpe futuri pra-
mii. Item fiunt quindecim Canonici refidentes qui non
tenent hofpitia , quia non habent xxx. lib. Viennenfes
in redditibus , fed comedunt cum aliis Convivantibus.
Nam eft Confuetudo , quod nullus Canonicus debet te¬
nere hofpitium , quoufque xxx lib. Vienn. in redditibus
fuerit afifiecutus ; pojlquam vero eas affectatis fuerit de¬
bet tenere hofipitium cum numero Clericorum , ut Con¬
vivantes proditii ; alias nihil perciperet alterius. Item
funt in ditia Ecclefia quatuor Capellani qui Cuftodes
appellantur , & quilibet ipforum percipit medietatem
portionis, quam perci fit Canonicus Convivans. Et quan¬
do fit divifio terrarum,. & quando quis perfinatum ob¬
tinens percipit feptem libras , Canonici Convivantes
percipiunt quilibet qu.ttuor libras , & fimplices Cano¬
nici quinquaginta (olidos.
f CON VI VATIO , Convivium , ffvfjnroa-iov. Gloffiar.
Eat. Grpec.
CONV1V ATORIUM. Vide Convivi ariurn.
% CON VIVAX, b/a-cCioi. Gloffi Lat. Graec. Qffi fi-
mul vivit. Vide Conviva.
^j- CONVIVIALIS , Convivalis , Pertinens ad con¬
vivium. M aero b. lib. 2.Satur. cap. 1. Convivialis
Utitia.
CONViVIARlUM & Convivatorium , Locus ubi
convivantur , Ugutioni 5c Joanni de Janua.
CONVIVIUM , vulgo P a fias, Droit de pafi , cum te¬
nens autvaiiallustenetur ex conditione feudi aut
tenementi, domino Convivium femei aut pluries
CON 1 048
quotannis exhibere. Marculfuslib. 2. formul. 1.
Nullas functiones , vel exatiiones , neque exquifita &
lauta Convivia , neque gratiofa vel infidiofa munu ficula
. . . de ipfa facultate penitus non requirantur. Regula¬
ris concordia Monachorum Anglicse nationis ,
apud Seldcnum ad Eadmerum p. 1 5 o. Potentibus
vero non caufa Convivandi, fed proMonafierii utilitate
atque definfione, quotiens expedierit , obviandi intra in -
fraque MonaficriurU licentiam halent. ChartaS. Au-
domari Epifcop. 7'arvanenfis apud Folcardum in
VitaS. Bertini cap. 6. Neque in agiis ipfius Convivia
ego , vel Pontifices JucceJJores nofiri , vel Archidiaco -
r.us praparare non prafumant , &c. Charta Henrici
Regis Franciae an. 1058- exTabular. Foffiatenli
f . 1 5 . Nec ullas molefiixs ullus fu orum fervis Dei in¬
ferre prafum.it , nec Convivia fibi praparare jubeat.
Tabui. Ecclefia: Cadurcenfis : Damus unum man -
fum qui vocatur Caflinel , unum Convivium cum 10.
Alilitibus, unum porcum optum , & alium vivum. Ibi¬
dem : Ego Rate lias de Belloforte concedo Convivium
illud , quod accepi in pignore pro 300. fol. de Viceco-
mite de S. Civico. Charta Beutricis Abbatiffise B.
Mariae Sueffion. an. 1 2 3 2. pro Communia Aifia-
ci : Nos quitavunus ditiis hominibus totam talltam ,
quam Ecclefia nefira confuevit accipere fuper eos , &
4. libras nigrorum, quas Ecclefia nofira debebant de
Conviviis & tenfamentis. V ide Prandium , Parata. ,
Procuratio, Fufius, Cee nati cum.
C on v 1 v ium Rufum. Confuetud. MSS. Eccl.
Colonienfis in 'Bibi. Atrebatenfi : Pondus panis de
rufo Convivio. A cibis diftum videtur.
A ConviViis F ide li u m Ej 1 c 1 , Excommu¬
nicari: neque enim licebat cum excommunicato
communicare, nec cum eo cibum capere , ut eft
in Cone. Autifiod. c. 3 8. Concil. Andegav. can. 4.
Non folum .1 communione habeantur alieni, fed nec Con¬
viviorum quidem admittantur e ffe participes. Turon.I.
cap. 8. A communione Ecclefia , vel d Convivio fide¬
lium extraneus habeatur. Concil. Veneticum c. 3.
Non folum a communione divinorum Sacramentorum ,
fed etiam a Conviviis fidelium [Amovendos. Ita paf-
fim in Conciliis Aurelian. I. can. 1 . 3 . 1 1 . Epao-
ncnfi cap. 15. Arvern. c. 6. Lugdunenfi II. c. 2.
Parifienfi V. can. 13. &c.
Convivia Defun torum. Concilium Coya-
cenfe an. 1050. Clerici & Laici qui ad Convivia
defunctorum venerint , fic panem deftintii comedant ,
ut aliquid boni pro ejus anima faciant; ad qua tantum
Convivia vocentur pauperes & debiles pro anima de¬
functi. Vide Parentalia.
«J CONVIVOLA. Janffionius in Au&ario Gloffiar.
Ifidori : Compotrix , Convivola, Coebrtofa .
CONVOCATOR, f. Is cui cura erat Canonicos
convocandi, ubi id erat neceffiarium. Epitome Con-
ftitutionum Ecclefiae Valentinse tom.4. Concil.
Flifpan. p. 1 9 1. Si alicui fuerit capitulariter tradi¬
ta poffejfio dignitatum , canonicatuum , aut prapofitu-
rarum Ecclefia ,etiamfi pofiea in juribus fuis fuccum-
bat , amittatve pojfeffionem , nihilominus Scriba , Con¬
vocatores & Scholares & alii Miniftri Ecclefia minime
reftituere teneantur id quod ratione fui prafhti officii in
praf.it a poffeffione lucrati fuerunt & receperunt.
f CONVOLVULUS , Dolor alvi , colica , Gallic.
Colique. Medicina Salem, edit. 1 6 2 2. p. 3 6. Con¬
volvulus etiam Latinis hoc malum nominatur d circum-
atiione nimirum doloris. Eft autem Convolvulus vel
ConvolvolusVlimo , uti exponit Calepinus. Vermi¬
culus minor eruca, erodens pubefeentes uvas,
quem alii Volvocem appellant ,a convolvendo,
quia fe involvit in pampino.
i o49 CON
CONVOTUS , Conjuratus , eodem voto afl rictus , sb-
ligatui , Fello , & Joanni de Janua. Gerardus Ab¬
bas Silvae Majoris in Vita S. Adelardi c. 5 .
teaus eam feparent k lutere Regis , firmantur Co : voti ,
utjufiitiam ulterius non habendo , defensorem Regnum
nmitteret , &c.
CONUMNUM. Vide Covinus.
f r. CONUS, vel Conum, Gall. Cei», Angulus feu
cujufcumque rei extremitas angulofa. Chartula¬
rium S. Vandregifili to. 1. p. 684. Afcendendo in
recta linea verfus campum de quatuor acris a Cono illius
campi ufque ad , &c. Charta Hugonis de Chalan-
cone an. 13x3. inChartul. S. Martini Ponti far.
A Cono feu bouto domus dicti Rectoris ufque a i aliud
Conum granchia & jardini dc fio conquefin. Charta
Philippi Regis Francorum an. 1328. ea eodem'
Chartulario : Domus Jita in Cono vici de Bclio-Bur-
go. Vita B. Coletae to. 1. Martii p. 588. Cujus
fafcix feu mappa Conos feu terminos dux. m itteres tra¬
hebant una hinc , altera illinc. Joannis Iperii Chro-
nicon S. Bertini apudMarten. to. 3 . Anecd. coi.
592. Sepultus fuit m feptemtrionali Cono claufiri jux-
tta introitum capituli. Afta SS. Junii to. 1. p. 86.
de S. Wiftano : Et caput Domini fui quaffantes , cum
capulo letale vulnus m Cono ejus infixit, i. e. vertice.
2. CONUS, Cuneus monetalis , Coin. Leges Cthelredi
Regis c. 3 6. Eos etiam qui Conos faciant in occultis,
& vendunt falfariis pro pecunia , & incidunt monetam
a! tetius mundam , &c. Vide Cuneus.
Conus , Infrumentum piflorium , in Vocabulario
Suflannaei.
^ CONUSCUS, Prehenfus , in GlolTario MS. San-
german. num. 501.
CONVULSIO , Abolitio., violatio, a Convellere ,
Abolere. Charta fundationis S. Mauritii Agau-
nenfis in Maceriis Infulse Barbarse to. 1. pag. 3 2.
Videat ne quis violare hoc audeat , & iram omnipoten¬
tis Dei incurrat s & fi tempus advenerit , quod Deus
avertat , quod Convulfione aut difeeptatione contra hac
agere tentaverit , &c.
CONZATURA Coriorum , Coriorum fuffitio,
feu infperfio pulveris quercini cum inficiuntur
coria. Ital. Conoxare , Suffire, Concia-corame , Co¬
riarius , Gall. Tanneur , Corroieur. Chronicon Ri-
chardi de S. Germano apud Murator, to. 7. coi.
1030. fjus coriorum pro Condatur a dimittitur in for¬
ma antiqua. Fabium c an apis omnino remittitur.
*Jf COODIBILIS, Quj omnibus odio e 11. Tertull.
lib. 4. adv. Mare. <rv/jt,lu.t<revfj.tvcv , id e fi Coodibilem.
COOPERATOR , Quj domos Cooperit, Gallice
Couvreur. Polyptych. Fxfcamn. ann. 1235. Nico¬
laus de Aionte tenet unum bordagium. . . & debet ex¬
cubare grangiam & miniftrare Cooperatori & Cemen-
tario '& mmd are grangiam. V ide Coopertor.
f Coop f.r atorEpi sc opi , Coadjutor , in Prae¬
fatione Rabani ad libellum de facris Ordinibus.
COOPERTA Navis, Superius tabulatum ,
Ital. C operta , Gall. Tiliae. Pluries occurrit in Sta¬
tutis Malfil. lib. 4. cap. 20.
COOPERTIO. Additamenta ad Matthaeum Paris :
Inquiratur qui ceperint Co opertiones , ceppagia , &
efcaetas quercuum , Jive aliarum arborum. Ubi Wat-
fius Coopertiones interpretatur , capita jive ramos ar¬
borum fuccifarum.
COOPERT OR , ut Cooperator. Rymer.to. 9 . pag.
40. coi. 1. Nullus Burgenfis . . . aliquam domum . . .
nifi cum tegulis vel felatis de novo cooperiat fub poena
foris faciendi nobis domum ifian & Coopertor em ban-
niendi.
COOPERTORIUM , Stragulum quo le&us iufler-
COO 1050
nitur, KccrxXedhcv in Chronico Alexandrino pag.
902. S. Augultinus in Pfilm. 3 3. Nolite interro¬
gare firatos preti jis veftibus lectos , & carnem multis
divitiis obvoiutam.y egetius 1. 3 . deRe veterin. Ca-
It dis Coopertoriis involutus. S. Bernardus de Vita &
morib. religiofor. cap. x o. An non pojfet dormiri nifi
fr.pra variam fi ratum , aut fub peregrino Coopertorio ?
Vincendus Belvac. lib. 28. cap. 95. habet , fub
Jilvefln Coopertorio. Coopertorium matrinum , Sc Coo¬
pertorium de Alf anet. , in Teltam. Arnoldi Ep. T o-
lo(. Vide Statuta Ordinis de Sempringbam p. 719.
Petrus Cluniae, in Statutis Cluniae, cap. 1 7. Nil
fe habere non parva piorum , eifque adh arentium mul¬
titudo putabat , nifi ex pihjis illis & condenfts Numan¬
tinorum , hoc efi , juxta modernos, Amorenfium catto¬
rum pellibus contexto multi pretii Coopertorio , lectus
muniretur pariter & ornaretur. Rotulus Camerae
Comput. Parifi. a nobis laudatus adjoinviilam
pag. 66. Pro fc allatis radiatis & Tiretan. perfia &
viridi pro Coopertorio. Ibidem : Unum Coopertorium
foratum de eminis Convertoirs Hermins , in Poem.
de Garin le Liberans. Confulc Notas nollras ad
Join villam pag. 6 5.
Coopertoria inter velles facras,vel minifleria
facra , reccnfentur ab Anatlafio in Sergio PP. Elie
fecit Coopertoria , vel vafa aurea & argentea plura per
diverfas Ecclejias ad ufum & ornatum Ecclejiarum
Chrifii. Gregorius Turon. de Vitis Patrum, c. 8.
Dans Coopertorium Sarmaticum , quo altare Domini¬
cum cum oblationibus tegeretur. Ex mox : Cooperto¬
rium vero , quia rarum efi , non ponatur fuper munera
altaris , quia non exinde plene tegitur myftenum Corpo¬
ris S anguinifque Dominici. Decreta Stephani Regis
Hungar. J. 2. cap. 3 4. Veftimenta vero , corporalia ,
& Coopertoria Rex ( Ecclefiis ) provideat. V ide Pal¬
la 2. & Pallium 2.
f Coopfutorium , Te£tum. Computus anni
1202. apud D. Bniffel to. 2. de Ufu feudorum
ad calcem pag. cuv. coi. 1 . Ad faciendum Coo¬
pertorium turris Exolduni ,xviii. /.
Coopertoria Eqjjorum , Qmbus ii infter-
nuntur. Vegetius lib. 3 . Artis veterinariae c. 77.
Animal calidis Coopertoriis involutum deambulet. Ko-
7rp/Top;or , apud Codinum de Offic. cap. 3. n. 8.
Vidce Sagum, [<5c mox Coopertorius, ]
Coopertorium, Idem quod Fefium , Culmen,
Monallicum Anglic. to. 2. p. 8 3. Conceffi eifdem
fragium , focalia & Coopertoria fufficientia in omnibus
marifeis & communibus villx , &c.
Coopertoria. Fridericus II. lib. 2. de Arte ve¬
nandi cap. 24. Penna majores funt recollecta fub dua¬
bus , qua dicuntur Coopertoria. Cap. 48 . Pennas cauda
tenet recollectas fub duabus mediis fuperioribtts, qua dux
vocantur Coopercula. Vide Coopertum, & Glolfar.
med. Graecit. in
ff C O o P E RTO RIUM & CoOPERTOREUM FER¬
REUM, Species armaturae qua corpus vel pars cor¬
poris tegitur, Gall. Cmrajfe. Teflamentum Bar-
tholomsi de Lega apud Th. Aiadox Formularis
Anglic. pag. 4 2 3 . Item G. nepoti fuo loricam & Coo¬
pertoria ferrea & caligas ferreas. Teltam. Hengero-
mi de Budlecs apud eumdem Aiadox pag. 414.
Item Coopertorea fua ferrea & unam loricam.
COOPERTORIUS , Quj facit equorum Cooper¬
toria feu Itragula. Statuta Avenion. Sellcrii & Coo¬
pertorii teneantur fideliter facere officium fium , & non
apponantur in bardis , bardonibtis , fellis & Cooperto¬
rii < nifi b oriam & co tonum.
1 . COOPERTUM , vox foreflarum , Gall. leCott-
vert , Dumetum, locus nempe in foreltis , arbu-
1051 COO
ftis & dumetis confitus, ubi ferae latitare folent ,
cum venatores eas infectantur. Charta Joannis
Regis Angi, de Foreftis apud Matth. Paris ann.
1215. Unufqutfque liber homo de catero Jine occajio-
ne factat in bofco fuo , vel in terra fua quam habet in
forefta molendinum , vivarium , flagnum , marleram ,
fojfatum vel terram arabilem , extra Coopertum in ter¬
ra arabili. Monaft. Anglic. to. 2. p. 3 1 8. Et illum
campum adhuc tenent ad voluntatem ufque ad prafens
tempus , qui efl de propriis dominicis terris , & extra
Coopertum forefta. Et to. 3 . p. 236. Habeant. & te¬
neant bofcos pradictos cum venatione , vaflo , & omni¬
bus pertinendis fuis quibufctimque , tam infra Cooper¬
tum, quam extra , de affor efl at os , liberos & quietos de
foref a & placitis , for efl a , &c. Adde Fletam lib. 2.
41 2‘ 3 •
Coopertorium, Eadem notione. Leges fore-
ftarum Scoticarum cap. i*§> i* Inhibitum efl . ..ne
qui coopertorium f harum intrent cum animalibus fuis.
f 2. COOPERTUM , Libri tegumentum, Gall.
Couverture. Inventio linguae S Cataldito. z.Maii
p. 576. Invenies quemdaih librum plumbeum jubtus
dictam crucem cum Coopertis plumbeis. Vide C opertum.
f 1. COOPERTURA , Tedum aedificii , Gallic.
Couverture. Chartularium S. Vandregifili tom. 1.
p. 279. Et debent didi fjohanv.es &Guillelma ejus
mater managium dictorum Religjojorum exiflens apud
Daregni bene , legitime & fujjicienter retinere tam de
Coopertura quam de claufura . ■ . Actum an. D. 1 2 8 r.
Coopertura tegularum apud T. h. Juladox Foimul.
Anglic. pag. 1 45 •
f Coopertura A r c al , OpcrculuiTi 5 G3.1l. Cou~
vercle. Miracula S. Eutropii to. 3* April.p. J $
Et apprehenfum tandem militem in quadam arcafor-
tifflma , cujus Coopertura erat de are fortifjhno , in-
cluferunt.
a. COOPERTURA , Praetextus, Italis Covertura ,
noftris Couverture . in Statutis V enetis an. 1242.
lib. 1 . cap. 5 .
3 . COOPERTURA , vox forenfis apud Anglos,
Matrimonium , Couverture. Raftallus: Coverture ,
efl quant un horne & un fame font efpoufe enfemble :
ita ut quod conflante matrimonio de bonis uxoris difpo-
nit maritus , dicatur f altum ejfe durant la Coverture ,
le feme efl appel un feme Coiivert. Statutum Hen-
rici VI. Regis Angliae an. 20 • c. 9. En quel Statut
n'efl mie mention fait , coment femes Dames degiande
eflate , per caufe de lour Barons , Fieres ue la terre ,
Convertes , ou fotiles , faavoir Duchejfes , Countcjfes ou
Baroneffes , feront mifes d refpondre , &c. Vide Lit-
tletonem fed. 31. 380.403. 5 5 S> •
4. COOPERTURA., Stragulum, in Legibus Hen-
ricil. Regis Angi. c. 8 1. [ & in Statutis S, Clau¬
dii pag. 79.]
Cohopertura. Garnifiones inventae in caflro
civitatis Carcalfon. an. 1 194. v. Cohoperture ferri
equorum, xxm. Cohoperture equorum de tela puncta.
f Coopertura D i et a. Vide Dieta 4.
Coopertus Mansus, qui alias veflitus. Charta
ErmengardisComitidae Ceritanenfis an. 893. Et
in altis locis in rio Ferrario f aperior e manfos Cooper¬
tos , cum curtes , ortos &c. Infra : Videlicet omnes fu -
pra nominatis manjis , cajis , cafalibus , Coopertis, &
difeoopertis ( id efl , abfis) quint analibus, curtis , cur¬
ialibus , hortis , &c.
^[COOPPIDANUS , Concivis, Gall. Concitoicn.
Legitur inTabular. Nantolii & apudRymerum
to. 8. pag. 273- coi. 1.
«[ COORDiNARE , Simul ordinare , decernere vel
praTcribere , apud Albertinum Mu datum deGe-
COP 1051
flisltal. tom. 10. Muratorii coi. 729. Interdum
cum Spineta Lucevji Mar chione in colloquia fecreta...
convenire , res novas tentare , Coordinarc , &c.
fCOORS. Vide Cortis.
«U COOSTRUM ,F.ft media pars fepti tranfvcrji vel dia*
phragmatis. Rochus LeBaillif in Didionario Spa-
gyrico.
COPA. Vide Cupa.
COPA DIUM , Kcsr dclicv. Papias : Copadium , particula
carnis , quod Graci Copadium dicunt. Ita MS. habet
pro Copium [feu Copian, ut alter MS. Bituric. ]
Apicius lib. 7. cap. 6. In Copadiis jus album, fjus
inCopadiis , JJusinelixa. Pelagius in libello 4. num.-
6 3 . Et accipiens Archiepijcopus unum Copadium , de¬
dit juxta fe recumbenti. Glodae veteres : Copadia ,
xcTrctdia.. Glod. Graec. Lat. , Copadium ,fru -
fiam. Apophtegmata Patrum in Theophilo[n. 3 .
Xeyuv , Idii t5t 0 v.x7\ov)io7rd.<Iicv Ifa , <pdye , A’££a. Ecce
iftud Copadium bonum efl, manduca , Abba. Hic agi¬
tur de carne vitulina. ] V ide fupra in Cotnpadiatm.
COP AG 11JM. Vide in Cupa 3.
IT COPARE , Alliga re , adnedere , Ital. Copipare.
Charta Vifitationis Monaft. Caftrenfisan. 1261.
ex Archivo S. Vidoris Maffil. Armar. mixtorum
Albienf. num. 53. Helemof narius faciat natas in
clauflro & capitulo & eas Copari & innitari ac etiam
paleari in feflivitatibus Natalis Domini, Pafcha &c.
•U COPATOR Moneta , Qui fcindit monetas
prohibitas , ut nemo deinceps iis utatur. Prae¬
ceptum Johannis Franc. Regis an. 1353. apud
de Laurierc tom. 2. Ordinat, pag. 5 1 <p.Ncftr<z in-
fttper intentionis exiftit , quod deinceps pra fati jr ado¬
res feu Copatores monetarum pradidarum hujufmodi
officio noflro non poffint uti, imo Jint penitus revocati ,
nifi tn cafu quo moneta prohibita extra regnum porta¬
rentur , literis in contrarium impetratis fubrepticiis vel
impetrandis non obftantibus quibufeumque. Ibidem di¬
cuntur Scifores monetarum. AliudPraeceptum ejul-
dem Regis an. 1355. Ordinat, tom. 3. pag. 27.
Item, que nous avons ofte & r appelle, oftons & r appel -
lons totis Coupeurs de monnoyes ; mais toutes voyes nous
pourverrons par bon confeil comment nulles autres mon¬
noyes que les noflres nayent cours en nojlre Royaume
& que le billon ne fcit porte hors de nojlre Royaume.
Ibid. pag. 1 1 3. Litteris an. 1356. Tollentur Co¬
patores monetarum qui pocius dici pojfunt depredatores.
De iis monetarum Copatoribus , Sciforibus , vel po-
tiusScifforibus fic continuator Chron.Guillelmi de
Nangisadan. 13 46.apudAcherium to. 11. Spicii,
p. 8 o 3 . Tunc etiam & deinceps & antea (uperfeinde -
banturfloreni propter novas monet as, qua novit er flebant;
& fuper quos inveniebantur alia moneta quam illa, qua
erant novit er f ad a , fine mifenc ordia findebantur , &
adhuc illi cujus erant , tradebant [alarium non volun¬
tarium Scindentibus pro labore , & tunc oportebat ta¬
les pecunias tradere catnf oribus cum damno non mo¬
dica quantitatis.
COPECI A , Copicia, Silva caadua , Gall. Bois
taillis . Angi. Coppis. ChartaHenrici Dawbcni Mi¬
litis apud Madox Formul. Anglic. p. 215. Scia¬
tis me . . . conceffljfe . . . prafato Thoma Arundell om¬
nes illas quinque Copecias bofei & bofca mea exiflen-
tia in Cr ac hili. . . quarum una pradidarum Copicia-
rum vocatur Overekjll Copys , fecunda vocatur Fey -
roke Copys , tertia &c. fuper &in quibus pradtda quin¬
que Copicia bofei & bofcum pradidum crefcunt & flant.
H Copeiz velCopPEiz,ut habet MS. Coidin.
Eadem notione, feu filva caedua recens fuccifa.
Charta Guidonis Archiep. Bituric. ann. 1 279.
apud Thomaderium in Biturig. pag. 1 j 3 . i’i in
1053 COP .
illa forefta cjfent Copeiz, , animalia fua in didis Copeiz.
non poffent pafcere . . .folvent emendam , fcilicet quin¬
que [olidos Parif. pro omnibus animalibus cujufiibet bo-
fpitii in didis Copeiz, five arfeiz , inventis .
^ COPERCHIUM , Operculum , Ital. Coperchio.
AdaSS. Junii to. i. p. 3 67. de B. AndreaHifpel-
late : Crucibus tribus laminarum fcm 'a parte fupenori
in Coperchio d. capft.
4[f COPERT ,A , Tabulatum navigii, Ital. Coperta.
Informationes Civitatis Mallii, de paflagio tranf-
marino e MS. Sangerman. Hee funtmenfure navium
de tribus Copertis . . . Prima & infima Coperta &c.
fCoPERTA, Operculum. A da SS. Maii tom. 4.
pag. 6 2 3 . de B. Auguftino Novello ; Fidi duos li-
Iros in quarto folio , alterum in charta pecudina cum
Copertis ligneis.
COPERT ARIA Eq^jorum, Quibus equi in-
fternuntur, in Hiftor. Dalphin. to. 2. pag. 280.
Vide Coopertoria equorum.
f COPERTERIA PRO C A P I T E , QuibuS Caput
tegitur, ibidem. Locum vide in Cappula.
COPETIUM , f. pro Capetium vel Capetum , de
quo fupra. Statuta Equitum Theuton. art. 72.
apud Duellium lib. 2. Mifcell. pag. 59. Frater
qui gerit vicem Afagiftri poteft deferre vexillum & Co-
petiay & magnum tentorium & alia quibus eum confiat
indigere.
5T COPHA', Tegmen capitis. Vide Cuphia.
*5[COPEIANlJS , Cophinus feu fporta major, qu:e
folet terra opplcri ad munimentum, Gall. Ga~
bton. Marchilii Annal. Genuenf. apud Murator,
tom. 6. coi. 425. Infuper Cophanum unum plenum
lapidibus & muratum ante faucem Fintimilii pro ipfa
claudenda demerfit.
COPHIA , Tegmen capitis. Vide Cuphia.
COPHINUS , Corbis qua terra portatur , apud Ve¬
getium lib. 2. de Remilit. cap. 20. & ult. & lib.
1 . de Re veterin. cap. 5 6. lib. 2. cap. 3 5 . & IU—
dor. lib. 20. cap. 9. Monachus Pegavienlis p. 1 1.
IVigberto confuluerunt , ut propriis humeris per 12. an¬
gulos fundamenti totidem Cophinos lapidum primus de¬
ferret , fcilicet , imitando fidum religiofijfnni Principis
Confiantini , qui pt imus ac poti/funus E c cie fi arum fun¬
dator inter Principes extitit.
Cophinus, in minifteriis facris. Analtaf. inVitis
PP. pag. 188. Necnon & fuper columnas ipfius Cibo¬
rii , propter amplam pulcritudinem ex argento purifiimo
fecit Cophinos numero 4. penfant. lib. 42.
f Cophinus, Arca, Gall. Coffre, potius quam cor¬
bi* viminea, qua notione Latinis accipitur. Te-
ftamentum Hugonis Aycelini Cardinalis Epifc.
Oftienf. an. 1 297. De S amitis etiam & tendatis
nofiris qua invenientur in Cophinis nofiris ordinabunt
exeeutores noflri.
Cophinu s Marmoreus, inquocorpusB. Ja-
cobi Philippi requiefeebat inter Ada SS. Maiito.
6. pag. 175.
In Cophino Servire. Pfalin. 80. Manus ejus
in Cophino fervierunt ; id eft , in fervitute , uti inter¬
pretantur Eucherius & Senator. Ifmaelita cum Co¬
phino , apud Sidonium 1. 7. Epili. 6. Gregorius
Turon. 1. 5. Hift. c. 48. Sed quia lippis erat mado-
lefcentia oculis , quibus fumi acerbitas non congruebat ,
amotus a pifiillo promovetur ad Cophinum. Sed dum in¬
ter fermentatas maffas fe deledari confimulat , fervi-
tium fugam iniens dereliquit.
COPHTI, a Mahumetanis confidum vocabulum,
quo Chriftianos ^Egyptios , feu Monachos , aliof-
que religiofae vitae fedatores, quali incifos , per
contemptum appellare folent. Diverfos porro a
COP 1054
Coptis , a quibus lingua Coptica, feu iEgyptia an¬
tiqua nomen deduxi t , pluribus ollendit Athana-
fius Kircherus in Prodomo Copto cap. 1. De iis
etiam agit Franc. Quarefmius lib. 1 . Elucidat.
Terrse Sandoe c. 49. Vetus Scheda continens fe-
riem Regum iEgypti editaaDrufio poftFIift, Se¬
veri Sulpitii : Secundus ( -digyptiorumRex) Cab-
tim , unde denominati funtCopbti. VideScaligerum
1. 7. de Emendat, temp. p. 70 5 .
COPIA , Exemplum feripti , Chartae, 7rpco]cnv7ru, feu
originalis , d.7Tcypct<pov , avTtypxQov , hroTVurov , Gallis Co-
pie. Vetus Interpres Concilii Conftantinop. fub
Menna , i '<rov urgctfyau; a-vg-oic-n^ , &c. Cepia adionis for¬
mata contra Petrum , &c. Occurrit apud Joan. Hoc-
femium in Adolpho a Marka Epifc. Leod. c. 6«
in Statuto Philippi Pulcri pro reformat. Regni
art. 1 3 . in Chronico Magno Belgico pag. 318.
[ in Statut. Eccl. Forojul. MSS. an. 127 6. ex Ar¬
chivo S. Vidoris Mallii. Armar. Forojul. n. 163.]
&c. Vocem ita effidam a recentioribus cenfet
Reinhartus Robigius 1. 10. c. 1 5. quod inftru-
mentis multiplicatis inde eorum Copia emergat.
Vide Od. Ferrarii Orig. Ital.
Copia Rotulorum Cu ri je , ell Exemplum
aut antigraphon adorum quae in Curia Baronis
expediuntur : quorum hoc unum eft in plerifque,
fi non praecipuum , fcilicet, Fenit talis tali die, &
ad petitionem fuam admijfus efi ad talem terram, &c.
Qui autem lic tenet , hujus-adi folum exemplum
tituli loco habet. Cowellus. Atque hi
Copitenands, Anglis Copiholders , appellantur 1
Villani fcilicet, Sokmanni, Coftuinarii, quod, ut
didumeft, nullum aliud tenementorum fuorum
habeant inftrumentum, quam Copias Rotulorum Cu-
/ ru , unde & T enentes par Copte dit roole de Court ,
dicuntur. De iis agit Littletbnus fed. 73. 75.
Vide praeterea Spelmannum in Bocland.
f COPIADUM. Vide Copadium.
COPIARE, Exfcribere, Gall. Copier. VitaB. To-
rellito. 2. Martii pag. 504. Suprafcnptum exem¬
plum ex quadam Copia. . . tranffumpfi & Copiavi. Oc¬
currit to. 2. April. pag. 193. to. 7. Maii p. 74.
to. 3 . Julii p. 1 1 2 . <5c alibi faepe.
COPIATA, Oeconomus, f. lic didus, quod illiuS
fit vitae necelfariorum Copiam miniftrare. Hierat.
Juris Pontif. p. 1 3 4. Copiatas feu Oeconomos Com-
mendatarius poffideat.
Copiat/e , Vefpillones. GlolT. Lat. Gr. Bifpellio-
nes , Netfpo&xVIa», Ko-rtoxa/. Epiphanius 1. 3 . contra
Haeretic. Ke^/ctTa/. KcOTiHa», ol T et ru/Aula. 7repi$-e\-
Kov Te? tw koi/jm/jlIvuv. Clericis videntur accenferi
ini. 1. Cod. Theod. de Luftrali conlat. quae eft
Conftantii, ubi recens inftituti dicuntur , fed&
ini. 1 5 . de Epifc. quae eft Juliani : unde eofdem,
quos Foffarios vocabant, haud abfurde conjedant
viri dodi. De iis etiam , tacito licet nomine, agit
1. 2. Cod. de Veteranis: Dumfe quidam vocabulo
Clericorum , & infaufiis defundorum obfequiis occupa¬
tos , non tam obfervaiione cultus , quam otii & focor-
d’u amore defendunt. Adde Novell. Juftin. 5 9. Vi¬
de F offarius.
COPIDERMUS , KoTrltPipfj.ct; , in GlolT. Gr. Lat.
«[[ COPlNA , Gall. Chopine , Oenophori Gallici pars
quarta. Utitur Menotus in Sermon. Quadragefi-*
mal. fol.40. verfo coi. 2. Vide Cbeopina .
^ COPIOSITAS, Copia, abundantia, legitur apud
Laurent. Byzynium inDiariario Belli Fluflitici ,
& Rymerum to. 4. p. 6 8 7. coi. 1 .
COPISTA, Librarius, qui chartas & aliaidgenus
tranferibit, Gall, Copifie, Adyifamenta ftyli Cu-
1055 COF
riceEcdefiae Brioc. juramentum Copifia. Jffuod lit¬
teras productas fideliter exemplabo feu copiabo , nec
animo partes vexandi eas copiare differam , fed me¬
diante f alario competenti, fine ulla procrajlinatione
exemplar feu copias partibus tradere non tardabo . Dum
in litteris exemplandis aliquid fufpedum in rafura ,
cancellatura , data ,figillo feu aliis comperero , fijudid
revelabo.
€|f COPITE^ANDS. Vide pofl: Copia.
COPKINU S , Moneta argentea , cujus mentio fit in
Legibus Opflalboinicis Friiicis cap. 2 x .
COPLA, Ada Froconfularia fubMunacio Felice ,
apud Baron. an. 3 o 3 . n. 1 2 . T unica muliebres paria
47. Copia rufii cana 1 9.
<jf COPO , Negotiator , in Gloffario MS. Sangerman.
num. 501. efl pro Caupo.
COPONAGIUM. Vide Cupa 3.
% COPONXCULA , KwzMhHov. GIofL Lat. Graec. Efl
a Caupona.
«if COPONUM, Species cerei Feu taedae. Obituarium
MS. Ecclef. Morin. fol. ultimo : Thefaurario pro
vino &t luminaris redemptione , quod efi duorum cereo¬
rum in altari , unius tbeda accenfa ab elevatione SS.
corporis D. N- fij. C.ufque Poft- communionem , duo-
rumque Coponorum pro vicariis hyemali tempore 10.
fol. Etiamnumin quibufdam locis Belgii Galliae
finitimis Cofins vocitantur fila cerata , quae nos
Bougies appellamus. Sic, ni fallor, dicuntur a Gall.
Cotiper , quod prae longitudine faepius fecentur.
COPONUS. Vide in Cupa 3 .
COPOUS, Affula,Recifamentum,Gall.C0/>£rf//.
Inquilitio MS. pro canonizatione S. Y vonis : Vidit
lectum qui fuerat D. Tvonis , qui erat de frufiis ligno¬
rum , feu Copous , fuper terram & aliquantulo de pa¬
leis defuper , cum quodam cohopertorio de cannabe mo¬
dici valoris.
« . COPPA , Caefio , fedio , Gallis Couppe : Coppare ,
caedere, fecare, Couper. Will. Tliorn. in Chronico:
Padi funt homines de Halmoto . . . fruges omnes fttas
Coppare ex tunc & deinceps , &Jic per Coppas omnes ,
decimas fuas ipfi& haredes fui amodo & in aternum.
[ Fere maluerim interpretari Coppas Cumulos, &
Coppare , Cumulare , quam Caefiones <5c Caedere :
quod Saxonibus Coppe & Armoricis Coppa vel Kop¬
pa, fit Apex, vel Culmen. Deinde fruges in cumu¬
lis difponi folent antequam decimentur.] Vide
Cupa.
z. COPPA, Cataplafma quod ponitur juxta patientem
partem. ItaGloffae MSS. ad Alexand. Iatroloph.
^ COPPARE. Vide Coppa 1 .
COPPEIZ. Vide Copeiz. in Copecia.
COPPETELLA, Parvula coppa , feu vafculum.
Chron. Cafin. 1. 3 . c. ult. Coppetella de pernis tres ,
calices onychinos 2.
COPPIRE Domxj m, Tegere, cooperire , tedum
imponere, Gall. Couvrir. Kennettus inGloffarioad
calcem Antiquit. A mbr o £den. f/ob anni Banbury te-
gulatori capienti in groffo ad Coppiendarn pr ad ictam do¬
mum iv. lib. l.den. Verbum hoc Kennetus deri¬
vat a Saxonico Coppe, Apex , culmen , fafligium.
Vide Coppus.
f COPPIS, Vox Anglica, Silva caedua. VideSpel-
manni Gloflarium p. 44. coi. 2. edit. 1664. <5c
fupra Copecia.
COPPONAGIUM. Vide pofl Cupa 3.
«J[ COPPULA , pro Cappula : quod vide. Infuper pro
Parva Cupa , ut in hac voce.
COPPUS, Tegula, Itali Coppo , in Pado inter Vene¬
tos 5c Tragurienfes an. 13 2 2. apud Joan. Lucium
1. 4. de Regno Dalmat. c. 1 4. [ Vide Coppire. ]
COP 1056
COPS, Copia. Gloffarium Sangerman. MS. n. jor.’
Amalth. Cops , Coops. Simul opulentus, Ops, Opulen¬
tus. V ide Copus.
Copsu s , Copiofus. Ibidem.
COPTUMUM, Couftuma , Tributum, praeflatio.
Bulla Honorii III. PP. an. 121 7. apud Ughell.
in Epilc. Interam n. Si dominus molendini retinuerit
molendinum , ita quod non det aliis ad partem, vel Co -
ptumum ,fimiliter folvat unum raferium annona ; &c.
Occurrit ibi femel ac iterum. Vide Confuetudo 4.
1 . COPULA. Charta Communiae Hamenfis : Nullus
famulus Hamenfis domini , neque Cafiellani , accipiat
Copulam , aut funem in furo , nifi tantum bis in anno,
in Martio videlicet & in Septembri. Eadem Gallice :
Nus Sergans it Seigneur , ne li Cafiellain de Ham ne
prenge Couplel ne corde au marquie ,fors que tant feu-
lement deux fois en l' an , &c. V ide Cupla.
2. COPULA. VitaS. Bernardini Epifc. Senenfis
to. 5 . Maii p. 275. * Cum accepiffet quod quadam
devota mulier haberet partem bireti fandi viri , quam
Copulam appellant, magna devotione confervatam: An
fuperior pars ab Armoricano Coppa, Apex i Jo-
hannes in Vita S. Petri Damiani num. 46. Unde
fadum efi inter catera , ut projicerent Copulas , quibus
quafi quibufdam pileis capita contegebant. Non du¬
bitat Mabillonius faec. 6. part. 2. SS. Benedid,
pag. 264. quin legendum fit Cofulas , Tegmen
capitis , de quo fule in Cupbia ; erit forte qui re¬
tineat Copulas , quod etiam legatur in Vita fandi
Bernardini mox laudata. Vide Cappula.
COPULARIUS, Vinculum in collo canis. Joanni de
Janua.
% COPU S Vini, Cyathus unus , Gall. Un Coup de
vin. Confuetud. FeflorumMonaflerii Solemniac.
MSS. In Dominica Septuag ... ad cenam farinam co¬
dam adipe & Copos de vino puro. Ibidem : Et ad ce¬
nam Cops de vino puro.
COQUA, Species navigii. Vide Cogo.
C O QIJ E A RI U M , Cochlear , Gall. Cuilliere.
Tranfadio inter Abbatem & Monachos Craffen-
fes ann. 1 3 5 1 . ex Libro viridi fol. 5 3 . Pro fipbis ,
amphoris , faleriis , butellis & Coqueariis in refedom
2 5 . fol. Turon.
COQUELUCA , Cucullus, Gall. Coquelucbon. Sta¬
tuta Synodal. Eccl. Andegav. ann. 1 42 3 . n. 12.
Prohibemus univerfis & fingulis perfonis ecclefiafiicis
... ne ipfi tunicas & vefiesfuperfluas .. .in latere at¬
que retro Coquelucas ac retro fixas , z~onas auro cum
clavis clavatas , &c. Vide Jfijtoqueluca.
COQUERIA, ut Coque anum , Cochlear. Prova-
lore quarumdam taffiarum & Coquertanim & bajfini
de argento , in Charta Maffil. an. 1352. Joan. Sil-
vefire Notario.
«H COQUETTUM, CooUETUM,abAnglicoOr-
ket , Portorium feu fignum , quo Publicanus ob-
fignat merces , quae portorium exfolverunt. Char¬
ta Edwardi V. de Cancellario Hiberniae conflitu-
to anno 1 48 3 .apudRymerum tom. 1 2. p. 1 82.
coi. 1 . Necnon de Cuftumis & Coquettis nofiris , de
coriis , pellibus lanatis , & altis merchandiis & rebus
quibufeumque cufiumalibus . efi aliorum occupa¬
torum eorumdem cuftumarum & Coquettorum pro tem¬
pore exifientium , ac etiam de feodi jbww.Dilucidatio
articulorum tradatus anni 155 9. apud eumdem
Rymer. to. 1 5 . p. 5 2 5 . coi. 1. Jj)ui fujficientem ha¬
bent notitiam per Coquet a , five alia evidentia & do¬
cumenta.. . dummodo per hujufmodi Coquet a five do¬
cumenta evidenter confiet eifdem , quod alterius partis
f abditi naves & bonafint. Vide Coket.
^ COQUIBUS, Species caputii. Statuta ultima Ca¬
pituli
io£7 COCL ~
pituli Senon. Omnes Canonici tam majores quam mi¬
nores poffunt portare caputia officiando in choro tempore
capparum nigrarum-, fed infcftis annualibus Ji Pr acen¬
tor tenendo chorum caputium feu Coquibus non habue¬
rit , tunc Chori ales non habebunt.
^COQUIMELLA, Prunus , Gall. Prunkr. Ifid.
Orig. lib. i 7. cap. 7. Coquimella quam Latini ob
colorem Primum vocant : alii d multitudine enixi f ru¬
dus Nixam appellant , &c.
^ COQUINA, Cibariaco&a. A£laSS. Maii tom. 4.
p. 42 5. de S. Petro Coeleftino : Faciamus hac no -
fte bonum officium ad honorem B. fjoannis , & cras da¬
bo vobis Coquinam. Chronicon Mellicenfe p. 5 3 3.
coi. 2. in Regula reformat. ejufdemMonallerii :
Non tamen fonet , niji prius fetat a coco , Ji Coquina Jit
parata. Antiqui ufus Fontanell. MSS. fol. 94. Ca¬
pient panem & vinum & Coquinam. Chartul. S. Van-
dregifili to. 1 . pag. 716. in Litteris anni 1 2 6 2 .
Jjhudquid reclamare poteram , tam in pane quam in
vmo , & Coquina , &c.
COQUINARE , vulgo , Coquinam facere. Regula
Magiftri c. 1 9. Pofl Sextam inchoent Coquinare , ut
dittaNona omnes exeant ad menfam. Regula Cano¬
nicorum Metenfium Chrodegangi c. 3 . Laici co¬
qui ad Coquinandum tantum ingrediantur.
C OQU IN A R IU S , Prxfedus coquinae. A&um
capitularem pro unione Prioratus de Bifchiis an.
1329. ex Archivo B. Mariae de Charitate, fubfcri-
bunt inter alios Guillelmus Burfarius,ffob annes Cra¬
tiet aiius, Stephanus Coquinarius , &c. Diploma Ade-
phonfi Regis Hifp. an. 1094. apudMarten. tom.
1 . ColledL AmplifT.col. 5 49. S ancius Pincernarius
Pegis confirmat. Diacus Coquinarius Regis confirmat.
Pearnus Comes confirmat. Occurrit alibi non femel.
Vide Coquus.
COQUINATOR, Coquus. Sanutas 1. 2.part. 4. c.
1 o . Jgu/dibet galearum habet unum Coquinatorem ,
qui femel in die pro gente galea coquinare tenetur , &c.
Utitur & c. 20. [ Guidonis Difciplina Farfenfisl.
2 . c. 2 6. Cum viderint Fratres Coquinatores opus e[fe ,
ut bulliantur fcutella propter adipem , dent eas Celle¬
rario .... & faciat eas abluere , & iterum reddant eas
Coquinariis, j
COQUINULA , Parva coquina. In quo folario efi
Coquinula cum camerula , apud Fantonum Hiftor.
Avenion. p. 178.
COQU INU S , [ Flomo viliffimus nec nili infimis
coquina minifleriis natus , interdum etiam , Ne¬
quam , Improbus , ut noflrum Gallicum Coquin.
Proceffus deVitaS. Yvonistom. 4. Maii p. 545.
Et ex hoc dictus juvenis dicebat verba opprobriofa D.
Tvoni , vocando ipfum Coquinum & Tru annum. Ejufd.
B. Yvonis A&aMSS. Erat autem pium pulebrumque
fpeclaculum , aliquando Tvonem fanctum Domini , li¬
cet generofum & in cunilis fpectabilem , fubfannatio-
nibus & blafpbemiis impugnatum , & Coquinum com-
muniffime vocatum , placido & hilari vultu , gratis &
rationalibus re fponjis adverfarios convincentem.'] Vide
Cociones.
CO QU U S. Magnus coquus , Dignitas in Palatiis
Principum , eorum fcilicet qui coquinae ac cibis
praefunt .Coquorum Prapffiitus, in Legibus W i figoth.
lib. 2. tit. 4. §. 4. Fortunatus 1. 6. Poem. i o . de
Coquo Regio :
Venimus ut Mettin , Cocus illic regius infians
Abfenti nautas abflulit , atque ratem.
De flammis ardente manu qui diripit efcas , &c.
Apud Herimannum de Reflauratione Monafterii
S. Martini Tornacenfis c. 94. Fulcherus Epilco-
pus Noviomenfis dicitur fuifle fpurius generatione,
• Tom. JI.
COCL ; 1058
ex patre fcilicet ignobili natus , filiufque Principis Co¬
corum Regis Franci*. Ita apud Grcgorium Nyife-
num lib. 1. contra Eunomium , quidam Demo-
Ithcnes dicitur c isti tuv cJkv Ttlaf /uctvef , /a xyifwv
af^oov , &apud Theodorium lib. 4. cap. 1 7. TwV
BcttrifiKUV orpc/AtidJuivci; ofm. Theodulfus Epifc. Au-
relian.lib. 3.Carm. pag. 187.
Pomiflua folers veniat de fede Menalcas ,
Sudorem abfiergens frontis ab arce manu.
Jguamfape ingrediens piflorum Jive Coquorum ,
Vallatus cuneis jus Synodale gerit.
Prudenter qui cuncta gerens , epulafque , dapefque
Regis honoratum deferat ante thronum.
De eodem Menalca , Alcuinus Poem. 221.
Ipfe Menalca Coquos nigra caftiget in aula ,
Ut calidos habeat Flaccus per fercula pultes.
Fleta lib. 2. cap. 75. ait officium Coqui effie de Jtngu -
lis ferculis ratiocinium reddere Jingulis diebus. Noflri
eofdern officiales in Palatii sGrans Jffiueux vocant,
idefl , Magnos Coquos. [Vide Alagijler coquina. ] Le
Roman de Garin :
Not Panetier qui le deiifl fervir ,
JjTieu de cuijine , ne Efcbancon de vin ,
Ne Chamberlanc , qui puifl avoir roncin , &c.
Alibi:
Cuet, de cuijine plus de quarante cinq.
Chron. MS. Bertrandi du Guefclin :
Dignes d’efire fjdjjeux pour les fouppes manger .
Joannes de Condato MS.
Gibiers li Cas fut en faijine
D’ 'efire grarud Jfiueus en la cuijine.
Vetus Poema MS. de Vulpe Rege coronato :
Ranginer , mejire Talpa ,
Furent maiftre de la cuijine.
Idem Poeta du Roman de Garin, deferibens nuptias
Pipini Regis :
Vers la cuijine fu Bues le M arebis
Jj)ui dei tnengier devoit li Rois fervir.
Id autem muneris in Regum noilrorum Palatiis
obiilTe leguntur
Roef. rtusCoquus, fub Henricol. & Philippo
I. an. 1060. & 1065. in Martinianis p. 6. 17.
FIerius Coquus, fub eodem Philippo I. anno
1070. in Martinianis p. 19.
Harcherius Regis Franci*, Coctuus, & Miles
injignis an. 1124. Apud Ordericum Vitalem lib.
1 2. pag. 878.
Adam Coquus, fub S. Ludovico , ann. 1243.
Veteres Tabulae S. Martini de Campis,
f R aduephus de Bellomonte, ann. 1298.
& feqq. de quo vide R. Patrem Anfelmum.
f Ansellus Caprusio, an. 1 3 02. apud eum-
dem Patrem Anfelmum.
Guillelmus de Haricuria, D. de Salceia ,
Magnus Francise Coquus fub Philippo Pulcro an.
1312
f Petrus de Marcheny , ann. 1 3 1 1. Vixit
faltem ad ann. 1334. Vide Patrem Anfelmum.
Guiardus de Bellomonte, apud Patrem
Anfelmum.
^Stephanus de Capella, an. 1320. apud
P. Anfelmum.
f Adam de T ave rny , apud eumdem.
•RGuillelmus Sicartus, apud eumdem.
f Joannes Bataille, ante annum 13 2 6. apud
eumdem.
oannes Bonnet , ante annum 1324. apud
eumdem.
Joannes de Castellione, Dom. de Gande -
lus M. Francise Coquus , fub Philippo VI. anno
Xxx
1059 COO.
1 3 44. [ Hac dignitate jam donatus erat an. 1 3 2 8»
juxta P. Anfelmum. ]
f B ernardus, Dominus Morolienfis , 24- Se-
ptemb.an. 1 344. juxta P. Anfelmum.
Jo an nes de N i gella , an. 1 345. & feqq. apud
P. Anfelmum.
Joannes deDampetra, Dom. S. Defiderii &
Vangionis rivi M. Coquus , fub Carolo VI. anno
1360. [ faltem ad annum 1567.]
Jsf. Castellanus Bellovacensis , M. Co¬
quus , fub Carolo VI. an. 1 3 8 8 . [ ad 1 3 9 o • quo
obiit. ]
f Carolvs de Castelli one, ab ann. 1390.
ad 1401. quo vita fundus eft.
^Philippus Dominus de Linario ab an. 1401.
ad an. 1412.
f Joannes ejus filius at morte patris. Vixit faltem
ad an. 143 2.
Cuillflmus de Castellione , D. Feritati*
in Pontivo , M. Francise Coquus , fub Carolo VI.
an. 1418. Vide Duchefnium.
Antonius df. Pria, Dom.de Buzanfois, M.Fr.
Coquus an. 143 1 .
Ludo vi cu s de Pria, Antonii filius , M. Fran-
ciae Coquus', an. 1490. Vide Probat. Hiftor. des
Chaftaigniers p. 1 o 3 . SupprelTa poftmodum haec
dignitas , uti habet Tillius , qui obfervat praeter¬
ea Comites Campaniae habuilFe fuos Magnos Co-
quos haereditarios.
Porro Magno Coquo fuberant Officiales , feu
Minifterialesaliquot,qui ita recenfentur inCom-
puto.Hofpitii Regis & Reginae an. 1 3 8 5 . Queus ,
Aideurs , Afleurs , Paiges , Souffleurs , Enfans,S auf-
Jiers du Commun, Saujfier devers le Roy , Sommiers ,
Poulliers , Huijfiers. In alio Computo fado Lorria-
ci ann. 1317. Efcuiers , un Matgnen , Clere faujfier ,
Clere de Culjine.
Haereditarium olim fuiffiein Prioratu B. M. de
Argentolio Coqui officium difeimus ex Charta
ejufdem Monafterii an. 1200. quam hic integram
exferibere vifum eft, quod & lingularis fit, & om¬
nia hujus minifterii jura fufius exponat : In nomi¬
ne fanet <t & individua Trinitatis , amen. Hitgo Dei
gratia B.Dionjjii Abbas , & Hugo Prior de Argento¬
lio & ejufdem Ecelejie conventus omnibus piafentem
faginam infpetturis , in vero Salutari falutem. Nove¬
rit univerjitas vefira quod controverfia erat inter Con¬
ventum Ecelejie de Argentolio & Stefbanum Coquum
fuper caritatibus & pitanciis ejufdem Conventus , que
ajfenfu nofiro taliter fopita ejl. Stephanus Coquus & he¬
res ejus in omnibus communibus cibis & pitanciis predi-
ite Ecelejie Conventus , quicumque dederit, undecumque
venerint , ubicumque diftribute fuerint infra ambitum
ejufdem loci, integram portionem percipiet, Jic ut unus de
Monachis ibidem commorantibus ,Jimul que omnia jura
fua integre percipiet in hifdem cibis & pitanciis , ac Jt
Prior ejufd. Ecelejie vel quilibet pro eo emijfet, vel gratis
comulijfet. Si autem Conventus pitancias de carne eme¬
rit vel alius pro Conventu , feparare non poterunt jura
ejus pojlquam juntta vel coherentia viderint & inve¬
nerint , cum venerint ad emendum. Pr ater e a jus fuum
habebit in pitancia que fertur ad difeum ejufdem Ec-
clejie. Si vero aliquis Monachorum fe pe dicti Conven¬
tus vel Ecelejie B. Dionyjii fuperveniens aves emerit ,
(ujufcumque generis Jint aves , in domum ejufdem Ste -
phani deferentur ut ibi diligenter preparentur : Si anfer
fuertt domefticus idem Stephanus plumam tantum &
boellos percipiet ; de ceteris avibus nihil habebit preter
plumam *** Si aves vel quelibet alia que d prediftis
Monachis comparentur ad menfam Prioris , idem Ste -
COR 1060
phanus jus fuum inde percipiet, acjl Prior emijfet. Idem
vero Stephanus vel quem voluerit pro eo panem fuum
in refettorio recipiet , qualem Conventus comedit , & ta¬
le vinum quale conventus bibit , ad eandem menfuram
qua menfuratur Monachis ibidem commorantibus. Pre -
dittus Stephanus propter pacem hanc conferendam fpoif-
taneus praditto Priori & Conventui remijit tenebias &
caudas omnium pifeium preterquam falmonis quas jine
contradittione percipiebat ; f alvis omnibus aliis confue -
tudinibus jibi & heredi ejus , & duos fol. Parif. capi¬
talis cenfus eis in perpetuum concejfit habituros: fcili -
cet xii. denar. fuper domum que Jita ejl in Marcbeil
xii. denar. fuper duas vineas jimul j unitas in Orge -
mont. Quod ut ratum permaneat prefentem paginam
Jtgillis nofiris fecimus roborari. Alium Incarnati Ver¬
bi ivicc.Etiamnum in monallerio Exaquienli he¬
reditarium eft & feodale Coqui officium.
t.COR , Medium cujufvis rei. Ordericus Vitalis
lib. 1 o. pag. 767. Tyrum opulentam urbem , in Cor¬
de maris jit am , per mare obfedit. Adde pag. 849.
8 ^.[Kaptflai fctxdrrtc , apud Nicetam p. 292.]
Corde, Ex Corde, Cor betenus. Memoriter,
noftris Par cceur , Occitanis Decoura.
Corde. Rainerus contra Valdenfes cap. 3. Ma¬
gnam partem veteris ('Teftamenti ) fciunt Corde.
Corde tenus. Vita MS. S. Magnobodi Epifc. p.
5. Corde tenus omnem peragens perlegit libri paginam.
Alphanus Archiep. Salernitan. Carm. adTranf-
mundum :
Fertur corde tenus Jic homilias
Quadraginta legens fcire , &c
Utuntur liber Ordinis fandi VidorisParifienfis ,
S. Bonaventura in Specui. part. i.c. i4.Willel-
mus Abbas Andrenfis inChron. pag. 456. Heri-
mannus de Reftaurat. S. Martini T ornacenfis cap.
108. Herbertus lib. de Mirae, c. 3 2. Petrus Ble-
fenfisEpift. 1 o 1 -Petrus Diacon, lib 4. Chronie.
Cafin cap. 41 . & Lib. de Viris illuftr. Cafin. cap.
36. Andreas Abbas in VitaOttonis Bambergen-
fis Epifc. c. 5. Regula Ordinis de Sempringham
p. 718. 770. Matth. Paris in Vitis Abbatum S.
Albani pag. 70. Silvefter Giraldus de Topogr.
Hibern. c. 3 4.Thomas de Cantiprato , Radulfus
de Hengham in Summa p. 1. & alii.
Ex Cor d e. Hincmarus Rem. in Capitul. adPre-
lbyteros parochiae fuae c. 1 . Pfalmorum etiam verba
& diftinttiones regulariter & ex Corde cum Canticis
confuetudmariis pronuntiare fciat. Occurrit etiam
non femel apud Scriptor. inReg. S.Benedidic.9.
1 2. in Vit. Patr. 1. 5 . Libell. 4. n. 5 7. Libell. 10.
n. 9 1 . in Capitulari Ahytonis Epifcopi Bafileen-
fis c. 4. apud Ratramnum Monachum Corbeien-
fem in Synodica ad Prefbyter. &c. Ita Graeci re-
centiores *« s-»9«c ufurpant, ut Joannes Ttetzes in
Chiliad. pag. 6. Unde formarunt, pro
memoriter dicere. Vide Meurfium in hac voce. A-wo-
5-0/xaT/^e/v , in Synaxariis 22. Jan. inS. Anaftafio
Perfa. Ex fupra laudatis Scriptoribus liquet , Pfal-
mos memoriter & ex Corde Clericos ac Monachos
tenuifle. Vide praeterea Altaferram ad lib, 4. Ep.
4 5 . Gregorii Magni , & Stephanum Pafchafium
lib. 8. Difquifit. Francicar. 8.
8T 2. COR , Quercus. Charta Petri de Roteys Vica¬
rii Tolofae ad Bajulos de conditione materiae an.
1 2 72. ex Codice MS. Confuetud. urbis Tolofae
fol. 2 7. e Bibi. D. de Crocat : Requirimus .... qua¬
tenus amodo faciatis fieri per Magifiros & carpenta¬
rios veftros . , . fujlas bonas & pulchras & de legitimis
peciellis , videlicet quod peytrales de Ctir & de abiete
de vi. brachiatis , & de v. fr de iv. quod illas habent 'r
io6i COR
infra tr ancos & infra cfich alm amento s fecundum lenti¬
tudinem cujus delent ejfe ... & quod fila de Cor & de
abiete , &c.
f CORA, Confuetudo, Statuta exquibus lites judi¬
cantur ; item Coetus ipfe Coratorum feu judicum
juxta has leges judicantium. Leges dc Confuetu-
dines Furnenf. ex xArchivo S.Audomari : In nomine
P. & F. &Sp. S. amen. Anno Domini riccxl. menfe
fJu.Uo fida eft hac lex & Confuetudo , qua Cora voca¬
tur , in terra Farncnfi d Tboma Comite & fjobanna
Flandru & Hannonia Comitiffa. Ordinatum ejl in pri¬
mis , quod qui Scabim erunt , erunt & Coratores , &
illos jam inflituit Comes & ufque ad voluntatem fuam
fecit eos jurare Scabinagwm & Coram. Infra : Emen¬
dabit Comiti in. libras & ei cui facta fuerit violentia
quidquid Cora judicabit. Rurfum infra: Si tertio ni¬
hil de eo dicet Cora , de eo dominus Comes faciet jujli-
tiarn pro voluntate fua. Paflini occurrit ibi tam pro
ipfalege , quam pro confilio Coratorum : qui j udi—
dices paflim etiam memorantur ibidem. Charta
Callica Comitis Flandriae ann. 1274. cx eodem
Archivo : Nous N. Cuens de Flandre & Marchis de
Namur f ai fons d fpavoir d tous que comme lui Efiche-
vin lny Jjfoeriers & Communite de notre terre de Fur-
nes nous requijfijfent , que nous aulcuns ponits , qui font
au brief de leur Caere , leur amendijfiens & amoienjjiens ,
Nous d leur requeft pour Dieu & pour le paix dc nojlre
terre de ce les points & les articles , qui chi deffoubs
font exprejfe , leur ottroions & amoUsns ainji que chi
deffoubs efi efeript. Cefl d fpavoir que comme en leur
Ceure foit contenti quiconqiie faiche & aultrui trefpaf-
fant ; que on difl Dorghinghe ou afoluerc d* oel ou de
membre qui foit ad ire paye envers le Materes & en-
vers nous en rnercbi de tout fon avoir. Ibi Cora indiferi-
minatim redditur Caere , vel Ceure ; Coratores vero
Jjheriers , Coriers dc Ceuricrs. V ide Chora.
COR A AG IUM , Impofitio quaedam extraordina¬
ria, utThomae Blount videtur , e frumento perci¬
pienda, atque fic dida a Corus , Menfura frumen¬
taria. Bradon. 1. 2 . c. 116. Sunt etiam quadam com¬
munes praflationes , qua fervitia non dicuntur , nec de
confuetudine veniunt , niji cum necejfitas intervenerit ,
vel cum Rex venerit , Jicut funt bidagia , Coraagia &
caruagia , & alia plura de neceffitate , &ex confenfu
communi totius regni introducta, &c. Vereor ne le¬
gendum {itCornagium : quod vide.
CORABELLA , Corbis , ex Gallico Corbeille. Ka-
lendar. Ecclef. Lemovicenf. apud Labbeum tom.
2. Biblioth. Unam Capellam viridis coloris munitam ,
& duas Capellas nigras , cum ndvem Corabellis. [ In
ipfo MS. cod< legifle fe nos admonuit Cl. D. Da-
vid ejufdem Ecclefiae Canonicus , CortibaJlis: funt
vero CortibalU, Dalmaticae Diaconorum dc T uni¬
cae Subdiaconorum , quae etiamnum apud Bitu-
ricenfes , Santones , aliofque Galliarum populos
dicuntur Courtib aut s. Hanc vocem deducit Nicot.
a Curta Tibenna, quod Arcadius quidam nomine
Tebennus hujufmodi velles curtas adinvenerit;
Menagius autem a Curtum tibiale. V ide Curcinbal-
dus. ]
CORACULUM. Statuta Veronenfia lib. 4. c. 33.
Nec apud ipfum fluvium babeo per tres perticas aliquod
Cor acu lum , dtigale , vel foffatum , &c.
CORAGIUM ,£>jiod ex toto & intimo corde petitur ,
d Cor , & ago. Ita Joan. de Janua. Ugutio : Cora¬
gium ,fuffragium : & Coragium ejl virginale Jigmm ,
vel pompa virginalis, quam folent virgines facere in
quibufdam locis contra mortuum , fcilicet chorea , &
qualibet chorea fic potefi dici. Graeci »hov, xogvfeTov,
& Xofttyt7ov locum vocant , in quo chori dc choreae
T om. II.
COR 10 62
ducuntur. Gl. Ailfrici : Coragium , metaena bejft-
^en. Voxmeben, puellam devirginem fonati
Sed quid hoc loco bejp^en velit, mihi non liquet*
[ Vide Coragio.J Occurrit vox Choragium , non om¬
nino certae notionis , in VitaS. Wilfridi c. 9.
Utpote praterita recolens Choragia vita.
CORAILLATOR , Qui vendit Corallium , vel
facit opufculae Corallio. Antonius de Templo Co-
raillator , in Charta Maffil. an. 1327.
% i.CORALE. Privilegium Wifridi Comitis Bar¬
cinon. pro Monallerio Rivipullenli in Catalonii
to. 5 . Concil. Hifp. p. 16 5 . Ex alio vero latere def-
cendit de ferra fuper Cor ale & pervenit per ipft grita
ufque in flumine Febreti. Agitur hic de limitibus.
Coral vel Corale vocant Hifpan. in America lo¬
cum ubi porci nutriuntur. An hic quid limile po-
tell intelligi ?
2. CORALE, Opuscorallinum, feu exLithoden-
dro, Gall. Coral. Epitome Chronicorum Cafinen-
fium apudMuratorium to. 2. p. 366. coi. 1. Iterrt
tertio tulit in coronis , b artis , annulis , Coraitbus & co -
deariis ( vel cocleariis ) argenti libras ccccc. & au¬
reos quatuordecim mille.
COR ALES P enn je. [ dicuntur in alis avium qua-
tuor pennae corpori propinquiores.] Vide Vani.
CORALiS. Gregorius T uron. lib. 5. Fiift. cap. 3 y.
de quadam lue, feu dyfenterico morbo : Ea vero
qua ex ore projiciebantur , colore croceo , aut certe viri¬
dia erant ; a multis autem adferebatur venenum occul¬
tum effe. Rufliciores vero Cor ales , hoc ef , Rufulas *
nominabant. Papiae , Cor alis , ell regionarius , a^wpcg
forte.
% CORALLITICUS , Ifidoro lib. 1 6. Orig. cap. y
de marmoribus , in AJia repertus menfuram ( GlolF.
MS. Sangerm. menfure ) non ultra cubitos binos , can¬
dore proximo eboris ad quandam Jimilitudineme diverfo
niger.
1 . CORALLUM , Interior pars. Glolfae MSS. adi. 2.
Padion. Alexandri Iatrofophidae : Coralium abietis.
Nos dicimus etiamnum le Coeur d’un arbre. Olim
vero Corailles corporis interiora , feu intellina ap¬
pellabant nollri , quae Itali Corata dc Coratella. Le
Roman de Gartn MS.
Id e feu li tranebe & auberc li failli ,
Jj)ue laCoraille dei cuer qui defox. tint ,
Bien le fachiez. , li a trenchie parmi.
Robertus Bourronus inMerlinoMS. Et fe fert de
Ji tres-grand f orche parmi la Coraille , qiiil en f ait la
pointe paroir parmi le dos de faittre part.
<1[ 2. CORALLUM, f. Clathi-i , noltrisolim Carcles .
Computus ann. 1 20 2. apudD. Bruffel to. 2. de
Ufu feudorumad calcem p. clxix. Pro domo Ale-
riaci reficienda , &pro feris & pro Corallis c arceris ,
& pro prima catena xx< f. Vide Caro! a.
«JJ CORAMARIUS, Coriarius , to. 7. Maii p. 37 3.
de S. Eerdinando Rege Caitellae : Cum ego infraferi-
ptus Notar ius dederim Extremam unttionem in me a pa¬
rochia S. Marina cuidam viro , qui dixit vocari Ga-
briel Perez. Cor amarius.
^ CORAMEN , Corium. Litterae Ducis Januenfis
ann. 1 3 S 2. ex Archivo Communis Maffil. Fran-
cbejinus de Montexoro cordoanerius cum certis merci¬
bus & Coraminibus per quandam galeotam de portu
Maffilia patronifatam extitit captus.
«([CORANUS, Lapis albus & duras. Papias MS.
Gloffar.Sangerm. MS. n. 5 o 1 . Coranus , lapis albus
e fl durior que Pario ; ex Ifidoro lib. 16. cap. 8.
^[ 1. CORAR1US, Puer Clericus addidlus Choro ,
Gall. Enfant de Chceur. Rituale MS. Ecclefiae To-
lofanas : Vadit Epifcopus vel Sacerdos ornatus flola &
Xxx ij
1063 COR
pluviali ante fores Ecclejie , & cum eo Diaconus.. ..
& cum eo duo Corani portantes candelabra accenfa ,
& alius Corarius qui fal &cacabum argenteneum ple¬
num aqua deffert.
«[[ 2. CORARIUS, Coriarius, Gall. Corroyeur. Leges
Sanfeverenfes circa annum 1 1 04. apud Stepha-
notiumto. i.Antiq. Bened. MSS. in Vafconiap.
4S 6. Si extranei caufa vendendi in animalibus vel
plauflris aliquid abflraxerint , in exitu portarum lem-
mampcrfolvant. Idem dicimus de Cor artis, quod letn-
mam debeant dare.
^ COR ASTUS. Vide Coranflus.
f CORATA, Exta, Vifcera, Inteftina, Gall. Corec
vel Couree. Regeft. Chartarum Philippi Pulchri
an. 1310. 1311. & 1 3 1 2 . num. xlvi. tit. 203.
/Macellarii Matificonis dederunt & concejferunt omnes
Cor at as animalium , fcilicet boum , vaccarum , arie¬
tum , & ovium , infirmis bofpitalis A^atifconis , & le-
projis ejufdem civitatis. Le Roman d’ Athis MS.
Le fer quii ot en fon trenchant
Lui mifl parmi lejaferant >
Ou corps lui trencbe la Couree.
CORATERIUS, ut infra Corraterius, Proxeneta *
Gall. Courtier. Statuta Avenion. Statuimus quod Co-
raterii non Jtnt participes emptionum vel aliorum con¬
tractuum quorum fiunt Coraterii.
CORAT1UM , Thorax ferreus : Ital. Corrasa, Gal¬
lis , Cuirace, Ko^drfa & K»pdT^«,Grtecis recentio-
ribus. Sanutus lib. 2. part. 4. c. 8. In maris navigio
tot Coratia debent ejfe cum coljariis & ferreis chirothe-,
cis. Joan. Villan 1. 7. c. 1 jyy.. Armati di Corace.
Cor raz ari i , Thoracum confedores, Cuiraciers ,
apudeumd. Sanutumc. 4. ti.Corr alarii & etiam ,
qui fetant facere arma capitis.
«I CORATORES. Vide in Cora.
CORAULA , feu Ch oraula, fjocularias , in GIolT.
Ifidor. ex Graec. Annal. Franc. Metenfes
an. 837. Cum Cor aulis & cythariflis. Fragmentum
Petronii de CcenaTrimalcionis pag. 3 7. Nam&
comoedos emeram . & malui illos Attelam facere , &
Choraulem meum jujfi Latine cantare. Ordericus lib.
1 2 . p. 8 8 1. Indecentes de me cantilenas facetus Cor au¬
la compofuit , ad injuriam mei cantavit. [ Guibertus 1.
2. de Vita fua cap. 1 . Non in morem nofirorum ordo
difiponitur fepulcrorum , fied circulatim in modum Co¬
rani <e fiepulcrum unius multa ambiunt: id eft choreae
feu coronae. ]
CORAULARE , Conculcare , concutere, concuffare ,
complodere. Ligurio. [ Britonibus noftris Corolli fal-
tare eft , quod faciunt maxime in conculcandis
novis areis. ]
% COKAXJSTXJS, Superior linea cujufiibet figura( geo¬
metricae. ) Papias in Amalthea. In MS. Bituricen-
fi habet Cor altus. ]
1. CORBA, Corbanus, apudHibernos idem fo-
nat, quod apud nos Plebanus , Decanus ruralis ,
Archiprefbyter , Chorepifcopus , unde & nomen
fortitum videri quidam cenfent.IfidorusMofco-
vius de Majeftate militantis Ecclefia: lib. i.c. 13.
Corbonatus , Jive plebanatus , dignitas efl ... . In ma¬
trice Ecclejia debet neceffario ejfe initiatus fiacris Or¬
dinibus , omnefque decimas pertinentes ad hanc debet
habere , & beneficia adjuntta huic , ipjius fiunt, eorum -
que conferentium habet & prafentationem. Dittum hoc
ttomen quia populo & plebi Ecclejiaflica matricis Ec -
clefu prafunt. Certum numerum Sacerdotum quaji Col-
legialium debet habere fecum. Primum fiallum vacuum
in Ecclejia Cathedrali , & vocem in omni Capitulo tam
publico quam privato. Inficribitur Romano Regiflro ,
ideoque dignitas efl.
COR 1064
Comore ani a siVE R e c to r i a , in Chartis an.
1406. & 1473. apud Spelmannum , Corbanatus,
dignitas Corba. Colganus ad 1 7. Feb. in Vita S.
Lomani ait , Comorbanum luccellorem iignificare.
Vide praeterea Jacob. Waraeum in antiquit. Fli-
bernic. pag. 9 1 . 9 5 . x 5 2 .
2. CORBA , Corbis. Vide poli C orbus.
CORBADA ut Corvata , Gall. Corvee. Cod MSi
Irminoms Abb. Sangerm. fol. 24. coi. 2. Arat ad
hibernaticum perticas 1111. ad tramifem perticas 11 .Cor-
badas Capituli noflri carop. manuop. ubi ei injungitur.
Altum locum vide in Hoflilitiumfiolverepoii Hoflis.
CORBAN, Panis facrificalis Copticus. Vide Ada
SS. Junii to. 5 . pag. 72. deS. Benjamino Anacho¬
reta. Hebraice generatim fignificat omne
donum Deo fadum vel hominibus , ipecialius
oblationem feu vidimam. Mare. 7. x 1 . Cos autem
dicitis : Si dixerit patri aut matri , Corban, quod ejldo-
num , quodeumque ex me , tibiprofuent. Vide Corbona.
^[CORBANATUS * Corbanus. Vide Corba 1 .
CORBECULA , Corbula , Corbis , Corbeille. Er-
mentarius lib. 3 . de Vita & T ranllat. S. Philiberti
cap. 1 9. Advehitur humeris hominum in quodam vaf-
culo , quod Corbe s dicitur , quadam femina , &c. Cap.
27. Fideres aliquos carrucis ■, Corbeculis , follis geflato-
riis , atque fic alis advehi.
Corbulus, Parvus corbis , apud Joan. de Jan. Gl.
Grtec. Lat. Kocpivos , Corbis , hac Corbula , qualus, xaj-
d fXTrihmm , apud Joannem Cananum de
Bello CP .p. x 89. vitium truncos vertit Allatius.
CorbeliAj Corbula , ex Gallico Corbeille. Charta
Guillelmi Epifcopi Carnotenlis an. 1 x 6 6 . in Fli-
ftor. Perticenfi pag. 195. Durare autem forum di¬
citur, quamdiu tres Corbelia fiutorum cum mercibus in
foro invenientur.
Corbilla, in Charta proVicariis Bituricenfib. ex
Tabulario S. Sulpicii Bituric. Sutores non mittent
Cor bili as fiuas inforo Jine juffiu Ficarii , &c.
fCoRBELLA. Index Redituum Monalt.Corbeienf.
Bolengarii debent Corbell as ad vindemiandam vineam.
Legitur etiam apud Thomam Madox in Formu-
lari Anglic. pag. 27.
Corbi llarios, feu Corbilliers, Canoni¬
cos Semiprsebendatos inEcclefiaAndegavenfi vo¬
cari audor efl Renatus Chopinus lib. 1. deSacra
politia tit. 3 . num. 4. [ Macer in Hierolexico me¬
lius eos appellat Corbicularios , fic didos , inquit ,
a Corbula , quae apud Gallos idem efl quod Roche-
tum Clericorum. Vide Itiner. Liturgicum editum
an. 1 7 1 8 • p. 83. ubi de urbe Andegavenfi. ]
CORBELLI , Pollindores , libitinarii , vulgo Cor-
beaux , aves mali ominis. Miracula S. Wlfranni
Epifcopi num. 3 2. fluidam ex eorum hominum ge¬
nere , quos n«/£«r(inOximenfi pago Normannico)
Corbellos vocat , equum quaji fiuo domino , qui ad vil¬
lam erat , apud Curiam ducendum , accepit , &c.
l[! CORBEL-STONES,f. Lapides politi fic in muro
difpofiti , ut flatuam poflint continere, ab anti¬
quo Anglico Corbel , vel Corbetel , Statute locula¬
mentum, Gall. Ntche. Antiquit. Ambrofden. pag.
575. Ei in fiolutis fj oh anni Chepyn Lat amo aptanti
& facienti xv ut. Corbel-flonys ponendis in praditto mu¬
ro v. fol. iv. den. &c. Vide Kennetti Gloflarium
ad calcem Antiq. laudatarum.
f CORBESTIERUS , Corbefliero Calabris , Pellio,
nomine ex corio & beftia derivato. Vita S. Fran-
cifei de Paula to. 1 . April. pag. 187. Erant ma-
giflri Corbcflieri & vendebant pelles.
CORBICUL ARIUS. V.Corbtllarius poft Corbecula.
IT CORBILLA, Corbiuarius, Vide poft Corbecula^
10(55 COR
^CORBINUS , Corda multiplex. Papias MS. Vid£
Corbitis.
CORBIS , Menfurae frumentari® fpecics , apud Bo-
non ienfes Italos. Rollandinus in Summa Notari®
cap. 5.
C O R|B ITA, Navis oneraria , & dicitur a Corbis .
Joan. de Janua.
CORBITARIA. Legis Rbtharis Regis Longobar¬
dorum Edit. Heroidi titulus 10. infcribitur de
Unegvoorfin , id eft , Corbitaria. Ubi agitur de iis
qui viam antefiant , vel in via fe anteponunt , quod
Lex Frefionum vocat alteri viam contradicere, quod
crimen Germani Straetfchenderye dicunt. Sed hic
non Corbitaria , fed Cborditaria , vel cbarditare le¬
gendum cenfet Goldaflus in Notis adParcenefes
Tyrolis Regis Scotorum , quod Chorda expanfa,
vel vimineis cratibus viam clauderent , ac itaho-
inines exfpoliarent. Nefcio an huc pertineat vox
Corbiere , in Chronico MS. Bertrandi Guefclini :
Bertran le cboji bien emmi une Corbiere.
f CORBlTOR. Simpludeareis fune ribus Corbitores ad¬
bibitos x fuifle Feflus ait. Guntherus 1 . 2 i . de
jure Manium vult hos fuiffe comeflores & hel-
luones , qui epuli reliquias in corbibus expor¬
tatas ad rogum & fepulturam pauperiorum avi¬
dius abfumerent ; diltentoque ventre convivas
fcurrili faltatione oble&arent, rejedlis & inverfis
poli tergum manibus ad circuli modum caput
deorfum ad pedes ufque inHe&entes , &c. The-
faurus Fabri. Laurentius in Amalthea : Corbitores ,
Corvi tor es , fimiles corvis. Item , Funambuli , ad cor¬
bes in funma navium [candentes per funes.
CORBIUS , vel Cor binus , Jgui duplex habet cor : ver •
fi pellis , inconftans. Joan. de Janua.
CORBONA, Gazophylacium. Papias: Corbonam ,
gazophy lactum , ubi pecunia Sacerdotum erat , & in¬
terpretatur oblatio , &ut dicitur in hifioriis fuper Altus
Apofiolortm , Corbonan erat arca in qua reponebantur
donaria Sacerdotum. Ugutio : Corban interpretatur
oblatio unde hac Corbona , & , vel Corbonam , indecli¬
nabile , ultima acuta , id efi , gazophy laciunt , ubi di¬
vina oblationes reponuntur. [Matth. 2 7. 6. Non licet
eos mittere in Corbonam , quia pretium [anguinis efi.]
Cyprianus lib. de Oper. &eleem. Locuples & di¬
ves es , & Dominicum celebrare te credis , qua Corbo¬
nam omnino non refpicis. [Corbona vernacule dicitur
los Corbaranz , in Inftrumento anni 1 3 39. to. z.
Hift. Dalphin. pag. 3 86. coi. 2.] Vide Bernar-
dum Aldretum in Antiquit. Hifpan. lib. z. cap.
z. pag. 1 9 z.
CORBULO , Papiae ■, Gefiator manualis , laturarius.
ItaMS. pro latuarius. In alio MS. eil Corbillo. [ A-
malthea : Corbulo , Dojfuarius bajulus , gerulus, Gall.
Crocheteur. ]
f CORBULUS. Vide Corbecula.
CORBUS, Idem quod Corbis : Menfura frumenta¬
ria. Capitulare de Villis cap. 9. Volumus ut unuf-
quifque [Judex in [uo minijlerio me n furam modiorum ,
[extariorum . . . Corborum eo tenore habeat , Jicut &
in palatio habemus. Adhalardus in Statutis Cor-
beienfis Monafterii lib. 1. cap. 6. Volumus ut Jin-
gulis annis veniant de Jpelta bene ventilata atque mun¬
data Corbi 750. Chronie. T rudonenfe lib. 1 . Ha¬
bent ipji Fratres ad proprium ufum deputatam [peltam
ad panem faciendum , Corbos centum & viginti , quod
colligitur ad modios mille [excentos : ad cerevijiam fa¬
ciendam ordei Corbos 1 9 1 . quod colligitur ad modios
1 9 z o. &c. Tabularium S. Remigii Remenfis: De
[pelta [olvitin Corbe modios 1 o. pullos z. ova z 5 . In¬
fra: Donat annisjingulis in Corbo de [pelta modi 12,
COR _ i o(5(5
kut inter frumentum & Jigalam modios 6. & debent
unum Corbum inter [e compartire.
Corba, Crefcentio in lib. de Agricult.eft etiani
menfurae fpecies : Trc paia di Colombi [anno una
Corba di columbina. [Chronicon Parmenfe apud
Murator, to. 9. coi. 765. Eo anno ( 1237 .)per
totam Italiam fuit magna fames . . . & in civitate Bo¬
nonia Corba frumenti valebat xx. [olidos Imperiales.
Annal. Mutin. apud eumdem Murator, tom. 1 1.
coi. 6 5 . Eo anno ( 1258.) valuit Corba frumenti
Bononia libras tres Bononienfes. Vox etiamnum in
ufu apud Italos. ]
In Glotf. Anglof. Corbus exponitur , pafeail-
boja. In alio, patsol-boja , carpclla. Fortaife ,
inquit Somnerus , arcus ephippii, pars anterior
ephippii , a Sadlebow , Anglis , Belgis vero Sadel-
bogen.
CORCHA , Urna, Gall. Cruche. Inventar. ann.
1 342. ex Archivo S. Vi&orisMaffil. Armar. Di-
nienf. num. 3 8. Item unum mortehum &unum pe-
flellum ; item unum grayale ; item duas Corcbas , &c.
CORCIZARE , Cornu canere , Gall. Sonner du
cor. Statuta General. Ord.Cilterc. an. 1240. apud
Marten. tom. 4. Anecd. coi. 1372. Statuitur , ut
quicumque [erviens Abbatum venientium ad Capitu¬
lum generale , maxime apud Divionem , movere rixam,
Corcizare , vel aliquid aliud [acere j, unde grave fcan-
dalam oriatur , prafumpferit , a fi 'a vitio totius Ordinis,
irrevocabiliter expellatur.
CORCUBA. Vide Cucurba.
CORCULA , [Joculator, Ugutidni : [Jaculatrix, Joan-
. ni de Janua. Sed videtur legendum Cor aula.
1. CORDA , Modus agri terr® , Corde , in Confue-
tudine Dunenfi art. 51. ubi Corda 2 2. pedibus ,
& aripennis centum cordis conflare dicuntur.
Charta an. 1167. Ego Guillelmus Dominus Mon¬
ti fpejfiul ani filius Sibilia. . . concedo Ecclejia S. Ma¬
ria de Cazano , & tibi f/oanni Priori , & [uccejforibus
tuis , [patiam & locale duarum Cordarum terra , ina-
dificatum , vel adificatum , ubi acquirere poteritis extra
vallum Montifpejfulani : Ji vero amplius ufque ad ter¬
tiam Cordam acquirere volueritis , liceat vobis , &c.
Charta Philippi Regis Franc. an. 1 2 1 6. Nos 38.
arpennos terra ad Cordam noflram .... concejfimus.
[ Statuta Civitatis Avenion. Statuimus de Corda &
hoc plufquam ad Cordxndum duo boni viri eligantur ,
qui jurent fideliter Cordare . ]
«U Cordi a, Eacjem notione. Charta anni 1236.
e Tabulario Cartufi® Relli-Larici : Tendit ad quar-
rogia &difiat d qttarrogii quatuor Cordus , & ab ipfa
faya tendit ad planum.
2,, CORDA , Tributi fpecies, apud Occitanos [&
alios. Videtur eile tributum pro rebus menfura-
tis exfolutum , ut [Tantale pro ponderatis ; fic
autem didtum puto , quod Corda fuerit nomen
menfur® , qua res illae menfurabantur. ] Charta
an. 1060. Medietatem Corda & pifcationem Atacis ,
[cilicet de molendino , de filo ufque in fi agnum. I11 Ta¬
bui. Epifc. Autiliodor. Ccfiuma de Cordis & p. lanis,
& minagium [unt Comitis. Charta Raymundi Co-
mitisS. ^Egidii an. 1 1 64. in Bibi. Sebufiana. lib.
z. cap. 5 o . Et in Corda & in leda de mercato medie¬
tas erit mea , cjn medietas illorum. Aliaan. 1242. in
Notis ad Concilia Narbonenfia : Item medietatem
ponderis ferri & menfura Corda , & medietatem men¬
fur avermeilh. Ufatica Aquarum mortuarum : Item
molendina , qmntale , & Corda , & furni erunt omnes
nofiri , cum lendis (V omnibus ufaticis , & accipietur ad
quintale , & Cordam tantum. Charta an 1066. Ha¬
beat medietatem leddarum qua veniunt in civitate Jiv e
1 0(5 y COR
per terram, Jtve per aquam, medietatem Corda &pifca-
tionem Atacis, jufiitias & bathias , & forcbias, &giftos,
&Albergas, & Ac aptes , &c. [ Charta an. i 1 6 4. ex
Schedis D. Lancelot : In quintalio & Corda &in Leda
de mercato medietas erit mea & medietas illorum, Con¬
ventio inter Comitem Provinciae & Matrem Bau-
fenquorum e MS. D. Brunet : Nec ibi habeant Cor~
dam & qiiintale.^ Charta an. 1 070. n. 46 5 . Re-
geft 80. Chartophyiacii Regii: Molendina, quintile
& Corda & furni omnes erunt noftri . . . accipietur ad
quintale & Cordam tantum ab extraneis , quantum
continetur in libertatibus conceflis d nobis univerjttati
mercatorum.~\ ,
«f 3. CORDA , pro Chorda , Funis , Gallice Corde.
Paffim occurrit : hinc
CordarumTormenta, Quibus , quafi fuper
equuleum , reus tenfus torquetur , eliciendae ve¬
ritatis caufa , apud Gobelinum Perfonam in Cof-
modromio pag. 258.
f C ordjE PAssjE.Hifl. Dalphin. to. 2. pag. 275.
Pro Cordis paffis quadrag. pro camera Domini ad cur-
fandttm , taren. 11.
fCoRD^ Tortoreri£, ejufd. Hili. p. 245.
Item , die xxvii .ffulii folvit Petro Cor derio civi Gra-
tianopol. pro dimidio quintali & xx. libris Cordarum
tortoreriarum mijfarum Dom. fjohanni de Auftoduno
pro charreyandis ingeniis qua erant in portu de Moy-'
renco verfus Moyrencutn & Pereriam xvm. /. vx. d.
^•Cordagium, Funis, reflisaGall. Cordagetquod
proprie fignificat Apparatum funium navinecef-
fariorum : De carcandis ducentis garbis fagittarum ,
& ducendis Cordagus pro arcubus, apud Rymerum.
4^ CORDAPSUS,vel ut habet Amalthea Cordapfum,
Graecis xcpPafoc vel Tumor tenuis inte-
ilini , ut videatur inteftinum ad chordae fimilitu-
dinem convolutum. In Glolfario Sangerm. MS.
n. 501. habetur Cordapfu-, Cordapfum vero apud
Papiam in MS.Bitur.
CORD AT A , Certum pondus, vel certa menfura,
ut videtur. Cod. MS. Eccl. Audomar. ubi de one¬
ribus navium: Kerka brejil lv.den. dimidia Kerka 11.
d. dimidia Cordata iv. d. Kerka alim iv. d. dimidia n.
dimidia Cordata iv.d. Kerka grani iv. den. dimidiaxx.
d. dimidia Cordata iv. d. Semel & iterum occurrit
ibid. ead. conllanter ad Kerkam fervata ratione.
CORDAT & Tunic£ prohibentur in Conci¬
lio Vallifoletano an. 1323.
CORDA VI A, apud Papiam MS. Interior cella. Edit.
Corclavia : fed videtur legendum Conclavia.
1 . CORDAX. Fragm. Petronii : Nemo , inquit , ve-
firum rogat Fortunatam meam , ut f altet .-credite mihi.
Cordacem nemo melius ducit. KopPa-ttur/Aci;, Graecorum.
^ 2. CORDAX, Alia notione, apud Joannem Lon¬
gini Canonicum Cracovienfem in Vita B. Kingae
Virg. to. 5 .Julii pag. 7 3 5 . E. Puerilem adhuc ata-
tem agens Nicolaus .. . Cordacis , exifiens etiam tunc
puer , conditionis , nimio fletui ex levi momento & cau¬
fa , plus quam illi conveniret atati , indulgebat. Rede
dod. Sollerius in notis : Cordacem hic vocat con¬
ditionem pueri , cui cor tenerum cft & propen-
fum ad triftitiam ac lacrymas ciendas.
•If CORDEBAN ARIUS. Vide poft Cordebifus.
CORDE BISUS , Pellis de Corduba , corium capri¬
num alutariorum arte praeparatum , Gallis Cor¬
douan , Ital. Cordouano. GlolT. Lat. Gall. MS.T hua-
num : Alutarius , Cordoanniers. Aluta , Cor do an. li¬
gurio : Aluta , pellis canuta cavata , vulgo Cordouan.
Chronicon Fontanellenfepag. 246. Ad pelles hir¬
cinas 60. compojitas lib. 3. ad Cordebifos 40. com¬
parandum lib. 3. ad coria l/ovina z 0. lib. 1 . Tabula-
COR 1 o<58
rium Cafaurienfe anno Caroli Calvi in Italia 3 .
Et cenfum vobis do , Romane Abbas , vel fuccejjori-
bus tuis reddendum annualiter de menfe Maio bovem
unum bonum , & inter pannos & argentum & Cordebiji
valentem ufque ad folidos quinque Francifcos.
Cordoversus. Charta Ludovici Pii apud Dou-
bletum lib. 3 . Hilt. Sandionyf. cap. 7. Ad Cordo*
vefos, grin (olas eorum componendas, modia unlli loo.
Alia Caroli Calvi in Tabulario cjufdemMonalte-
f ii Ch. 31 .Et pro 200. unciis qui dabantur fratribus
per Jingulos annos ad Cordovefos eorum , & coria com¬
ponenda , & diverjis altis fratrum nece/Jitatibus.
fCo rdo anus , in Charta pro Communia de Bal¬
neolo ann. 1288. inter Schedas D. Lancelot , &
in Statutis Mallii, lib. i.cap. 3 8. §.2 . Sotulares de
Cordoan, inChartul. S. Vincentii Cenom.fol. 72.
Cordu a nUs , in Hili. Dalphin. tom. 1 . pag.
8 7. coi. 1 > Grojfa beflia onerata de Covduanis. ] So¬
tulares Corduani apud Ordericum Vitalem pag.
591.596.
Cordewan, Idem quod Cordebifus. Statuta Ordi¬
nis de Sempringham pag. 783. Nec fotui ares de Cor -
de-\van ab aliquo accipiant. Matthaeus Paris in Vitis
Abbatum fandi Albani : Calceamenta qua de vili
corio, quod vulgariter bat,an dicitur , in alutam, id
eft , Cordewan civiliter commutavit. Rogerus Hove-
denus in Ricardo I. pag. 715. Melega civitas , ubi
fit copia de Cordowan vermeil. [ Codex MS. Ecclefiae
Audomar. De DoEtnade Cordewan. 11. den. ] Ta¬
bularium Vindocinenfe Ch. 508. Dedit IVil lel-
mus Monachus calceos de Cordovano. Vide Hili. Mo-
nalterii S. Nicolai Andegav. pag. 61. Willelxnus
Guiart an. 1 20 2.
Nus & de chauces defchaujtez. ,
Et de foulers & de Cordouan.
Le Roman de (Jordain MS.
Chauces de paille , follersde Cordoant.
A Corduba Hifpaniae oppido celeberrimo dedu-1
da haec vocabula , vulgo Cordoiia , ubi praepara¬
bantur pelles , & , ut ait Rebuffus T rad:. de Mer¬
cator. min. vend. Gloff. 1 1 . Jguia ab urbe deporta¬
ri ad eat eros folent pretiofi corii fpecies. Unde fubdit
quafi Cordubones didos Cerdones Cordowanniers.
Calcei de Corduba , apud Guibertum lib. 1 . de Vi¬
ta fua cap. 1 1 . Theodulfus lib. i.Carm. p. 1 3 8.
I fle tuo dici as de nomine Corduba pelles ,
Hic niveas , alter protrahit inde rubras.
Inde Cordubanarii , Sutores, in Diplomate Ludo¬
vici VII. Regis Franc. ann. 1144. apud Gallan¬
dum de Franco-allodio pag. 343. Cordouanniers ,
Monfirelleto 1 . vol. pag. 319* qui noltris hodie
Cordonniers.
•U Cordubanasii, in Charta Comitis Nivern.
an. 1 1 66. e Tabulario B.M. de Charitate.
^[Cor ducenarius, in Charta Philippi Regis Fr.
ann. 1328. e Chartulario S. MartiniPontifar.
f Corduarius, in Chartulario S. Vincentii Ce-
noman. fol. 38.
f Cordebanarii & Cor ves ari i , in Charta
Officialis Rotomag. an. 1267^0. 3. Hili. Har-
cur. pag. 1 49.
% Cordoanf.riu s, in Litteris Ducis Januenfis
ann. 1 3 8 2. ex Archivo Communis Maffil.
CORDELATUS. Vide Cordellatus.
CORDELERI^E , SandimonialesFrancifcanse,
noltris vulgo , Cordelieres. Memorabilia Flumber-
ti II. Dalphiniex Adverfariis D. Lancelot : 1 344.
item die xvi. Septemb. apud Moirencum ordinavit fieri
juxta Fratres Minores Monaflerium Dominarum Cor-
deleriarum S . Clara 7 & fecit cavari & Jignari, &c.
10(59 COR
CORDELIA, Chordula, Cordelle. Occtirrit apud
Rigordum an. 1214.
^ CORDELITA , Francifcanus,a chorda feu fune
quo cingitur, vulgo didu sCordelier. Chronicon
Auftrale ad ann. 1206. Minores Chriftum prodicant
ut Ifraelita fub Innocentio , fed & Cor delita. Vide
Cordiger.
^CORDELLATUS , Chorda, feu funeligatus. Sta¬
tuta Synodal. Eccl. Biterr. an. 1368. apudMar-
ten. tom. 4. Anecd. coi. 628. Et ut manicis confu-
titiis amplis aut fotularibus Cordellatis feu diverjitate
foraminum pittatis laic ali abujione non utantur. Ejufd.
tomi coi. 6 6 4. in Statutis ej ufd. Eccl. ann. 1375*
Vefles deferant Cor delatas anterius , & a fummo uf-
que deorfum. Occurrit iterum in Statutis Eccl. Ne-
maufenfis ibid. coi. 1044.
^CORDERIA, Gall. Corderie, Officina vel j fu¬
nium texendorum. ChartaLugdunenf. an. 1308.
Item i-2. denar. Fienn ■ pro Corderia de 1’Echerveno
fuprr ponthem Rodant. Cheveno cannabim appellant
ruftici Lugdunenfes : Letherveno igitur idem eft
quod Cannabinus.
qf CORDER1US , Reftio , textor funium, Gall.
Cordier.V ide locum in Corda tortor eria poft Corda$ .
^[CORDETENUS, Memoriter. Vide in Cor.
q[CORDETUM, Pannus vilior. Vita B. Yvonis
tom. 4«Maii p. 5 3 9. Tunicam & epitogium de pan¬
no a.bro grojfo , vocato Burello feu Cordeto modici pre -
/«.Legitur etiam in Inquifitione MS. procanoni-
zatione ejufd. B. Yvonis.
q CORDEWAN, Cordewanariu s. Vide in
Cordebifus.
CORDEX , ^ui facit cordam , Joanni de Janua:
Forte Cordifex. [ Papias in MS. Bituricenfi : Cor-
4ex , Concordatus , vel qui canit cum cordis vel qui
facit illas. Laurent. in Amalthea: Cordex , Jjhft ca¬
nit corda vel facit illam. Cordex prae conftantiori
ledione videtur retinendum.]
% i.CCRDIA, ut Corda 1 . Ibi vide.
i.CORDIA, pro Concordia. Charta Guillelmi
Comitis Cabilonenfis ann. 1 174. in Tabulario
Floriacenfi : Feci duas c artas feri . . . utjt de aliqui¬
bus rebus inter nos dif cor di a furrexerit . . . curtarum
iefiimenio ad Cordiam revocemus. Rurfum occurrit
in Charta an. 1 08 5 . ex Archivo S. Vidoris Maf-
lil. Armar.Forojul.
% CORDIACUS , Cordi a tu s , Cardiacus,
Morbus nafcens ob nimiam imbecillitatem corporis lan¬
guente ftomaebo. Amalthea. Miracula S. Amalber-
gae tom. 3. Julii pag. 108. fjfuadam Domicella
patiebatur Cordiacum , id efi morbum cordis gravem..
Cordiatus , *ap fieuuc , Cardiacus in Supplemento An¬
tiquarii.
f CORDIALE. Bern. Pez. Anecdot. tom. 1 . pag.
lxxix. meminit Codicis Mellicenfis , cui titulus :
Cordiale feu T r allatus de qaatuor mvijfimis. Quod
cor feu animum commoveat, didum puto Cor¬
diale.
CORDI ALISSIMUS, intimo cordis aflfedu di-
ledus. Exftat Epiftola apud Duellium Mifcell.
lib. 2 . p. 1 03 . cujus haec eft inferiptio -.Cordialif-
Jimo fuo fratri Ofvoaldo Tuklhaufer illufiris Principis
Heinrici Bavaria Ducis Cancellario.
fC or di alissime Preces Fundf.re, in Vita
B. Lidwinae tom. z. April. Pag- 347-
^ CORDI ALIT AS, Ital. Cor di alit a , Gall. Cordia-
lite , Singulark & fincerus amor , in Laudibus Pa¬
piae apud Murator, tom. 1 1 coi. 27.
CORD1CCA , Funes navium , Gall. Cordage. In¬
formationes Civitatis Maflil. pro pajTagio tranf-
COR 1070
marino, eMS. Sangerman. Item debet habere ipft
navis duas puegas &xi. gratillos & farciam fubtilem
pro faciendis Cordiccisxi. quintals.
CORDICITUS, Corde tenus , Joanni de Janua. Pe¬
nitus , intime. Sidonids lib. 4. Epift. 6. Prudenti -
bus Cordicitus ivjitnm efi vitare fortuita.
CORDIDICIA , pu77s£j/a, Pador , fqtiallor. Sup-
plem. Antiquarii : Lege Sorditia & vide<SW«/f.r.
CORDIGER, Francifcanus , idem qui Cor delita.
Regulae pro Theologis Parif. apud Acherium Spi¬
cii. tom. 6. pag. 381. Sermo de mane & collatio in
vefperis in Cordigeris vel in Jacebitis. Occurrit ite¬
rum inObituario MS. EcclefiaeMorinenfis fol. 21.
^1 CORD1NA , Cordines. Vide in Cortis 2.
CORDlNARIUS, Sutor, Gall. Conlonnier , in
Charta Officialis Rotomag. an. 1 2 6 7 . Hili. Har-
cur. to. 3. p. 149. Vide Cordebifus.
COR DIN TIME , Ex intimo corde. Petimus Cor-
dintime , apud Leibnitium to. 2. Scriptor. Brunf-
vic. p. 895.
CORD1NTIMUS, Amicus ex animo, in Vita
B. Lid\xffnae tom. 2 . April. p. 3 1 6 .
CORDIPUNGUS V ersus, vel quodlibet cordapun-
gens. Papias.
CORDISCERE. Gloffi Arabico-Lat. Cordifcojio ,
agnofeo : ubi viri dodi emendant, Condifco , fcio :
ego vero fic puto , Cordtfco , fcio : eft enim Cordif-
cere , ex corde , feu memoriter difcerq , fcire. Vi¬
de Cor. 1 .
•If CORDITER , Amice, excorde, apud Rymerum
to. 3 • p. 314. coi. 2.
CORDIV ARIUS, pro Cordinarius ,in ChartaOf-
ficialis Rotomag. in Cordinarius laudata.
CORDIVOLENTIA , Benevolentia. Scriptum
Caroli Simplicis an. 921. pro MonafterioElno-
nenft, apudMarten. Colled. Ampliff. to. i.col.
278. Ideo Jit notum omnibus fidelibus fantta Dei Fc-
clejia . . . quia adiens noftram Cordiv olentiam venera¬
bilis Abba Coenobii S.ConfeJJoris Cbrifii Amandi Ro-
bertus , &c.
CORDO, Cingulum, vitta, Gall. Cordon , Ital.
Cordone. TranfiatioS. Antonini tom. i.Maii pag.
768. Cmgulo Jive Cordone cinftus. Cerimoniale ve¬
tus MS. B. M. Deauratae Tolof. Praditta crux de¬
bet pendere cum uno Cordone de cirico. Vita S. Fran-
cifci de Paula tom. 1. April. pag. 177. Pofuifii
iflum cingulum , quem eorum lingua Cordonem appel¬
lant. Vide Cordonus.
CORDO AN , Cordo anum, Cordqane-
riu s. Vide Cordebifus.
CORDOLENS, Cardiacus , apud veterem Inter¬
pretem Juvenalis Sat. 5 .
CORDONA. Chronicon S. Vincentiide Vultur¬
no pag. 685. In Ecclejia vero S. Dei Genitricis
Maria .... praceptum obtulit de duodecim Cordonis
fervorum.
H CORDON ARIUS , Sutor, Gall. Cvrdonnier , in
Enumeratione jurium Comitis Biterr. in Civi¬
tate Albienfi ann. 12 52.de in Codice obit. S.
Geraldi Lemov. ann. 1491. Vi de Cordebifus.
f CORDONUS , Vitta , Gallis & Hifpanis , Cor¬
don. Statuta Petri Epifc. Helen. an. 1375., Con-
cil. Hifp. tom. 3 . pag. 605. Per litteras Jtgill/o Prx-
fati Domini Legati cera rubea in cera alba imprejfo ,
in quodam Cor dono ferico viridis coloris impendente jl -
gillatas. Littera Cordono ciriceo Sigillata , in Regefto
87. Camerae Comput. Parif. Sigillatum , ut prima
facte apparebat , magno Jigillo Dalpbinali rotundo in
cera rubea pendenti in quodam Cordono grojfo & qua¬
drato cirici virtdu , in Litteris ann. 1358. apud D«
io7i COR
Secouffe , tom. 3. Ordinat. Reg. pag. 271. Vide
Cordo.
«H CORDOUANUM , Cordovesus, Cordo-
wan. Cor do anum. V ide Cordebifus.
CORDUBANARII, Cordubenari 1. Vide
Cordebifus.
% CORDUCTUM , Sericum. Vide Mataxa.
CORDUELLUM , Idem forte quod Corduattum , de
quo fupra. Regeftum Caflri-Lidi in Andibus fol.
3 1 . de Pedagiis : Jjhiadriga onerata de Cor duello ,
equus 4. d. ad trabium quadriga. Occurrit alibi.
f CODULA, Botellus , Gall. Saitffiffe.V ide Ma-
•Laccara.
Cordula Musica, Parva chorda inftrumenti
mufici. Statuta Canonicorum S. Auguftini apud
Duellium Mifcell. lib. i.pag. 86.
Non vox , fed votum , nonmujica Cordula , fed cory
Non clamor , fed amor cantat in aure Dei.
CORDULATIO, Quidam futurae modus ad
oftentationem in veflimentis. Statutum Capituli
generalis S. Vi&oris Mallii. fubStephano Abbate
ann. 1378. Statuimus quod nullus vefies inhoneftas ,
fcilicet appellandas , vel cocardias , frondeas aut cum
colari cum manicis largis ultra modum vel Cordulatio-
rte in capflina nec in manicis.
f CORDULUM , Parvus cordo , in Inventario Eo
clefiae Anicienf. ann. 1444.
CORDUR A , a Provinciali Cordure , Gall. Coutu -
re , Sutura. Cordura vejlium, in Statutis Arelat.
MSS.art. 5 3. Cordura de uno vejlimento , in Statu¬
tis Malfil. lib. 2. cap. 3 9. de Sartoribus. Occurrit
etiam cap. 3 8. de iifdem.
CORDUS , Serotinus , dicitur k Cor : unde & uva qua
tarde veniunt ad maturitatem , Corda dicuntur , fe¬
cundum Ugutionem & Papiam. Cordum , ferotinum
quod tarde nafeitur. Joan. de Janua.
f COREAR1US. Vide C*? re artus.
% COREDULUS, Genus quoddam volatilis, quaJiCor -
edens , apudlfid. lib. 1 2. cap. 7.
COREEDE. V ide Conredium.
«j COREH1ZARE , TproChcreii.are , Choros agere,
in Synodo Mediolan. an. 1287. apud Murator,
tom. 8. coi. 1056.
^fCORELLUS, inter ornamenta ecclefiadica re-
cenfetur, in Notitia Ecclefiae Dinienfis per Gaf-
fendum pag. 151. Item duo pallia alba diafpreti...
duos Corellos dcferico antiquo.
COREMEDE , Corenjoda. Vid cCurmedia.
% COREPH, Calvaria vel Campeflria. Corepb , Lum¬
baria vel Tegimenta. GI01T. MS. Sangerman. num.
501.
COREPISCOPUS. Vide Chorepifcopus.
CORETES. Hift. Landavenfis Ecclefiae, in Mona¬
dico Angiic. tom. 3. p. 188. Et cum finibus iftis . ..
ufque ad mare totum infra Taf & Elei , cum pifeibus
& Coretibus fuis omnibus , & cum omni fua dignitate ,
&c. Pag. 1 9 5 . Et cum corporibus fuis ad fepulturam
fuam , in eleemofyna , & cum fuis pifeibus , & Coreti¬
bus anguillarum , & cum toto territorio fio , &c. Et
pag. 211. Et cum libera applicatione navium in cflio
Taroci , & cum Coretibus fuis omnibus Jine ullo cenfu
ulli homini , terram, &c. InGloflario Wall ico Cam-
bro Buxhornii Cored , cataracta exponitur.
CORETUS, Menfurae Germanicae fpecies. Wich-
bild Magdeburgenfe art. 19. Proconful . . . potejla-
tem judicandi habebit fuper injufias menfiras potabi¬
lium, & pondera & injufios Coretos , & cujnfiibet ci¬
bi & potus mercimonia.
COREUM , pro Corium. Statuta Ordinis de Semprin-
ghampzg. 720. 784. Non fiant marfupia .. . nif.de
COR 1072
Coreo albo , & fne ferico colorato. Alibi : Omnium
Canonicorum fotui ares , tam diurni quam notturni , ru¬
bei Corel fint. Utitur etiam Caeiarius lib. 4. cap.
12.13.
CORFICINA , Macellum. Papiae , & GlolT. MS. Re¬
gio Cod. 1013. pro Carnificina.
CORGENARIUS. Charta Ludovici D. Belijoci
pro Libertatib. V illae Bellijocenfis an. 1 2 74. y«-
dai non debent commorari in franchefa Bellijocenji ,
nec Corgeaarii ludere in eadem , nec Corfni debent
commorari in villa Bellijoc. nf voluntate domini &
burgenfmn dicta villa.
^1 CORGO , Stirps , truncus - Statuta Civitatis Ave-
nion. Si quis vineam de die talaverit vel eradicave¬
rit , talari , vel eradicari fecerit , profngulis Corgoni-
bus talatis fcu eradicatis folvat Communi nomine poena
$.fol.
CORIAGO , Morbus in armentis, cum corium ad¬
haeret codis. Vide Vegetium lib. 3 . Artis veterin.
cap. 54. <5c Columellam lib. 6. cap. 12.
H CORIALINSE, Corium. Conftitutio Anfegifi
Abb. inter A&a SS. Benedidt. faec. 4. part. 1 . pag.
639. Cera ad illam Ecclejiam libras cc. ad opus Fra¬
trum c. Sevo libras cc.de Corialinfe calcibus xxim.
bragal lx. ad faccos autem faciendos'drappos albos 11.
t. CORIARE,Idem Archite&is quod Loricare ,
apud Varronem lib. 1 . de Re rufi. cap. 5 7. tetto-
rio& crulta parietem tegere. Coriis loricare dixit
Plinius lib. 8- cap. 24. Loricare de faxo , apud ve¬
terem Scriptorem de Re archite&onica cap. 1-9.
Ubi Charta an. 12 2 3. in Tabulario Ducatus Gui-
fiae fol. 46 . dixit , /effatum Cor iare de lapidibus , ver¬
bo Gallica habet ibidem, & porra embraidir lefof-
fedepierre. Eli autem noflris , brai, Iimus , feu
terra humida. VidePhilandrum ad Vegetium lib.
7-c. 1.&3.
2. CORIARE , Confucre. Janus in Supplemento
Antiquarii : Coriet , p «V?» , Confuat.
CORIATOR , Coriarius, Gall. Coiroyeur , Tan*
neur. Fragmentum Chartularii Sand-Hippolyten-
fisapud Duellium Mifcell. lib. 2. pag. 443 . Nos
Hainricus Dei gratia Prapof tus S . Hippolyti conflitu-
tiones Conatorum civitatis , qu"as inter fe de communi
confenfu fecerunt , pro parte noflra approbamus. Coria-
tores bona & legitima coria vendent competenter t an¬
nata , in Litteris Philippi VI. Fr. Regis an. 13 29.
^[CORIATUS, Ligatus. Magifter Joannes in Vita
S. Petri Parentii tom. 5.Maii p. 94. D. Hac fa¬
bella duo ferens in manibus, repens fuper terram , ti¬
bias , crura & pedes Coriata poft fe trahebat. Lectica
lignea Conata , in Annal. Benedidl. tom. 2. pag.
636. hoc eft , Corio veftita. Vide Conare.
CORICILLUM , pro Corculum. Fragmentum Pe¬
tronii pag. 71. Virtute mea ad hoc perveni, Concilium
efi quod homines facit , catera quifquilia omnia.
^[CORIETUM. Leges Normann. apud Ludewig.
Reliq.MSS. to. 7. pag. 277. Ad diem autem duelli
affi gnatam debent fe pugilles in curia fju fici ario offer¬
re , antequam hora meridiei ft tranfacla ; apparati in
Corietis vel tunicis confuetis , & cum fcutis & baculis
cornutis armati.
f CORIGARE, Choreas agere, Saltare, Gall.
D an fer. VitaS. Francifc* Viduae Rom. tom. 2.
Martii p. 1 70. * Vidit vanorum Corigantium ani¬
mas , quapropter tale peccatum ab eis commiffum /im¬
ponebantur in quodam magno palo ferreo, &c. Vide
Corii, are.
CORILETUS , f. Curtii e , Hortus ruflicus,Ga!l.
Courtil. Chartular. Gemeticenfe tom. 1. p. 326.
Habebunt ipjt Monachi propriam eam partem territorii
de
1073 COII
de Beu, quam via Drocenjis tendens ad Corticum Hen -
rici dividit d caflello.de Beu. Vide Cortis i .
COR1MBATA, Navis, lfidoroin Glollis.
CORI MEDE.. Vide Curmedia.
CORiNA , Occitanis Occidens , Gall. Concham.
Venditio Pontii Bernardi Catel fadba Templariis
ann. 1215. Terminatur ab aquilone cum Jylva do¬
minorum de Portu , d Conna cum fylva Capituli Ma-
galona , d vento cum mari , d Circio cumflagno.
COR IN 13 A , inLegeAleman.tit. 9 9. §.1 9. Editio¬
nes Heroidi & Lindenbrogii Cornicula, Tiliana
habet Corinda.
CORINEUS , Acervus lapidum. Papias.
CGRIOCUS. Vide Caragus.
CORIOSUS, Corio veftitus , Ugutioni. Papias vero
Coriofum , fpurna , corio veftitum. [ MS. Bituric. ha¬
bet , Coriolum , fpurna , cono vefltia. ]
CORlSCUM. Charta Willelmi Archiepifc. Roto-
mag. ann. 1 1 96. apudRadulf. de Diceto : Jpnia
vero authenticum non infpexeramus , cujus mentio Li¬
teris nojiris imprimi debuerat, tanquam illi coh arenti¬
bus , & vigorem ,Jt quem habitura erant , contrahenti¬
bus , Corifco cooperto , & fcripto nobis ignoto ajf e uf. mi¬
nebis prabere , vel illud confirmare , quod deteftum te¬
nebamur abhorrere , deteflari (fi redarguere minime vo¬
luimus. Forte Codifco , parvo codici.
COR ISTA, pro Chorifla , Gall. Chorifte. Legitur
apud Rymerum tom. 14. p. 1 6 x. coi. 2.
CORiTA, Eauus mafculim generis , Papiae. In MS.
Coritha.
CORIUM. Apicius lib. 4. c. 2. Et inpatella alterius
de trulla refundes cum piperis granis integris , (fi nu¬
cleis fpinets , ita ut per figula Coria fubflernas diploi-
dem in laganum. Ubi Humelbergius : Per coria in-
telligo impenfarum in flruendo ordines , quemadmodum
Vitruvius ( lib. 2. c. 8- lib. 7. cap. 3.) laterum in
parietibus ftruendis ordines Coria etiam vocat , qua vul¬
go turba opificum Curfus appellat.
Corium Cervi. Vi de Cervicorium.
CoriumForisfacere, Ad verbera damnari, va¬
pulare, quae erat fervorum poena. Leges Ime Re¬
gis Well-Saxon. cap. 6. Si quis Corium fuum foris-
faciat , (fi ad Ecclejiam incurrat Jit ei verberatio con¬
donata.
Cori umPerdere, Eadem notione. In Legibus
ejufdem Inaecap. 3. apud Brompton. Si fervus fi¬
ne tefltmonio domini fui operetur , Corium perdat. Le¬
ges AIfredi & Goduini cap. 1 1 . Si liber feftis die¬
bus operetur , perdat libertatem . . . fervus Corium per¬
dat , vel higildum. Eadem habentur in Legibus Ka-
nuticap. 68. & in Legibus Prelbyterorum Nor-
thumbrenfium cap. 40. Lex familiae Burchardi
Epifcopi Wormacienfis : Conflituimus ut ei tollan¬
tur Conum & capilli. Infra : Corium & capillos amit¬
tant , perdant , &c.
Corio Carere , Eodem etiam fignificatu. Leges
Kanuti c. 7 1 . Si fervus tale quid egerit , careat Co¬
rio , vel redimat folutionem Corii pro facti qualitate.
Adde ejufdem Kanuti Leges de Foreltis cap. 2 2 .
& infra in voce Crinis.
Corium Redimere, Virgas redimere, vel com¬
ponere de flagello. Lex Fullonum tit. 3.G q. Ser¬
vus vapulet , niji dominus ejus 4. foliais Corium ejus
Redimere voluerit. Leges Kanuti c. 7 i . fupra lau¬
dato : Redimat folutionem Corii.
Corio Componere, Virgis caedi. Leg. Ethel-
redi c. 2 .Si quis jejunium fuum infringat , fervus Co¬
rio fuo componat, (fic. In Lege Salica tit. 42. §. 2.
Solidos pro dorfo fuo reddere.
Pretium Corii fui domino reddere infignum ma-
Tom. 11.
numijjionis , in Legibus Hernici I. Regis Angliae
c. 78. V ide Hidgiide , & Decorticare.
Corium Tollere et Capillos. Charta Hen-
rici Claudi Imperat, in Chronico Laurishamend
pag. 75. & apud Browcrum lib. 3. Antiquit.
Fuld. cap. 1 5 . 67 quis .... aliquem fervorum S. Bo-
nifacti . . . vel ejus curtem , Jive domum infregerit , . . .
illi qui hujus f alti Dux cfi Princeps fuerit , tollatur
Corium & Capilli, & utraque maxilla ferro candenti
comburatur , reli.jui ejus Jequaces cute (fi capillis pri¬
ventur. Vide Capilli, <Sc Decorticare.
CORIUS, pro Corium, habetur in ErondevclapoR.
Fundabulum.
*[[ CORIZA , cum inconcttffio capitis in os venerit (fi pra-
focationem narium fecerit cum fterntitatione. Papias
MS. Bituric. Haud multo clarius apud Ifidorum
lib. 4. Orig. c. 7 .Conza efl quoties infufi capiiis in
offa venerit narium & prafocationem fecerit cum fler na¬
tatione , unde (fi Coriza nomen accepit. Efl pro Ks'pu£«,
Morbus cerebri , cum crudus humor e capite in
nares diflillat. Itali etiamnum dicunt Corirua.
CORIZARE , ut Chorizare , Choreas agere , Sal¬
tare. Breydenbach Itiner. Hierofol. p. 21 6. Omnis
hofpitis noftri familia infanir e coepit & cantare & Co-
nzare , & cum inftr unientis linificis ludere.
CORLINUS, feu potius Corlivus , Avis, qusenoflris
Corlieu. Fridericus II. Imperator de Venat. lib. 1 .
cap. 12 .Ut funt genera Corlinorum , v anelli , plueiii ±
& fpeciei fu a Jimiles , habentes rcftrum longum ad mo¬
dum Cor linorum , quorum major p ars vita efl cavare fub
terra. Adde cap. 13. 14.18.
CORMEDE. Vide Curmedia.
^[CORMETA. lnquifltio Jurium Dalphinalium in
loco Argentariae an. 1220. Hift. Dalphin. to. n
pag. 9 3 .coi. 1 . Et capit in quibvjlibet fexdecim m ar¬
ebis provenientibus de argenteria > fex uncias & unum
quartayronem , & hoc non afiirnabitur , & in qualibet
Cormeta dellis qua venditur ibi , fex denarios pro do¬
minio fuo.
*jl CORMIUM. In antiquis Regulis Offlciariorunt
S. Martialis Lemovic. dicitur deThelaurario, ip-
fius efle , Cultodire cafulas , & cortiballos & Cor-
mia: pro qua polleriori voce forte legendum eft
Cornua, hoc elt vafa ; Cornu namque inter vafa
ecclefiallica rccenferi fuo loco dicitur.
CORNAGIUM , Pradlationis aut tributi fpccies.
Fleta lib. 3. cap. 14.G 9. Sunt etiam aha prafia -
tiones , ut auxilia in Comitatu Vice comitum . . . hyda-
gia , Contagia , cariagia , fecla , &c. ChartaHenrici
III. Regis Angi. tom. z.Monalt. Angi. p. 1 o 3 2.
Et Jtnt quieti (fi homines feivientesfui .... de gei do ,
fcuagio, & hidagio , c arti agi 0 , & Cornagio , (fi fu m-
magio , &c. v
Cornagium pariter apud noftros, praedationi¬
bus aceenfetur. Charta Thcobaldi Comitis Fran-
ciae Senefcallidc Aalidis uxoris inHiftor. Blefenfl.
pag. 301. Nec Cornagium ultra capient. T eftamen-
tum MS. Humberti D.BellijociConeltabilis Fran-
ciae, menf. Julii an. 1248. Et conceffi hominibus (fi
burgenjibus meis & hominibus Ecclejiarum pro Cornat-
gio Jicuti continentur in libertate quam dedi hominibus
meis (fi hominibus Ecclejiarum : (fi hujufmodi Cortna-
gium juravi pro me & haredibtts meis , quod de catcro
in terra meanon Jit facium. Libertates Villae de Mo¬
neto ann. 1269. in Biturigib. apud Thomafle-
rium lib. 1 . cap. 6 5 . 67 Milites mei Cofnagium vel
aliud donum mihi dederint in befliis terra mea , &c. Li¬
bertates Sacri Caefaris an. 1327. apud eumdem
lib. 3 , c. 16. Videlicet Cornagium , hoc efl, pro cornu
ctijuflibet animalis certam pecuniam , &c. In Com-
Yyy
1075 COR
puto de Bladis Comitatus Campaniae aii. i 348.
ed titulus : De la recepte cie frement & d’ avoine de
D Ferte- fur- Aule , des Corruges de Villers , de lavifle
d' Effoy , &c. tam de boijfcls de bled & d’ avotne. Ali¬
bi : Des Cornages de befies tr albens de Montigny 1 o.
rar-eaux, z.bicbots. Inita*. DeComaiges &de< efcbiez.
des befies traibens de Montigny. Ubi Befies traibens ,
funt animalia aratoria , vel quae carris aptantur:
prxfertim vero ea quae cornibus indructa funt, ut
boves* unde prxdationi nomen inditum. Inde
Callimacho hymno in Dianam v. 179. boves di¬
cuntur jtepaeXKee? , ef»a t o tcT? Kspofc rt iKttuv to «porpev *
inquitScholiades. Recte enim Raguellus ait, Cor-
nagium e flfe praedationem bladi, quae pro quovis
bove arante' domino exfolvitur [ ab iis, inquit
D. Brujfelde Feudorum ufu tom. 1 . pag. 3 96 . qui
in illius Domini filvis jus habent pafcendi anima¬
lia cornibus indructa. ] Tabular. Montifmorilio-
nis in Pictonibus fol. 5 9. Ipji agricola ex unaqua¬
que domo , ubi boves arabiles erunt , reddent nobis unum
[extarium avena , de fojfore vero eminam. Id praeterea
docet Confuetudo localis de Troi in Biturigib.
art. 5. Et aujft (aclroit de prendre ) fur chafcun ayant
beufs 4, P arijis pour couple de beufs , &fe appelle le-
ditdroit de Cornage. Vide Hornegeld.
Cornagium, & Tenere per Cornagium , quid fuerit
apud Angios , docet pariter Littleton fect. 156.
Item , il e fi dit que en le mare Ites de Scoti and , afeuns
teignent de Roy per Cornage , c’efi d fcavoir purventier
un Cornu , pour gar ner bomes de pais , quam iis oyent
que le Scottes , ou autres enemies veignont , ou votlent
entrer en Engleterre , quel fervice efi graund ferjaunty ,
&c. Camdentis in Muro Pictico : Sed cum murus
nuncjace-at & tubulus Jit nullus multi hic circumquaque
pradia & fundos in Cornage (ut [Juridici noftri loquun¬
tur ) d Regibus nofiris tenent , videlicet ut Cornu ir¬
ruptiones hofiium vicinis Jignificent , quod d veteri Ro¬
manorum inftituto deducium nonnulli exiflimant. Vide
IVdule corne.
CORNALE, Vicus, pagus, diftrictus; Cornau, apud
Vafcones, & in Confuetudine Aquenli tit. 1 1.
art. 1 9. vel vici, feu pagi regiones, Jfijgartiers.
Regedum Conflabulariae Burdegalenfis fol. 91.
Prapofiturade Vafato , & primo de parochia di E flon ,
& dicta parochia dividitur in pluribus partibus , qua
nominantur Carnalia.
CORNALIA. Concilium Avenionenfe an. 132 6.
can. 5 7. ubi Judaei jubentur deferre Jlgnum rota in
vefie circa pettus. Mox additur: Mulieres autem f/u-
daa 4i2. annis &fupra , Cornalia deferant extra do¬
mum: admarg. al. cornu.
CORNAMUSA, Vox ab Italis & Hifpanis ufur-
pata, Gall. Cornemufe , Uter fymphoniacus. Cor-
namufam pulfantitaren. 1 . in Hid. Dalphin. to. a.
pag. 274.
<11 CORNARDI. Vide Abbas Conardorum.
CORNARE, Cornu inflare, Gall. Comer. Charta
Foredarum apud Matth. Paris pag. 1 8 t . Faciat
Comari , ne videatur furtive facere.Vroiffartes 1 .vol.
c. 19. Et faifoient gr andbruit de Comer & de huier.
Cornu fufflare venatores dicuntur in Speculo Sa¬
xon. lib. 2. art. 6 1 . §. 2. Robertus Gaguinus in
Poemat. vernaculo:
Par ce moyen il efi permis
Aler gayement par les bois
Comer , chaffer dains & conins .
[ Chartularium S. Vandregefili tom. 2.p. 199Q.
in lndrumento Gallico anni 1 307. A tous ceux
qui ces prefentes lettres verront ou orront Symen dit
Moleit Eaillif de Rooni falu & bonne amor . Comme
COR 1076
■difeort f i fi mcu entre noble bomme Monfeigncr de Roo¬
ni d’ une part , & hommes religieux & bone fies l’ Abbe
& le Convent de S. Vandrille d’ autre , fur cen que le-
dit Seignor avoit fait arrefier le bac defdis Religieux
por le travers de por vins qui pajfoient d Mante par le
travers dudit Seignor , l e filis Religieux difans &mava-
tenans , que il devoent pajfer quite s panni IcAit travers
por Comer en pajfant par mi ledit travers. Ex hoc privi¬
legio manavit Normannicum proverbium : Crois-
tuen etre quite comme les Motnes de S. Vandrille en
Jifflant* ] De cornibus vice buccinarum , plura
Olaus Wormius lib. de Cornu aureo p. 2 5 . &c.
Cornare, Cornu inflato rem quampiam promul¬
gare : voce praeconia nuntiate , Publier d fon de
trompe. Ufatici Barcinonenfes MSS. cap. 1 1 2. Fa¬
cerent Cornare , ut nobiles & ignobiles venirent , &c.
CuriaGeneralis Barcinon, an. 1291. Et quod nos
pojjimus ibi Cornare & eligere Officiales. Guibertus
lib. i.de Vita fuacap. 1 1. Sacrofantta verecundia
pallio tegebantur indigna , ac idonea Comabantur , id
efl, difleminabantur. Ubi frudra coronabantur re-
flituit vir doctus. Vide Cornagium.
CORN ARIUS, Ksp ac^cee, in GloflT. S. Benedicti cap.
de Artificibus, [Poliens cornua. Vide leg. fin.
de Ture immun. Liber niger Scaccarii pag. 256.
Unufquifque de mi. Cornariis nx. d. in die. Ubi
Hearnius : Qui non tantum cornua inflare fole-
bant , fed & iifdem itidem ita praefuerunt , ut ad
ipfos eorumdem pertineret cuftodia: nihil obdat,
quo minus Cornarios lingua vernacula ( Anglica )
Cornets appelles. ]
CORNATGIUM. Vide Cornagium.
«[ CORNEA. Gloflar. Sangerman. MS. nura. 501.
Cava , Cornea , buccina.
^[CORNELIANA, Genus carte d Cornelio G alia Pra -
fello E gypti primum confefta. IdemGloflatiurri. Pa-
piasfolum habet: Corneliana, G enus c arta d Cornelio .
An Leges intelligunt a Cornelio latas, quas alii
Comelias appellant ?Plures funt hujus nominis le¬
ges a variis Corneliis datae ; fed nullam novi latam
a Cornelio Gallo ^Egypti Praepofito*
CORNEMANNUS , pro Choremannus , de quo di¬
ctum efl: in voce Cbora. Charta Eduardi III. ann.
1 3 76.proBurgenfibus villae Calefii apud Ryme-
rum tom. 7. pag. 116. coi. 1 . Concefiimus infuper
vobis quod, loco Baillivi , Scabinorum & Corneman-
norum , ibidem antiquitus ordinatorum, habeatis in ea¬
dem villa unum Majorem, & duodecim Aldermannos*
Vide Cbora 5c Cora.
CORNEO LU S. Fragm. Petronii : Sed Corneolus fuit, .
atatem bene ferebat , niger tanquam corvus.
CORNERIA, Angulus, Corniere , Vafconibus : no-
Ilris Comet. Vetus Charta inMonaftico Anglica-
notom. 1. pag. 874. Verfus Hamb uri ufque ad Cor -
neriam prati deAdgaref. Infra : Ufque ad Corneriam
hau iValteriKarles. Alia an. 1 303. in Regeftb
49. Chartophylacii Regii num. 3 2. fjufques d la
Corniere de ladite maifon , laquelle Corniere efi parde-
Vers laporte du Seigneurde ladite Ville. V ide Leges
Maris Oleronenfes cap. 2 6.
1 . CORNERIUM , ut Comeria. Charta an. 14 i 4.
Debet fol. de fervitio fuper quodam Cornerio nemoris
Jitoin nemore d’Allieu. Charta Domini Barbarelll
in Dumbis an. 140 7. Illud Cornenum vinea conti -
nens operaturam unius hominis vinea fub fervitio 9 : den.
ex una parte & unum denarium de cremento , adeo quia
ipfum Cornerium vinea erat de manfo taillabili ditti do*
mini, qui remittit ad fervitium recognofcibile.
a. CORNERIUM. Monadicum Anglic. to. 3. pag.
107. Sciendum efi quod ifii fuprammmati tenent d *
I
io77 COR
illo burgagio ad Cornerium , de quo burgagio pr&dida
domus Hofpitalis debet folvere domino Regi per annum
i 2. denar. . . . Item de Cornerio quod Actam Pelhpa-
rius tenet ... ad Orientalem partem fandi Nicolai ul¬
tra pontem per annum z.folid.
CORNESAG1UM. Charta Guillelmi Epifcopi Car-
notenfisan. i 166. apud ^Egidium Ery in Hid.Per-
ticenli p. 195- Botagium & C orne fagium Vice comitis
efi (Cadriduni.) Idem forte quod Cornagiutn. V ide
in hac voce.
CORNET A , Bireti fpecies in cornu formam defi-
nens, quomodo hodie Ducum Venetorum , ex
Gall .Cornette , quae voxetiamnumufurpatur pro
tegumentis capitis no&urnalibus mulierum no-
dratium. Concilium Rotomagenfe ann. 1343.
can. 3 2. Item inhibet ne Clerici prafertim in j 'acris
Ordinibus conjhiuti longas & amplas Cometas in fius
Capuciis deferant , fcd breves & decentes. [Similia
habes apud Marten.tom. 4. Anecdot. coi. 517.
& 5 2 8 . in Statutis Ecclefiae Andegav, an. 1413.
& coi. 3 9 5 . in Concilio Avenion. ann. 1 5 09.
apudAcherium tom. 5 . Spicii, pag. 626. in Con¬
cilio Senonenfi. Nullus h Wonachus riofiri Adonafieni
pr e fumat portare caputium cum longiori Corneta, in
Statutis Lirinenfibus an. 1 4 5 3 • Synodal. Condi-
tut. Ludovicide Carnoffalipifc. Bajoc. an. 1515.
Jfiuolidieque caputium feu domino panni nigri deferant.
Et pileo atque Corneta , pracipue in Ecclejia ojjiciando
dcpojjtis , utantur a cetero caputio vulgariter , ung Do¬
mino. Le Roman de Partonopex MS.
II 5' en vont droit fuiant a Chars,
Et ont gite lor Corniars. ]
qc ornetarii , Canonici, Capellani, a Corneta
fic difti. In Chartulario SS. Trinitatis Cadom.
fol. 18. ubi deferibitur Charta Willelmi Artgl.
Regis paulo recentiori manu adje&um legitur ad
marginem Cometam , 1'cilicet e regione lequentis
articuli : Conflituerunt quoque in eodem cenobio qua¬
titor Canonicos , quibus domos dederunt ante Ecclejiam
& quadraginta aeros terra. Ex quo colligitur hu-
jufmodi Capellanos feu Canonicos aliquando vo¬
citatos fui Ile Comet arios.
CORNETUM, Angulus, idem quod Corneria ,
Gallis , Comet. Monadicum Anglic. tom. 2. pag.
318. Item alius locus vocatus . . . juxta Cornetum de
Haydale. Alias Cornetum eft locus ubi corni cre-
fcunt. [Vetus Glolfar. Cornetum, Kgctnm. ]
CORN-GAVEL. Vetus Charta Cantabrigienfis
apudSomnerum inTra&atu de Gavelkind p. 16.
Et quod 4. fwillingarejidua tenebantur & tenentur de
pradidis Abbate & Conventu per fidelitatem & rele-
vium , & per redditum & fervidum vocatum Corn-
Cavel , videlicet reddendo eifdcm Abbati & Conven¬
tui & fuc ce /foribus fuis annuatim in feflo S . Alie bae lis
Arch angeli de qualibet fvoallinga earumdem 4 .fwal-
lingarum quindecim qitarteria , & 5* bufchellos ordei
palmalis,(^c.lt\ alia Charta [hid-.&tcitxxvG avel-Corn.
CORNICARE, Cornu inflare, cornare. Matth.
Wcdmonad. an. 870. Receffit venator . ... &ca-
nes Cornicando ad fe vocavit. Will. Brito lib.i. P hi—
lipp^pag. 90.
Nec jam venantum voces , nec Cornua pojfet ,
Latratufvc audire canum.
Silveflcr Giraldus lib. 1. Itinerarii Cambrisecap.
2. ubi de Cornu S. Patricii : Cujus virtus ex fama
& inepta Eernardi Prefbyteri Cornicatione , &c.
Cornicare, In aurem alicujus aliquid infufnrare ,
quod laciunt qui furdis per corniculos ad aurem
appofitos fua inlinuant. Marius Mercator libro
Subnotationum ad Pientium Prefby ter. ea
Tom. II.
/
COPv 1078
(quneftio) palam profertur , fed ab ipjis , qui de ea
Cornicantur , velut Catholicis intra Ecclejtas interim
relinetur. S. Hieronymus Epid. 4. Alii fublatis in
altum humeris , & intra fe nefeio quid Cornic antes ,
flupentibus in terram oculis , tumentia verba trutinantur.
Joan. Monachus lib. 1 . Vitae Odonis Abbatis Clu¬
niae. Coeperunt interea rabido latratu omnes Canonici
Cornicari contra eum. J^uid agere vis , inquiunt , &c.
Galli dicunt, Corner aux oreilles de quelquun.Vex-
do Sat. 5 . Cornicari , ed vocem cornicis imitari :
Nefeio quid tecum grave Cornicaris inepte.
Gozechinus Scholadicus in Epid. ad Difcipulum:
Profecto non ut Cornicaris , dedi ei libellum repudii, non
elogii notam , fed honoris coronam.
Corn 1 cul ar f. , Eadem notione. Matth, Wedm.
an. 940. In Jtlva Corniculantium firepitus refonabat
venatorum. Ch affer d cor & d cry , in Confuetudine
Meldenfi locali.
CORNICATiO , Clamor cornicis. Vide Corni-
cuari.
CORN ICIT ARE , ut Cornicare. De excidio ur¬
bis Acconis apud Marten. to. 5 . AmpliiT. Colled.
coi. 784 .Aln - pcft firas injiflendo cum canibus ,
tota die Cornicit antes , &c.
CORNI CIUS, Apertura fluminis , per quam deri-
vantur aquae in agros, in Statutis Mediolan.c. 329.
^ICORNICUARi dicuntur cornices in Chronico
Novalicienfi apud Murator, tom. 2. part. 2. coi.
74 3 . Detulit autem eum verfa vice ad abjidam A. Dei
genitricis ad crucem , & ibi eum fepelivit fub quercu
quadam. Cornice svero que. ibi Cornic uabantur , viden¬
tes puerum non integre coopertum, nitebantur comedere
cum . ... A Cornicatione harum excitati genitores co-
gnofeunt illorum fuiffe filium. Vide Cornicare.
CORNICULA , Cornix , Gallis Corneille , Ital. Cor-
nacchia. Glodbe veteres : Cornicula, Kcpw». Vita
S. Sori Eremitae apud Petragorios n. 19. Aliaf-
que domefiicas aves , quas vulgo Corniculas dicimus ,
tranfmifit.
<5[CORNlCULAPvE. Vide Cornicare.
CORNICULARIUS, Officium ac munus, cujus fre¬
quens mentio in Notitia Jmperii , & apud alios
Scriptores. Cornicularius Prafecli Pratorio , in In-
feriptionibus apud Gruterum 350. 1. 475. 1.
& in 1. 8. Cod. Theod. de Diverf. offic. Cornicu¬
lam Prafectura, in 1. 8. Cod. Theod. de Diverf.
offic. Vide AdtaSS. Valeriani, Tiburtii, &c. n. 14.
Corniculanus Secretarii Pratoriani, apud Senatorem
lib. 1 1 . Epid. 3 6. Cornicularii cujufcumque provin¬
cialis officii , in leg. 32. Cod. Theod. de Erogat,
milit. annon .Cornicularius Confulis, in veteri ln-
feript. Vide in Adjutores. Cornicularii legionum, in
Infcript. apud Joffrcdum in Nicia pag. 19. &
Gruter. 17. num. 9. 545. 5. Cornicularius Sub-
prafeclt Vigilum , Gruter. 523.4.
Salmafius ad Solinum Cornicularios diidos ait a
Corniculo , feu apice galea.' , qui Mgala. Graecis nun¬
cupatur, eofdemque ede qui , Hefychio :
quali vero Corniculanorum munus fuerit militia.
Qffin potius condat Corniculanos fuide Excepto -
res & Commentarienfes : iis enim accenfentur a
Firmico lib. 3 . cap. 6. Erunt . . . Exceptores earum
fententiarum qua de hominum capitibus proferuntur ,
aut Corniculani , aut Commentarienfes. Unde refte a
Corniculis appellatos cenfent viri do<di , id ed,
atramentariis : quam appellationis rationem atti¬
git Senator lib. 1 1. Epitt. 3 6 . ubi de Corniculario:
Pr afuit enim Cornibus Secretarii Pratoriani, unde ei
nomen derivatum. Eorum autem munus fuit ad
Cornua Secretarii dare, & minidrare judici agenti,
Y yy ij
1079 COR
loquenti , fcribenti , refcribenti , cujufmodi Fait
Caudinorum apud Byzantinos. Horum munus
annuum erat , ut colligitur ex 1. 8. Cod. Theod.
de Diverf. offic. De eorum dignitate vide qute
annotant Jacobus Gotofredus ad leg. i o . Cod.
Theod. de Cohortalibus, ex Symmacho lib. i o-
Epid. 5 6. eodem Senatore lib. 1 1 . Epid. 18.19.
& Juretus ad eumdem Symmachum.
Corniculo Mlrere, apud Suetonium. Pojl
tranfados Cornkulos , id ed, podexa&um Cornicu¬
lani munus , in 1. 8 . Cod. Theod. de Diverf offic.
Vide In feri pt. Gruteri 431. 9. & Eckeardum
Junior, de Calibus S. Galli cap. 10. pag. 8 1 .
CORNICULI. Vide Cernicuh.
CORNIFICATUS , Curvatus ad inllar cornu.
Mantuanus in Thelauro Fabri :
Sidera in obliquos Cornificata Jinus.
CORNIFICIUM Opus, Ex cornibus confedtum.
Vita S. Sori Eremitas cap. 4. Atque in adjutorium
adificii ofttum ei opere Cornificio aptatum mijit.
«SJ CORNIOLA , vox Italica, Cornum , Gall. Cor-
nouille. A da S. Francifcae viduae Roim to. z . Mar¬
tii p. 1 1 2. * Nonus vero lapis erat flmilis CornioU ,
qui denotabat virginis virilitatem. Vide Cornelium.
CORNIPETA , Bos ferus. Ccrnipeta, Jfiui cornu
petit quemquam. Gloflar. MS. Sangerman.n. 501.
Vide Cornupeta.
1. CORNIX, Gallina. Joannes Italus in V ita S.Odo-
nis Cluniacenfis lib. 3. Ibat autem circa pedes grex
Cornicum quas nos G allinas vocamus,
z. CORNIX , Limbus. Onomallicon ad calcem
tomi 5. Ad. SS. Junii.
CORNOL1UM, Cornus, arbor, Corno Italis, Cor-
Ko/i^r Gallis. Vetus Scheda apud Ughellum in Epi-
fcopis Anglonenfib. Caflaneis, fagis, quer cubus , Cor-
noliis , & reliquis bujufmodi arboribus.
i . CORNU , Vas quo bibitur. Cornibu! ufos Vete¬
res ante pocula obfervat Scholiades Homeri ad
Uiad. ©. vpe t S yap wpef7va.i t fiV t m 7rclnpiav fydtrtv, ti;
»tep ac tvivov. Vide audorem Etymologici in )t£paVot(.
Corneus fiyphus , apud Saxonem lib. 7. & Orderi-
cum Vitalem lib. 5 . Scyphus cum Cornu & argento ,
in Tellamento S. Everardi apud Mineum in Cod.
Donat. Belgic. cap. 21. Charta Witlalii Regis
Mcrciorum, apud Ingulfum : Et Cornu menfie mea,
ut fenes Alonafterii bibant inde in fefiis Sanctorum ,
&c. Vetus Chronicon laudatum abCamdeno in
Brigantibus , & Olao Wormio ad Fados Dani-
cos : [Jlphus T oraldt filius Eboracum divertit , dr Cor¬
nu quo bibere confuevit , vino replevit , & coram al¬
tari DEO & Petro Ape fidorum Pi incipi omnes terras
& reditus flexis genibus propinavit. Eadmerus de
Similitudinibus S. Anfelmi cap. 18. Aliquando de¬
lectat domum iryterius ornatam confpicere , ebriofos in
ea decantantes audire , ibidem & vinum Cornibus deau¬
ratis potare, & flores per domum difperfos olfacere, ip-
fofqtte , vel Cornua aurea, vel alia tactu delectabilia
contrectare. Tenere per Cornu terram aliquam, apud
Malmeffiur. In Concilio Calchutenli an. 787.
can. 1 o. vetatur ne de Cornu bovis calix aut patena
fleret ad facrificandum , quod de f 'anguine funt.
JfCoRNUA, Vinum cornu contentum. Charta Ar-
noldi Pnepofiti B. M. ad Gradus in Moguntia , de
Praebendis ann. 1222. Rer. Moguntiac. tom. 2.
p. 6 6 8* Item d principio Adventus Domini ufque ad
diem Innocentum , vinum quod Cornua nuncupatur.
Obfervat idem Wormius in veteribus Fallis
Danicis felium Nativitatis Domini cornu indica¬
ri, quod inquit, id temporis laetitiae & exhau¬
riendis poculis idoneum habitum lit. Vide eum-
COR 1 080
dem in DilTertatione de Cornu aureo , pag. 23.
ubi inultis probat, ut & Stephanius ad Saxonem
Grammaticum p. 127. jam olim poculorum vi¬
cem obtinuilfe cornua, & Janum Dolmerum ad
Jus aulicum Norvegicum vetus p. 46 1 . & 5 3 3 .
2. CORNU Pastorum, in Lege Alemann. tit.
79. §. 1 .
Cornu M etallinUm , pro Tuba, apud Joan.
Bekam inHereberto EpifcopoUltrajedlenft.
Cum Cornu Clamorem Levare. Charta Rai_
mundi Comitis Forenfis ann. 1262. Jbuttam *
fr ancam , liberam & immunem ab omni toulta , t allia,
cavalgata , Cornu, crito , mejfe Pr&pofiti, Chaflani re¬
cognitionibus & compleintia , & ab omnibus aliis exa¬
ctionibus, & fervili conditione , &c. ubi Critus , idem
valet ac clamor , ex Gallico Cri. V idc Huejtum , &
Judicia Withredi Regis Cantuarior. cap. 28.
Cornu Su ffl are dicuntur venatores, in Spe¬
culo Saxonico lib. 2.art. 61. §.2. Cornea tuba , in
Chronico Novalicenli , [& Pfalmo97. J
3. CORNU, Atramentarium. Ugutio t Calama¬
rium , Cornu quo tenetur incauftum. Willel. Brito in
Vocab. Atramentarium dicitur vas in quo reponitur
atramentum , Cornu etiam fcnptoris. Nollris Comet.
Charta Hervei D.de Stajford to. 1. Monadici Angi,
pag. 559. Teftibus his ... & Uberto Vicecomite , &
ip/o domino Radulfo teflante , qui tenuit Cornu dum
feriptor notavit . . .fupraditta. [Charta anni 1053.
e Chartulario Eccl. Biterr. JJtmbertus Canonicus S.
Navant tenuit Cornu cum tincta , de quo fuit fcriptnm
teflamentum. ] Statuta antiqua Cartufianorum 2.
part. c. 1 6. §. 8. de fuppelledtile feriptoria : Pen¬
nas , cretam , pumices duos , Cornua duo , fcapellum
unum , ad radenda pergamena novaculas Jive r a foria
z. & punctcrium 1. fabulam 1. plumbum , regulam,
poflem ad regulandum , tabulas , graphium. V ide Cor¬
niculanus.
% 4. CORNU , pro Charta feu Scriptura accipi vi¬
detur apud Kennettum Antiquit. Ambrolden. p.
7 3 . ad an. 1091. IVillianteceffbres ante conqucfttm
Anglia tenuerunt jure hareditarto terram , bofcum &
ballivam p radici as de Domino Rege per unum Cornu ,
quod eft Charta pradteta for e fla , & per fer vitium red¬
dendi Domino Regi pro terra pr adi lia x.f & pro for e-
fta pradicla xl Vide Outhorn.
5 . CORNU , Vas Ecclefiadicum. Chronicon Fon-
tanellenfe cap. 1 4. Urceos Alexandrinos cum aqua-
m anilibus duos , Cornu fabricatum unum, &c. Hugo
Flaviniacenfis in Chronico pag. 167. Cap fani au¬
ream injignitam reliquiis 1 2. Apcftolorum, & Cornua
z. eburnea identidem reliquiis conferta. ChartaEthel-
dani Regis in Monadico Anglic. tom. 1 . pag. 40.
Jfiuatuor magnas campanas , & 3 . Cornua auro & ar¬
gento fabricata, & 2. vexilla , &c. Vide to. 3. p.
3 1 3 . 1 . Samuelis c. 1 6. v. 1. <Sc Canifium tom. 5 .
Antiq. ledi. pag. 786.
«g 6.CORNU, Extremitas vedis in acumen defi-
nens. Statu taEcclefice Andegav. num. 16. Prohi¬
bemus... . ne quis feu aliqua m ve (liment is caudas &
Cornua , ederat as reverfas manicas . . . habere & de¬
ferre . . . prafumat.
7. CORNU , Indrumentum , quo o?gris jumentis
medicina feu potio in os infunditur. S. Gregor,
in Vita S. Benedidti cap. 3 o. Duadam die dum ad
B.fjoh annis Oratoriam , quod in ipj 'a montis celfitudine
Jititm cfl , pergeret , ei antiquus hoflis in mulo-medici
fpecie obviam f alius eft , Cornu & tripe dicam ferens.
8. CORNU , Vox in hac notione nota. Carmen
de Curia Romana, v.
Femina Ji qua fuo quafivit Cornua fponfe.
/
108 1 COR
[Occurrit eadem notione apud Joan. Berberium
in Viatoriis utriufque Juris part. i . Rubrica de
adulteris. Vide Etymolog. D. de Cafeneuv e ad V.
Cornard. ]
Cornu Altaris. Honorius Augudod. lib. i. c.
6 o. de templi dedicatione agens : Pcfi hac quatitor
Cornua altaris fignavit , dum quatitor mundi partes cni¬
ce falvavit. Ante Cornu altaris ad E cclejiafiic os ordi¬
nes promovere , in Capital. Caroli Magni c. 8 8. &
Formul. i o i . ex Lindenbrogianis. Ante Cornua
altaris manumittere , in Formula 9 1. 9-7. apud
eurnd. Lindcnbrogium , in Capitulari Aquifgran.
an. 816. c. 6. &c. Theophyladtus Simocatta iib.
8. Cap. 8. H ttmeet Mctufitiics tuv tttpuTWv Tufuricicr »p/s
kxtoXov tov Tsp/uavcv yvycvevui. Occurrit pallim apud
Moylem & alios.
f Cornu Cervi Spagyrice efl Rcflrum alambici ,
apudRochum leEaillif inDiclion. Spagyr.
Cornua Ensis, apud Gregorium Turonenfem
lib. 4. Hiffc. cap. 3 8 . Evaginat gladium , Cornuaque
enfis pedibus calcans , acumen ad pectus evexit , &c.
Capulum qua parte refle&itur , ut manum tegat.
f Cornu Epistola, Cornu Evangelii ,
Latus altaris , ubi Epidola vel Evangelium legi¬
tur. Occurrit in Synodo Valentina anni 1590. &
apud Scriptores Eccleliafticos recentiores pallim.
C ornu in maleficiis. Indiculus fuperllitionum &
paganiarum an. 743 . cap. 2 z. De tempejlatibus &
Cornibus , & cochleis.
Cornu sub Cornu. Hidofia fundationis Ab¬
batiae Saltreen fis in agro Huntindonenii , tom. 1 .
Monadici Angi. p. 8 5 3 ■ Convenerunt . . . ut pajiura
eis effet omnibus communis , id eji , Cornu fub Cornu ,
pro pace & concordia inter fe tuenda , per [e fine fittu
& permiffu aliorum Dominorum cone efferunt.
Cornibus Ventilare. Joann. Sarifber. lib. 7.
Policrat. cap. 21. Etquafi Cornibus gemina poteftatis
Ecclefiam in cujus fimi quiefeunt , & proteguntur um¬
bra , ventilare non cejjant. Chronicon S. Vincentii
de Vulturno : Pofitoque prafidio pugnatorum in Ca-
nufia , pracipue eos Cornibus ventilabat. U titur etiam
Stephan. Tornac.Epid. 1 5 a.exPfalmo 44. Ma-
chab. lib. 1 . c. 7. v. 46. Zachar. c. 2. v. 2 1 .
^ 1. CORNUA , Mitra. AilaSS. Junii tom. 4. pag.
264. B. deS. Eberharda : Etexofa Cornua Metro¬
politani frontem infigniunt.
^ 2. CORNUA , Malfilienfibus Cornude , Italis Cor¬
nuta, Species fitillae vel cadi cum anfis , cornuum
formam quodammodo referentibus , unde no¬
men/ Inventar. an. 1 3 4 2 . ex Archivo S. V iidoris
Mallii. Armar. Dinienfi n. 38. Item tres Comitas ;
item unum andelum pigram ( fic ; ) item unam mapam
pifle , &c. V ide alia notione in Cornu 1 .
% CORNU AG1UM , Praedatio eadem quae Corna-
giurn. Charta Guillelmi Abbatis Floriacenfis ann.
1296. Burgenfes de Cadellione remanebunt &
erunt quitti & immunes ... de omni hofpitagio * de fer¬
culis nuptiarum vocatis Efpaules , de agrentio .... de
Cornu avio , cbarruagio , &c.
f CORNUARE , ut fupra Comare , Cornu canere ,
Gall. Comer. Ceremoniale vetus MS. B. M. Deau¬
ratae Tolof. Quibus candelis extinttis tubiciaatur ,
Comitatur , pulfatur five majfatur ab omnibus cum cor¬
nibus , tubicinis , & fufiibus. Vide Menetum.
CORNU BI A. Jacobus Cardinalis de Coronatio¬
ne Bonifacii VIII. inter Ada SS.Maii to. 4. p.470.
At litui fti idere vices & cjmbala firident :
Tympana congeminant finitum , nec verbere tttnfii
Di fiunt ferre gradum , tibi fid Cornubia fubfuut
JjEna digitis commota canis.
COR 1082
Hic Continuator Bollandi : Cornubia quidem no¬
men elt civitatis in Angi ia , fed Audor per quam¬
dam allufionem eo ell ufus , aut quia Cornubio-
rum inventum ede credidit, tympanorum puR
fum ad fidulam regere , aut quia fignificatam vo¬
luit fidulam , non illam redam indar tubi, quali
utuntur Germani, fed cornu indar reflexam, quae
vulgo Cornetta appellatur. Hanc expolitionem
exferibit Murator. Scriptor. Ital. tom. 3.p. 653.
coi. 1.
H CORNU GALLI A, Cornubia, Regio Britaftniac
minoris, Gallis Cornouatlle. Annal. Benedid. to. 4.
pag. 203. Erat &ipfi Bhto Armortcanus exCornu-
gallia. Guill. Mahnelbur. de Gedis Regum Angi.
1. 2. p. 50. Inde digreffas in Occidentales Britones fe
convertit ■, qui CorneVoallenfes vocantur quod in Occi¬
dente Britannia fiti, Cornu Gallia ex obliquo refpiciunt.
H CORNUM , xepa? , Cornu , in Supplemento Anti¬
quarii. Balifla de Cornu vel de Como , in Statutis
Mallii, editis p. 1 5 3 . & 1 54. fed perperam pro
de cornu vel de torno , ut in Balifla jam obferva-
tum.
^CORNUPET A, Cornu appetens bos. Papias ex Au4
gudino. Labbaei Glodar. ex veteri Onomadico :
Cornupeta , Kopu7r1iXcs. Gloflar. Cyrilli : Cornu petit ,
Kopwrlsii; Cornupeto , Kepati^w. Legitur Ex od. 21,
29. & 3 <5.
1. CORNUTA. 2$ineas Sylvius in Oratione ad
Fredericum III. Regem Rora. ann. 1 447- apud
Baluz. Mifcell. tom. ■j.Cibariain Cornuta feruntur
claufa. Et paulo pod : Cornutarum nomine nihil aliud
intelligas 3quam cijlas ligneas depictas & armis cujuf-
lib et Cardinalis ornatas. Iis utuntur tempore Con¬
clavis ad cibaria Cardinalibus deferenda. Hujuf-
modi eidae Cornuta dicuntur a binis cornibus feu
anfis in extremitatibus politis , per quas hada
tranfagitur , ut commodius ferri polfint. Idem
.ZEneas lib. 2. Hid. Concilii Bafileenfis : Cibaria
comparabant qua horis indiltis in lignea capfa depilia,
quam Cornutam appellant , ufque ad Conclavis ofliam
deferebant. Cerem. Rom. 1. 4. Pralati cuftodes Cor¬
nutam aperiant ; fercula & omnia qua intus funt, di¬
ligenter perferutentur , ne quid litterarum infit.
H 2. CORNUTA, Species placentae cornutae , Le¬
movicibus de la Cornuda. Vetus Necrolog. S. Mar¬
tialis Lemovic. Die ipfo omnibus Fratribus manentibus
in clauftro & f % pervenientibus Cornutas dabit & nihil
amplius. Ex alia parte acceptis ab Helerncfinario Cor¬
nutis viginti [excies , qua fient de fex fextariis frumen¬
ti emptis a D. Abbate. Liber MS. Confuetud. S. Au-
gudini ejufd. urbis fol. 3. Miffa finita pauperes re¬
vertantur ad parvum clauflrum , & dentur eis una Cor¬
nuta & fiutella plena de fabis coelis mediocriter. Oc¬
currit etiam pluries in Confuetudin. MSS. Mo-
naderii Solemniacenfis.
CORNUTLRIUS , Fabricator opufculorutn cor¬
neorum ,Ouvner enxorne. Recenfetur inter varios
artifices & fodales Confratriae Nativitatis B. M.
Virginis inditutae in Ecclefia B. M. Deauratae.
f CORNUTUS, Curruca. Concil. Mexican ann.
1585. inter Hifpanica to. 4. pag. 3 1 1 . Idemque
fervetur cum quis hac convicia & opprobria ■, qua ma¬
jora funt conjecerit , illum Sodomitam , Proditorem ,
Hareticum , aut eo convicii genere , quod vulgus Cor¬
nutum , appellando.
^CornutUs, haud Teio qua ratione, pluries ap¬
pellatur Theodoricus de PerVoeis Pfeudo-Epifco-
pus Leodienfis ann. 1 40 5 . eleftus : cujus etiam
fautores fere Cornutos vocat Cornelius Zantfliet in
Chronico, apudMajrten. to. 5 . AmplilT. Colle/t
1083 COR
coi. 369. 380. 386. 387. 389. & 397. _
<|J Cornutus Parvus Argenteus, fub Philippo
IV. Vide Moneta argentea.
«[ CORNUZULA, Cicindela , fampiris , vermis lu¬
cens. Bertramnus in VitaS. Francae Abb. tom. 3 .
April.p. 3 91. Statim Jic loquenti apparuerunt l limi¬
naria inulta & innumerabilia quaji Cornux.uU vel Pa-
digaroU. ^
CORO AT A , Corroata, Idem quod Corvata ,
G ali. Corvecs , in Statutis Delphinalibus pag. 38.
Correata , apud Dionylium Salvagnium in Tra-
. datu de Juribus dominicis p. 395. 3 97»Tabula-
rium Monallerii fandi Andreae Viennenfis : Simi¬
liter de pafcuis ■ de Liars non confringam homines de
Crifinciaco, neque per confuetudinem requiram eis Co¬
ro at am , aut aliquod beneficium , niji gratis mihi fece¬
rint. [Occurrit alibi non femel. J
fC orohata, Eadem notione. Inltrum. an. 1390.
in Hili: Dalphin. to. 1 . p. 34. coi. 1 . Solvere de¬
beant anno quolibet dicto Domino Geria unam Cor oh a-
tam cum bobus fuis , &c. Semel & iterum ibidem
occurrit.
CoRROAPA,Eodem intelledu. Tranfadio anni
circiter 1 18 5 . in parvo Chartul. S. Vidoris Maf-
fil. f. 146. Duas tantum f olas Corroadas de bobus ,
unam in annona , alteram in ordeo. Occurrit rurfus
in Charta an. 1177. ex Archivo ejufd.S. Vidoris.
COROLLARIA , Furta , Preda. Glollar. Sangcr-
man. MS. n. 501.
CORONA Clericalis, Tonfura Clericorum ,
& eorum qui facris Ordinibus initiati funt in mo¬
dum coronce , rBa.7ra.\vnya Graecis recentioribus ,
cujus audorem S. Petrum Apodolum fuilFe fcri-
bit Gregorius Turon. lib. i.deMiraculis cap. 28.
& quam intlar Coronae fpinex Domini nollri effi-
dam docet Beda lib. 5 . Hili. c. 2 2 . [ Vide Dom¬
num Conflant to. i.Epill. Rom. Pontific. inAni-
cetoPapa, &c. ] Stephan. Eddius in VitaS. Wil-
fridi Epifcopi Eborac. cap. 6. Etenim fetvus Dei
IVtlfridus dejiderio concupifcens tonfura Petri Apojloh
formulam , in modum Corona fpinea caput Chriflo cin¬
gentis d functo Dalfino Archiepifcopo libenter fufcepit.
Idem cap. 44. Adverumque Pafcha , & ad totifuram
in modum corona , qua antea poflenori capitis abrafa
vertice , fecundum Apofiolica Sedis rationem totam Ul-
traumbrenjium gentem permutando converterent. Ubi
coronam Scotorum primaevam indigitat. Videja-
cob. Waraeum in Antiq. Hibernic. cap. 2 1 .
Ita autem Clericorum erant olim coronae, ut
fu perior omnis capitis pars nudaretur , circulus in
infima capillitii parte coronam formaret, ut colli¬
gitur ex Gregorio Turon. in Vitis Patrum c. 1 7.
Joannc Diacon, in VitaGregor. Mag. PP. lib. 4.
cap. 48. Concilio Aquifgran. c. 1 . Toletano IV.
c. 40. ZEncaParilienliEpilc. adv.Grascos c. 194.
Concilio Albienfi fub Zoeno Avenionenli Epi-
fcop. Legato S. A. c. 1 5 . <Scc. Corona aperta appel¬
lantur in Concilio Vercellenfi an. 1050. cap. 7.
Patentes , apud Ailredum Abb. Rievall. apud Sel-
den. adEadmer. p. 1 6 1 . in Concilio Londinienli
an. 1 1 o 2. <Sc in Vita S.Giileberti de Scmpringi 'tam
p. 6 7 2 . Patula , in Cone. Rotomagenli an. 1189.
can. 5. Liber Ordinis fandi Vidoris Parifienlis
MS. cap'. 6 2 . Ifie eftordo tonfura : Comam defubtus in
rotundum attondeant , ufqtte ad f immuni auricularum ,
fronte libera apparente , & collo prorfis deletio : Coro¬
na defuper lata & fimiliter rotunda formetur, fcilicet
ut ambitus capillorum inter medium caput cingens latum
modicus & aqu aliter rotundus appareat. At pollerio-
ribus faeculis coronulam fub frontem detuliffe
COR 1084
Clericos, audor ell Ethelvredus lib. 4. cap. 9.
Advenit & populus pariter Jtne nomine turma ,
fhiflm etiam ferro jincipite rafi Corona , &c.
GuillelmusdePodio-Laurentii in Praefat.ad Chro¬
nie. Clerici quoque Ji prodirent in publicum , Coronas
modicas prope frontem pilis occipitis occultabant. At¬
que id oblervare ell in veteribus Tabellis. Vide
Concil.Toletan. IV. can. 41. Quid autem in Cle¬
ricis denotet corona , pluribus docent , Ifidorus
lib. 2. de Offic. Ecclef. cap. 2. -Alneas Parifienlis
loco laudato Joanncs Abrincenfis Epilc. de Offic.
Ecclef. pag. 2.3. Hugo Archiep. Rotomag. 1. 3.
de Haeretic. cap. 2. Hucbaldus Monachus Elno-
nenlis in Vita S. Ridrudis cap. 1 5. Joannes de
Janua in verbo Clericus, Durandus in Rationali
lib. 2 . cap. 1 . Francifc. T urrianus 1. 5 . pro Epill.
Pontific. cap. 1 9. Haeftenus lib. 5 . trad. 9. difq.
4. & alii. Vide Baron. an. 58. n. 117.& fcqq.
& Menardum ad Concord- regular. & in Sacra-
mentar. Gregor. Magn. Haeftenum. lib. 5. Dif-
quilit. Monaft. trad. 9. difq. 1. &c.
Coronas Facere, Dare, id ell, Tonfuras ,
primas nempe : Donner laTonfure. Liber S. Petri
Carnotenfis , qui Apothecarius inferibitur : Die
Luna D. Epifcoptts in dicta Ecclefia fecit Coronas mul¬
tas 'tonfuravit. Joannes Epifc. Signiertfis inVita
5. BerardiEpifcopi Marforum: Hujus viri conflan¬
tium cernens, Corona , & cateris Ecclejiaflicisor dinibus ,
cenis temporibus rite datis . . . Acolythum ordinavit.
Benedictio Coronae , Prima tonfura. Conci¬
lium Pidavenfe an. 1109. can. 1 'Ut nullus prater
Epifcopum Clericis Coronas benedicere prafumat , ex¬
ceptis Abbatibus , qui illis tantummodo Coronas faciant,
quos fub Regula B. Benedicti militaturos fufeeperint.
Exdat inT abulario S. Bertini Bulla Alexandri IV.
PP. qua Abbati ejufdem Monallerii & luccelfo-
ribus facultatem concedit benedicendi pallas alta¬
ris , corporalia quoque , ac alia indumenta facerdota-
lia , dandique benedictionem prima tonfura , feu Coro¬
na. Statuta Ord.Prsemonllr. dift. 1. cap. 1 5 . JAullus
vefliatur , antequam totifuram habeat Clericalem , niji
in Ecclejiis ,ubi Abbates habent d Domino Papa indul¬
gentiam fpecialem fuis Monachis faciendi Coronas. Be-
nedidionis vero corona: Monachorum , quas ad
Abbates pertinent, mentio ell in Ulibus antiquis
Ordinis Cillercienfis cap. 102.110.111. inSta-
tut. Ordinis Prcemonllr. diil. 1. cap. 1 5. dill. 2.
c. i . & apud Bernardum Monachum in Confuet.
Cluniacenfib. MSS. c. 1 6. 6 1 . de qua etiam Vita
B.Bernardi Abbatis Tironenfisc. 5 9. Ad extrema
veniens , quod hactenus celaverat , innotuit , benedictio¬
nem Corona , quam necdum acceperat , cum viatico ac¬
cepit , & obiit.
Coronas Benedictas habere dicuntur Clerici
in Concilio Rotomagenli an. 1 07 2. can. 11 . J9ui
Coronas benedictas habuerunt , & reliquerunt , ujque
ad dignam fatis faClionem excommunicentur. Id ell ,
qui clericatum dimilerunt.
Coronam Capitis Amittere, Clcricatura
excidere, in Regula S. Fruduoficap. 16.
Corona, Clericus , Coronatus , tonfuratus. Magi-
fter Robertus deFlamefbura,in PcenitentialiMS.
laudato a Jaeobo Petito in Notis ad Poenitentiale
Theodori pag. 155. Inflituuntur autem minifiri Ec-
clejtanona quolibet ,fed ab Epifcopo fuo vel Sacerdote,
ut ordo Pfalmifta ,Jive ille qui dicitur Corona apud nos,
d Lombardis Clerico , id eft , Clericio , nili ita legen¬
dum fit. Vide in hac voce.
Mala-Corona. Sic appellati olim quidam Cle¬
rici, qui Clericatus charadere abutebantur. Wil-
i
io8; COR
lelmusGcmcticenfis 1. 7. c. 10. Rodulphus Autem
frater ejus cognomento Clericus , quia copiofe liter atus
erat ; & Mala-corona quia militaribus exercitiis infer-
viens , Clericatus gravitatem male fervabat. Orderi-
cusVitalisl.3. de eodem Rodulfopag. 464. Cle¬
ricus cognominatus ejl , quia peritia liter arum. . .ap¬
prime imbutus ejl. Hic & Mala-corona vocabatur , eo
quod in juventute fua militaribus exercitiis & levitati¬
bus detinebatur. Adde p. 477. Arnoldo Patriarchce
Hicrofolymitano id nominis etiam, eamd. forte
ob caulam, adfcribit WillelinusTyrius 1. 12. c. 6.
Corona, Dignitas Ciericalis , Sacerdotalis , Epi-
fcopalis , Pontificalis : quia corona eft infigne prae¬
cipuum Clericatus & Sacerdotii. S. Auguft. Ep.
1 47. ad Proculianum : Per Coronam nojlram nos ad¬
jurant vejh i , per Coronam vejlram vos adjurant noftrt.
Lex unicaCod. Theod. deEpifc. ordin. Cum igi¬
tur Sedis Apoft Aica Primatum S. Petri meritum , qui
Princeps ejl Epifc opalis Corona , & Romana dignitas
civitatis , &c.
Hac etiam voce * ut illuftri honoris titulo,
compellabantur Summi Pontifices & Epifcopi;
Enhodius lib. 4. Epift. 22. adSymmachum PP.
Erigat parvulos implorata Corcn&vejtra nujeratio.T ar-
raconenfes Epifcopi Epiftol. 2. ad Hilarium PP.
Provinciali liter ano jermone debita CoronAveJlra olfc-
quia deferentes. Anaftafius in S. Cornelio PP. Cor¬
nelius refpondit > Ego de Corona Domini (Cypriani
Epifcopi) liter as accepi non contra rempubhcam. Mar-
culfus lib. 1 . form. 2 6. quae infcribitur , Indicu¬
lus commonitorius ad Epifcopum: Pr&fentem indiculum
ad Coronam beatitudinis vejlra direximus. Epillolce
Francicse ex Edit. Freheri Epift.17. Non tamen cre¬
dit Corona vejlca magnitudo fffjicere , &c. Epift. 24.
Humilitati mea Corona vcjlri Apojlolatus veniam dare
dignaretur. Adde Epift. 3 o. 44. Ita patlim utuntur
5. Hieronymus Epift. 8 1 . Pafchafinus Lilybit. in
Epift. ad Leon. Florianus in Epift. adNicetium,
Qiipdvultdeus Diae. inEpift. ad fandum Augu-
jftinum to.6. Oper. ejufdem Auguft.Sidonius lib.
6. Epift. 4-Paulinus iri Ep. 18.45. BraulioCae-
farauguft. in Epift. ad Ifidorum Hifpaienf. An-
dreas Epifcopus Prevalitanus in Relat. poftEp.
39. Hormifdae PP. Fortunatus in Epift. praefixa
libris deVitaS. Martini , & lib. 5. in Epift. ad
Martinum Gallic. Epifcopum, Beda in Praefat.
ad Vitam S. Cuthberti Epifc. n. 2. S. Bernardus
Ep. 20 5. ad Epifc. Roffenf. [Petrus Cluniae. Ab¬
bas Epift. adS. Bernardum inter hujus Opera to.
1 . coi. 2 1 1 . Edit. 1-690. Non multum temporis ejl,
ex quo feribens ad vos Coronam vejlram debita vene¬
ratione falutavi, &non refpondiflis mihi verbum.] &c.
Bad. notione Graeci Patres ~Erffoivev ufurparuntj
oUTU/XiV T OV \JfA STSpOV iTeQotVOV , tl , &C.
•Coronati , Clerici , Tonfura,l'eu coronaCleri-
cali donati, Hifpanis Clengos de Corona quibus
opponuntur Clericos de Orden facro , in lib. 38..
Cod. Theod. de Epifcop. & Cleric. Afferus de
Rebus geftis ^Elfredi pag. 1 4. Injujlum mihi vide¬
batur illa tam fancla loca , in quibus nutritus , & do-
Itus & Coronatus fueram , atque ad ultimum ordina¬
tus, pro aliquo terreno honore & potejlate relinquere.
Eckeardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 6. Eidi
egomet ipfe Conrado Imperatore Ingilenheim Pafcba
agente S. Galli Monacho Scholas Moguntu curante,
cjficium ut folitum ejl , in medio chori crebro Coronati
infpettu agere. Ordericus Vitalis lib. 4. pag. 523.
Sicut tyronibus fua Principibus erogabantur jlipendia
militia, Jic quibufdam coronatis pro famulatu fuo da¬
bantur d Laicis Epifcopatus & Abbatia , Ecclejiarum
prapofitura , &c. Ita lib. 1 2. & 1 3 . p. 8 6 7. 904.
Le Roman du Renard MS.
Nui ne doit ejlre Chapeleins ,
Se cil neft Couronne au matus'.
Infra :
Se je puis un rafoir trouver ,
fje vous voudroi jaCouronner
Le Roman de Vacce MS.
fjehan fu clers & CoronncL.
ApudPetrum Cellenfem lib. 7. Epift. 1 6. Popu¬
lat ut de manu veftra primitias Clericatus , id ejl , Co¬
ronam accipiat.
Coronati, appellati etiam gentilium Sacerdo¬
tes. Innocentius PP. in Epift. ad Epifcopos iri
Synodo Tolofana conftitutos : Neque de curialibus
aliquos ad Ecclefiajlicum ordinem venire pefe , qui
poft baptifmum Coronati fuerint , vel S acerdotium,q:iod
dicitur , fuflinuennt , & editiones publicas celebrant.
Firmicus 1. 3 . Math. cap. 4. Alios per totam viant
(nam facit Coronatos. Cap. 7. Faciet etiam Coronari
infulis & coronis. Et cap. 1 4. Erunt autem aut Co¬
ronati , aut Sacerdotibus prapojiti , aut facrorura ba¬
juli Jmulacrorum. Vide Carolum Pafchalium lib;
4. de Coron. cap. 13.19.
Corona Imperialis, feu Imperatorum Occi-
dentis, (ic deferibitur abHonorio Auguftod. iii
Gemma animae lib. i.cap. 224. Corona Imperato¬
ris ejl circulus orbis. Portat ergo Augujlus Coronam ,
quia declarat fe regere mundi Monarchiam . . . Arcus
ftiper Coronam curvatur , eo quod Oceanus mundum
dividere narratur . Et in CeremonialiRomano lib.
i . fcd. 5 . cap. ult. Differt forma Corona Imperialis
ab aliis : nam ea fub fe tiaram quamdam habet in mo¬
dum fere Epifcopalis mitra , humiliorem tamen , magis
apertam & minus acutam : ejl que ejus apertura d fron¬
te , non ab aure , & femicirculum alium habet per ip-
fatn aperturam aureum , in cujus fummitate crux par¬
vula eminet. Porro corona aurea illa eft qua Ro¬
mae a Summo Pontifice donatur , tanquam Im-
rator : quippe triplici corona coronatur Impe¬
rator Germanicus , argentea , ferrea , & aurea :
argentea, tanquam Germaniae Rex Aquifgrani :
Modoetiae ferrea , ut Rex Longobardis i demum
aurea Roms , ut Imperator. Albericus in Indice ,
verbo Corona : Imperator triplicem Coronam recipit ,
primam argenteam pro Alemannia , ferream in Mo-
doetia Comitatus Mediolani , & auream in dtverjts lo¬
cis. Tradit Otto Frifingenfis Fridericum I. coro¬
nis quinque aureis fuifle decoratum : primam de
Regno Francorum apud Aquifgranum , fecun¬
dam Ratifponae de Regno Germanniae, tertiani
Papiae-de Regno Lombardico, quartam Romae pro
Romano Imperio ab Hadriano IV. quintam vero
Modoeciae pro Regno Italico fufcepifte. Ita legi¬
mus in Annalibus Francor. Fuldenftbus an. 869.
Carolum Calvum Regem , comperta Hludovici
fratris fui infirmitate , Regnum Hlotarii inva¬
lide, & in urbeMetenfi diadema capiti fuo ab il¬
lius civitatis Epifcopo imponi , & fe Imperato¬
rem & Auguftum, qua fi duo Regna poftefturum ,
appellari praecepilTe. Vide Hieronym. Balbum 1.
de Coronatione c. 3 .
Corona Argentea illa eft qua Imperatores ad¬
ornantur , cum Aquifgrani inaugurantur ,Regef-
que Alemanniae renuntiantur. Beka de Corona-
tioneW illelmi Regis: Rex Bohemu Regis Pincerna de
confenfu Colonienjis Archiepijcopi Coronam argenteam
capiti fuo fuperimprejfit. Similia habent de Adul-
phoFerretus lib. 2. Hift. fui temporis , dcHen-
rico VII. idem Ferretus & Georgius Merula 1. 7;
io87 COR
Vicecomit. antiquit. deCaroloIV.Marius^qiu-
cola in Commentar, ltalic. rerum Mantuanar.Ex
quo errare audtorem V itae Clementis Vi. PP. col¬
ligitur , qui tradit Archiepifcopum Colonienfem
in oppido fuo Bunnenli fupra Rhenum Adol-
phum coronaffe corona ferrea quod Aquifgra-
num tunc Bavari partes fellaretur.
Corona Ferrea Modoeciae , quae Radevieo
Modoicum ,G unthero lib. 8. Modiorum , ( nili re-
flituenduin fit Modoicum , quod puto ) Italis Mon-
%^a dicitur, donatur Imperator, poliquam argen¬
team Aquifgrani excepit , tanquam Longobar-
dici Regni & Italiae Rex. Landulfus de S. Paulo
in Chronico Mediolanenli c. 3 9. Jltifelnius (Ar-
chiepifcopusMediolanenfis) m Cafiellis habitans ,
intellexit quod Clerus & populus Alediolanenjis nobi¬
lem Principem Conradum cum Ecclejiaftica pompa &
civili triumpho conveniente Regi naturali fu/cepit , Cum
autem Clerus & populus , idem Anfelmus d Leuco de-
fcendit ad Modoetiam,qui efi primus locus Corona Re¬
gis , ibique pernottavit , &c. Infra : De catero tpfe ,
quaji confentiente communi omnium gentium voto, in
Ecclejia S. Micbaelis, qua efi Modoetia , benedixit ,
O1 unxit , & Coronam eletto Conrado infefio S. Petri
pofuit , altero Epifcopo afiante Regi coronando. Dein¬
de: Eandem quoque folennitatem Coronationis in Ec¬
clejia S. Ambrojii . . . celebravit. Radevicus de Fri-
derico I. Princeps Romanus d Mediolano cafira mo¬
vens apud Modoicum fedem Regni Itali Coronatur.
Guntherus :
Tunc demum vitta Fridericus ab urbe rec effit,
AAodoinumque petens , prifico dignatus honore
Iliufirare locum, facro diademate crines
Induit, & dextr a geftavit Jceptra potenti.
Interdum tamen alios Imperatores non Modoe¬
ciae, led Mediolani in Ambroliana Bafilica Coro¬
na Ferrea coronatos legimus , ut Henricum VII.
apud Albertinum Muffatum lib. 1 . Hiftor. Rubr.
1 2. Levoldum Northovium in Chron. Markano
an. i 3 i o. in Hifloria Cortufiorum lib. 1 - c. 12.
apud Continuatorem Nangii an. 1 3 io.Ughel-
lum to. 4. p, 1 1 o 9. 1 i 1 o. & Corium in Hili.
Mediolan. part. 2. qui obfervat Henricum Mo-
doecenlibus conceffilTe diploma, quo eorum ju¬
ribus cautum decrevit. Idem deLudovicoBavaro
lcribunt Albertus Argentin. pag. 124. & Conti¬
nuator Nangii an. 1 3 27.De CaroloIV. tellantur
illius Tabulae, quas defcripfit Audior Bohemioe
facrae pag. 5 9 . & Marius iEquicola in Commeat,
rer. Mantuan. praeterea Albertus Argentin. pag.
163. ItaFridericus III. Romae corona ferrea do¬
natus eft a Nicolao PP. ob pellem quae Modoetia;
gralfabatur. Ceremoniale Romanum lib. 1 . fedl.
4. Et Corona Regni Longobar dici Jive Italici , quam
fuperioresImperatoresModoecix fufeipere confueverunt,
cum Fridericus pe [iis timore illuc accedere non potuijfet ,
Pontificis manibus coronatus efi in Bajilica Petri apud
altare majus , qua Corona Ferrea , licet area Jit , nun¬
cupatur. Infra de eadem Corona fedl. 5 . Jfihu qui¬
dem Corona ideo appellatur ferrea, quod laminam quan-
dam habeat ferream in fimmitate , alioquin aurea &
pretifijfima. VitaBalduini Lutzemb. Archiepifc.
Trevir. lib. 2. c. 1 o . Et ibidem dittus D. Hernicus
Rex fequenti die Epiphania Domini in S. Ambrojto d
Mediolanenji Arcbiepifcopo und cum fua Regina Corona
Ferrea ad infiar lauri margaritis pretiojis ornata , de
calibe tamen per ipfimi Henricum Regem cunttis fuccef-
foribns fatta , eo quod Corona Regum antiqua ex negli-
gentia ejfet amijfa ; nam d nullo Regum de tempore Fre-
derki Imperatoris fuerat requijita , gloripjijfime extitit
COR 1088
coronatus, &c. Lauream aModoecenfibus peculiari
vocabulo appellatatam coronam illam ferream
audior eft Rollandinus in Chron. ut& Albertinus
Muilatuslib. 1 . Rubr. 12. Vide Conliitut. Imper.
Goldalli to. 1. pag. 3 2o.Zucchum in Hilloria
Ferreae coronae , Puricellum in An brohana Bafi¬
lica, ex Galvaneo Flamma, & aliis, pag. 177.
178. 175). 277. 278. 580. 583. 1091. &c.
Sed an ea corona a temporibus Caroli Magni ob¬
tinuerit, quod tradidit Sigonius lib. 4. de Regno
Italiae , pluribus dilquirit vir dodtilfimus Carolus
le Comte , inAnnalib. Eccleliaft. Franc. an. 774.
num. 3 o.
CoRoNiE Ducum, Comitum. Continuator 'Ai-
moini cap. 3 2. de Carolo Calvo : Romam exiens ,
Papiam venit , ubi & placitum fuum habuit, & Bofone
uxoris fua fratre Duce ipjius terra confiituto , & Corona
Ducali ornato . .. .ad Monafterium S. DionjJii perve¬
nit. Rogerus Hovedenus de Joanne Comite Mo-
ritaniae , poRmodum Rege Angi. Accinttus efi gla¬
dio Ducatus Normannia , m matrici Ecclejia per ma¬
num W alteri Rotomagenjis Arcihepifcopi : &pradittus
Archiepifc opus pofuit in capite Ducis circulum aureum
habentem in fummitate per circuitum rofas aureas. Or¬
do ad benedicendum Ducem Aquitaniae : Pofi hac
imponit Epifcopus capiti Ducis circulum aureum , cum
oratione ifia , &c. Le Roman de Garin , cujus au¬
dior vixit fub Ludovico VII. circulum aureuia
Ducibus tribuit :
Prans cette Dame , gentis Dus Segnoris ,
Ains de ces eis plus biele ne vis ,
She feras de trefiot cefi pais ,
Le cercie d’or tenrez. el cbief ajjis.
^3gidius de Roya an. 1 3 1 3 . Rex Erancia folennem
Curiam Panjiis tenuit , in qua omnes Principes fub Co¬
rona fuerunt , dempto Ruberto Comite Flandria , unde
Rex mirabatur, &c. Vide Obfervata ad Joinvillam.
Coronam de racemis , quam annuatim debebant
Abbas & Conventus Humolarienfis, remittit Lu-
dovicus Rex Charta an. 1223. quae habeturapud
Hemereum in Aug. Virom. p. 5 2.Nefcioan hue
fpedlet quod habet Capitulare de Villis cap. 22.
Coronas de racemis qui vineas habuerunt , non minus
tres utut quatuor habeant (judices. )
Corona Oblationis, Panis benedidlus in mo¬
dum coronae, feu forma rotunda confedlus. Gre-
gorius M. lib. 4. Dialog. cap. 5 5 . Tunc duas fecum
oblationum Coronas detulit. Et mox: I fle panis fanttm
eft , ego hunc manducare nonpojfum. Graeca Zachariae
habent, Suo fv jueQ’ cuvtS TJgeo-Qcfcis XaCwV , &c. Vi¬
de Oblata.
Corona , Nimbus, circulus qui circa Sandlorum
capita depingitur. Honorius Augull. lib. i.cap.
133. quod de Corona tn Ecclejia inferibitur : Lu¬
mina qua circa capita S anctorum in Ecclejia in modum
circuli depinguntur , dejignant quod lumine Aterni fplen-
doris coronati fruuntur. Idcirco vero fecundum formant
rotundi [cuti pinguntur , qi.ia divina protettione , ut
fcuto nunc muniuntur , &c.
CoronjE ,vox Agrimenforum : Loca circumpolita
quibus fcilicet oppida circumdudla funt. Vide
Frontinum pag. 96.115.
Corona, Nummus aureus Francicus. In .veteri
Regello 7. Febr. an. 1339. Fiebant Corom ponde¬
ris . Vide Moneta.
Corona. Rabanus Maurus in Glolfis Latino-Bar-
baricis : Circulus , quo d pupilla alba partes oculi fe-
parantur , dif 'creta nigredine Corona dicitur.
Corona, Candelabrum in modum coronae ac cir¬
culi , variis lucernis inftru&um , ab Ecclefiarum
laquearibus
io8p . COR
laquearibus dependens. Anaftafius in $. Silveltro
PP. Coronam ex auro puriffimo , qua efi Pharus can¬
tharus , &c. Vita S. Defiderii Epifcopi Cadurcenf.
c. 9. Micant Corona, candelabra refplendent. Joan-
nes Diaconus in Epifcopis Neapolitan. Multas
ibidem fecit areas Coronas , e quibus feiiteet lucerna
feriatm difpojiu dependerent . Gervafius Dorober-
nenfis in Defcriptione Ecclefite Cantuarieniis ;
Jn medio Chori dependebat Corona deaurata viginti
quatuor fufiinens cereos. iEgidius Aureae VallisMo-
naehus cap. 5 3. Augufta operojitatis Corona , qua
pendebat in medio Monafterio. Vita B. Joannis Abba¬
tis Gorzieniis cap. 1 o. Taceo Coronas tam lumino fo
fulgore d laquearibus dependentes. Verfus inferipei
aTheodorico Epifc. Metenfi Corona quae etiam-
numin aede Iaera Metenfi confpicitur apud Meu-
riflium :
Cujus in ade f aera rutilans micat ifta Corona ,
Ad lumen turba , vel decus Ecclejia.
Continuator Hiltorise Epifcoporum Virdunen-
fium n. 4. Templum S. Maria ita Coronis ornavit , ut
Ji manu primam tangeres , uf pte ad noviffmam omnes
moverentur.
Corona Pharales, apud Anaftafium In Vitis
PP. pag. 25. 26. Vide Phara.
fCoRONA E cclesi je, f. Pars Templi choro po-
Itica, quod ea pars fere delinat in circulum. Char¬
ta anni 1 1 70. in Tabulario B. Mariae de Charita-
te -.Duo altaria inCorona Ecclejia.
Coronae cum Delphinis et Liliis, apud
Gregorium Magnum lib. 1 . Epilt. 6 6. Sc Analta-
fium in Vitis PP. pag. 1 7. 1 8. Vide Defcriptio-
nem nollram fandte Sophiae n. qS.Ejufmodi co¬
ronas recenfent pafiim Scriptores , Honorius Au-
gullod. in Gemma animae lib. 1. cap. 141. Ha-
riulfuslib. 2. Chron. Centul. c. 10. Anaftaf. in S.
Silveltro , in S.Caelellino , in S. Marco, in Sergio
р. 1 3. 1 6. 1 7. 1 9. 60. Ardo Mon. in Vita fan¬
di Benedidi Anian. c. 5»n. 2 3 . Vita S. Silvini
Epifcopic. 2. n. 21. Continuator Hili. Epifcop.
Virdunenfium n. 3 . Ratbertus de Cafib. S. Galli
с. 9.IfoMagifter de Mirae. S. Galli c. 8. Udalri-
cusin Statutis Cluniae, lib. 2. c. 1 1. Petrus Ve-
nerab. in Statutis Cluniae, c. 5 2. Flodoardus lib.
3 . Hili. Rem. c. 5 . lib. 4. c. 1 3 . Chronicon Cafi-
nenfelib. 3. cap. ult. Milo Monachus Elnonenfis
in Praefat. ad Vitam S. Amandi , S. Bernardus de
Vita& morib. Cleric. c. 1 i.Fulcardus de Mira¬
culis S. Bertini c. 2. Chron.Atinenfe p. 501. &e.
Coronae, inter cimelia& minilteria facra, non fe-
nael occurrunt in Chartis Hifp. Charta Chriltinae
filiae Bermundi II. Regis apud Anton. deYepez. in
Chron. Ord. S. Bened. to. 5 . Ad minifieria Ecclejia ,
cruces duas argenteas , calices duos argenteos , cum fuis
patenis , Coronas duas argenteas , cum candelabro uno
argenteo, jignos de met alos , &c. Alia aerae 1016. ibid.
Cruces , & calices , & Coronas pro in Ecclejia , &c.
Alia aerae mi. tom. 6. Capfa argentea ex aurata
penfante folid. cm. dictatos penfante fol. 1 o. Corona
argentea penfante fol. 30. &c. AliaFerdinandi M.
Regis serae 1 1 o 1 . apud eumdem tom. 6. Alios Ji-
militer tres frontales argenteos Jingulis altaribus Coro¬
nas tres aureas , una ex his cum fex alphas ( unioni-
nibus ) in gyro , &Coronas de.-.intus in eapendens ,
alia efi de. ‘.cum olivitreo aurea , tertia vero efi diade¬
ma capitis mei aureum , & arcellynam de cry fallo au¬
ro coopertam , &c.
Corona Consecrata, apud Anaftaf. Bibi, in
fando Zephyrino.
Corona Linea. Conllitutiones Petri Epifcopi
Tom. II.
COR 1090
Ruthenenfis Legati Apoftol. in infula Cypro ann.
1313. Nec Coronam lineam ut Miles laicus ,feu vay-
letus deferant Clerici.
Coronae in N u ptiis. Tertullianus de Corona
Militis c. 1 3 . Coronant & nuptia Jponfos. Sidonius
lib. 1 . Ep. 5 . fjam quidem virgo tradita efi ,jamCo->
rona fponfus , jam palmata confidatis, jam cyclade
pronuba , jam tega Senator honoratur. Nicolaus I.
PP. in Refponfis ad ConfultaBuIgaror. c. 3 . Pofi
hac ( poltperadam benedidionem nuptialem jde
Ecclejia egrejf Coronas ge fi ant , qua femper in Eccle -*
Jia ipfa folit a funt refervari. Anonymus in feminam
loquacem pag 6. flfie pev plfu; tov ^ecpuvov
tx /xecruv tw yu/xonv. Au/jiQdveiv yu/uu <^etpuvx^ apud
Theophanem in Chronico pag. 374. 307.409.
[ Anonymus Combcfifianus in Romano Lacape-
no num. 23. K u/ efaoyr.crev UiTpov xul Mupluv , xcti
Tov; vu/xcptKov; ^tcpdvco; tui; abruv eVefiwe xepaAui;.
Theophanes Cerameus Homil. 6. Kul tov i <puvcv
6veipo7vcXu , itui t »V 7ru^u<Iu tov vfjtivuiov. Adde Leo¬
nem Grammaticum pag. 449.458. 479. Hinc
'Xtiquvu/jlu pro nuptiis, in Euchologio, & ^T«pu-
v7tui , conjugio nexi , apud Theophanem in Chro¬
nico pag. 368. & ejus Cuntinuatorem pag. 441.
Bigami autem non coronantur, ut elt inNice-
phori Confelforis canone i o. Vide Chronicon
Orientale abEcchellenfii ditum p. 1 3 7.Goarum
adEucholog. [ & GloIT. med. Graecit. in $-i<puvoi.')
Coron m in mundo muliebri. Vetus Statutum an.
1283. Nui Bourgeois ne Bourgeotfe ne porter a verd ne
gris, ne ermine , & fie delivreront de ceux qu ils ont de
Pafique prochainen un an , & ne porter ont & uepour -
ront porter or , ne pienesprecicufies , ne ceinture dloy ne
a perles , ne Couronnes d’or ne d’ urgent.
CORONAMENTUM, Felium Regium, Curia Re¬
galis, in qua Reges coronari folenni ritu folebant.
Hugo de Cleriisde Senefcallia Francite : Sivero ad^
CoronamentaRegts Comes ire voluerit, Sene fc alius pr re¬
parare & liberare faciet hofipitium , &c. Occurrit ibi
non femel hac notione , ubi & Dies corona Regis
dicitur . [^ Rege Anglia propter Coronamentum fiuum in
Anglia commorante , in Chronico Turon. apud Mar-
ten. tom. 5 . Amplilf. Colled. coi. 1038.] Vide
Curta coronata.
CORONARI dicitur civitas, cum fella gaudia con¬
celebrat. Luithprandus lib. 3 . cap. 7. Tota mox ci¬
vitas Coronatur , & Romanus Pater Bajileos appel¬
latur. Otto de S. Blalio cap. 3 9. Tcra Coronatur ci¬
vitas , tapetibus fenifque div er ji generis & pretii com -
pitailluftr antibus , thure, myrrha , aliifique fipeciebus
odoriferis , intus & extra civitatem redolentibus pla¬
teis. Et cap. 5 1. Ottonemque Regem regali ambitione
Coronata civitate cum maximo triumpho fiufeperunt.
Theophanes in Conllantino Magno deConllan-
tinopolitanis : T»r 7ToXiv $-tq>uvd<ruvlt; eicr(cPe%uVT0 /xiTob
%ugu; tov mwTwV Km^-ui rivcv , &C. TheophyladllS
Simocatta lib. 1. cap. 10. de Nuptiarum Mauri-
cii folemnitate : h‘ 7rcht; f7ruvnyvjUtrsv \v Ii/xepuit
e7TTu , upyupeci; Te e^-ecpuvuTo trxtvttn , &c.Ex Tertul¬
liano in Apol. c. 3 5. ad Uxor. lib. 2. c. 6. & de
Idol. cap. 1 5. docemur in hifce occafionibus.
sedium polles corollis exornari folitos-VideGlol-
far. med. Graecit. in STe^aiaV.
CORONARIUM , in G loffis Gr.Lat,
Vide Aurum.
Coronarium Opus, apud Vitruvium lib. 7.
c. 6. & Anonymum de re architedon. cap. 23.
de quoPhilanderad eumdem Vitruvium.
CORONANAR1US , lTtyuvo7rAoKc; , inGl.Gr. Lat.
Coronarii, Iidem qui Coronatores , de quibus
Zz?
j 09 1 COR
infra, apud Radulphum in Miraculis S. Richar-
di Lpifc. Ciftercenf. n. 1 1 .
CORONATOR, Angiis , dicitur Judex placito¬
rum Corona , fcu quorum cognitio ad Coronam Ipe-
ciatim pertinet ; verbi gratia de homicidiis , mur-
dris , & aliis hujufmodi criminibus Coronam Re¬
gis fpedantibus. Spelmannus : Coronator , apud nos
Corona Officialis pervetufius cfl , ad tuendam pacem
& dignitatem Regiam in quovis Comitatu populi f affra¬
ctis confiiiutus. Olim non minor equite aurato , fed di¬
minuta hodie foteftate , quatitor plerumque eliguntur ,
qui in exquirendis homicidiis, operamprafertim navant.
Univerfts prae fi Capitalis jufiuiarius Lanci Regis , qui
ideo f unimus Anglia Coronator babiius efi. Dc ejus
officio & audoritate multa habent L eges Malcol-
mi II. Scotor. Regis c. 1 5. 1 6. Statutum 1. Welt-
monafterienfe c. \ o.Bradon. Iib. 3 • tradi, de Co¬
rona c. 5. Fleta lib. 1. cap. 1 8. 20. Joannes Bri-
to Kerefordienfis cap. 1. Guillelmus StanfFord.
lib. de Placitis Coronae cap. 51. 52. Raftallus in
Expofit. vocum Juris Anglici , & Skeneuslib. de
Verbor. fignificat. verbo. Coroner.
Addit idem Stanffordius lib. 2. c. 3 1 . Majorem
Londincnfcm Coronatoris officio femper fungi , id
eft, illius jurifdidionem ac cognitionem eamdem
efTe ac Coronatorum , ex induito 1'cilicetHenrici I,
quod habetur in Legibus ejufdem Regis poft ca¬
put fecundum. Id etiam privilegii concedam
Sandwico Sc S tonores tradit Willelmus Thorn. an,
1367. Nec efi in pradicta villa de S andwco & S to¬
nor es aliquis fjadex Corona , qui vulgo dicitur Coroner ,
nijl ipfie Major cum fuis juratis. Ljufmodi Corona¬
torum paffim mentio occurrit apud Scriptores &
Hiftorlcos Anglicos. Vide Placita Corona.
% Coronat ori a, Dignitas Coronatoris , apud
Rymerum to. 1 2. part. 78. c. 2. Vide Raglorium.
CORONATORIUS , Coronarius , Pertinens ad
Coronam regiam. Sallas Malafpinx Rerum Sicula¬
rum lib. 4. n. 9. apud Baluz. Mifcell. to. 6. pag.
299. Aciei prima praerat fjacobus de Gaucelino ,
fecunda regius Marefcallus , qui regis Car oli verifimi-
liter Jimulabat perfonam, pro eo quod ejus receperat Co-
ronatoria munimenta , & injignem f 'edebat fonipedem
phaleris more regio & cooperturis ornatum.
CORONATUS, Clericus, vel Gentilium facer-
dos. Vide Coronati poft Corona clericalis.
2. CORONATUS , Nummus aureus Ducum Bur-
gundiae & Comitum Flandrioe. Vide FroifTartem
4. vol. cap. 6 7. extremo.
Non femel etiam memorantur Coronati in Char¬
tis Provincialibus xiu. fxculi & feqq.Corowad Re¬
gales , in Statutis Maffil. lib. 1 . c. 40. 69. &c. ut
& in Litteris Johannse Reginae pro Maffilienfibus
an. 1364. exSchedis D. Le Fournier. Provinciales
Coronativeteres cjrnovi, inChartaGuillermiEftan-
dardi Senafcalli Provinciae ann. 1267. e MS. D.
Bninet fol. 70. Coronati parvi , in Homagio Hu-
goniEpifc. Aptenfiprxfiito an. 1 3 1 o. cujus lo¬
cus refertur in voce Casbovis. Vide Moneta.
3. CORONATUS. Coronatorum. Cohors,
cujus Tribunus exflitit Valentinianus, poftmo-
dum Imperator , ut feribit Theophanes pag. a. 3 .
TgiTc rore m Tctyualog Kw^mctrm },tyc[MYCov
Sed KcpvfaTwr reflituunt viri dodbi.
^ CORONELLUS, Hifp. Coronei , Gall. Colonei ,
Chiliarcus , Tribunus. Gomerius lib. 6. de Ge-
ftisFrancifci Ximenii pag. 108. Erat in hac fen-
tentia ut militones tribunos , quos Coronellos appellari
diximus , &c.
£fj C O R O N I X , T abellse margo quadrata , G all.
COR 1092
Jfiuadre , ab Italo Cornice , Gall. Corniche , Por du¬
re de tableau. Joan. Ant. Gabutius in Vita B. Pii
V. PP. to. 1 . Maii p. 7 5 8- Alterius pontificis imagi¬
nem cum lignea Corunice combufta.
CORONULA , Parva corona feu parvum cande¬
labrum in modum coronae. Tranllatio S. Gorgo-
nii Martyris inter AdaSS. Benedid. fxc. 3 . part.
2. p. 213. Pervenit demum ad fiationem Abbatis ,
ubi ex more dependebat Coronula argentea cum cande¬
la. Vi de Corona, Candelabrum.
COROPLASTES , Kq>o^A«V»c , Effidor puparum,
quibus virgines in prima pueritia lufitare folent.
COROVATA , pro Corvata , Operarum prxbi-
tio , Ga.ll. Cr/vee. V ide locum in Cigmnus.
CORPALASIUS, Corpalatius. Vide in Cnra^.
CORPOD1C1NA , in GlofE f at. Grxc.
Vide Coffeina. [ Lege & vide Crporicida. ]
COR. ORALE, Palla, qua Sacrificium contegitur
in akari- Leges Alphonlt IX.Reg. Caffellx part. 1.
tit. 4. lege 57 . Corporales , fim dichos aquellos par.-
nos blancos , que ponen fobre el calic.> con que lo cu -
bun , quando faz.e el clcrigo el facr amento dei Corpus
Domini , e efios non de ven fer de Jhgo , nin de panno
tinto, mas' de panno de lino puro e blanco. Sindone, quam
fidemus Corporale nominare , apud Amalarium lib.
1 . de Ecclef. offic. cap. 1 9. Chnjmale , quod d qui -
bu. fidam Corporalis appellatur , apud Glabrum Ro-
dulfum lib- 5 • cap. i . Corporalis palla , in Ordine
Romano , Sc in Libro Sacramentor.Gregorii Ma¬
gni , inMiffali Francor. vet. p. 400. in Capitul.
Caroli Magni lib. 7. c. 234. inVita S. Theoto-
nii Canonici Regular. c. 1. n. 5. apud Innocent.
III. PP. lib. 2.Myfler. c. 56. & Durandum. 1. 4.
cap. 29. Corporale pallium , in Epifl. 1 1 . S. Boni-
facii Archicpifcopi Moguntini : Pallium altari 4 ,
Pallium quo fiacra munera conteguntur , apud Gre-
goriumTuron. lib. 7. cap. 2. Coopertorium , quo
altare dominicum cum oblationibus tegitur : quod poni¬
tur fuper munera altaris , apud eumd. de Vitis Pa¬
trum cap. 8. Kcthv/jLfxciTiev , in VitaS. Lucae junioris
cap. 6. n. 42. Bernardus Monachus in Confuetu-
dinibusCluniacenfibus MSS. cap. 3 7. de Corpo¬
rali: Nam & alterum Jimplum femper fervatur in fcri-
tiiolo fuper Jinifirum cornu altaris , Jicut ego accepi ,
propter hoc maxime , ut ad manum poffiit effie contra pe¬
riculum ignis , contra quod , fit forte contigerit , credi¬
tur d multis quod multum valet expanfum. Atqui Cor¬
porale Dominico corpore confecratum ad extinguendum
incendium projici vetat ConciL Salegunfladienfe
ann. 10 1 2.can. 6 .Corporalia autem linea effie ju¬
bentur. Alcuinus lib. de Divin. offic. &exeo Re-
migius Autifiodor. lib. de Celebrat. Milfoe : Cor¬
porale , cui fuper ponitur Dominicum corpus , non aliud
quam lineum oportet effe , quoniam fijofieph linteum
mundum emit , unde Corpus Dominicum involvit . Ho¬
norius Auguftod. lib. i.c. 8 9. Silvefler P P. Lineo
Corporali offerri fiatuit. Vide eumdem cap. 46. Li¬
ber Ordinis S. Vidoris ParifienfisMS c. 20. Cor¬
poralia autem de purijftmo & nitidififimo panno pr repa¬
rari oportet , & in capfiulis mundis vel lineis faeculis
diligenter complicata reponi. [ Similia leguntur in
Statutis Ecclefiae Biterrenfis an. 1 3 6 8 . apud Mar-
ten. to. 4. Anecd. coi. 634. J Quomodo autem
ca abluantur , habes in Libro Sacram. Gregorii M.
pag. 2 3 5.apudUdaIricum inConfuet. Cluniae,
lib. 3 c. 1 4. & Lanfrancum in Decretis pro Or¬
dine S. Benedidi cap. 6. VideDitmarum p. 108.
Petrum Diacon. lib. 4. Chron. Cafin. c. 7 2. Ri-
gordum an. 1183. Durandum lib. 4. R atiou. c.
29. nura. 2. &c.
1095 COR
CORPORALE Crimen , Lapfus carnis, tapfus cor¬
poralis , & carnale deliftum, apud Eidorum Ifpa-
Jenfem in Epift. adMeflenum Epifcopum. Gre-
goriusM. lib. i . Epift. 3 4. Paulum Diaclyna civi¬
tatis Epifcopum inter alia mala in Corporale crimen
lapfum. Corporale peccatum , apud Ferrandum Dia¬
con. inBrev. c. 117. exConc. Neocaef. c. 8. al. 9.
CORPORALIS. Epift. Johanude Monfteriolo ad
Nicolaum de Clemengis apud Marten. to. 2 . Ara-
pliff. Colled.col. 1341. Jj)uorum tamen Capit aneus ,
& , ut ipfi vocant , Corporalis , permodico ante tempo¬
re , ad Regem legatum cum aliis civitatibus Venetis ,
fuerant me [ciente quam multipliciter honorati.
9 CORPOR alis Fides, Idem quod Corporale Ju¬
ramentum in Chartulario S. Vincentii Cenoman.
fol. 74.
’5I Corporale Juram en tum. Quod praeftatur
protenfa manu , ta&is live infpe&is facrofandis
Evangeliis , Cruce Dominica , vel Sandorum re¬
liquiis admotis. Charta Stephani Dom. de Vili ars
pro Ecclefia Infulae Barbarae an. 122 6. in Mace¬
riis ejufdem Monafterii to. 1 . p. 1 40. Jguittavi,
& pro me & fuccejjoribus meis promifi Corporali pra-
ftito Juramento. Similia occurrunt apud Ludewig.
to. 5 . Reliq. MSS. pag. 46 o. & 46 5 . & plura in
voce Juramentum.
In Corporalem Possessionem Aliquem
mittere , Aliquem verum rei alicujus polFelTorem
folemni ritu declarare , apud Ludewig. Reliq.
MSS. to. i.p. 266. &to. 5. p. 558.
jV CORPORA LIT AS , Res corporea. Utuntur T er-
tull. de Anima cap. 7. & 9. Guibertus lib. 4. de
Pigneribus Sandorum cap. 1. §. i.Scc. 2.§. 2.
£ORPOR ALITER , & legitimo jure pradia poffidere ,
' in Edido Theoderici Regis c. 142. [ Corporaliter
jurare pro Corporale Juramentum praeftare apudRy-
merum to. 1 . pag. 353. coi. 1 . Altare Corporaliter
tangere , fimili notione , in Hift. Dalphin. tom. 2 .
pag. 130. coi. 2.]
CORPORARE, Sauciare , ferire ,in Gloff. MS. Reg.
Cod. 1013. Apud Joann. de Janua eft Corporeum
facere , vel impinguare , vel in corpus immittere , vel
ad fuflent amentum & augmentum corporis [umere. Gl.
Ifonis: Indidit , Corporavit : ubi Prudentius Hymfn.
1 1 . v. 51.
Hic ille natalis dies ,
JjEjp te Creator arduus
Spiravit , & limo Indidit y
Sermone Carnem glutinans.
Vide Incorporare.
«tf CORPORASCERE , Corpus fieri , apud Clau¬
dium Mamertum I. 1 . c. 14.
CORPORATI , Urbium incolae , qui ex certis Cor¬
poribus erant , praefertim artificum : quippe, ut
eft apud Lampridium , Alexander Severus Romae
Corpora conftituit, pene omnium omnino artium.
In provinciis etiam extitere. Corporatos civitatis
Alexandrinae memorat lex unica Cod. de Alexan-
drin. pleb. primat. Idetiam patet ex Cod. Theod.
non uno loco. Liberatus Diae. c. 20. Habens autem
confentaneos aliquantos ex Clero, & poffeffiores civitatis ,
& Corporatos, & milites, & «oAi/rr.Erant autem Cor¬
pora publicis obfequiis deputata , ut eft in NovellaSe-
veri 2. cujus meminit Papianus tit. 4 6. Relatio
Symmachi P. V. apudBaroniuman. 41 8* n. 73.
Corporatos Officii quoque interminatus fum. Infra, an.
419. n. 32. Ego autem tam Corporatis direttis, quam
omni Officio , ideo illuc ire non potui, &c. Vide titu¬
lum Codicis Theod. de Privileg. Corporat. & ibi
Gotofredum.
T»m. II*
COR 1 094.
1. CORPORATIO , Chrifti incarnatio, in Mifta
Mozarabum: [ ubi etiain Corporatio vocatur prima
novem partium confradae Idoftiae , ut in voce Ho-
jlwdicetur.S. Ambrofius in altera ApologiaDavid
n. 3 3 . Dicit aliquis : J^ua ratione & adulterium &
homicidium commiferit Dominici generis Auttor elettus
4 Deo\ Aliud dico -.Talis Auctor Dominici fuit corpo¬
ris eligendus. Jguid ejl enim Corporatio , nifi remijfio
peccatorum ? ] Vide Corporare, [ & Corporatus. ]
2. CORPORATIO , Vox Leguleiorum Anglico-
rum , qua denotant rem permanentem quae po-
teft habere fucceffionem. Eft vero Corporatio com-
pofita ex diverfis partibus , & in unum corpus
coada , quarum aliae caput funt , aliae membra ,
totum vero fimul jundum Corporationem faciunt.
Multiplex autem eft Corporatio : alia enim fpiri-
tualis , qu:e conftat ex perfonis religiofis & ma-
numortuis in Lege , ut funt Abbas & Conventus:
alia fpiritualis & perfonarum quae in Lege funt,
ut funt Decani , <Sc Capitula , & Magiftri Colle¬
giorum , vel Hofpitalium : alia eft praeterea Cor¬
poratio temporalis ex Legis audoritate , ut funt Ma¬
jores & Communitates: denique eft Corporatio tem¬
poralis ex ufu recepto & communi Lege , uti fune
Parlamentales Conventus. Ita Raftallus.
CORPORATURA , ^u/uarxia , in GlolT. Gr. Lat.
Exercitatio corporis. In MS. habetur Corporatum.
Occurrit vox Corporatura in Notis Tyronis.
CORPORATUS, Incarnatus. Verbum Corporatum,
in Concilio Toletano XVI.
CORPOREITAS, Statura. Vito Carnotenfis in
VitaB. Humilianae to. 4. Maii p. 3 91. Occurrit ad
propriam [ui formam , [cilicet [erpentinam , quam ab¬
horrere confueverunt maxime mulieres; & ipfaforma
magna Corporeitatis fufeepta [ubito fibi apparuit.
CORPORICIDA , Lanio, macellarius, juewttAAm
in veteribus Gloflis.
CORPOROSU S , Corpulentus , tv<ruy,ac . in GlolT. Gr.
Lat.
% CORPORUPTUS , Herniofus , ramicofus, Gall.
Hernieux. Miracula B. Simonis Eremitas tom. 2.
Aprilis p. 8 2 2. Erat impedita & [anchata ab utra-
que parte & Corporupta ante.
CORPUS. Homode Corpore. Vide H».
Corpus Domini, Hoftia facra. Joann. Villaneus
lib. 8 . c. 8 o . Promife tutto per [aeramento in [ul Cor¬
pus Domini. Idem lib. 1 2. c. 2. durato fopra il Cor¬
pus Domini. Adde cap. 1 5.
Corpus Politicum , dicuntur Epifcopi , Ab¬
bates, Priores, Decani, Ecclefiarum participes, &
ej ufmodfqui fuccedunt perfonaliter tantum. Ra¬
ftallus.
Corpus Castri. Caftrum ipfum , abfque adja¬
centi Burgo. Conftitutio Petri I. Reg. Aragon. an.
1228. MS. Item manjiones aliquis non incendat , vel
alius ignem [ubponat ad nocendum. Sivero Barones no -
flri vel Milites guerram inter [e habuerint , & ad ex»
pugnandum caftrum vel fortitudinem inimicorum fuo-
rum venient , & in expugnando ipfo Corpore caftrivel
fortitudinis , fi ignem ftuppofuerint , non teneantur pro
pacefratta. Villharduinus n. 2© 3 . D' autre part le
bras de S. George ne tenoient que le Cors de 1’Efpigal,
& tote la terre fi tenoitToldres Lafcres. Adde Sta¬
bilimenta S. Ludovici lib. 1 . c. 3 8. 59.
Corpus Corporatum, Collegium, fodalitium,
apud Rymerum to. 1 5 . p. 108. coi. 1 . & alibi,
f Corpus Ecclesia , pro Navi Ecclefiae feu pro
priori ejus parte , Gall. Nef , accipitur in Conci¬
lio Mexicano an. 1 585.
Corpus Juris, ita vulgo Codices Juris civili?
1095 COR
appellamus. Formula 16. ex Baluzianis : Ut lex
mundana Tbeodojiano Corpore arbitratus difcernit.
^ Corpus Pr£bend£ , Praebenda ipfa, feu Por¬
tio bonorum Ecclefix ad unum pertinens Cano¬
nicum. Charta anni 1367. apud Mirxumto. 2.
Diplom. Belg. p. 8 9 3 . edit. 17 2 3 . Item quod qui¬
libet Canonicus , qui nunc eft ,Jit contentus de Corpore
feu groffo fu prabenda,quod habuit ante eredionem di¬
do, Ecclejia Collegiato.. Vide Prabenda.
f Corpus Signaturae. Bleynianus Inftitut. 1.
1 . p. 8 9. Caterum quod ex fubfcriptionibus & anno¬
tationibus hujiifmodi f u junctis fuppltcationt emergit ,
Signatura . . . appellatur . . . ipfaqtte fupplicatio in fine
fubfcripta , Corpus fignaturs... . dicitur.
CORR. Capitulare Ludovici II. Imp. tit. 3 . c. 16.
Edit. Baluzianae. Porcellum unum , annonam ad ca¬
ballos modios fex , f oenum Corr. tres , mei , &c. Vide
Come dium.
CORR AT A. Charta Guidonis Fulcodii apud Co¬
lumbum lib. 3 . de Epifcop. Valion. Conatas infu-
per & ligna in vigilia Natalis Domini in omnibus ho¬
minibus totius civitatis eidem Domino Epifcopo adju¬
dico , exceptis Clericis & militibus. Legendum forte
Corvatas. Vide Coroata. [Crediderim potius effe
Prxftationis genus. Recogn. de Vouta apud Vi-
varienfes tom. a. fol. 3 5 6. v°. Sex denarii Turon.
pro Corratis unius Caponis cum dimidio. Et fol. feq.
De frumento 1 . carter. cum dimidia pro una Conata .]
f CORRATARIUS , ut mox Corr atrius. Padum
inter Jacobum Aragonix Regem Montifque Pef-
fullani Dominum & Berengarium Magalonx
Epifcop. an. 1 278. JguiaCorratarios & proxenetas
habitantes , pariem fiam voluit recipere ad f aeramen¬
tum , &c.
1 . CORRATERIA, Officium Corraterii feu pro¬
xenetae. V ide in Corraterius.
f 2. CORRATERIA, Officina ubi coria fubigun-
tur. Statuta Avenion. Rectores duas perfonas eligant
fufpicione carentes , qua curam habeant Corrateria &
blancaria , & operatores coriorum aptent coria prout
melius potuerint. Vide Corrateria de peilba in Corra¬
terius.
CORRATERIUS, Proxeneta, pararius, Courtier ,
feu Cuuretier , noftris : Couratier , in Confuetud.
Burbonenfi art. 1 3 1. Nivern. cap. 3 2. art. 21.
Aurelian. art. 3 3 8. 429. & aliis, fic didus ab in¬
tercurrendo , ut ait Salmafius. Verdala in Epifco-
pis Magalonenfibus fuban. 1278. Item quod ho¬
mines partis Epifcopalis recipiantur per Curiam Regis
in Corraterios vel Proxenetas. [ Statuta Maffil. lib. 1.
cap. 40. de Gorratertis : Conjiituimus ut omnes Cor¬
raterii rerum mobilium vel immobilium teneantur an-
nuatm in fefto S. M. Candelarta innovare , & de
novo facere f aeramentum curia Aiajfilu eo modo quod
conftitatum eft ; & nullus niji civis Maffilia pojfit ejfe
Corraterius , nec fe audeat intromittere de Corrateria
exercenda . . . Jjfupt in officio Corrateria effe debeant ,
Jit in provijione Curia , & nullus Corraterius , & quod
fetent er non faciet vel fuftinebit damnum civium Afaf-
Jiiu in emendo vel vendendo. Plura ibi , quae potes
confulere. Rurfus memorantur Corraterii apud
Limborch. Inquifit. Tolof. p. .1 52. in Catalogo
MS. fodalium confratriae B. Marix in Ecclena
ejufdem B. M. Deaur. Tolof. an. 1328. &c. Vi¬
de Corretarius.'] Joannesde Condatoin Poemate
contra Dominicanos MS.
De maint tnarcie fvnt Couratier ,
Encore plus il font Curatier
De mariages-.
Corrateri iPEiLH^e,feu pellium,[Qui fubi-
COR 1 096
git & vendit pelles. ] in Confuetudine Tolofx
part. 2. rubrica de debitis.
Corrater 1 a de Pf.ilha, ibid. Uxor Corra¬
terii peilba. qux vendit pelles.
CORRAZARIUS, Thoracum confedor. Vide
Coratium.
<jfCORRE, Pifcandi modus, quo e navicula rete,
jacitur fecundum aquxcurfum,fadoque longio¬
ri circuitu eo retrahitur, ubi jadum fuerat. Sta¬
tuta Pifcatorum Maffil. De non pifcando a fefto Re -
furredionis Domini ufque adfejlum S. fj oh annis ad to-
nairas dictas vulgariter de Corre. Infra : Non audere
pifcari ad tonair as vulgariter de Corre fub grandi poe-.
na. Prxceptum vernacule feriptum Vicarii Maffil'.
an. 1479* Sous la peine per cafcun que correra ny
far a fiart de la tonaire de Corre per cafcuna vengude
cinquanta mares d’argent fin & confifcation de las bar-
quas , engiens , ambeque correran & f aran l’ art de
Corre de las teuaires. Pluries memoratur ars illa pi¬
fcandi in laudatis Statutis aliifve Chartis Archivi
Proborum hominum feu Pifcatorum quarterii S. fjo-
hannis Maffil.
CORREARIUS. Charta Guilielmi Epifcopi Gra-
tianopolit. an. 1279. Coreario , feu Procuratori no -
ftro , &c. Bulla Gregorii X.PP. an. V274. apud
Paradinum lib. 2 . Hift. Lugd. cap. 5 2 . & Petrum
Mariam Campum in Hillor. Eccl. Placentinx in
Regelto 2. part. num.]i88. Curiam vero fupradt-
dam infraferipto modo decernimus ordinandam : vide¬
licet ut ipfe Archiepifcopus redorem & diredorem Cu¬
na , Corre artum ,Jive Prapojitum , vel aliter , prout
ipfe voluerit , nominandum , ac judicem ,five judices ,
necnon & Jtgilliferum injlituat. [ Proceffus inter Ar-
chiepifcopum Vienn. & Humbertum Dalphin.
coram Domino Papaann. 1339. Hiff. Dalphin.
to. 1 .pag. 128. Ad officium Correarii fpeclat facere
exequi fententias , & facere exeeutiones damnatorum
per fententias ad mortem, feu alias corporaliter , vel
ad poenam fanguinis , & omnes alias fententias , con¬
demnationes & mulli as pecuniarias & reales pro di¬
do Archiepifcopo. Item didus Correarius eft in poffief-
Jtone inquirendi & perquirendi malef adores & de¬
linquentes in civitate Fiennenji, & hujufmodi male -
f ador es & delinquentes capere & captos ducere &
duci facere ad carcerem Archiepifcopi , & ipfos ca¬
ptos tenere in c arcere profato , quoufque de ipjisfada
fuerit juflitia ac condemnati fuerint. Ac etiam facere
excubias die ac node in civitate & territorio pradidispro
dido Archiepifcopo , & hujufmodi malef adores & de¬
linquentes in civitate & territorio pradidis capere , &
captos ducere & duci facere ad carcerem prafati D.
Archiepifcopi. Ibidem pag. 124. coi. 1. in Senten¬
tia Raymundi de Baucio Principis Auriacx inter
Joannem Epifc. Dienfem ex una parte , Capitu¬
lum Dienfe & Univerfitates Clericorum & Lai-
corum ex altera an. 1292. Dominus Epifc. inflituat
Correarium fuum bonum , & legalem & fufficientem,
& Officialem ffurifperitum bonum , & legalem & fuffi¬
cientem , qui jurent in praf entia civitatis Dienjis , fe¬
cundum formam libertatum Civium Dienjtum , reddere
& facere jus unicuique tam extraneis , quam privatis
& qui jurent punire delinquentes in civitate pradida,
cr ejus territorio & dflridu , & qui jurent fpecialiter
inquirere veritatem fuperdelidis commijfts erga ipfum
Dom. Epifcopum , &c. Et coi. feq. Capitulum Eccle -
Jia Dienjis feu Correarii didi Capituli contra eos in¬
quirant feu inquiri faciant , & Ji aliquos culpabiles
invenerint , quod corrigant & cafiigent , &c. Infra :
Pracepit Dom. Princeps pr&didus fieri per Capitulum
memoratum , feu Correarium & Officialem ejufdem in-
iop7 COR
fra duos menfes , numerandus a tempore denuntiationis
per dictum Dom. Epifc. vel ejus Officiales facienda,
alioquin patefias inquirendi , puniendi & emendam fieri
faciendi fuper pr ad icta , pofi dtttum terminum , devol -
vetur apud Dom, Epifcopum. £x his non folum li¬
quet quodnam fuerit Correarii munus , fed etiam
alium fuilfe Epifcopi , alium Capituli Correa-
rium. Illius amplior jurifdidio ad omnes cives,
hujus minor ad folos Capituli Clericos & dome-
fticos extendebatur. Hunc e gremio Capituli
fuilfe docent iequentia : D. fjor dani Canonicus &
Procurator & Correarius dilti Dienjts Capituli . Ille
Lai'cusfuit& Locum-tenens Epifcopi in temporali¬
bus. Ejufdem tomi pag. 105. legimus : Nobilis &
potens vir Dom. de C rufie a Miles , Correarius Fienna ,
Locum-tenens Dom. Archiepifcopi in temporalibus. VE
de pag. 24. coi. 1 . p. 26. coi. 1. to. 2. pag. 1 3 4.
coi. 1 . & ] Petrum Columbum in Hiftor. Epifc.
Valentin. pag. 212. 2 28. Correanos , feuCourriers,
etiamnum hodie judices ordinarios & Matricu¬
larios Confraternicatum vocant Lugdunenfes.
[ V ide Chore aruis & Corregidor. ]
fCoNREARius, Idem. Proteftatio Bernardi de
Valle-Bona Vicarii Archiepifcopi Ebredun. an.
1297. Hili. Dalphin. to. 2. p. 80. coi. 1. Tan¬
dem dictus Dom. Ficarius una cum dif creto viro Dom.
Petro Duranti Conreario & fjudice terra didi Dom.
Archiepifcopi. Occurrit iterum in Inftrum. to. 3 .
novae Gall. Chriil. coi. 80.
SCorrerius, Eadem notione. Correrius aut alius
Ojficiarius Dom. Archiepifcopi, in Hiltor. Dalphin.
tom. 2. pag. 1 5 . coi. 2. Capitulum Generale S.
Vidoris Maflil. ann. 1 3 42. ex Archivo ejufdem
Monafterii : Cum Commiffarii , Notarii , Correrti Epi¬
fc oporum fupervenerint ad Prioratus dicti Monafterii
pro tenendis ajjijiis , aprijiis , inqueftis feu executioni-
bus faciendis contra Clericos feculares , &c.
f Courrerius, in Hift. Dalphin. to. 1. p. 106.
Publicaverat ex parte dicti D. Epifcopi & ejus Cor¬
rearii feu Courrerii quod omnes & Jinguli habitantes
& incola civitatis pradicta parati Jint &fe parent fe-
qui vexillum & cavalcatas dicti Dom. Epifcopi quan-
documque tubicinabitur ad cornu vel ad fonum cornu.
Ibidem pag. 128. coi. 2.
% CORRECTIONAL1S Juri sdi cti o , in Ma¬
ceriis Infulae Barbarae tom. 1. pag. 2 74. dicitur
JusMonachos delinquentes corrigendi & ftatuen-
di quidquid monallicam fpedat difciplinam. De-
fenfiones Monachorum adverfus Cardinalem Fer¬
rariae A rchiep. Lugdun. Et primum de juhfdiltione ,
certe in ea nihil cavetur in Bullis in fui prajudicium ,
& non impediunt Impetrantes , quin habeat jurifdiflsio-
nem contentiofam , quam habuit antea ; fed de Corre-
etionali & ea qua concernit fiatuta , mores & ritus &
Ecclefia& aliarum rerum, & quam r effective femper
habuerunt dictus Abbas ; & etiam Prior & Capitulum
illam femper habere debent.
CORRECTOR Litterarum Apostolica-
rum , apud Innocent. III. lib. 1 5. Epift. 166.
Vide V ordium.
f Correctores Capellanorum & Clerico¬
rum liter arum Curia Ecclejia Lugdun. lupra in Ba-
titores.
Correctores In dorum, dicuntur Proefcdi
feu Judices a Regibus Hifpaniarum in Indiam
milfi , ut ibi praefint , lites dirimant , corrigant
delinquentes, &c. Saepius memorantur in recen-
tioribus Conciliis Hifpanioe.
f Correctores alias dicebantur Grandimon-
tenlium Superiores, ut hodie Minimorum* Ta-
COR 1098
bularium Monafterii de Crifenonead ann. 1258»
Cum inter Curatum deChaciaco , nomine Ecclejia fua
ex una parte , & Correptorem domus de Feteri-pedicule
Ordinis Grandimontenjis nomine domus fua ... conten -
tio verteretur, &c. Ibid. decies occurrit & in Anec-
dotis Martenii.
f CORRECTUM efl Acetum diflillatum , Rocho U
Baillif in Didionario Spagyrico.
5JCORREDA, Corredium. Vide Conredium.
f CORREDOR. Vide Curfor 4.
CORREDtJM. Vide Conredium.
CORREGIA , pro Corrigia , Gall. Cottrroie , id
Concilio Avenion. an. 1 509. apud Marten. to.
4. Anecdot. coi. 393.
f CORREGIDOR, VoxHifpana. Concil. Limam
anni 1591. Pr at ores locales , vulgo Corregidor es , &
alii Miniftri juflitia faculares , c ire. Vide Correarius „
CORREGIONALIS , Ex una regione , Joanni de
Janua. Utitur S. Auguftinus Epift. 76. [& alii. 1
CORREGIUM. Videpoft Conredium.
CORRELAGIUM, Praedationis fpecies. Compo-
tus Baillivorum Franciaean. 1295. Partes doma -
morum Cajlelianu de Loches. DeCorrelagio de Laches,
pro toto 29. folid. [Vide Corretagium.~\
COR RELIGIOSUS , Ejufdem Ordinis vel Coe¬
nobii Religiofus , Monachus, in Adis S. Francifcl
de Paula to. 1 . ApriI pag. 152.
% CORREPTITIUS, Numine c aptus JU^cg.Gloff.
Lat. Graec.
f CORRERIUS, Curfor, tabellarius,Gall. Courrier,
Ital. Corriere , in Chronico. Parmen fi ad an. 1 2 8 3 .
apud Murator, to. 9. coi. 802. Vide alia notione
in Correarius.
CORRESPONDENTER , Eadem teinpeftate. E-
ric^s Upfalienfis lib. 2. Hiftor. Suecor. Circa hac
tempora Romanum Imperium regebat Otto Ruffus , feu
Rubeus , Correfpondenter huic Hacquim.
^ CORRETAGIUM , Jus vel munus proxeneta¬
rum , Gall. Coartage apud Lobinellum Hift. Bri-
tan. to. 2. pag. 410. xxvii. lib. xiv. fol.xi. den .
in c operturis equorum & Corretagio. Vide Corretarius ,
Correttaria & Courtagium.
^ CORRETARIUS , Proxeneta , Gall. Courtier .
Archivum Ecclefiae Maclovienfis : Anno 1423.
I 3 . Sept. fuit creatus in Capitulo fjohannes Fortin
in Profenetam feuCorretarium villa civitatis Mac lo-
vienjis , per duos diPla Ecclejia Canonicos', qui juravit
in dicto officio fideliter fe habere , contrattufque merca¬
torum damnum evitare , jura dominii in venditioni¬
bus & revenditionibus Receptori gener ali Ecclejie dili¬
genter reportare. Vide Corraterius.
«[[ CORRETER1US , ut Corretarius, in Statutis
Maftil. lib. 4. cap. 25.
^ CORRETT ARI A , Idem quod Corretagium. Or¬
dinatio Humberti II. Dalphini Vienn. an. 1 340.
in Hift. Dalphin. p. 3 9 5 . coi. 2 . Item , quod ipfe
Magifter Sartor ... a mercatoribus vendentibus pro
nobis folraturas vel ve fles , nullamCorret artam in pe-
cia vel rebus prafumat recipere publice vel occulte ,
fed totum noflris commodis applicari.
CORREUM. Vide Conredium.
^CORREUS , Simul reus , inHieratio juris Ponti J
ficii pag. 107. Vide Conreus.
f CORRICULA, Initia infantium. Papias MS. E
pro Curricula.
^[CORRIDIUM, Cibus, alimonium. Corridium duo¬
rum hominum , & quatuor fervtentescapellaunufquif-
que duplicem cibum , in libro nigro Scaccariip. 34».
Vide Conredium.
f COKRIDQB.UM, Vda terreo aggere teda, Itat
1099 COR
Corridore , Gall. Corridor > Chernin couvert. Chron.
AndreoeDanduli apud Murator, to. 12. coi. 447.
Murus quoque fortijjimus er ut a mari ufque ad mare
claudens Monafteritun babenfque tres foveas , fuccejfl-
ve bitifreda & Corridor a cum bomb ardis abunde, ita ut
omni ex parte opponeretur adventui hoflium galearum.
1. CORRIGIA, Modus agri. Diploma Roberti
Regis Neapol. ann. 1321. apud Waddingum:
Item alia petia de terra arbujlata , qua eft quaji du<e
Corrigia de terra, una juxta aliam conjuncta. [Char¬
ta anni 105)8. e Tabulario B. M. deCharitate :
Dalmatius de Sinemur 0 donat Monachis Charitatis
terram de Magobrio . . . ufque ad viam qua venit
ex certa Corrigia , qua d dextra parte ejufdem mon¬
tis , &c. ]
Corrigia Jugalis, apud Innocentium Agri-
menforem : Montem in medio ufque in jugalem Cor¬
rigiam permittit. Id eft, qua parte mons vel collis
in j ligem fefe erigit.
2. CORRIGIA, [ Fafciola chartis appenfa.] Char¬
ta an. 1122. ex Tabulario Fontevraldenli fol.
102. Ego Aimerictis Prior de Erajerac propria mam
fubflripfi, & in Corrigia , qua in charta dependet , no¬
dum feci. Infra: Ego IVille Imus de S cannis propria
manu mea prafenti charta Jignum Crucis imprefft , &
nodum in Corrigia qua de + pendet , feci.
Corrigiam sibi in Collo Ponere, in li¬
gnum fervitutis. Chronicon Mofomenfe p. 641.
Corrigiam jibi in collo pofiiit , ancillatuife fubdidit , ca¬
pit aticum fuum repromifit. Anonymus de Miraculis
S. Vedafti num. 6. Surrexit ire ad capitium, quaji
per Corrigiam fui veftimenti Sanblo feipfum dediturus.
Hift. Tranllat. S. Gorgonii cap. 1 7. Corrigia dif-
cinblus collum fuum circumdedit , atque per eumdem fe
(anclo G orgonio famulum contradidit' , &c. Joan. Vil-
laneus lib. 6 . cap. 6 5 . Fenne a Firen^e coi le Cor-
regge in collo , chiedendo merce.
Corrigia Boum, inter malas confuetudines re-
cenfctur in vet. Charta ex Tabui. Cellinianenli:
Et agnos , & civadam , quam apprehendebat , & Cor¬
rigia boum , & f oenum & paleas ,&c. Corrigiae fci-
licet , quae bobus aratoribus miniftrare teneban¬
tur tenentes.
f 3 . CORRIGIA , Zona , cingulum , Gall. Ceinture.
Hift. Dalphin. to. 2. pag. 274. in Computo an¬
norum 1 3 3 3 . & feqq. Pro una Corrigia pro Comi-
tiffa redimenda , qua erat in pignore de mandato Do¬
mini , &c. unc. 11. taren. xv. Pag. 27 6. Pro una Cor¬
rigia de auro & argento pro Domino , taren. xxvn.
Et pag. 281. Item , pro una Corrigia de feta empta
pro Domino munita de argento albo , v. flor. Miracula
S. Simonis, to. 2. April.p.819. Jjhtadam mulier.. .
facr amento affirmavit , quod erat impedita & contra¬
ria d Corrigia infra. Eo quod cingi foleant , hic
renes funt intelligendi. Quandoque Corrigia re-
cenfentur inter ornamenta facra : Nonis Augufti
Corrigiam de ferico. v. Idus Septembris duas Corrigias
argenteas , in quodam Necrologio MS. Ecclefiae
Remenfis.
Corrigiam Super Tumulum Projicere,
id eft, bonis defundi renunciare. Vide tom. 8.
Spicilegii Acheriani pag. 264. & Pithoeum in
Confuetud.Trecenf. tit. 2. art. 12.
*J[ CORRIGIAMEN, Corrigia, lorum. Engelber-
tusde Longaevitate ante diluvium cap. xiv. apud
Bern. Pe z. Anecdot. tom. 1. coi. 460. Jjlualiter
exempliflcat Philof jphus ibidem in catulis nobilium mu¬
lierum , quibus circumligantur panni, & Corrigi amni¬
bus involvuntur & colligantur , & cibus eis flubtrahitur ,
ut parvi rem areant non crefcendo amplius.
COR 1100
CORRIGIUNCULA , "Nola , feu campanula quae
percutitur in Monafteriis , cum Difciplina dari de¬
bent : a correctione dida. Liber Revelationum Ano-
nymi cap. 6. Jftuo perveniens audivi mox fomtum
Corrigiuncula pofl me f altum d fratre illo d quo difei-
plinas expeblabam fufctpere. Reliblis itaque his qua ibi
videram , nefeio quali modo in capitulum confeflim de¬
veni ; & pofl , difciplinas , ut prius feceram , accepi
fex vicibus , &c.
U CORRITORIUM, Opertum iter in aedificiis,
Gall. Corridor , Ital. Corridore. Chronicon Parmen-
fe ad an. 1302. apud Murator, to. 9. coi. 844.
Incoeptum fuit fieri Corritorium fuper baptifterio de co¬
lumellis lapideis.
CORROATA , Corroada. Vide Coroata.
^CORROBORAMENTUM, Scriptum quo ali¬
quid corroboratur feu confirmatur. Charta Gau-
dini de Bruifmo pro fundatione Ungiaci inter.
Inltrum. to. 4. novae Gal. Chrift. coi. 8 5 . Fabium
eft hoc Corroboramentum anno ab Incarnatione Domini
mcvi.
^CORROBUCUM, Idem q\iodCordebiflus,Corium.
caprinum alutariorum arte praeparatum , fic di-
dum , quali Corium Buci feu Capri , Gall. Bouc.
Charta Fidimus Offic. Rotomagenfis an. 1267.
Hift. Harcur. to. 3. p. 149. Sciatis quia concefli
Pf/illelmo Carnuto . . . & fociis cordebanariis & cor-
vefariis Rotomagenfibus , ut habeant gildam fuam . . .
& nullus faciat minifterium de Corrobuco , defit illam
gildam habuerunt tempore Fullelmi Regis avi mei. In
confirmatione habetur : Et nullus faciat minifterium
eorum niji per cos. Ex quo liquet hic agi de arte fu-
toria , quam nulli liceat praeterquam Cordeba¬
nariis gilda inftitutae.
CORRODIUM, Corrod arius. Vide Conredium.
CORROGATA. Tabularium S. Remigii Remen¬
fis : Ad hibernaticam fationem map. 1 . continentem in
longitudine perticas 40. m later e perticas 4. ad eftiva -
ticamjimul facit Corrog. 9. donat annis Jingulis in bo -
ftelina denar. &c. Infra : Facit in anno Corrog. 9.
Rurfum : Ailoldus tenet manfum ingenuilem 1. facit
in anno map. 2. habens in unaquaque in long. perticas
40.1« lat. 4. & Corrogat. 3 . donat pullos 3 . ova 1 5 .
Occurrit ibi pluries. Tabularium Deiparae Santo-
nenfis : Tres dies plena Corrogata. Idem videtur ,
quod Corvata , quod ejufmodi operae a lingulis
corrogentur. Gloflae veteres : Corrogatio , Iguvir/aos,
V idc Corvata.
CORROGIUM. Vide Conredium.
CORRORARE , pro Corroborare , Confirmare.
Charta Caroli Calvi pro Monafterio Vedaftino :
Ad Conor andum etiam amplius quam ad fulciendum
noftra Celjitudinis praceptum. Moretus Antiquit.
Navarrae pag. 1 3 1 . Fabia Carta & Conor ata Era
1170. in menfe Marci , in illa populatione deCan-
tabrica.
CORROSIT AS , Caries qua aliquid corroditur &
confumitur. VitaB. UrfulinaeParm. to. i.April.
pag. 738. Nulla penitus putredine aut Corrofitate vi¬
tiatum. Tranfadio inter Abbatem & Monachos
Craftenfes ann. 1351. ex Libro viridi fol. 5 3.
Et in caflu quo figilla ipfa Corrofitate aut alio cafu
rumperentur,
CORROSOR , Qui aliorum bona Corrodere 8c
invadere nititur. Donatio Monachis S. Salvato¬
ris de Thyrone apud Stephanotium in Antiquit.
Aurelian.’ MSS. pag. 554. Concejflt . . . tali fiqui-
dem conditione , ut deinceps contra omnes Corroflores Jivt
quoftibet calumniatores terram illam Monachis tue¬
retur.
1 1 o i COR
CORROX , Idem quod Cvnredium , Quod datur
ad cibum. Confuetudines MSS. urbis Tolofx fol.
19. ex Bibi. D. Abbatis de Crocat : Habitantes vero
extra diclos terminos vicaria Tholo fx folvunt . . . fro-
maginm , &cvagium , & Corrox & gallinas , &c.
f CORRUA , ut Corvea , Gall. Corvce. Chartular.
S. Vincentii Cenoman. fol. 116. Ab biennio , equi¬
tatu , caneto & omni Comia liberi & abfoluti. Vide
Corvatt t.
f Corruea,Corruf ya, Ead. notione. Charta
Joannis Lotharing. & Brabant. Ducis in Chron.
Eonx Spei pag. 264. Tenebuntur exhibere jingulis
annis mille & fexcentas illas Corrasas tantummodo ,
de curribus munitis & efoffatis rationabiliter fine dolo
. . . fervitium unius carrus ftoffati per unum diem pro
una Corrueya reputantes.
f.CoRRUWEi a pluries occurrit eadem notione ,
ibidem pag. 264. 510. $11. 312. &c.
CORRUPT 1COL A? , Haeretici , qui Corpus Chri-
fti perinde ac no Rfum detrimenta pati , propter
quae reparanda efuriret , opufque haberer cibo, &
fatigaretur, ac egeret requie ad reficiendas vires
afferebant. De his Liberatus Diaconus in Brevia¬
rio c. 9. 19. 20. ubi confulendus vir eruditiifi-
mus JoannesGarnerius ad idem cap. 1 9.
% CORRUPTIO , Adus quilibet venereus five li¬
citus fit five illicitus. Papias iri MS. Bituric. Con¬
tinentia cfi pofl Corruptionem fextts renuntiatio. . . Con¬
tinens non folum in caf itate pcft Corruptionem , fed ab
omni vitio. Eidem Papiae, Corumpere , Devirginare.
Corruptio Sanguinis, apud Leguleios An-
glos , dicitur , cum quis fi-loniae vel Majellatis
criminis convidus elt : tunc enim illius f anguis
corruptus dicitur, quia neque liberi , neque ullus
ex illius fanguine, five confanguineus , illius hx-
reditatem percipere poteft. Praeterea fi nobilis fit,
ejus liberi ignobiles fiunt , ita ut paterna nobili¬
tate frui non poffint, nifi audoritate Regia. Ra-
flallus.
<([ CORRUWEIA. Vide in Comia.
<|f CORS. Vide Cortis 1.
f CORSARE, proprie Piraticam exercere , ab Ita¬
lico Corfare, quod idem fignificat; generalius quaf-
vis praedas agere. Profper Sandacrucius de civili¬
bus Galliae diffentionibus , apud Marten. to. 5.
Colled. Ampliff. coi. 1446. Ita & ad vindilU
ftudtum , ad cupiditatem rapiendi , quod in his tumul¬
tibus femper aliquid Cor fari folet . . . animos confirmant.
H CORSAR1US, Pirata, praedo maritimus y Gallice
Corfaire , Ifal. Corfare, Cor fano & Corfiaro. Etymon
Ital. Corfo , Curfus. Chronicon Richardi dc S. Ger¬
mano, apud Murator, tom. 7. coi. 960. Excom¬
municationis vinculo innodat Grfarios & Piratas , qui
capiunt tranfettntes. Eadem notione Kugo-ec^iei dicunt
Graeci recentiores. Vide Gloffar. medix Grxcit.
in K«p Ttvuv.
CORSERiA, Via in moeniis ad hortes propul-
fandos accommoda, per quam tuto curritur ab
una turri ad aliam ; unde nomen. Charta Thoffia-
cenfis ann. 1449. Licentia datur faciendi aponfam
fupra Cor ferias villa apponfatam muris tali modo , quod
deffubtus poffit tranfire una charrata feni. Altera an.
1404 .fjuxta matam vocatam Les Co fieres de laviile.
Tertia anni 1462. fjuxta muros ditt&vilU, Cor fe¬
riis dictorum murorum intermediis ex mer idie , & jux¬
ta dictas Cor ferias ex occidente. Vide Cur ferta.
flT.CORSERiUS, Equus bellator, GnU.Courftcr.
Comput. Johannis Humberti fub Guigone Dul-
phinoan. 1328. Item pro uno Cor feno more lio affol-
lato in Flandms , quem reddit apud Montem f saritum
COR nox
! Aymarono de Pello vi fu mare f callo Domini Dalpbini,
xxxv. flor. Regeft. Dalphin.de Grayfivod. ann.
1 3 3 6. fol. 149. PnCbr feriis, palafredis & runcinis
habitis ab eodem. Vide Cur for equus.
2. CORSER1US , Ratis amnicx fpecies , apud Oc-
citanos. Charta anni 1 2 3 1 . in Regcrto Comitum
Tolofx pag. 39. Pojfunt pifcare quando cum nue 1 -
luerint per Gammam , & per Arigiam , & navigate ,
& arripare cum eorum Cor feriis libere. Et infra : In
ifiis duabus aquis pradictis ubi pojfunt ingredi cum eorum
Cor fenis. Vide Cur foria.
CORSETU S, T unica, thorax, Gall. Corfet. Com¬
potum anni 1 324. in Hiih Dalphin. to. 1 . pag.
133. coi. 1. Item pro duobus Cor fetis Domini Dal-
phint & Humberti de Vilars & pro duobus paribus ca¬
ligarum , videlicet pro feptem ulnis de virido , compt -
tata qualibet ulna xxxti. fol. valent, xi. lib. iv. fol.
Vita S. Philippi Archiep. Biturig. apud Marten.
tom. 3 . Anecdot. coi. 1931. Et quadam die dum
obviaret pauperi trementi frigore . . . Cor fetum foder a-
tum quo erat fub cuppa indutus exuit & pauperi- tradi
fecit. Ordinatio Humberti II. Hift. Dalphin. to.
2. p. 3 1 5 . coi. 2. Item , quod in f e fo Pafcba Cor feti
pradiclarum Domina Dalphin* & aliarum Dominarum
ac Domicellarum fint longa cum caudis. Corfiti mu¬
liebres rurfus memorantur ejufd. tomi p. 2^5.
334. coi. 1 . & 406. eoi. 2. Corfeti ferri rccen-
lentur inter Garnifiones feu munitiones inventas
in caftro civitatis Carcaif. an. 1294. Vide C.ir-
f eius.
CQRS1NI. Vide Caorcir.i.
CORSNED. Gloff. Sax. tempore Euw. III. exara¬
tum : Cojnpnet» , panis conjuratus. Anglo- Saxoni-
bus , ait Lambardus , erat in more politum , pa¬
nem certis quibufdam deftinatifque fententiis
confecratum reo guftandum offerre : habebant
enim penitus infitam opinionem, non poffequem-
quam mali confcium panem hoc modo dedica¬
tum dcglutire. Offam judiciariam dixerunt. Copip
autem, Saxonibus, exeeratum fonat : yneZ , vel
pni1©, eft offa , bolus, vel net> , aut neot> , id
eft, necefjitate ductum. Unde Net>b]fieat> iifdem
coa<fius panis. Reus enim , feu acculatus , crimen
objectum qui negabat, panem vel offam illam
fumere <5c comedere cogebatur in purgationem.
Leges Kanuti Regis cap. 6. apud Bromptonum s
Si quis altari mini jir antium accufetur , eP amicis de¬
finitus fit , cum fur ament ales non habeat , vadat ad
judicium , quod Anglice dicitur Corfned , & f at , fient
Deus velit , nifi fuper fanet um Corpus Domini permit¬
tatur ut fe purget. Cap. feq. Si quis Ordinatus homi¬
cidii particeps , vel auxilio fuijfe compellatur , purget' fe
cum parentibus , quorum inter e f ocefionis fatiionem to¬
lerare , vel emendare. Si parentes non habet , cum fo¬
dis fe purget , vel jejunium ineat , fi opus fit , & ap¬
plicetur ad Corfned, & fiat voluntas Dei.
Exrtat hujufce purgationis exemplum apud In-
gulfum pag. 898. Cum Godtcinus Cornee inmenfa
Jiegis de nece fui fratris impeteretur , ille pcfi multa
f aeramenta tandem per buccellam deglmiendam abju¬
ravit, & buccella git flat a continuo fuffocatus interriit.
Id ipfum lic enarrat Philippus Motiskes in Hirt.
Francorum MS.
En dementiers que il mangoient ,
E de mult de cofes parloient ,
Li 'fluens feoit devant le Roi,
Sire , dit-tl , entendes moi ,
Bien fai que vous me meferees ,
De vo frere kifu tues ,
Mais treflout aujfi voirmtnt ,
iio3 COR
Puijfe jou manger fainement
Cejt morfel de paiti que je tieng ,
Jfije par efort , ne par engien ,
N’eue coupe en la mort vofrere.
Ne adonques de ralt bien nere ,
Ne dent ne or ne menfu biel.
Lors fama h Rois le morjiel
De cuer & de projiete dotice ,
Et 'li Jduens le mift en f a bouce,
Lifu ejranment efiranles.
Vdiant le Roi qui fu E ales ,
Jjhti Cefgarda mult volentiers ,
Confu li mir acies premiers
Jfijte Dieu fifi pour le Roi Euvart
Ki pour fu fains en fon efvoart .
y acces au Romani Rou MS. de eodem Godwino:
Godwne puis remaint iffi ,
Le Rois tn paii le confenti ,
fje ne fai combten il dura ,
Ades je fai bien qu ii s’eflrangla ,
D'un morfel que le Roi feigna ,
A Odihan oii il manja.
Ubi obfervandum buccellam panis cum aliquot
precibus ligno Crucis a Rege lignatam.
Huc etiam referri potefl quod habet Hiftori»
Trevirenfis pag. 2 3 5 . Pofl multum vero temporis cum
idem Dux (Limburgenfis Henricus ) inflictum Jibi
anathema parvipenderet-, & in malis fupr adittis & fi-
milibus perfeveraret , accidit ut quidam de Adilttibus
ejus dic quadam in domum ejus aavenijfet , & facta
hora prandii , appofita menfa coram ipfo , panem come¬
dere debuiffet , & Dux illi illudens , S urge , ait , (fi
foras egredere , coram me comejhtrus non es , excommu-
nicatus enim es. Et ille , Ubi , inquit, & quis rtiepra-
ter eum qui (fi te ex communicavit ? Cui Dux ait : Ecce
nunc vide , & jam parebit ,Ji ita fumus excommunica-
ti , ut aliquid nobis exinde molefiu pojfit accidere :Jt
hic canis , (qui forte illis edentibus aderat) buccellam
quam illi dedero, comederit , non pertimefeo. Sin au¬
tem, timenda eft nobis excommunicatio. Et hoc ditio ,
mi/it buccellam , quam canis ut naribus adhibuit , ultra
.contingere non curavit : & ne quis hoc faturitati canis
poffet imputare , cum alius illi buccellam mitteret , fe-
Jtinus arripuit. Unde omnes qui aderant fmma admi¬
ratione dubii, una voce dixerunt : Oportet eos ad fatis -
fatlionem venire ; (fi ita fecerunt.
Exftatapud Lindenbrogium poli veteres For¬
mulas Exorcifnus panis hordeacei , vel cafei ad pro¬
bationem veri , pag. 107. Orationes vero quae in
hocce judicio recitabantur, ejus effe&um fatis
declarant *, ac prima quidem ex iis : Fac eum , Do¬
mine , invifeeribus angufliari , ejufque guttur conclude .
ut panem vel cafeum iflum in tuo nomine fanttificatum
devorare non pofflt hic qui injufle juravit ac negavit
illud furtum vel homicidium , aut adulterium ,feu ma¬
leficium quod quarebatur , & jusjurandum pro nihilo
habuit, & nomen tuum nominavit , efic. Altera : Pra-
fta quafumus per fanttum ac mirabile nomen tuum , ut
qui reus erit hujus furti vel homicidii , aut adulterii
feu maleficii', de quo hic requiritur , velinfatto vel in
confcientia, ad adpojitam ei pro oftenjione veritatis crea¬
turam panis fanttificati vel cafei faux ejus claudatur ,
guttur ejus flranguletur , & tn nomine tuo ante illud
reficiatur , quam devoretur. Hinc noltris loquendi
formula manavit, Jfiue ce morceau de painm etran-
gle, fi ce que je dis, rieflvray. Sed cur panis hor¬
deaceus potius adhibitus fuerit quam alius , non
comperi. Hanc porro divinationis aut fortis fpe-
ciem videtur intellexifle Concilium Autifiodo-
renfe an. 5 78. can. 4. ubi fortes de pane & ligno
COR 1104
Vetantur. Huc etiam referri potefl: «pTc? t »? ptyd.-
W//.77T»? , de quo Matthaeus B lallares Litu.
M. cap. 1 .VideEucharijlia.
H CORSORIUM , Agri portio. Vide Curforium.
f CORSOYRUM, Parvus agger quo praeterfluens
aqua coercetur. Confuetudo Lemovic. art. 40.
Item quia quacumque adificat in dicio caftro , debet ita
adificare , quia non dimittat aliquam terram ad facien¬
dum Corfoyra infra domum fuam. Verfio Gallica:
Item , celui qui bdtira audit chateau , doit tellement
batir , qu’il ne laijfe croupir en rue fes terres ou ciments
devant fa m ai fon pour arrefter les eaux cour antes (fi
empecher la liberte du pajfage.
H CORSURA, Species praeflationis e bladis, f. ea d.
quae Coffa 1 . Charta an. 1 3 1 2. ex Archivo S. Vi-
dtoris Malfil. Salva (fi retenta ditiis dominis xfi co¬
lonis tresLeno , Cor fur a & balagio bladonm & culitia
olivarum de decimis interminio degarriga habitantium.
*HCORTAL, CoRtAL is. Vide in Cortis 1.
CORTALINI. Vide Cohortales fuo loco, & Cor-t
tinarii polt Cortis 3 .
^fCORTANEUM, Cortariom. Vide in Cortis z.
CORTELZNI. Vide Cortir.arii in Cortis 3.
11 CORTESANI. Vide inComr 4.
% CORTHECA , An Chirotheca ? Chartularium
S, V andregifili tom. 2 . pag. 1 3 9 7. Ef etiam quaf-
darn Cor thecas & unam farpam, quas mihi perfolvere
debebant.
CORTI BALDU S, Cortiballus, &c. Yid®
Curcinbaldus.
1f CORTICANUS , Corticella, Cortifer,
CoRTiGixm, Cortile, &c. Vide in Cortis 1.
H CORI IN A, Cortinale, &e. Vide in Cortis zl
II CORTINARII. Vide in Conis 3 .
1. CORTIS, Curtis. Palladio lib. 1. deRerulh
cap. 22. Cors, V arroni lib. 1 . c. 1 3 . lib. 3 . c. 3 .
Cohors, ell atrium rufticum ftabulis & aliis aedi-i
liciis circumdatum. Velius Longus de Orthogra¬
phia : Talis quaflio eft circa cohortes & coortes : ubi
diverfam efle ftgnificationem voluerunt Grammatici ;
ut Coortes jint villarum, unde homines cooriuntur, . . .
at Cohortes militum , a mutua cohortatione. Nam Cor¬
tes quidem audimus vulgo , fed barbare dici. At Scri¬
ptoribus inferioris aevi , ell villa , habitatio rulti-
ca aediliciis , colonis , fervis , agris , perfonis, &c.
ad rem agreftem neceflariis inhruda , alias Colonia
di&a. Lindw-odo ad Provinciale Cantuaricnfi»
Eccleliae lib. 3 . tit. 1 6. Curiis ell manlio vel ma-
nerium ad inhabitandum , cum terris, poflelllo-
nibus, & aliis emolumentis ad tale manerium
pertinentibus. Herimannus de Rellaurat. S.Mai»
tini Tornacenfis c. 71. Deinde 4. domos fiveman-
Jiones , quas abufive Curtes vocamus , in pago T orna-
cenji . . • conltruxit. Cap. 7 9. /c his itaque domibus ,
Jiye ut ujitatius dicamus , Curtibus , qua in diverjis lo¬
cis, confiruxit, plufquam 6 o . carucas pofuit. Canones
Concilii Tricaflini an. 878. can. z. Manfa, Cortes,
villas , patrimonia , &c. Petrus Damianus lib. 4»
Epill. 7. In tantum dives erat ac prapotens , ut glo¬
riaretur fe plures habere Curtes atque caflella , quam
dies Jint , qui numerantur in anno. Domnizo lib. 2.
de Vita Mathild. cap. 2 1 .
Ejus quocirca tribuit fubjure Filinam ,
Egregiam Curtem dantem fruges f at abunde.
Conradus Ufperg. in Frider. I. Pracepit muros &
fojfata dejicere ... (fi quatenus in una Cone non con-
Jiflat plus adificiorum quam una domus. Charta Hlo-
tarii Regis Franc. ex Tabui. S. Trinitatis Pi&av.
Curtes duas cum fuis appenditiis nefiro daremus pra-
cepto, &c. Infra: Alter a vero Cors vocatur Secundi-
niaca ,
i 105 COR
niaca, &c. Charta alia apud Gallandum : fiiona-
chi S. Albini & Canonici S. Licinii habebant .
2 . Ecclefias ,& 2. Curtes ad illas pertinentes , in om¬
nibus earum redditibus inter fe fine divifione communes.
Auguftinus Muflatus lib. 2. Rubr. 11. In Co¬
lonia Patavii , quam Curte vocant. Vetus Formula :
In Curtibus vel villis. Sic palfim ufurpant, Lex W i-
figoth. lib. 8 . tit. 1 . C 4. Lex Burgund. tit. 2 3 .
§. i.tit. 54. §. 4. Addit. 1. ad eamdem Legem
tit. 5 . Lex Salica tit. 6 . §. 3 . tit. 3 6 . Lex Aleman.
tit. 10. 11. 31. 81. §. 2. tit. 8 2. §. 6. Lex. Lon-
gobard. lib. 1. tit. 8. §. 29. tit. 23. 24. Lex
Baj war. tit. 8 . cap. 2 . §. 1 . tit. 2 o . §. 6. Capi¬
tula Caroli Magni lib. 3 . c. 19. Flodoardus lib. 1 .
Hili. Rem cap. 1 7. Adam Bremenfis cap. 86.
Capitula Ludov. II. tit. 2. c. 2. Goffridus Vin-
doc. lib. 4. Epill. 44. LeoOlt. lib. 1. Chronie.
Cafin. cap. 6. 1 1 . 20. & alibi palfim , Liber de
Feud. 2. tit. 5 2. §. 1 . &c.
Cortis vel Curtis nomen pro toto vico , qui villae
alicui magnificae accelTerat accreveratque , a Scri¬
ptoribus nollris acceptum fuiffe , docet Valefius
ex plurimis vicorum nominibus in Court deli¬
nentibus , qualia fiunt prae ceteris Bettonis Cortis
non una, Betancourt , Hunuifi Curtis, Houncourt,
Alamannorum Curtis Aumencourt , Harecortis
Plarcourt, & aliae quas indicat in Notitia Gall.
р. 416. 418. 419. & inPraefiat. p. xix. & xx.
C u r s , in Diplomate Henrici i . Imp. apud Baron.
an. 1014. num. 9.
Cohortis, in Traditionib. Fuld. pag. 250.
Curtis Indominic ata. Tabularium Bellilo-
cenfie n. 176. Tradimus villam feu Curtem noftram
Indominic atam Bellomontcm.
Cortes D ominicai.es, apud LambertumSchaf-
nab. an. 1 o 7 3 . & Adamum Brem. cap. 1 6 1 .
Curtis Dominica, in Pancharta nigra S.Mar-
tini T uron. apud Beflium in Comit. Pi&av. pag.
209. 2io.[& in Hilloria Novientenfis Mona-
llerii , apud Marten. tom. 3 . Anecd. coi. 1 1 3 1 .]
Curtis Regia, ut Filia Regia, Qux Regis pro¬
pria elt. Chartae Alamannicae Goldalli Ch. 18.
Altum in Curte Regia Z urici). Annales Francor.
Fuldenfes an. 8 8 9 . Placitum Curte Regia Francono-
furt haberi cum Francis Regi complacuit. [ V ide infra
poli Cortis 4. ]
Curtis Public a , Quae ad Regem «ScRempu-
blicam fpe&at.ChartaBalduini Comitis Flandriae
an. 1038. apud Buzelinum lib. 3 . Gallo-FJandr.
с. 20. lic clauditur; Hoc placitum fecerunt 4. MilF
tes advocati. Udo , Urfio, Garderus , A/ambodo. Altum
Atrebati, Curte Publica , inCapella S. Benedicti , &c.
Curtes Dominica, Qute domini fiunt, in Ca¬
pitulari de Villis c. 27.
Curtes Villicales, Quae a fuis villicis regun¬
tur , in Chronico Reicherfipcrg. pag. 132. & in
Metropoli Salifburgenfi tom. 1 . pag. 373. Curtes
villicana, tom. 3. pag- 494.
Curtes Stabulari ai. Charta anni 1 1 3 6. in
Metropoli Salifburgenfi tom. 3 . pag. 371- Arcam
ubi curia quondam , modo novella vinea plantata ejl ,
cum Curte fabularia , &c. Adde tom. 2. pag. 531.
5 3 2. 549. 5 56. tom. 3 • p* 3 8 3 .
Curta, pro Curtis. Charta Ludov ici VII. Regis
Franc. in Tabui. Maurigniacenli Ch. 9. Dederunt
etiam eis Curtam , qua ibi erat fofiis limitata , &c.
Occurrit pluries : (Temel vero apud Eccardum in
Hili, gcneal. MarchionumMifinenlium coi. 2 53.]
Certus, pro Curtis. Tabular. Brivatenfie. Ch. 118.
Cafam dominicam cum Curto & orto , cum campis , &c.
Tom . II.
COR no6
Item Regius Comitatus, aula Regia. Afferus de
^Elfredi reb. gell.Cww . .. ab omnibus nimium dilige¬
retur , & in Regio femper Curto infeparabiliter nutrire¬
tur . &c. Infra : FauVoerd gr sElftbrytb femper in Cur¬
to Regio nutriti cum magna nutritorum & nutricum di¬
ligentia. Rurlum : Cum igitur ad eum veniffem in ‘villa
Regia . . . cum eo illa vice 8 . menfibtts in Curto manfi
Occurrit adhuc fiemel. Ita ubi de eodem AElfredo,
Florentinus Wigorn.p. 5 8 7. Curtum habet. [Vide
Cortis 4. ]
Cortem Bonam Recipere, dicitur, qui con¬
vivio lauto excipitur. Ita Itali vocem far buona
Corte ufurpant. Vide Joannem Villaneum lib. 7.
cap. 8 8 . Caefarius lib. 1 . Mirae, c. 3 4. Tale dictum
propofuit : Si aliquis effiet, inquit, qui veris indiciis
vera mihi de anima patris mei dicere pojfct, bonam Cor¬
tem d me reciperet. Et infra : Domine , Cortis vefira
vobis maneat , ego cogitabo quid anima mea expediat.
Curti cula, Minor Curtis. Canicula Abbatis , in
Statutis antiquis Corbeicnfis Monaflcrii.f Archi¬
vum Majoris Monallerii : Corioccs Hervei filius de¬
dit S. Murtino Curticulas qua fiunt inter aquas juxta
Lambaulum.j
Curticlus. Charta Odonis Epificopi Belvacen-
fis an. 8 7 5 . apud Louvetum : In fuburbio nofira. ci¬
vitatis molendina 2. &cambas 1 1. & hortos cultos 2 .
& Curticlos 10. pratum 1 . &c- Idem videtur cuni
Curtillus , de quo infra.
f Curticlis & Curti clU S-. Charta aEngel-
berti pro Monalterio Epternaccnfi an. 709. Am-
plilf. Collebl. to. 1 . coi. 16. E. Cafatas xi. cum fala
&Curticle meo . . . cum mancipiis . . . cajis , Curticlis ,
filvis. Similiaiterum habentur coi. 2 2; E. in Char¬
ta anni 721. Hincque corrigenda Hedeni Ducis
Charta anni 704. laudatae Colled. to. i. coi. 13
Curtem noftram in loco nuncupante Arne fi ah faper flu¬
vio Huitieio, cum omni integritate fu a, id ejl cafis , Cur¬
ti dis, campis , pratis , &c. Legendum enim Curticlis-.
Corti cella, Curti cella. Curtis minor. Ru-
ricius , feu Rauracius Epill. ad Defider. Cadurc.
Epifc. tom. 5 . Antiq. leCfc. Canifii : Simulque fiug-
gerimus, ut de ipfa Curticella , vel hominibus inibi con-
Ji flentibus Jub vefira defenfione . . . dignetis habere Cor -
ticella. Notitia an. 1041. apud Augullinum deht
Cbier-a in Chron. Pedem, cap. 1 9. Addidit quoque
prafato Monafterio Corticellam unam inter Cercina-
fchum & Schalengium, qua ab incolis Gorreta dicitur.
Infra : Curticellam unam in territorio Suavis. Adde
Miracula S. Columbani Abbat. cap. 2 9. [Chroni-
con Farfenfe apud Murator, tom. 2. part. 2. coK
423.] & Chartas Longobardicas apudUghellum
palfim.
C ortifer, C urtifer , Idem quod Curtis , [vel
Curtile. Praeceptum Ludovici Imperat, ann. 836.
AmplifT. Colled. tom. 1 .coi. 96. C. Cum domibus
caterifque adificiis , Cuniferis , vineis , terris , filvis ,
pratis , pafcuts , aquis, &c. Praeceptum Caroli Cal¬
vi an. 869. inter Concilia Hifpan. to. 3. p. 151;
coi. 1. & in Appendice Mareae Hifp. coi. 792.
Cum domibus , adificiis , Curtiferis , vindigariis, hortis ,
vineis , &c.] Donationes fa£he Ecclefiae Salifbur¬
genfi cap. 8. Tradidit quoque ad Chuchil cafam cum
Curti fero fuo & territorio , & manentes novem cum co¬
loniis & aliis appendiciis fttis. Occurrit iterum c. 4.
& alibi. Traditiones Fuldenfes lib. 2. cap. 148.
Trado S . Bonifacio .... unum integrum Curtifemm.
Chronicon Befuenfe : Manfium cum fiuprapofisis .
campis, pratis, Curtiferis , filvis , &c. Alibi : Manfi,
fervos, ancillas , Curtiferos, terras, filvas, &c. [Ciiro-
nicon Novalienfe apud Murator, to. 2. part. i-.
Aaaa
iio7 COR
coi. 747- Cum nidificus, Coniferis , exdvis, ortis , vi¬
neis , campis. ] Adde Perardum pag. 44. & For¬
mulas veteres 18.15». 50. 58. 79 - & Metropo¬
lim Salifburgenfem palfim , ubi Wiguleius Hon-
dius to. 3 . p. 2 . Curiam & Curtiferum confundit,
f Cultxfer, in Chartulario S. Sulpitii Bituric.
fol. xi. verfo : Domibus adificits cum appenditiis ea¬
rum , urti feris & Cultiferis , viridigariis , &c.
f Cu RTiFi ciu m. Hili. Novientenlis Monallerii,
inter Anecd. Marten. to. 3. coi. 1131. InSulz.a
curtis dominica cum omnibus appendttiis fuis , Ecclejia
videlicet matrice cum decimis fuis , matifus cenfuales
atque ferviles , agri cum vineis ac pratis , curtes cum
Curtificiis , familia minifierialis fervilis & cenfualis.
f Cortal, Cortalis, Eadem fignificatione.
Litterae an. 1 3 5 8 . ex Chartophylacio regio Re-
gell. 89. Ch. 521. Ipfe accedens ad quamdam hor¬
dam five Cortal Petri Couvilli ditii loci , ubi praditii
inimici fe poterant retrahere. Charta Guifredi Co¬
mitis Ceritaniae an. 1 o 3 5 . Dono . . . domos , cortes ,
Cortales , hortos , hortales , areas & palumbarios, ter¬
ras cultas & eremas , Jilvas , prata . . . molendina &
molendinaria cum caput aquis , &c.
Cortarium, Idem quod Cortis , Curtis , Curti! is,
Charta Hugonis de Feritate in Hili. Monallerii
S. Audoeni Rotomag. pag. 460. 46 2 . E t in ipfa
villa terram unius carruca, & unum manfum , & 10.
Cortaria. In alia Flugonis, prioris filii : In eadem
villa ocio Cortes , &c.
f CoRtorium, vel Cortoria. Donatio anni 1054.
in Appendice Mareae. Hifp. coi. 1 100. Cum Cor -
tortis & matrocibus & planitiis & cum omnibus adja¬
centiis earum.
Cur t arii , Curtium polTeflores , vel tenentes.
Charta Anfelmi Abb. Lauresham. apud Frehe-
rura in Origin. Palatin. Aream & vineas in Serie -
z^efeim , cum bobariis atque Curtariis , prater ea qua
in fervitio habuerunt , fub annua penfione jure h are di¬
tari 0 contradidi. Infra: De 1 2. bobariis pro fervitio &
reditu folvuntur 8. libra: de dimidiis vero bobariis &
molendinariis & aliis Curtariis 8 . talenta [olidi.
f Cortigium, Idem quod Cortis. Diploma Fer-
randi Caftella? Regis an. 1224. pro Militia Fra¬
trum Silvae-Majoris, apud Marten. to. 1. Anecd.
coi. 916. Ad faciendum infuper vobis Cortigium in
Altalaya de Fenus me obligo , in quopojftis competen¬
ter habitare ad dandum vobis viginti paria boum
cum necejfariis eorum ad populandum agriculturam uf-
que ad annum , & vitalia ad cnfiodiendum caflrum &
cave as memor at as duobus primis annis, prout aliis fpe-
culatoribus eorum tradidi ufque modo.
Curtile, Curtillum, Spelmanno , Locus vel fe-
des curtis : Vadiano, villula aliqua paucis aedifi-
ficiis conftru&a , domus rullicana praediolo con-
jun&a: re&ius, cui adjun&us elt hortus, nam
Curtile proprie hortum rullicum , feu curtis fo-
nat. GIolT. Lat. Gall .Ortus , Courtil. Charta Caroli
Calvi : Cellulam S. Clementis una cum Curtili in quo
Monachi ibidemDeo famulantes labores manuum exer¬
cere videntur, vel m quo res illorum conjiflunt, efic. Ita
Charta; Alamann. Goldafii num.28.6 2. Tradit.
Fuld. lib. 2. c. 2 1 o. Chronica S. Benigni &Be-
fuenfe pag. 419. 451. 512. 544. Gella Abbatum
Gemblacenf. pag. 533. 534. & Scriptores alii
palTun. Le Reclus de Moliens in Alifer er e MS.
II convoita par grant fotblece ,
La ptour pome de Courtil.
Le Roman du Renard MS,
La bonne femme du Alaifnil
A ouvert Ionis de fon Courtil .
COR 1108
<£Curti;lis. Johan. Iperii Chronlcon S. Bertini
an. 871. inter Anecd. Marten. tom. 3 . coi. 5 24.'
Curtiles duos cum cafticiis , terram arabilem & pratum
bimariorum quadraginta obdo, &c. Atium an.ij. Ca¬
roli Regis.
f Cortile, in Teflamento Guillelmi Comitis
Arverniae an. 9 1 o • de Fundatione Cluniaci inter
Inllrum. tomi 4. novae Gall. Chrill. coi. 272.
f Curtile, apud Fantonum in Hilloria Ave-
nion. pag. 167.
C o rti l 1 s , in Obituario S. Gerardi Lemovic.
fol. 34.
Cortilium, in Chronico Gemblacenfi p. 533.
534. [in Inllrumento 1 . tomi 4. novae Gall.
Chrill. coi. 1 . & etiam alibi.]
Cu rti lx o , Eodem fignificatu , in Charta R-ai-
noldi Archiepifcopi Remenfis apud Locrium ia
^Chronico Belgico an. 1129.
^1 Cortillum, in Charta Johannis Michael an.
1258. ex Archivo B. Mariae de Bono-Nuntio
Rotomag.
f Cortillus, in Inllrumento jurium Capituli
Ambian. in villa de Camons , ex Archivis ejufd.
Capituli : Item in veteri villa funt xxxn. Cor t illi ,
quorum unufquifqtie . . . perfolvit . . . tres denarios, &c .
^ Courtillum, Index MS. Beneficiorum Eccle-
fise & Dioec. Conllantienf.fol. 1 8. eMufeo Do¬
mini de Cange : Habet manerium cum CourtilU.
Cur t ilus. Charta an. circiter looo.ex Char¬
tulario Saviniaci fol. 1 o 1 . Dat Curtilum , ortum &
vercheriam feu dimidiam manfum. Charta Praepofiti
Burgenlium Cuciaci an. 1375. apud Baluzium
Hili. Arvern. to. 2 . pag. 208. Manjis , maifagiis ,
& Cunilis ad ditium terram fpetiantibus. Iterum le¬
gitur pag. feq.
Curtillum, Idem cpciod. Curtile. Leges Inae Re¬
gis Wellfaxiae cap. 42. Ruftici Curtillum debet effit
cl aufum aflatefimul & hieme , &c. [ Decimam herba¬
rum & Curtillorum , in Hili. MS. Monallerii Beo
cenlis fol. 465.]
Corti lagium , Curtilagium, Idem quod[
Curtile. Lindwodo ad lib. 3 . Provincialis Cantuar.
tit. 1 6. Locus adjundtus curti, ubi leguntur her¬
bae vel olera. Ordericus Vitalis lib. 3 . pag. 466.
Tertiam partem decima , & quinque Cor tilagta. [Po-
lyptych. Fifcamn. an. 1235. Tenet unum vilana-
gium de xxiv. acris ad decimam & campanurn , (y
reddit fex denarios de Cortilagio ad feflum S. Petri ai
Vincula. Venditio an. 1 344. Vendidit . . . domum ,
pratum & Cortilagium Jitum m loto ditio Apud T u~
ficharn. ] Monallicum Anglican. to. 1. pag. 256.
Et etiam fi in Curtilagio alicujus bladum feminaretur ,
decimam gerbam illius bladi , jicut in campis ,pefctpiet.
Tom. 2. p. 89. De una vijgata terra , m Stodleya
... cum duabus- Cur tilagiis adeam pertinentibus. Pag/
306. De unomefuagio cumCurtilagio invilla de Alel-
lyng. Will. Thorn. pag. 2098 . Adimit as decimas ,
cum decimis fecni & Curtii agiorum. Pag. 2101. Su¬
per decimis quibuf cumque garb arum & bl adorum de or¬
tis feu Curtilagiis aut alus terris , & locis plantatis ,
&c. Courtil age i,in ConfuetudineMontenfi c.50.
Will. Guiartusan. 1296.
Et s’ejpcndirent fols & finges
Cd & Id par les Courttllages.
Charta Stephani Comitis Burgundiae& Joannis
Comitis Cabilonenfis an. 1229. pro Libertatibus
oppidi AulTonenlis : Lt Courtilagie de la Ville Jeront
fehur en telle maniere que l’on ny peut riens prendre de
par nous , fi par achat non: iceux deux chofes de foin &
de Courtilaige font fans creance , c ’rc. Infra : Gtls qui
iio9 COR
fera dommatge de la clofon de la ville , effi de la clofon
des Comiils , & des Courtillaiges , & desfruits & des
arbres , sil le fatt a atciant , tl doit amender Ic dom-
maige , &c. Vide Innocent. III. PP. lib. 1 3^ E pili.
76. Statutum 2. V^eftmonaft. cap. 50. Fletam
lib. 2. cap. 71 . §. 3 . Britonem pag. 109. v. &c.
Vetus Charta: Courtillage efi toute mamere de poiree,
poix nouveaux, feves nouvelles , en coffe •, &c. [Edi¬
ctum Johannis Fr. Regis an. 1350. apud de Lati¬
ner e tom. 2. Ordinat, pag. 368. Nuis laboureurs
de houe ne pourront labourerde hotte ou de befcbe quen
vigne , excepte es terres ou les cbevaux ne pourroient
labourer , & aufii les terres dguefdes & Cortillages. ]
fC urtiliarium. Vetus Confuetudo Corbeien-
fis in Tabulario ejus Abbatiae : Omnes generaliter
frater liberos debent fex diebus pro Jingulis manjts ad
opus manuale , ad fo fatum , & debent fubmoneri d por¬
tariis in Templo : J2ui non folv erit , emendat. Et hoc
debent annuatim ad foffatum, ad Curtiliarium & ad
ortiliarium.
^ Corticanus , Curticanus. Praeceptum
Carlomanni Regis an. 884. apud Mabill. de Re
Diplom. p. 5 5 o. D. Omnes claujl indominicati , fel¬
litet ille qui adharet Monafierio, & campania, planta,
b abundantia , Curticanus ., & claufellus tum aliis vi¬
neolis de Parriniaco. Legitur Cortic anus in Annal.
Bened. tom. 3 . pag. 6 1 .
C ortaneu m. Chronicon Cafinenfelib. 1 . cap.
19. an. 636. Dachopertus quidam Capuanus genere
obtulit B. Benedido cafalem fuum in loco , qui Colim-
niana vocatur , cum cajis & Cortaneis , & omnibus ex
integro pertinentiis ejus .
Curtii, arius, Officium monaftrcum, cujus cu¬
rae potiffimum incumbebat, ex curtil i Monafte-
rii, aut aliunde olera & pulmentaria Monachis
fubminiftrare, quodpoftea in beneficium «Scieu-
dum Ecclefiafticum Summo Pontifici obnoxium
tranfiit, ut docemur a Doublcto in Hili. Sandio-
nyfiani Monallerii lib. 1. cap. 5 9. quem lingua
vernacula Courtillier appellari annotat. Catholi¬
cum parvum : Ortilio, Ortelain , Courtilleur. Gloffi
Eat. Gall .Olitor , Courtiller. Alibi : Ceparia , Cour-
tilliere. Rurfum : Orticcla, Courtiller.
fCuRTicULARiDs, in Epitaphio Fratris Jacobi
Pou/femotte, apud Felibianum in Hili. San-Dio-
<nyf. pag. 586.
Alia interdum notione videntur nuncupari Cur-
tilarii, feu Curtiliers : didi enim qui domini fui
principalis feu capitalis Curiam fequi tenentur,
& ejus placitis interelfe. Charta ann. 1 244. in
Tabui. Corbeienfi : Apres en autel fuit il tort de le
terre le Vifconte , ki ejl Courtillier s de l’ Eghfe. In al¬
tera Joan. de Mxinieres Militis an. 1283. ibidem :
Cbefi dffavoir que come liAbes dejtfi que je fuijfe leur
Courtilliers , & vouloit que je alajfe d fes pluis , & ju-
jaijfe aujfi come autre Curtillier , il efi enji ordene que
je & mi boir irons d trois plais gener aux cbafcun an, &
jugerons & ferons aujfi come li autre Courtillier. [Come
il deijfent & propofaijfent contre mi , que je ne peujfe ne
ne deujfe lever , tnener , ne carier nus des fruits de mes
teres , keje tteng d’aus en Courtillage , ne ble ne mar-
cb amnes , dufques adont qu ii ou leur Serjant enfient
tercbie , & que je ou mes Serjxns eujjfent mene leur te-
rage en leur grange d Mainieres. Similia habes in
altera ejufdem anni Charta Domini Altermi de
Maineriis fratris fupradidi Joannis : Li dis Abbe
& Convens difoient ke h dis mejire iVillames mes pe¬
tes ni avoit donne une partte de le terre , que il tenoit
d’ dus d Mainieres enCourtilage , par lequel cofe il vo-
loient que je fuijfe leur Courtilliers , & fefiffe en t otites
Tom . II»
' COR i 1 10
'cofes aujfi comme li autre Courtillier , tant de venir d
leur plais, de faire refeandife , de carier les terages , &
du tertier , & de toutes au tres redevanebes , ke leur
Courtillier leur doivent. In hifcc Chartis Courtilliers
ii funt qui poffident terram terragto obnoxiam ,
Courtilage vero aliud nihil efi: , quam terragmn , &
Courtis vel, ut interdum habetur , Courticx eil
ipfa terra obnoxia terragio.]
Cortis a ni, Cortisiani, Qui Cortes curant ,
vel colunt aut incolunt. Charta Lonrrobardica
ann. 774. apudUghellum in Archiepifc. Bene-
vent. Necnon in Gaflaldxto Biferncnfi conce ffmi u s C or¬
ti fano s , hi fmt cum uxoribus fuis & omnibus Jibi per¬
tinentibus. Alia ibid. Sed & fubjlantiam Calendini
Corti fani noftri qui habitare vifus fuit in Urini ano.
Chronicon Monafterii S. Sophia.' Benevent. Sub-
ftantiam qua Auroaldi fuit Curtifani nofiri. Charta
Ludovici Pii in Chronico S. Vincentii de Vul¬
turno : Statuimus quoque ut nullus ex fervis , aut ex
familia ejufdem Monafierii , vel eos , quos Corti fanos
vocant , audeat inquietare , aut quodlibet penfum ejus
exaltor tollere , vel exigere prafumat. Adde eumdem
tom. 6. pag. 297.
Servatur ejufce appellationis memoria in foe-
cialium libris, uti appellant. Provincialibus , in
quibus inter Flandrenfium nobiles familias, men¬
tio fit Contjiani Flandru , ex Curtriaca gente, cui
pro infignibus tres cantherios miniato in campo
aureo adferibunt. Idem videtur cum eo qui le Si¬
re deCorteJiex dicitur non 1’emel Guillelmo Guiar-
to. Chronicon Flandr. vernaculum cap. 72. Si
feit prendre un Cbevalier de Flandres , quou appelloit
Courtoijien. Adde cap. 46.
2 . CORTIS , Cu r t 1 s , Atrium , impluvium aedi¬
ficiis cin&um , noftris , Court. Monachus Sangal-
lenfislib. 2. de Carolo M. cap. 31. Pauperes pan¬
nos jucundifiime dealbati Kyrie eleifon Ludovico bea¬
to per latiffimam Curtent, vel C articulas Aquarum Gra¬
ni , quas Latini ujitatiuSdPorticuum nomine vocant , uf-
que ad coelum voces efferrent , &c. Hariulfus lib. 3.
Chronici Centul. cap. 1. gjufjit portari in fn& domus
atrium , quod vulgas Curtem dicit , & ut fieri affolet ,
ante januam j ait ari. S. Eulogius lib. 2. Memoriali
Sandor. cap. Jfinadam node per contiguum infra
Cortem domus barens tugurium , celfian parietem , Deo
juvante , fcandens , <&c. Eckeardus junior de Ca-
fib. S. Galli cap. 10 .At equus exaltanter eum ge-
fians , in pofiem valvarum Curtis hominem . . . impegit.
Curtis Monasterii , apud Joannem Diae,
lib. 4. de VitaS. Gregorii Magni cap. 9 7. id efi: ,
claufura , uti Cortis appellatur in LegeSalica tit.
8.§. 1. ubi Padus Legis Salicae habet cl au furam.
Vide Curia.
fCoRTts Coe no b 11. Miracula S. Bercharii Abb.
inter AdaSS. Benedid. faec. 2. pag. 853. Fide-
liffimus Dei Abbas Bcrengerius audiens quofdam d
partibus Tullenjium volentes cupiditate prada & fpo-
liorum effringere iflud Monaflerium , in iixit ut ipfa
Cortis Coenobii valide muniretur , & vigiles ipfam cir¬
cumeuntes omni node injifierent. Rurfum occurrit
ibi pag; 857.
Curtis Cl ausa. Charta Alaman. Goldafti 60.
Hoc efi ,cafa cum cafalibus , Curte claufa cum omnibus
officinis ejus. Ch. 6 4. Curte claufa , aliifque adificiis ,
&c. VitaBurchardi Wormacienlis Epifcopi : Cur-
tim fuam muro , civitatem inftar cafielli circumdedit.
Cortina, Curtina, Minor Cortis , feu rufli-
ca area , quae inuris cingitur : Conis claufa , in lau¬
datis Chartis Alamannicis Goldafti 60. &64*
Vetus Notitia apud Ughellum tom. 5. p. 1538.
Aaaaij
1 1 1 1 COR
Domuncula minor cum Cortina , vinea, &c. Paulus
in Vita S. Hilarii Abbatis Gaieatenfis n. 8. Ante¬
quam ad Cortinam ipjius Monaflerii ingrederetur ,&c.
Alia ann. 1210. apud Guichenonum in Bibi. Se-
bufiana cent. 1 . c. 78. Cum terris , Cortina , juflU
tiis , pedagiis , albergiis , &c. Tabularium Cafau-
rienfe : Concambiavi Curtinam meam de terra & vi¬
nea fub ipfa curtina cum fifcariis fuger fe habentem.
Thwrocziusin Salomone cap. 5 2. Alilites autem
Ladijlai agmina Salomonis t anquam in Cor tinis Cctulu-
ferunt. Paulus inVita S. Hilarii Abbat. n. 8. Ante¬
quam ad Cortinam hujus Templi accederet , &c.
Inde murorum loricae, feu prominentes ur¬
bium muri , Cortina appellari videntur noilris ,
quod iis veluti Cortes incingantur;C ortes enim ro¬
tunda funt , ut ait Varro in Origin. Unde Cortina ,
feu Tripodis Apollinis , etymon accerfit Jof. Sca-
liger , etii Varro & Servius aliter cenfeant. Anna
Comnenalib. 1 i.Alexiad. pag. 3 09. Kcp-ma? vo¬
cat muros urbis , feu loricas , inter binas turres :
T ov( nrupyou; , toc; /xiTafy y.cprlvac <rQi<riv uvtcic
vufxafro. Synod. Romana fub SilveflroPP. cap. 1.
Jjhioniam bonum efl ut fixas Cortinas habeat Ecclejia ,
ut regia Ecclejia non vacillet , fed Jit firma , & clau¬
dat ofiium propterper [Hift.Dalphin. to. 2.
p. 104. coi. 1. in Inflrum.an. 13 00. Dominus R.
infra Cortinas fort alii dicti Caflri conflttutus in pr a f en¬
tia nobilis Dcmicelli , &c.~]Neque aliunde petenda
origo Cortinarum, feu velorum, vel aulaeorum,
quibus altaria clauduntur apud Chriilianos , at¬
que adeolediipfi noflrates.EbrardusBethunien-
fis inGraecifmo:
Velum Cortina, velum T eftura vocatur ,
Alibi :
Aula dicuntur Aulaa : Petafmata Templi :
Cortina Thalami : Velaria, vela Theatri.
Ifo Magi fler in Gloff. Aulea, proprieUmbhang , ab
aula Attali Regis ditta , proprie Cortina. Au&or Bre-
viloqui : Cortina ejl ornamentum Ecclejiarum, vel ta¬
bernaculorum ,Jicut vela depilia , qua in lateribus al¬
tarium fufpenduntur , ne Sacerdos afpettu circumflan¬
tium confundatur. S. Auguftinus lib. 2. Quaefl. fu-
perExod. cap. 1 74. AuXa/a? , quas Graci appellant,
Latini Aulaa perhibent, quas Cortinas vulgo vocant.
S. Hieronymus lib. 1 . in Lamentat. Hierem. cap.
2. In tentorii nomine & tabernaculi , quamvis unum
videatur fonare , eo quod tabernacula inde Jint dicta :
quod Cortina diflenta funibus tabernaculis infra flanti¬
bus appenderentur , qua tentoria fuflinerent. Mona¬
chus Sangallenlis lib. 1 . cap. 2. ex emendatione
Codicis Caefarei apud Lambecium : Tunc adolef-
cens ille, quem pofl Cortinam , juxta quam confede-
rat Rex , flare prae ep er at , ut audiret quomodo Jingtili
fupplicarent , cum ipfa Cortina ipfttm circumplexus , in
bos quaflus erupit , Domine, &c. Anaflafius in Leo¬
ne III. PP. Fecit Cortinam feneam albam habentem
periclyjim & crucem de fundato. Occurrit apud eum-
dem non femel, Continuatorem Florilegi pag.
672. in Gellis Regum Francorum cap. 14. &
alios. Vide Durandum lib. 1 . Ration. c. 3. n. 3 9.
CortiNjeRegis, Signa , vela regia , quae bonis
debitorum Fifco addi&is appendebantur, tituli.
S. AmbrofiusEpifl. 3 3 . Dum hac tratto fuggeflum
efl mihi Cortinas Regias effe collettas , refertam autem
populo B afilicampr afentiam mei pofcere. Infra : Pofl-
ea vero quod cognoverim Cortinas Regias inde effe fub-
latas. Vide Titulus , Velum.
Cortina, Panni vel ferici fpecies , fie didla , ut
pallium , pro pallii materia. Liber Anniverlario-
rumBafilicae Vaticanae fol. 144. ubi de Bonifa-
COR 1 1 1 2
cio VIII . PP. Item 4. cami fas de Cortina cum pecto¬
ralibus & < n amictis de opere Cyprer.fi. . . . Item tria
fuperpellicta de vinipa & Cortina.
Cordina , pro Cortina, Velum , aulaeum. Sta¬
tuta MSS. Augerii 11. Epifc. Conferan. an. 1 2 80.
Sub poena fujperjionis ab officio prohibemus necapuella
b aptiz,atorum ponantur in alus quam in ecclejtaflicis
ujtbus ) videlicet inde faciant fupercapellitia vclCor -
dinas. Altera manus habet Cordines , minus re£le.
f Courtina , Eadem notione. Charta an. 1458.
ex Archivo B. Mariae de BonoNuncio Rotomag.
A nonnullis Chrifli fidelibus dati fuerunt & erogari the-
fauro dilta Ecclejia . . . tres folidi Turon. convertendi
... pro manutentione cujufdam Courtina fuper altare
B. Alaria.
■H Curtina. Charta an. 8 5 5 . in Appendice Mar¬
eae Hifp. coi. 788. Septelanios tapitesn.cupertorio
Jiricio 1. & vellatas xi. & quadincos xl. & vadelin-
cosv ni. Curtinas n. pellicas vi. &c.
In c ort 1 n a r e, Tapetibus & aulads ornare. Matth.
Paris ann. 1249. fjujfit autem Rex ut avitas mun¬
data flipitibtts , truncis , luto & fimo , Incortmarttur.
Boccacius : Un belliffimo letto Incortinato. Curtiner ,
Includere , apud Brittonem p. 144.
Cortinum , Idem quod Cortina , Cortis feu ru-
ftica area. Charta 3 3. inter Alamannicas Golda-
fli : Vendiderunt Cortinum arum ale , quem habuerunt
de fui patris , &c. Occurritubi pluries.
^ Curtinu m , Teflamentum TellonisEpifcopi ,
in Annal. Bened. to. 2. p. 708. coi. 1. Item Cur-
tinum . . . cum pomiferis fuis. Miracula 'B. Henrici
Baucenenfis , tom. 2. Junii pag. 376. Aloratur
cum fjacobo inCurtino S. Alartini.
Cortinale, Atrium , La court d’une maifon. V er-
dalain EpifcopisMagaion, apud Gariellum pag.
105. Lavatorium clauflri fuperioris Jinnliier feat ,
Cortinale & portalia & murum quo clauditur .
Curticula, Atrium Ecclefiae , vel Palatii , por¬
ticibus circumdatum , atque adeo ipfa Porticus.
Monachus Sangall. lib. 1. cap. 33. In Ecclejia ,
vel in porticu , qua tunc Curticula dicebatur, &c. Lib.
2. cap. 3 1. Per latiffimam Curtem, vel Caniculas
Aquarum Grani, quas Latini ujitatius Porticuum no¬
mine vocant , &c.
3. CORTIS, Curtis , Tentorium Principis, vel
Ducis exercitus. Jornandes de rebus Geticis , ubi
defcribit Attilae tentoria : Videres Triclinia ambitu
prolixiore diflenta , porticus in omni decore difpojitas.
Area vero Curtis ingenti ambitu cingebatur , ut am¬
plitudo ipfvn regiam auleam ofienderet. Anaflafius in
Hiftor. Eccl. Aulam incendit qua dicebatur Cortis
Crummi. Ubi Theophanes : L7rjwcrt to tZxIcv ,
^phfXOLTCt T t Kj <77- 77«; , JtopTW , ^W6T«77«!T»;|3a(r/Xl-
wt; u7rnoyicit;. Eadem habet Cedrenus. Ita hanc vo¬
cem ufurpant ex Graecis , Leo in Ta&icis cap. 1 1 .
§. 2 1 . Conflantinus Porphyrogen. in Bafilio cap.
1 5 . ( ubi vim vocis non percepit Interpres Alla-
tius ; ) Codinus de Offic. cap. 5 . n. 5 2 . & in Orig.
Conflantinop. ubi de Columna Fori, pag. 23.
Edit. Regiae. Hinc
Cortinarii, qui&CoRTELiNi, Qui Cortem
feu tentorium Principis obfervabant & fervabant,
qui inter «T/ywsi; , & eVrfXsT; reponuntur a Conftan-
tio lib. i.de Themat. cap. 5. &inGloflis Bafilic.
Kc^tiXivuv , ruv (UTtXw. KqmX»Vo* , stmXe?; , Jv^ol tk
7rpa<T«p/«. Nam his locis eoldem elfe cum Com«4-
riis ( quidquid dicat Meurfius ) exCodinodeOf-
fic. cap. j.num. 5 2. fatis conflat: fi quidem, uC
Cortinarii , miniftrabant ad tabernaculum Impe¬
ratoris, & in fymbolum viliffimse conditionis,
x 1 1 3 COR
gx veteribus tabernaculi pannis velles confe&as
habebant. Carinariorum meminit Pachymeres lib.
4. cap. 29. Cortalini autem videntur difti primi¬
tus Cohortales , de quibus fupra. [ Liber niger
Scaccarii pag. 35 6. Cortinarius in domo comedet , &
quando faciebat cortinas -portare , habebat liberationem
ad 1 . hominem ad 1. fumar. Hic Cortinarius Flear-
nio non magis videtur lignare cuftodem cortis ,
quam curatorem cortinarum feu aulaeorum ipfi cer¬
ti ledoque regio nccelTarioriim.]
4- CORTIS, Cu rtis, Regia , Aula, Palatium
ipfum , incindus Palatii. Ugutio : A Cur a hac Cur¬
ris , tis, pro dijhiclu alicujus cajlri vel villa. Lamber-
tus Schafnaburg. ann. 1066. JOuiflatim raptis ar¬
mis Curtem regiam circumdederunt . Mox : Ejcclus e(l
de Curte Regia cum omnibus tyrannidis fusi, fautoribus.
WarneriusMS. in MacrumScottum Poetam :
Rer totam Cortem verfus ruclabat oberrans ,
Dignos confertis fer cor e paginulis.
Vide Legem Bajwar. tit. z. cap. n.§.i. cap.
1 3. §. 1. Monachum Sangal. lib. 1. c. 1 2. 3 3.
&Eckeardum juniorem de Cafib. S. Galli c. 10.
[ Vide Curtus in Cortis 1 .]
Curtisani Regis vel alterius Principis aulici ,
Courtifans, qui inRegisCVn? verfantur, apudGo-
belinum Perfonam in Cofmodromio aetate 7.
cap. 77.88. in Chronico Montis S. Agnetisapud
Gerlonum in Serm. de fando Antonio, [ in Chro¬
nico Marienrod. apud Leibnitium tom. 2. Scri¬
ptor. Brunfvic. in Chronico Epifcoporum Mer-
fcburg. apud Ludewig . tom. 4. Reliq. MSS. pag.
437. & in Chronico Cornelii Zantfliet , apud
Marten. to. 5. Amplilf. Colled. coi. 480. &c.]
Cortesani , Eadem notione, in Vita Eugenii
IV. Papae , apud Baluzium Mifcell. tom. 7. pag.
507. Bulla Benedidi XIII. Pleudo Papae, ex Ar¬
chivo Civitatis Mallii. Marefc alius nofler habet ju-
rifdiclioncm civilem & criminalem in Cortefanos feu
nos & Curiam noflram fequentes.
Cortis, Curtis , Comitatus : noltris , LaCour
dit Prince. Hincmarus Remcnlis Opule. 1 7. Cum
valde vefperi a Corte Regis noflri ad manjiones rnfras
. . . fef inarem. Mox : Cui refpondi , ut teneret ipfum
hominem fecum , .- . . donec ad Cortem redirem. Capit.
Caroli Magni tit. 1 1. Jjhialiter honefie &fine indi¬
gentia in Curtenofra ,Jtcut antecejfores noflri fecerunt,
vivere pojflmus. Tit. 26. & 27. In boftem, vel ad
placitum Jive ad Curtem veniens. Tit. 39. cap. 1.
Si adCortem ncflram venerit. Capitul. Carlomanni
tit. 2. §. 6. Dum ad Curtem pergunt. Vide Syno¬
dum Confluentinam fub finem , & Capitula Ca-
foli Calvi non uno loco , Ditmarum pag. 8 8. &c.
Idem : Interrogati fuit qui in Corte degebant. Rathe-
tius Veronenlis in Qualit. Conjed. In exercitum
. nunquam , ad Cortem rarijfme, &c. Ratbertus de
Calibus S. Galli c. 9. Harmotus . . . omnes labores
& itinera , Jive ad Curtem , Jive in expeditionem , &
ad omnes alias necefftates vice illius ftrenue accepit.
Agio Narbonenfis Epifcopus apud Catellum in
Comitibus Tolofanis pag. 83. Audivimus , quod
vos Curtim pergere his diebus debetis. Ita apud Bru-
nonemde Bello Saxon. & alios non femel.
Cortis, Curtis , Familia & domus Principis.
Epiltola Epifcoporum provinciarum Remenfis
& Rotomagenfis ad Ludovicum Regem : Jfljrin
potius habeatis unde fujflcienter & honefte cum dome-
flica Corte veflr a poffitis vivere. Vide Capitula Ca¬
roli Calvi tit. 1 1 . c. 5 . tit. 2 3 . c. 14.
Curtis Regia, Fifcus Regius. Lex Longobard.
iib. 1. tit. 2. $. 9. Compojittonem duplicem exigere
COR 1114
videtur.-.. . Jient Cortis Regia exigere videtur. Tit.
9. §. I 2. Tunc ipfacompojitio .... ad Curtem Regis
perveniat. Tit. 1 o. §. i. & 2. Tunc illi Curtis Regia
ficccdat. Lib. 2. tit. 14. §. 1 .Et Ji intentio fuerit con¬
tra Curtem Regis , &c. §. 6. Tunc Curtis Regia flif-
cipiat ipfas 4. uncias. Lib. 3 . tit. 1. §. 17. Et tam
Curtis Regia , quam Longobardi , tales ibi habeant do¬
minationes , &c. Adde §. 13.18.19.25.tic. 35.
C 1. & c. Quae vero his locis compofitiones ad
Curtim Regiam , alibi ,ad Palatium pertinere dicun¬
tur, lib. 1. tit. 2. §. 10. tit. 25. §. 5 o. & alibi paf-
fim. [Vide alia notione in Cortis i.J
CO RTIS ANI, Cor t i s i an i. Vide poli Cortis 1.
f CORTIVIA dicitur Ador fis frani , vel fecundum
alios, illud quod coma equi imponitur , ut curvetur. Vo-
cabul. Juris utriufque.
^[CORTGRIUM. Vide in Cortis 1 .
CORVA, Corvis, Praedium, vel modus agri.
Charta Longobardica an. 774. apud Ughellum
in Archiepiic. Benevcntan. Concejfimus & praditlo
ALonaflerio S. Sophia Corvam qua videtur effe in cam¬
po S ener cunis , . . . integram finita Sophia Advnafte-
rio concefjimuspo fidendam. . . .fed & Corvam ad Pon¬
tem Bajanum , quam comparavimus d Joanne , &c.
Infra , femel ac iterum Coruwfcribitur , ut & cre¬
bro in Chronico S. Sophiae Benevent. pag. 585.
58 6. 587. 589. &c. [Vide Corv at a i]
COR VADA , Corv agium. Vide in Corvau.
COR VANA. Charta Lufitanica apud Brandaonum
in Hillor. Lufitanica tom. 3. pag. 382. Homines
de Bolondent vobis quartam partem , & nos Corv ana.
CORV AT A, Ager , non unius quantitatis. In-
quilitio ann. 1220. Hid. Dalphin. tom. i.pag.
129. cgJ. i . Item dominus Cernes habet apud Ava -
Ionem in dominico 1. Corv at am ad Capellam Albam
continentem 18 . jornalia terra, in quibus mi flr ales ca¬
piunt 4. gerbas & crientas & fulagium . . . & pro iis
qua miftrales capiunt in diclii Cervariis , debent facere
arare , feminare & herciar e eas quando feminantur
bladum recolligere & facere apportare ad granarium
Comitis , & alias operas circa culturam earum necef-
farias , e^r.Vide Croada 2.
Cor v f. 1 a, Eadem notione. Inltrumentum con¬
cordiae inter Capitulum Aiduenfe & Dominum
de Perreria ann. 1257. Pr ater ea habent Decanus
& Capitulum in finagio dilta villa tres Corveias , qua
continent undecim jornalia terra.
Corv atis, f. eodem intelle&u. Charta Gode-
fridi magni Lotharingiae Ducis pro Monachis
Gorzienfibus ann. 1 069. apud Miraeum tom. 1.
pag. 353. coi. 1 . Donamus etiam eis vineam apud
villam vocabulo Columbarum , & pratum quod dici¬
tur ad Canirol. . . fed & Corv at em in loco qui voca¬
tur Blatiris- fontana. Vide Corv a.
CORV AT Ad, Corvf. i/e, CourbijE, Cur-
Vat/e, Operae quas fubditi ac rultici dominis
fuis praedare ex Lege tenentur : Cotvees , noltris ,
quas Cujaciusad 1. un. C. Ne opera: a collatonb.
exig. lib. 1 o. ait operas elfe d noflrisfic ditius quafi
Corpees , fcilicet opera corporalia : quomodo dicun¬
tur corporales moleftia, in lcg. 126. Cod. Theod.
deDecurionib.Nam & Lugdunenfibus Vee , ope¬
ram fignificare addit. Alii a curvando deducunt,
quia praedando hujufmodi operas homines cur¬
vantur: undeC«n/4rfie , Curvata & Courbia , inter¬
dum appellantur. Alii quafi Corrogatas didlas pu¬
tant. V ide in hac voce. Rigaltius in Glolf. ab An¬
gariis deducit. Sed potior videtur Cujacii lenten¬
tia , non quod fint opera cor oralia , fed quod prae¬
darentur ab iis quos homines de corpore appellabant,
iii5 COR
qui ejufmodi operis foli obnoxii erant. [Vide
Corrua. j
CoRvAf a. Chronicon Befuenfe : Tali fervitio , ut
in omnibus annts in Curvata Monachorum , jornalem
unum de tritico , & alium de avena perfolvercnt. Ali¬
bi : In villa noftra .. .voluerunt aliquando Corvdtam
Confuctudinaliicr facere. Tabularium Burgulienfe
Ch. 97-. Curtis vero ipfa libera cfi ab omni hominum
extraneorum confuctttdine , Corvata , biduanno ,
Adde Libertates villae Montis Regal. an. 1287.
apud Guichenonum in Hift. Breffcnli pag. 206.
Curvata, &Curvada. Epiftola Abbatis S. Ger¬
mani tom. 4. Fliftor. Franc. pag. 737* Curvadas
fuas in melioribus terris noftris ponih [Curvadn legitur
pallim in Codice MS. Irminonis Abb. San-Ger-
man. ut fol. 20. coi. 2. fol. 40. coi. 2. fol. 41.
coi. 2. fol. 5 9. coi. 3 . <$cc. Curvata vero fol. 28.
coi. 2. & fol. 79. coi. 2. ] Charta anni 1 1 01. to.
1. Spicilegii Acheriani pag. 238. Curvata nidico¬
rum. Droit de Courv age, in Confuet.Pertic. art. 3 9.
Cor vada. Capitulare de Villis cap. 3. Non Cor-
vadas , non materiam cedere, (Jc. Charta an. 1058.
apud Duchefnium inHift. Cafirovillana : Neque
lannum neque Corvadam , neque ullam ibi accipiet
(onfuetudinem. [Codex Mb. Irminonis Abbatis San-
german. fol. 2. coi. 1. Gautfelmus colonus. . . habet
de terra arabili bunaria xn .facit inde perticas vi. Cor-
vadas donat. J
Corveda , in Chartulario Parthenonis SS. T ri-
nit. Cadom. fol. 22. v°. in Charta Hugonis de
Villers an. 1 1 9 3 . ex Archivo Monafterii S. U rba-
'ni , & apudMiraeum to. 2. p. 115 2. coi. 2.
fCoRWHDA, in Litteris GeraldiEpifc. Tornac.
pro Monafterio Elnonenfi , apud Marten. tom.
1. Anecd.col. 432.
fC u rb a d a , Eadem notione. Codex MS. Irmi¬
nonis Abb. Sangerman. fol. 21. vJ. coi. 1. Inge-
nulfus colonus S. Germani debet pullos xv. ova xv. ca-
rop. manuop. Curbadas , ubi ei tn jungitur.
Croada, Croata, Idem quod Corvada. Charta
ann. 950. apud Meuriflium in Epifcopis Meten-
fib . . . . For eft am qua dicitur Heis , cum integro b an¬
no , eidem loco concedimus, inomnes ufus , cum reddi¬
tibus fuis, id eft , Croada & fuffufa,quas debent folve-
re quicumque de adjacentibus exinde voluerit focariam
de mortua Jilva habere , & plaujlra ad aratra fua ,
ftabnla etiam facere. Chronicon Senonienfe c. 9.
Adveniente tempore veris , quo agricola ad colenda ar¬
va '& hortos procedere folent, ille malorum adinventor
Renaldus prohibuit , ne homines Ecclejia Senonienjts
Croadas debitas per folverent, nec agros nec hortos, prout
folebant, excolerent. Cap. 10 . Pracepit ut homines Ec¬
clejia noftra Croadas & hortos , Jictit antea folebant ,
excolerent. Tabularium S. Vitoni Virdunenfis : In
Aferaldi curte habebamus antiquitus Croatam unam
indominicatam , quam quidem Prapojttus nofter Jtne con-
fenfu & confilio Capituli cuidam homini ejufdem villa
Duranno nomine vendidit , &c. Ibidem : Solum man-
fa 1 . carratam de virgis , & 40. noctes ,&n. Croa¬
das, unam herba , alteram f oeni, idem tres canat as her¬
ba, alteram feni. Rurfum : Duos dies ad Croadam ho¬
mo de poteflate facit cum beftiis fuis , quibus Ji caret ,
cum fofforio totidem dies. [ Seherus de Primordiis
Monafterii Calmoliac. inter Anecd. Marten. tom.
3 . coi. 1197 .In fe(lo S. Remigii duos nummos de¬
bet, etiam fuo tempore Croatam , bruillium & furcam.
Cenfus brolii & Croata in Hift. Mediani Monafterii
pag. 3 1 6 . V ide alia notione fuo loco. ] Hinc , ni
fallor, emendanda vetus Charta Luxovienfis, edi¬
ta in operibus S. Columbani pag. 355. Similiter &
COR 1 1 1 6
decimas proprii laboris omnium dominiorum quoqu 0 mo¬
do laborantium , & Cr 0 ac arum bovariarum , jugerum ,
coloniarum , nemorum, &c.
«yCoRVEA, Chartular. S. Vandregefili to. 1 . pag.
670. in Charta anni 1265. Pro molta & Ccrvets t
'quas dicti Reltgioji petebant a me ratione fecdi mei.
Charta anni 1282. inter Inftrum. tom. 4. nov»
Gall. Chrift. coi. 191. Salvis Corvea & falce &
furca & aliis confuetudinibus . Vide alia notione i»
Corvata.
Coa v ei a. Charta ann. 960. apudHemereum ia
Augufta Viromand. Quod eandem terram tenentes
... ei bis in anno carrucam Corveiam facerent. Id eft ,
agrum domini gratis ararent. Corveias fttbmonere .
Regeftum Philippi Aug. f. 115. Singulis annis it»
Natali Domini fubmonebat Corveias fuas. Corvcia van¬
ni , facci , baleii , carrugarum, in Charta an. 123 o.
exTabular. Foflat. f. 5 O.
Coorbia , in Confuetudinibus de Boifdecene ia
Pi6tonibus an. 1265. HabentCour biam in terra ,fed
fciendum quale : tale eft enim ad domos faciendas in
cftagiis fuis & in illis eftagiis claudendum & * emani
( f. eundum ) cum tot bobus cum quibus terram fuam
unufquifque coluerit , vel cum corpore fuo ,Jt dominus
fttbmonere ipfum fecerit. Habent etiam Courbiam ai
ligna adportandum , &c,
fCo rveamentum. Tabularium Compendienfe:
DiUi homines ibunt de catero ad Corve amenta & equi¬
tationes Domini fjohannts ,Jicut ire folent.
f Corveria. Charta Philippi III. Fr. Regis ann.
127 5 .AmplilT. Colletft. Marten. to.'i . coi. 1379.
Eidem Petro damus . . . manerium noftrum & villam
de Fontibus Cadoci, cum eorum pertinentiis & juribus ,
fcilicet campip artibus , cenjtbus , pratis , Corveriis car¬
rucarum , caponibus , gallinis & ovis redituahbus.
f Corviata. Chartular. Prioratus S. Petri de Do¬
mina : Debet taf chiam demanfo Tot ani. . . procura¬
tionem unam Miniftrallo cum uno focio cum duobus &
Corviatam unam.
f Corveabilis, Homo Corveis obnoxius. Charta
Villae novse in Dumbis ann. 1426. fjoannes Buro
recognofcit fe ejfe homo taillabilis , Corveabilis , jufti-
ciabilis , explettabilis , manus mortua & f erva condi¬
tionis atque burgenjts Domini Ducis Borbonii.
U Corvagium, Idem quod Corvata ; Jus etiam
exigendarum Corvatarutn. Statuta Andegav. pag
1 47. Prohibetur diftritte ne aliqua perfona ecclejia -
ftica Domino terra Corvagium aut aliquid tale facere
prafumat , donec habeat fuper hoc Epifcopi fui conji-
lium , ut ejus auctoritate fiat quod fuerit faciendum.
Charta Johannis Epifc. Carnot. ann. 1180. apud
Mart. Anecd. to. 1 . coi. 596. Findicabat enim in
illis fbijus hoftntandi, talliam, Corvagium , avena-
gium , juftitiam cruoris & latronis.
^ C orv eagujm, Idem in Statutis EcclefiaeNan-
netenfis apud Marten. Anecdot. to. 4. coi. 954»
CORVESARII, Sutores veterinarii , qui Corio ve~
teri utuntur: Gall. Sueurs de vieil , Savetiers. Char¬
ta Ranulfi Comitis Ceftriae inMonaftico Anglic.
to. 1 . pag. 987. Quapropter prohibeo fuper amorem
meum , ut nec mercator , nec inftitor , nec permentarius,
nec Corve farius , nec ullus minifter volens vendere vel
emere , non vendat , c jrc. Diploma Henrici I. Regis
Angi, in Regefto Chartarum Normanniae : Sciatis
nos conceffffe IVillelmo Canuto & Osberto filio Huar-
di , & fociis Cordevpanariis & Corve fariis Rotomag.ut
habeant gildam fuam bene & honorifice & plenarie dt
minifterio fuo , ficut eam habuerunt. In Regefto Feo-
dor . Carnoti pag. 1 6 . Les Corvoifers qui vtndent ftu-
lers ou marcbie , doivent chafcun obole..
ii i7 COR
f CORUGIO , Puer. Efi ludus, quando proverbia di¬
cunt. Alibi igitur : Coragium , p.trs ejl in ludis quando
p roverbia dicuntur. Gloff. IficL V ide Caragium.
<([ CORVIATA. Vide poft Curvata.
COR VILLA, Corbula , Corbeille. Clodie Bibi. MSS.
Cartallum , Corvilla.
<|f CORV1NHJM. Vide Covinus.
CORVIS. Vid eCorva.
CORUS, Choru s, Menfurae annonariae fpecies
apud Anglos & Germanos. Brad.lib. 2. cap. 16.
7. Decem Coros tritici , Jive decem quartena. Ni-
col. Trivettus an. 1194. Coros frugum , vel modios
rerum venalium , five quafcumque menfuras .... fieri
ftatuit uniformes. Apud Ifidorum lib. 1 4. Orig. cap.
2 6. Corus 3 o. modii impletur. Hic ab Hebraico fer-
mone defcendit , qui vocatur Cura 'a Jimilitudine col¬
lis : Cora enim Hebraice colles appellantur. Coacervati
enim modii 3 o. inflar collis videntur , & onus cameli
efficiunt. [ Papias MS. Corus qui efi triginta modiorum. ]
Choru s, Eadem notione. Chronicon Montis Sere¬
ni ann. 1217. In Sv.obenz, quidem 2 5 . Chori , hoc
efi , iVifchepele triticum , reliquis vero duabus 6 . Cho¬
ri Jiligtnis ,& 1 9. mare a , fer tone minus. Porro manji
de Nienborch in foribus E cclefia pofiti folvebant 80.
Choros de 4. generibus frumenti, & fervttium ruftico-
rum.
CORUSCUS, Fulgetrum, As-pa7 n' ; Efclair , noftris.
Plinius : Fulgetrum prius cernitur , quam tonitrum
auditur. Corufcare , apud Apuleium de Mundo ,
Efclairer , dcrfinoluv . Gloff. Lat. Gr. Fulget , aVp«-
nr\ u. Corufcatio apud Solinum, & Matth. Weftino-
naft. ann. 1198. 1218. 1230.1246. Ebrardus
Bethunienfisin Graacifmo :
Sol radiat , mucroque micat , fulgorque Corufc at.
Jfijttan fulgor fttpra nos paret, tunc fulgurat ather.
Vetus Interpres Juvenalis Sat. 15.V. 223. Nam
ex nimio flatu vel certamine ventorum nubes inter fe
conlifx, tonitrua & Corufcos faciunt , v eluti fax a inter
Je collifa ignem faciunt. Gregor. Magn. lib. 2. Dia-
log. cap. 1 5. Roma d gentibus non exterminabitur ,
fed tempefiatibus , Corufcis , turbinibus , ac terret mo¬
tu fatigata , marce fiet in femetipfa. Cap. 23. Tunc
vir Dei inter Corufcos & tonitruos atque ingentis pia¬
vit inundationem , &c. Gregorius Turon. lib. de
Mirae. S.Martini c. 29. Fadus efi fuper illos fplen-
dorCorufco fimilis. Fortunatus 1. 3.Poem. in Epi-
ftola ad Felicem Epifc. Et foporantes oculos , quos
mihi aperuifiis tonitruo , claufifiis Corufc 0. Hugo Fla¬
viniae. in Chron. pag. 245. Inter Corufcos & tur¬
bines tempcftatis imminentis. Occurrit pra;terea apud
Bedam lib. 4. Hili. Angi. c. 3 . Petrum Damian.
lib. 6 . Epift. 2 5 . extrema , Caefarium lib. 2 . Mi-
racul. cap. 2 7. &c. [Corufciferi laquearia coeli , apud
Martian. Capellam. ]
Coruscus. Ugutio: Corufius , fplcndidus , ctifpus ,
tremulus. Gloff. Graec Lat. A$-p a^ctiFik , Corufcns.
[ Haud ab fimili notione V irgilius iEneid. 2 . Stat
ferri acies mucrone Corufio. U nde Servius : Cor uf cum
alias fulgens , alias tremulum efi. ]
CORYNffTUS, Petrus Damian. lib. 1. Epift. 20.
Si a Corynetis fuis matrona potens neghgtt arcere pe¬
tulcum , quid mirum fi m eam quoque ille pefimodum
ve fani a fua porrigit appetitum. Ubi Editor ad mar-
.ginem , famulabas. Sed legendum videtur ex cceto-
tiitis , ex Graec. KoiWtws, cubicularius, eunuchus.
COS , Ocularis , id efi, qui oculis valet , & efi viridis co¬
loris. Sic interpretantur Gloffae MSS. ad lib. 1.
Paflion. Alexandri latrofophiftae. [Medicina Sa-
lernit. p. 1 04. edit. 1622. Cos vulgari joco appel¬
lari f olet Vinum ob Colorem , odorem & fi.porem. ]
COSA , pr\j Caufii , Res , in veteri Charta apud Ug«
hellum to. 3 . Ital. facr. pag. 40. 4 1 .[Hinc Galli¬
cum Chofe.)
f GOSAM ATTA .Species munitionis , Italis, Cafa
armata , Hilpams , Cafamata , Noffris Cafemate':
Ima crypta eft ad latera propugnaculorum. Uti¬
tur Melchior de Redern deOblidione Varadinenfi.
apud LudeMrig. Reliq. MSS. to. 6.p. 329-.
f COSCA. V ide Cojfa 1.
COSCEZ & C o s c £ t. Domefdei tit. Jdfiiltshire, Rc -
gerius Comes : Ocio villam , ejr odo Cofcez , cum quin¬
que carucis.V ox, inquit Spelmannus,. in luffratio-
ne hujus Comitatus frequens , uti& -Cofcet . quae
bordarmum loco villanos plerumque feqtiitur. In.
burgo autem Malmelburia cum bordariis faepe
jungitur. Agardus opinatus eft operarios paupe¬
res iignificare : nos, ait idem Spelmannus, id quod
Cotmanni & Cotarii , id eft , Catorum habitatores :
nam Coshe idem apud veteres Anglos quod Cote ,
id eft , tugurium. lidem videntur qui Cojhfeti , in
Legibus Hernici I. cap. 3 o . & 3 1 . Vide Coi a 2»
[ Le Roman de Partonopex MS.
fifuar donc efi li termes pleniers ,
fihie porrois cfire ckevahers ,
A donc d primes a henor
Vos porrai eflire d feignor s
fUfiiar ne lor feroit bonne bel
Jfiue mofifrijfe a prendre un Cofel. ]
COSCIA , vox Italica , Coxa Gali. Cuijfe. A&aSS-.
April. to. 2. pag. 954. de S. Joagnolo : Pateretur
anguinem in tibia feu Cufcia ex parte finifira : Junii
to. 1 . p. 333. de S. Davino Peregrino : Cofiia, ge¬
nua , crura cum pede fintftro , &c.
COSCINUS , Coscina , Menfurae frumentariae fpe¬
cies apud Italos. Bulla Alexandri III. PP. an. 1179.
apud Ughellum in Archiepifcopis Benevent. De
quo fex Cofanos f ramenti unoquoque menfe & aha qua¬
dam proveniunt, &c. VideChartam Alexandri IV.
Pontif. apud Petrum Mariam Campum in Hiftor.
Eccl.Placentinse , in Regello Privileg. pag. 3 64.
COSDUNA , Cosdupkna , Cosdupna, &c.
Vide Confuetudo 4.
COSIA. Otto Morena in Hift. Rerum Laudenfium
p. 3 o. Nullo etiam fojfato , autCofia , nullis arboribus
inter utramque partem exifieniibus. Ubi legendum
Cefia , ex Cod.MS. monetFelixCfius , qux vox,
vel Cefa , Italis fepem fonat. Vide Concifa .
COS1MENTUM, Protedio. Homagium Mariae Vi-
cecomitiffte Beneharnenfis aerae 1 loS.fadumll-
defonfo Regi Aragon. apud Maream lib. 6. Hift-
Beneharn. c. 1. §. 2 . Ego recipio vos in Dei Cofimcnto
& meo , & promitto vobis , &C.
CO SINUS. V ide Cujfinus.
COSMAR1US, Dominus mundi , Joan. de Janua. Ex
KOr[JLC$.
COSMETA , Ornator , exornator , cujus circa CU-
tim occupatur induftria: interdum vefpillo, pol-
lindor.Hefy chius : Kco-gsP.no, Gl.
Graec. Lat. Kcrjuuiroict , ornatrix. Erotianus in i.exi-
CO HippoCrat.KciTiu/as Hyo/atv Tts? ebraEliSf , 7oi>
iu-rcIfioLc, TrgcnxvTocc. Papias: Cofmcta , dicun¬
tur ornatrices crinium , d comando. Petrus Damian.
lib. 7. Epift.ult. p. 680. de nobili Conftantino-
politana Ducis Venetiarum uxore: Corpus ejus om¬
ne computruit , ut nec quifpiam tantam perferre narium
injuriam potuit , non Cofmeta , non fervulus , vix una
dant ax at ancilla , non fine fpeciei redole uris auxilio, in
ejus oOfequii fedulitate permanfit .Koo g-Plfi exor¬
nator adolefcenpim , in veteri Infcript. 79. o. 3 17»
3. dignitas apud Graecos, qua qui infign itus erat.
1 1 19 COS
KOPfJWTtUiiy dicitur ead. p. 3 17. I . Vide Cafaubo-
num ad Spartianum in Adriano.
f COSMICUS, Mundanus. Gloff. Grasc.Lat. K ot/xi-
Koi , Secularis. Addit Laurentius in Amalthea, Ex¬
tra clerum. Vide Cofmus.
«jf COSMITES 3 iEdis facrae navis in formam crucis
fada, quod quatuor mundi , Kof/xh , plagas reprae-
fentet , dida a S. Germano. Sed & Cofnodin no¬
men aliquot Templorum Romce alibique ab ea¬
dem origine arceflendum. Sic Romae hodieque
exftat in regione Ripae iEdes Diaconiae , quae di¬
citur , S. M.m& in Cofnodin , vel Cofmedin , ut in
Chron. Cafin.Vide Hieron. Fabrum Memor, facr.
Ravennae antiqq. Carol. Macrum in Hierolexico.
«J[ COSMOPEIA , Graec. k oo-fxorroilct , Mundi fabri¬
catio. Utitur Chriftoph. Mullerus in Introdud.
ad Hift.CanonicaeSand-Hyppolit.apud Duellium
Mifcell. lib. 1 . p. 312.
COSMUS , KoffyAos, Mundus. Turpinusde Vita Ca-
roli M. c. 1 1 . Cofmi potentiores , fortiores , &c. Alius
Codex MS. habet mundi. Lib. Miracul. S. Bertae
Abbatilfaa parte 1 . c. 1 . Sciatis vos ipfos non hujus
Cofmi cum honore ejfe rejiduos. Fridegodus in S. W il-
frido cap. 4.
Cofnica Jl fpreto repetam contagia Cbriflo.
[ Charta MS.Hugonis Archiepifc. Bifuntini ann.
1033. lic incipit : Cum Cofmi decidentis variante
procella , &c. ] Adde Itinerar. S. Willibaldi n. 7.
Edgarum Regem Angi, in Legibus Monachorum
Heydenfium cap. 2. Epitaphium Ifidori Hifpal.
in ejus Vita n. 39. &c.
COSPATICUM, pro Cefpatictm. ChartaPippini
Regis apudStephanotium in Antiq. Pidav. MSS.
to. 2. pag. 406. Nullus ab eis Cofpaticum , repati-
cum , pulveraticum . . . aut ullam exactionem temptet
inquirere.
i. COSSA ,[Cosca, JCossia, Penlitationis fpe-
cies Provincialibus nollris nota. Coiffe , ou droit de
me fur age, exponitur in Hiftor. Monaft. S. Barbarae
Lugdun. cap. 40. n. 4. [ Charta pro Communia
de Balneolis an. 1208- inter Schedas D. Lancelot:
De omnibus illis qus ad men furam venduntur vel etnun-
tur datur de fextario una Cojfa , quarum xxx n. com¬
plent eminam. ] Charta Beatricis Comitiflae Provin¬
ciae an. 1245. Salvis . . . lefdis , & Cojfis , & peda-
giis , & boagiis confietis. [ Sententia anni 1 2 1 6. in
parvo Chartulario S. VidorisMaflil. fol. 1 57.V0.
Item homines Ecclejis immanes funt a lefdis , Cofcis , a
t alliis & quiflis & exactionibus quibit fcmnque.~\ Char¬
ta Willeh, ni Comitis Folcalcarii ann. 1 206. pro
Manofcenlibus , apud Columbum p. 470 .Nec
teneantur folvere .... bladagium , Jive albergam, nec
contalagium ,Jive civatam , nec Coffias , Jive medias
Cojfas de eorum bladis , & rebus qua ad menfuram fe-
ftarii venduntur & menfurantur. [ Donatio Reg. Lu-
dovici Comitis Provinciae ann. 1 3 49. ex Schedis
Praelidis de Masvaugues : Cojfas bladorum & partem
quam percipit curia Regia in lefdis Jocagiis caftri , &c.
Statuta Avenion. lib. i.rubr. 2 5. art. 1. Alolen -
darius habere teneatur duas menfuras , vulgo vocatas
Cojfas Jignatas Jigno Curia. Exiguam hanc menfu¬
ram Provinciales etiamnum appellant Cuejfo : qua
menfura cum uterentur in percipiendis penfita-
tionibus frumentariis , hujufcemodi penfitatio-
nes Cojfas vel Cojfas vocavere. Vide Copanagium in
Cupa 3 . ]
Coci a. Eadem notione. Tabularium Ecclef. Di-
gnenfis : Ir. Cedis bladorum , leguminum, nucum , &c.
Quo loco Galfendus , jus codarum, menfuraejus in
divendendis frumentis, leguminibus , & nucibus
COS 1120
interpretatur p. 21. Notitiaeejufd. Ecclefice. Vide
Claudium Expiliium orat. 1 5 . p. 169.
£CF Interdum accipitur pro menfura vinaria. Statu¬
ta Civitatis Avenion.. JJui vendiderit vinum minu -
tatvn teneatur habere ad minus mediam C ociam , quar -
tonem & pogefale , quibus teneatur menjurare Jinefu -
perverfo.
2 . C O S S A , pro Coxa , Coxendix , Gall. Cuijfe ,
Hanche, Ital. Cofcia. Miracula B. Hcnrici Bauce-
nenfis , tom. 2. Junii p. 3 77. Antonia . . . fratta in
Cojfa dextra a quatuordecim annis circiter , & non
poterat ire Jins baculo.
COSSiE , Siliquae , Gallis Cojfes , utfiliquae fabarum
&c. Flift. Tranllat. S. Guthlaci num. 1 7. Porcum
quaji bimum fpe f 'utura utilitatis nutriverat , & Jili-
quis , & Coffs , & migmate depaftutn impinguaverat.
f COSSALUM, Ferreum feminis feu coxa tegu¬
mentum , Gall. Cuijfart. Hilt. Dalph. tom. 2. p.
278. Item , folvit pro gamberiis , Cojfalis , bracheriis
pro ante & retro , & quantis latt unatis , unc. 11. f4->
ren. xn. Vide Cojferium & Cojfa 2.
COSSATUM , Penfitationis fpecies , eadem forte
quae Cojfa 1 . Vide Esbonagium [ poft Bonna. ]
^[COSSATU S, vel eft pro Cafatus, vel pro Ob¬
noxius praeftationi Cojfatum didx.Diplomatarium
Ludovici Ducis Brandenburgici num. 142. apud
Ludewig. to. 7. Reliq. MSS. pag. 1 19. Volumus
quoque pradictarum incolas , agricultores & Cojfetos
ultra penfam , ut pr amittitur , per ipfos non aggravari ~
Si COSSERIUM, uzCoJfalum, Armatura coxaa.Hift.
Dalphin. tom. z.p. 274. Pro gamberiis ,CoJferiis ,
guantilettis, & aliud arnenfe pro perfona Domini , unc,
iv. Et p. 2 76. Pro uno paro de piatis cum Cofferiis &
gamberiis, unc. 11. t ar en. xn. V ide Cojfgnerium.
COSSI , Vermes qui in equis nafcuntur. Vegetius I.
1 . de Arte veterinaria cap. 5 2. Ita omnes vermes ,
quos Coffos appellamus , & tineolas purgabis. Feflus
Coffos , vermes ligno editos appellari audor eft ,t
nos Coffons vocamus. [ Papias in MS. Bituric. Cojf ,
Vermes in ligno qui & Ter edones dicuntur. Armori-
canis etiamnum Cojfetf nfedorum genus eft, quod
triticum & pifa corrodit. ]
f COSSIA. VideCo/4 1.
<j[ COSS1GNERIUM, An non idem quod Cojferium^
Hift. Dalphin. to. 2. pag. 307 coi. 1 . Item , apud
Avinionem pro duobus Cojfgneriis & una enfe & uno
pari caligarum pro Domino , in.f iv. d.gr.
% COSSIM. Vide Cojfus.
COSSINUS, Pulvinus , Gall. Couffn. Inventar.'
Ecclefix Noviom. an. 1419- Cojfnus ad ponendum
fubtus librum. Occurrit etiam in Legibus Palatinis
Jacobi II. Regis Majoric inter Ada SS. Junii to.
3 . p. lvi. Vide Cujfnus.
COSSIO , Porcellus , ex Gallico Cochon , in Charta
Arcembaldi D. Borbonii an. 1217. pro libertati¬
bus Villae franchse. [Vide Coujio. ]
COSSORIUM. Vide Cur forium.
COSSU S , [ Rugofus & Contr altus & curvus , in GlolT.
Sangerman. MS. n. 501. Papias in MS. Bituric.
Cojjum , Rugofum , contr altum , curvum. ] Fridego¬
dus in S. Wilfrido cap. 1 2.
Pr at er e a A nare a germana diauli a f anili
Ingrejfus dictu mirabile 1 poplite Cojfo
Ingentes animos labiis patefecit apertis.
Id eft , genibus flexis. Pomp. Porcaria , apud No¬
nium : Sciunt omnes , quantum efl, qui Cojflm cacant .
[ Apuleius lib. 3 . Milef. Complicitis denique pedibus
ac palmulis inter alternas digitorum viciflitudines fu-
per genua connexis, Jic grabatum Cojflm infidens , uber-
tim flebam. ]
1. COSTA,
II2I COS COS 1122
1 . COSTA , Clivus , latus montis , Italis Cofia , no-
fttis Cofte. Charta Hugonis , & Lotharii Regum
Ital. apud Joan. a Bofco in Vienna: Donamus at¬
que largimur Cojlam unam juris noftrt, qua Caji aneto
inferiore nuncupatur . . . una cum manjis , cajis , terris ,
vineis , . .. ad ipfam Cojlam afpicientibus. [ In Coftis
2. Cangius ipfelegitCo/?<?;«pro Cojlam. ] Alia ann.
I 196. in Probat. Hift. Sabaudicoe : Cojlam totam
qua ejl d muro inferius ex parte Abbatia , & domum
confraru retinuimus nobis. [Regeftum 87. Charto-
phy lacii Regii : Item tenet .... quadam nemora &
quofdam e jf artos Jit. in Coftis montis Allodii. Ibidem:
Item unam peciam nemoris . . .Jit. in Coftis fuper mon¬
tem Alodium. Cojlagium montis Alodii , ibid. ] Cref-
centius de Agricultura : Nella quale affai preffo d
Salerno i una Cojlafupra il mare riguardante , la qua¬
le gli habitanti chiam ano la Cofta d' Amalft. Dantes in
Inferno eant. 19 .Vidi per le Cofte & per lofondo.
Adde Ottonem Morenam in Hift. Rer. Laudenf.
p. 5 o . 3 4. to. 5 . Ughelli p. 1 5 5 3 . &c.
^[Costeria Montis, in Chronico Dominici de
Gravina, apud Murator, to. 12. coi. 611. & 617.
Costa Mari sapud Matth. Paris pag. 179. Gall.
Cofle de la mer , Ora maritima. Ital. Ccfla.
2. COSTA , Alia , fed incerta mihi notione. Ana-
ftafiusin S. SilveftroPP. Fecit ...A ngelos 4. ex ar¬
gento , qui funt in pedibus quinis , Coftas cum crucibus
tenentes. Hinc
Costu la. Capitolinus in Maximino juniore : Re¬
ticulum de prajinis undecim , dextrocherium cum Co-
ftula de hyacinthis quatuor.W ide ibi Salmafium pag.
255. [An ejufdem e flet notionis, cujus eft in fe-
quentibus exemplis, ubi
f Costa, Latus , Gallis Cofte. Anonymus apud
Acherium to. 5 . Spicii, pag. 1 46. de Craticula S.
Laurentii : Hac vero fuerunt capita virgarum r qua
per tranfverftm jacuerant Cojlis exterioribus infixa.
Rymer. tom. 7. p. 160. coi. 1 . Ad dexteram vero
Cojlam diria auD tenebant principalem menfam Baro¬
nes quinque portuum ...& ad alias menfas inferiores ,
in eadem Cojla . & ad menfas in Jlnijlra parte
ejufdem aula , Vice comites , &c. V ide Coftis & Otto¬
nem Frifingenfcm Epifc. lib. 1. de Geftis Fride-
rici I. Imp. in Prologo.
SI 3 . COST A , Hifp. Cojla , Gall. Coitft , Expenfe ,
fumtus. Charta. Johann is Abbatis Compendienfis
an. 1 264. in Tabulario ejufd. Monafterii : Ipjis
negantibus ejfe homines nojlros , immo fe ejfe liberos ex
omni Cofta. Charta an, 1243. ex Archivo Commu¬
nis Maflil. Conqueri occajione/ lefdarum , ufaticorum ,
Cojlarum , ribagiorum feugabelarum & aliarum da-
citarum. Sententia compromifforia anni 1339.
jnenfe Febr. ex Schedis Proefidis de AIaz,augues :
Fofftnt immittere infra pr adi fiam fylvam agnos & hae¬
dos , qui nondum annum compleverint abfque praftatio-
ne pecunia , feu rei alterius cujufcumque , quod alias
vulgo dicitur Jlne Cojla. Vid eCuftus i.
Cost£ Ci rcu lorum. Tabularium Prioratus de
Domina in Delphinatu fol. 1 10. Et 5. fextarios
avena , & 1. de fabis , & tafcham , & dimidium de¬
cimum , & 2. boxias , & 3 . Cojlas circulorum , & 4.
pullinos , &c. Fol. 1 1 4. Fa 50. efjendolas , obra &
tnanobra , & per vindemias z.Coftas. Ch. 171. Pra-
terea praedidi fratres promiferunt fe reddituros omni
anno pradiriis Monachis menfe Scptembrio 30. Cofias
circulorum , & in Nativitate D. 2. fol. & dimidium.
% COSTAGIUM , ut Cojla 3. Vide Cujtns. Occur¬
rit etiam ead. notione qua Cofta 1 . ut ibi didum.
<51 COSTALAR1US, Acinaces, Gall .Coutelas, Hilp.
Alfange. Concil. Hifp. to. 3 .p. 5 1 9, coi. z. Arma
Tom. II.
portant diver forum generum &Jignanter Cofta! artos &
gladios . . . Statuimus quod de catcro non portent de die
neque dc nolle Cojl ilarios neque coltcllos. Statuta Ec-
cleftse Cadurcenfls apudMarten. tom. 4-Anecd.
coi. 72 6. Ealiflas & arcus , lanceas , faljbncs , Co -
f alarios feu alia arma non deferant. De Coftalario
puto intelligendam efle veteris Poetae Gallici vo¬
cem Coterel apud Borellum in Didionario, ubi de
homine fordido :
Si le convient armer , .
Pour la tene <rarder :
O *
Coterel & haunet ,
Etmapue & guilet ,
A rc & lance enfumee ,
JFfil n’ ait foin de melee.
Jfjdavec lui ait coucbiee
L’efpee enrouillee ,
Pitis ait fon viel e feu.
f COST AMENTUM , Impenfte. Vide Cuflus u
<J[ COST ARE, Conflare, Gall. Couter , Hifp. Ccfar ,
Ital.Co/Lw.Tcftament. Johan. de Seliniaco D. de
Bellomonte prope Autiff. an. 1268. Item pro fa¬
brica fepultura mea , uno milite fuperfculpto quindecim
libras , vel quantum Collare poterit ad r effectum exc-
c ut orum meorum. Pluries occurrit in Informationi¬
bus Civitatis Maflil. depaflagio tranfmarino e MS.
San-German.
COSTAREZ. ChartaRicardi Regis Anglioe, apud
Sammarthanos in Archiepifc. T uronenfib. Etfoa-
gium de Alaumine , & unam faumam mellis , cum va-
Jis , qua dicuntur Co farci. , &c. In alia Henrici Re¬
gis Angi. an. 1 2 77.inRegefto Caftri Lidiin An¬
dibus , fol. 3 . v. feribitur CofleretL. V ide Cofrclli.
1. COSTARIUM, Locus Cofarum, Ugutioni.
f 2. COSTARIUM , Costerium , ut Cofirellus, Po¬
culum vinarium. Chartularium S. Vincentii Ce-
noman. fol. 1. De quittatione quinque Coflariorum vi¬
ni a Willelmo Clerico Lanc elini fari a an. 1208 .
JVillelmus Clericus filius Simonis L ane elini dedit &
concejfit in puram & perpetuam eleemofynam Mona¬
chis B. Vincentii Cenoman. quinque Coferia vini , qua
Guiternus de Piace ei dederat charitative , & qua ei
Monachi debebant de vinea apud Marefchc Jit a. V ide
Cofirelli <Sc Ccfar ei..
<|[ COST DUM A. V ide Confiet udo 4.
<5f COSTELLUS , Inftrumentum fupplicii , idem ,
ut videtur, quod Collaria , Gall. Carcan ; fed un¬
de didum ! Padum anni 1 3 o o. in Hift. Dalphiia.
to. 2-pag. 54 . Coflellus etiam qui Jimiliter pertinere
olim ad dictos Confules dicebatur , Jit ipjius D. Epifco-
pi , & ad ipfitrn folum pertineat & pertinere debeat
in futurum, hoc f alvo quod ubi propter b annum frarimn
aliquis non habens unde folvat , ponendus , ut moris efi,
fuerit in ipfo , ponatur in tpjo communiter nomine Do¬
minorum Epifcopi & Comitis praediriorum , & quantum
ad cafiim iflum duntaxat Coflellus ipfe d telis Dominis
Epifcopo & Comiti Jit communis. Libertates Regni
Majoricarum MSS. Elecaria,Ji vendiderit panem de
minus penfo, vel ponatur in Coflello , vel donet quinque
folidos. Charta pro Communia de Balneolo ann.
1 3 oo . Jfljdfqite macellarius teneatur fagnare anima¬
lia Jua in uie mercari fub Coflello & recipere fangui-
nem , vel tempore pluviofo Ji fagnare voluerint in ma¬
cello , teneantur recipere fanguinein in aliquo vafculo.
StatutaMaflil. lib. 5. cap. 1 9. <5. 4. Si hocbanmtm
folvere non poterit fu fligetur per civitatem vel ponatur
en lo Coflell. Eadem repetuntur ibi §. 7. Statuta
Avenionenfia : Si autem aliquis poenam & b annum
Jolvere & reftitutionem damnum pajjo facere nequive¬
rit , ponatur in Coflello d pudibundis fuperius nudus vel
Bbbb
ii23 COS
nuda , (fi ifttid Mannum duret pofi vindemiis in omnibus
pradiis- tt f que ad f e (Ium omnium Sanctorum. Privile¬
gia J oh an ni de Mafalgis ann. 1348. 24- Aprilis
con cella , ex Archivo Praefidis de Ma%augues : Pof-
Jit habere carcerem.. . Cojiellttm . . . adcathenare
(fi- citra fanguinem fuftigare.X ide Cruftellum.
COSTER. Inventar. facrae Capellae Wedmonader.
in Monad. Angi. tom. 3 . parte 2. pag. 8 1 . Panni .
In primis duo C oft er s panni magni de velveto ypro prin¬
cipalibus fejlis , &c. [Species edveli feu aulaei. Ma -
dox Formul. Anglic. pag. 432. Item do & lego Ri-
cardo de Nevill filio meo. . . unum lectum de arvas ,
cum Cufterispaled de colore rubeo , qui [olebant pendere
in magna camera .]
COSTERA , Ora maritima, Gallis Cofiiere. Magna
Charta libertaturfi Angliae: Omnes bedelli deponan¬
tur per Tamifiam , Medelvoeiam , & per totam An-
gli.im , niji per Co (Ieram maris. [ Apud D. Bruffel. de
U lii Feudorum tom. 2 . ad calcem pag. v. habetur
Cofteria. ] Bromptonus : Jfiui voluerit tranjire a ca¬
pite T 'urkia per Cofieram Romania , tranfibit , &c. Hi-
ftoria Bellorum Hierofol. vernacula ; Ala conqtter-
re un Royaunie kieftoit . . .par deld 'T ab arte en la Co¬
fiiere de la mer. Crefcentius de Agricultura : Nella
Cofieria dei monte. Alibi: Intorno alie fue Cofiiere.
Vide Leges Maris Oleronenies pag. 1 01. <Sc iupra
Cofta r.
Costf.ra Montis, ut C.fta 1 . Latus montis
apud Thomam Aladox inFormulari Anglic. pag.
4 6. & 2 5 1.
«jy COSTEREZ, Genus menfuraz vini apud Lobi-
ncllum inGlolFario ad calcem Hidorise Britann.
Vide Cofiarez..
f COSTERIA. VideinCofta 1.
4f COSTERIUM , Pars alicujus loci. Limborch. Sen-
tent. Inquilit. Tolof. p. 107. Fidit pr ad telum Pe¬
trum ...in eadem domo in quodam Cofierio dicte domus.
Pag. 190. Infirma fuit mutata ad quoddam Cofterium
domas. Et alio in loco : Steterunt ibi jacendo in quo¬
dam Cofierio dontus. Vide alia notione in Coft artum.
CONSTILATUS , feu potius Coftulatus , Codulis
didin&us , vel in cofiularum fpeciem difpertitus:
Gall. Coftelle. VifitatioThefaurariseS. PauliLon-
dinenfisanno 1295. in Monadico Anglic. to. 3.
pag. 310. Diu phiala argentea Cofiilata & deaura¬
ta cum alternis vineis , quarum una deaurata , &c. Sal-
mafius ad Pollionis locum inGalieno, His aura¬
tos Confiellatofquc baltheos rapuiffe perhibetur , monet
in Codice Palatino legi Cofitlatos, ubi nefeio an be¬
ne redituat pufiulatos. Hunc vide & expende.
1 . COSTIS. Lex Ripuarior. tit. 3 2. §. 4. ffiuod Ji
ipfe (Irudem contradicere voluerit , & ad januam fuam
cum fpatha tracta accefferit , & eam . in porta , Jive in
Cofie pofi erit , tunc judex fidejuffores ei exigat , &c.
Ided, ad latus , Gallice, d cofie.
2. COSTIS, Praedii rudici fpecies , forte pro Cor¬
tis. Charta Hugonis & Lotharii Regum Italiae an.
945. in Tabulario Ecclefiae Viennenlis fol. 12.
Donamus atque largimur Cofiem unam juns nofiri , qua
Cafieneto inferiore nuncupatur , &c. Infra : Cum ....
fervis quoque & ancillis , aldiontbus (fi- aldiabus ad ip-
fam Cofiem & res afficientibus. [Vide Cofia 1. ]
COSTOR ARIUS, Sartor , Gall. Couturier. Mirae.
S. Angeli Mart. tom. 2 . Maiipag. 84. Jjhialiter ab
ottavo fua atatis anno manferit apud quemdam Mag.
Gregorium Cofiorarium artis difeenda caufa.
COSTRELLI, Pocula vinaria , Cbaucero. Lexicon
Cambro Britannicum : Cofirel, Lagena , uter , ob¬
ba. Matth. Paris an. 1258. Vafa quadam qua Co-
firelli vocantur , veneno reper erunt plena. Monadicum
COS 1 1 24
Anglii, tom. 2. pag. 550. Habebit de Celer ario 5 .
albos panes , & Cofirellos fuos plenos cervijia. Vide
Cofiarez..
f COSTRUS. Vide Chofdrus.
f COSTUCIA. Charta Philippi Augufli de Privi¬
legiis S. Martini T uron. an. 1 2 1 1 . AmpliiT. Col-
led. Marten. to. 1 . coi. x x o 1 . T antum capit Eccle-
Jia S. Alartini , quantum Ccmes : & qui ea recipiunt
debent ejfe per fidem conftritli fervientibus B. Martini ,
(fi- qualibet feptimana eadem Ecclefia debet habere con-
fuetudinem muiblorum & Coftucia carnificum. An pro
Cofiuma , T ributum ex confuetudine debitum ’.
f COSTULA. Vide Cofta 2.
COSTUM. Charta Aldrici Epifcopi Cenoman. in
illius Vita num. 3 1 . De vino autem optimo modios
4. infuper & de Cofio optimo modium unum.
COSTUMA. Vide Confuetudo 4.
C-OSTURA. Vide Cultura 1.
COSTUS. Vide Cnfius 1.
f COSUERE. Vi deCufire.
1 . COTA , Cotta, C ottu s ,■ Tunica Clericis
propria , Gall. Cotte , Germ. Cutt. Concilium Mo-
guntiacenfe apud Reginonem lib. 1 . cap. 335.
& Burchard. lib. 2. cap. 208. Ut laicalibus ve fi¬
nientis Clerici non utantur , id cfi , mantellum , vel Cot¬
tam fine cappa , &c. Alexander IV. PP. lib. 6. Ep.
156. Clerici induti veftimentis fer icis , aut fuperpel li¬
ciis , Jive Cotis vadant proceffionaliter. Idem Epid.
24. an. 7. ex Regula Canonicorum S. Marci de
Mantua : Canonicis non liceat uti Cottis , nifi tantum
in Capitulo & in Choro , divinis officiis , & obfequiis
circa altaria exhibendis , &cum ad opus Dei vadunt ,
& inde redeunt , & in afferendo ignem & aquam , &
alia qua neceffana funt divinis officiis. Infra: Cottas
minus fubtiles vel etiam fumptuof as nullus faiiat.Ch.
an. 1428. in Hid.Ecclef. Placent, lib. 17. Itemy
dicit , quod fratres bene inter funt divinis officiis , & in
decenti habitu , cum cappis & Cottis &c. Statuta
Synodalia Alberi ci Epifcopi Placentini an. 1298.
In decenti habitu , fcilicet in cappa claufa , vel Cotta
&c. Bulla Nicolai III. PP. apud Bzovium ann.
1280. n. 5. Lineis togis fuperpelliceis Jive Cottis.
Charta Petri Epifc. Anagnini apud Odor. Ray-
nald. an. 1 299. n. 30. Diaconus fiet cum Cotta &
fiola . (fi- Subdiaconus & Acolythus cum Cotta. Con¬
cilium Budenfe cap. 29. Rectores & Jimplices Sa¬
cerdotes cum Cottis , feufuperpelliciis (fi- ftolis tantum ,
inferioris vero flatus vel ordinis Clerici cumCottis Syn¬
odum intrent. Condit. Joannis Archiep. Nicofien-
ds an. 1 3 2 o . c. 3 . In hieme Canonici capis , &A(fi-
Jii (fi- alii Bencficiati capis in aftate fuperpellicio Jine
Cotta , & Canonici cum almutiis. Eadem notione
ulurpat Michas Madius inHidor. Spalatenfi cap.
2 5 . Apud Ughellum tom. 3 . pag. 633. Cotta feu
camifia fuperanea , ubi perperam bis editum Cocca.
[ Armoricis hodie Cod vel God ed Vedimentum
tegens pe&us. Vide O&av. Ferrarium lib. 3*.dc
Re vediaria.]
Cotta Candens, Superpellicium, quo utun¬
tur Canonici Regulares S. Augudini- Statuta eo- •
rumdemart. 66. apud Duellium Mifcell. lib. 1.
pag. 98.
Interulas , bracas , caligas , foccofqiie coturnos ,
Pelles , pellicia , tunicas , pedibufque diurnos
Feftitus , Cottas candentes , omnia bina
Ad minus ( habeant.)
Cotti s. Vita S. Meinxrerci Epifc. tom. 1 . Junii
pag. 523. Cum una camifia , una braca , uno Cotte,
una tunica , duabus caligis.
CottUs. Conciliuna Metenfe ann. 888.c{yi.<5.
1 1 2 5 COT
Nemo Clericorum arma portet, vel indumenta laica-
lia induat , id eft , Cottos vel mant silos fine cappa non
portet.
Cocta, in Concilio Ravennenfi an. 1314. can. 6.
Et in Miffa parati Coctis , amictis , pluvialibus , eW'.
Sapra : Cum Coctis & pluvialibus.
f Cot^e ad Armandum, rccenfentur inter (7*rr-
nfiones feu munitionesCaftri Carcaffon. an. 129 7.
Gall.] Cor/e <* , Paludamentum , chlamys
militaris , tunica quae armis fuperinduitur. Vide
in Zatouin. Cotte a plates : Computum Stephani de
\ la Fontaine Argentarii Regii an 1 3 5 1 . Pour deux
annes de camocas de Lufques a or d faire autresCottes
d plates.
Vocem Cotta JofephusScaligcr in Append. ad
Virgil. & alii a Crocota derivant, decurtata parte
anteriori. Vide Cottum.
C o t a , Tunica laici. Computa Grayfivod. ann.
1332. fol. 5 6 . Item pro duabus Cotis & duobus man¬
tellis emptis a dido Giraudo ad opus Domini Guidonis
de Grolea & Domini fi oh annis Humberti , mandato
Domini xxmi. f.grojforum.
Cotella, Parva tunica. Notitia de Concor¬
dia Ernaudi fol. 3 . verlo Chartularii S. Vincen¬
di Cenoman. Notum autem fiat , quod xxx. fol. Er-
naudus pro hoc fallo habuit , & filius ejus Htigo Co -
tellam de Brttgedio & caligas & fandalia.
2. COT A , Tugurium , latibulum , a Saxon. Cote,
fpelunca , latibulum. [Cambro-Brit. ex Johanne
Davies , Crot.~] Hinc rufticorum manfiunculte ,
quae nollris Bordaria , ita appellata; funt , a qua
voce fequentes deducuntur.
Co t a c 1 u m , Tenementum villanum , rufticum ,
villenagium, Borderie. Tabui. S. Dionyfii an. 12 3 6.
Super quodam cenfu , quem ipfi dicebant e fle Cotagtumy
&c. Ingulphus & Charta Witlafii Regis Mercior.
tom. 1 . Monaftici Anglic. pag. 167. Tres bovatas
terra , unam manfionem, & tria Cotagia. V etus Char¬
ta to. i.ejufdem Monaftici pag. 306. IJlos fervos
meos & omnia bona & catalla eorum , cum omnibus
Cotagiis meis finiatis in Orientali parte fluminis , &c.
Charta alia pag. 427. Et dicunt quod pradifta 3 4.
meffuagia valent per annum ultra reditum refolutum
1 x . fol. 3 . den. & non plus , quia non funt nifi Cota¬
gia. Vide to. 2. pag. 196.279. 293. 401. 461.
Edw. Cokum adLittlet. fe£t. 69. <Sc Dugdalum
in Antiquitat. Warsxdc. pag. 6 6 5 . [ Lobinellum
in Hift. Britan. to. 2. pag. 162. Codicem MS.
reddituum Epifcopatus Autilliod. Teftamentum
Rotherami Epilc. Eborac. ann. 1498- in Libro
nigro Scaccarii p. 672.] Cotage , in Charta Gal¬
lica tom. 1 . Monaft. Anglic. pag. 903.
Cotagius Census, in Charta an. 1233. apud
Gallandum deFranco alodio pag. 8 p.Cens cottier,
apud Philippum de Bellorrianerio cap. 2 3. Idem
qui Sur cetis , nempe cenfus qui p ree ter rectum cen -
fum praedio imponitur. [Vide Cenfus crefcens .]
CoTARIUS, CotT ARIUS, COTERlU S , Goto.
habitator, Bor darius jnanfionarius , nollris. Domef-
dei tit. Midlefex. S . Petrus. Unus Cetarius de 5 .
acris qui reddunt per annum 40. fol. pro hortis fuis.
Alibi, ex Monaft. Anglic. to. 3. p. 305. Ibidem
1 2 . brodi ,&i6. Cottarii ,11. fervi , &c. Apud Sel-
denum in Proefat. ad Eadmeri Hiftor. pag. 1 5.
Hic fubfcribitur tnquifitio terrarum , &c. Deinde quo¬
modo vocatur manjio , quis tenuit eam tempore Reg.
Edvoardt fquis modo tenet , quot bida , quot c anne at a
in dominio , quot hominum , quot villam , quot Cona¬
rii ,quct fervi , quot liberi homines , quot focheinani ,
&c. Charta Alexandri Conventrcnfis Epilc. to. 2 .
Tom. II.
Mortaftici Anglic. pag. 266. Decimam 8 . aerarum ,
quas Corarii elidi Prioris tenebant. Charta Aiiciir
Comitiffte Augi , ibidem pag. 976. Ipfos nativos
cum omni fequela fua ... & 6. Coterios in Hoton , vi-
, delicet Rogerutn qui tenet 2. Coterios , pVillelmum ,
d°r.[ConluetudinesBrageraciart. 99. Item fi Ce¬
tarius dc didis fructibus accipiat , five fint de vineis ,
five de hortis , five de die five de nolle , eo quia tene¬
tur eos cuftodire , ut fupra dictum eft , puniatur . . .
De inventione vero & perceptione dictorum fruduum
contra dictum Cot (trium , flabitur & credetur Domino
feu D ominis fundorum per fuum juramentum, & nuncio
fuo cum una aha pcrfona.jVidc to. 2. Monaft. Angi,
pag. 48 o . & Knyghton. an. 1 3 40. [ Kennettum
in Gloftar. ad calcem Antiquitat. Ambrolden.
Teftamentum J. de Nevill ,apud Madox Formul.
Anglic- pag. 428. Omnibus tenentibus meis , videli¬
cet Husbandis , Coliers & Bond. ] Tenans Cottier s ,
in Confuetud. Ambianenfi art. 42. 43. Pontia
venfi art. 72. 93. Monftrolienfi art. 5.8. Ful-
lienli art. 1. Audomarenfi art. 18 • Homines Cottier s,
in Artefienfi art. x . Bononienfi art. 46. 5 2. 55.
Cameracenfi tit. 5 . art. 2 . &c.
Cotlanda, Cotlandum, Idem quod Cota-
gium , Terra cotalis , ex Cot, & Lant» , terra. Ch.
Roberti de Albineio tom. 1 . Monaftici Anglic.
pag. 525. Item una virgata terra , cum dimidia unius
Cotlandi tota , ficut fuerat IV 'alteri. Alia to. 2. pag.
128. Vendiderunt ,fcilicet unam vo arant, & 2. Col¬
laudas cum dominio & prato quod ei in matrimonio de¬
deramus. Infra feribitur Cotclanda.
Cothlanda, apud Thomam Madox Formu-
laris Anglicani pag. 277. Pro una virgata terra &
una Cothlanda, quas idem Rad alphus & Robertus te¬
nuerunt de prafito IV ille i, no de Buckjngham.
f Cotselda. Chartular. SS. Trinir. Cadom. fol.
49. Semer pro unaCotfelda quaque hebdomada duo¬
bus diebus debet operari , Robertus pro una Colfelda
ejufilem fervitii eft. Et fol. 50. Hern.dd.us pro una
Cotfelda , ficut alius Cot fe Idus.
Cotsethlanda. Liber Ramefienfis fe6t. 265.
Dedit prodictus Abbas prodifto Hugoni .... unam
Cotfethlaudam cum libero fervitio. Et mox : Et in-
fuper 60 . fterlingorum folid. Cotfstblandam.
C o t s f. t 1 , Cotarii. Leges Hernici I. Regis Angi,
cap. 3 o . IVdlani vero vel Cot feti , vel Pcrdingi , vel
qui funt hujufmodi viles vel inopes perfotu , non funt
inter Legum judices numerandi. Adde cap. 18. Vide
Cofcez. ..
Cotmanni, Cotarum polTeftbres , qui alias Cota¬
rii , Gens de cote. Domcfdei apudSpelman. 8. bor -
darii & Cotmanni cum 2. c anteis. Vid eCoterelli.
aj[ 3 . COT A , Rata pars , Gall. Cotte vel ftfiuote. Con¬
cilium apud S- Tiberium an. 1389. inter Anec-
dota Marten. tom. 4. coi. 5 44. Jjfiod indicatur in
tota provincia Narbonenfi unum t allium de mille fr an¬
cis incontinenti levandum x& in fingulis dicecefibus le¬
vandum pro Cot a fua. Teftamentum Guidonis dc
Turre an. 1 3 7 5 . apud Baluz. Hift. Arvern. to. 2.
pag. 616. Volo & ordino , quod dicta Ludovica &
alia filia mea , qua tunc vivent , refiduum terra & bo¬
norum meorum inter fe aquis portionibus dividam , &
ipfarum quamlibet , videlicet didam Ludovicam in di¬
dis Caftellania&terrA AeTurrc cum mille libratis terra
pradidis, & ipfarn & quamlibet aliarum filiarum mea¬
rum in Coi a feu fer v a fua refiduorum terra & bonorum
meorum mihi & didis Bertrando & poftamo heredibus
inftituto & fubftituto heredes fubftituo. V i deJjHbta.
4. COTA , Navis fpecies. JohannisXXII. Papae
Proccftus in Ludovicum Bavarum apud Marten.
Bbbb ij
ii27 COT
tom. 2 . Anecd. coi. 751. Arreflatus , ad penum fu-
pradictum deveniens , feque reddens cum dictis compli¬
cibus fugitivum , primo quamdam navem feti Cotam , ac
deinde galeam fupradittam confcendit. Sed legendum
eft Coca feu Cocca. Vide Cogo.
COTACELLI, Militum genus , de quo in Mai-
nada poli Maifnada.
«HCOTAG1UM. Vide Cota 2.
COT ALAT A. Charta Guidonis Fulcodii,apud Co¬
lumbum in Epifcopis Vafion. lib. 3 . p. 3 96. Hoc
[alvo , quod Dominus Comes in civitate & cafris fu-
pradtchs Cot alatam , feu albergam habeat , quantum
h alienus Comites habere confueverunt, & cavalcatam,
&c. In aliaGuilelmi Comitis Forcalcarii pro Ma-
nofcenlibus.apud eumdem,fcribitur Contalagium,
nefeio an prave : Nec bladagium ,Jive albergam nec
Contalagium Jtve civatam , &c.
COTANUM, Cydonium malum, Gall. Coin. Lau-
rent. in Amalthea : Cotana , Mala cotonia , Ital. Co-
togni. S. Wilhelmi Conftitut. Hirfaug. cap. 10.
Pro Jigno Cotam , generali Jigno pramiflo lignum lapi¬
dis adde. Rolandinus Patavinus de Fadlis inMar-
chia Tarvilina lib. 1. cap. 13. Tortellis , pyris &
Cotanis , rojts , /iliis. V ide Coci anum.
ICOT anus . Cydonia malus , Gall. Coignaff.er.
Vide AdlaS. Francifcoe viduae Rom. to. 2. Mar¬
tii pag. 92*. cum adjun&a nota.
COTARDIA > Cotoe , fagi vel tunicae fpedes , viris
erinde ac feminis familiaris. Statuta Madilienha
1SS. ann. 1 27 6. Sc 1293- Item de Cotardia Jine
penna cum collario , & iz. betonis pojitis in utraque
manica 20. denar. Homagium Gerardi de Vcn-
tadorio an. 1362. Amotis caputiis & jupileis,& re¬
motis 7~oms , & cultellis , & in Cotardia , cum defubtus
Cotardiam , ut dixerunt , tunicam aliam decentem non
haberent , genibus flexis , &c. [ Concilium Mallii.
Eeculi xm. vel xiv. Nullus homo cujufcumque con¬
ditionis exiftatin civitate Majfilia de cetero portare au¬
deat fupertitnicale , tunicam JSotardiam ,jaquctum,gi-
ponem : quando defuper portabitur veftis illa, fuperior Jit
Cr ejfe debeat longitudinis ufque genu , nifi Jit marina-
rius navigando , cur for , leno vel latro , aut altus bre¬
vis conditionis', qtuveflis fuperior Jit in rotunditate fex
palmorum ad minus. ] Cottardtta , apud Matthaeum
Villaneum lib. 3 . cap. 79. Cotte hardie , in Com¬
puto Stephani de la Fontaine anno 1351. Defdits
garnifons pour 2. mabres bruns des Cours de Broijfclles
baillez- d Huiflace du Brullc , pour faire Cottes hardies
fourrees d’ aigneaux , & houces d cbevaucher en cflat
d’ Efcuirie , pour noffeigneurs qui furent faits Chcva-
liers d la fefle de /’ Efioile , c’efl d favoir Meffeigneurs
fje an & Philippe de France , Lojs de Bottrbon , Phi¬
lippe & Lojs de Navarre,& Charles d' Artois. Neant.
In Capitulo des pennes &fourrures: Pour fourrer une
Cote hardie que ledit Seigneur ot ou mois de ffiiillet ,
&c. Alibi : II eft d favoir que des draps dcffufdits
pour la Chtvalerie des Seigneur s deffus nommez,, Ven
a delivre d chafcunpotir Cote hardie &bouce jix annes
Cjdemie, &c. Pour fourrer une Cote hardie de camelin
a bois , que ledit Seignor ot aprez. lafefle de S. Michiel ,
cJc. Pour fourrer une Cote hardie d'un blanc caignet ,
&c. Pour fourrer d chafcun une Cotte hardie d’un brun
tanne qu ii orent de livree enfemble , & avec eux ccux
qui f arent faits Chevaliers en leur coinpagnie , pour chaf-
pme Cote une penne d’ aigneaux noirs, & un chapperon
foiirny de femblables aigneaux d’ An agon , pour chevau-
cher en efiat d’ Efcurie. Alibi : Pour un fm camelin de
Cbafteaulandon d faire pour ledit Seigneur Cotes har¬
dies fourrees de menu ver , & houces fengle pour aller
en foti deduit. In Computo ejufdem aiiui 1349.
n COX 1128
2 o . aunes de draps t annet, de Louvatn , pour faire 6 .
Cotes hardies d relever de nuit, pour les Damcifelles
& Femmes de chambre de ladite Duchejfe. Alibi:
Cotte hardie d’hjver. Litterae Toannis Regis Franc.
de inftitutione Ord. militaris Stella , 6 . Novemb.
1331. Porteront une Cote blanche ,un fercot , & un
chaperonvermeifquandils feront fans mantel,& quand
iis veftiront mantel , qui fera f ait d guife de Chevalier
nouvel d entrer & demourer en l’ E glife de la nolle mai-
fon, il fera vermeil &fourre de vair, & non pas ddermi-
nes , de fendail oufamit blanc } &faudra qttils aient
deffons ledit mantel fercot blanc , ou Cote hardie blati -
cbe , chauces noires,& fouliers dorex, , & portent conti-
rmellement un annel , entour la verge duquel fera e ferit
leter nom & furnom, auquel annel , &c. Balduinusde
Condato vetus Poeta MS. de Joculatoribus :
Jis ont mis jus les her audies ,
Et ve flent les Cotes hardies ,
Et les rcbes as Chevaliers.
Continuator Gallicus Nangii ann. 1 378.de Re¬
ge Carolo V. Etefloit veftu d’une Cote hardie d’une
efcarlatevermeille , & a un m ante au a fonds de cuve
fourre. Guillelmus Guiart fub anno 1 248.ejuf-
modi faga intellexit :
Li Rois & fon Confeil prive ,
Ou gens d hardies & d ofes ,
Parient entf eux de maitftes chofes.
Denique Chriftina Pifana auTrefor de lacite des
Dames, 2. part. cap. 1 1. Comptoit fautre jour ung
Taillandier de robes de Paris , quii aveit f ait pour
une Dante Jimpte , qui demeare en Gaflinois , une Cote
hardie , ou il j a mis cinq aunes d la me fure de Paris
de drap de Bruxelles d la gr and moifon , & trainebien
par terre trois quartiers de queue, & auxrnanches d
bonbardes qui vontjufqttes auxpieds.
f COTARIUS. Vide in Cota 2.
COTE-ARMURS, Sagum militare, Gall. Cotte-
d’ armes , apud Rymer. tom. 4. p. 3 7 1 . in Char¬
ta Edwardi III. Angi. Regis ann. 1328. Manda¬
mus vobis , quod omnes armaturas , tam Cote^armurs ,
quam altas . . . liberetis. V ide Cota ad armandum in
Cota 1.
COTECIS pro Codices. Formulae Andcgav. art. 1 ,
Defenfor principalis Jimul & omnis Curia puplica dixe¬
runt : Patet tibi Cotecis puplici , profequere qua optas,
COTELANDA. Vide Cotlanda poli Cota 2.
f COTE LEA. Vide Cota 1 .
COTERELLI. Iidem qui Cotarii. [Eos diftinguen-
dos effe putat Kennetus in Gloflario ad calcem
Antiquit. Ambrofden. aitque fe in MSS. codi¬
cibus obfervalle , Cotarios liberos fuilfe bono¬
rum fuorum polfeflores ea conditione , ut cer¬
tam pecuniae fummam vel frumenti quantitatem,
corvatas quafdam Dominis fuis proeliarent ; Cote-
rellos vero neque juris fui fuilfe, neque liberos
bonorum , quae tenebant , polTeflores , fed ut bo¬
na ita Sc perfonasad Dominos abfoluto jure per-
tinuilTe. Vellem hujus difcriminis probationes at-
tulilfet.] Domefdei , in Monall. Anglic. tom. 3.
p. 305. Septem vili ani auifque de una virgata , &
1 6.Coterelli , & 2. fervi Charta Edwardi III. Re¬
gis Angi. tom. 2. ejufdem Monadici p. 94. Cum
Wardts, releviis & efcaetis , nativis & Coterellis fuis ,
& eorum Catellis & fequelis. Charta alia tom. 3.
p. 69. Una cum omnibus vili anis , Coterellis & eorum
catallis, fervitiis,fettis , &c. Extenta maneriiapud
Spelman. Inquirendum efl de Coterellis , quacotagia
& curtilagia tenent &per qua fervitia. Hinc
CoTF.RF.LLi , Praedones militares, qui alias Ru-
ptarii , quos a Philippo An^ullo anno 1183. de-
ii29 COT
Ictos narrant Rigordus pag. 1 1. Willelmus Brito
lib. i. Philipp. pag. 10B. & de Geflis ejufdem
Regis pag. 72. Guillelmus Gttiart , Nangius in
Chron. ann- 1 1 8 3 . & alii Francorum Hiilorici,
Albericus anno 1 1 8 3 . & Guillelmus Armoricus
in Philippo A uguflo ann. 1182. Cotcrelli , qui vul¬
go dicuntur Ruptarii. Hoveden. p. 585. Bafcli &
Cotcrelli. HiUoria FranciaeMS. vernacula ex Bibi.
Memmiana fol. 199. En celle annee furent occis en
la contree deBourges en Berj fept mille bommes &plus ,
appelles Cofiereaux , que aucuns gens appellent Bri-
gans. Teis gens comme Cofiereaux , Brigands , gens de
compagnies ,pillars , robeurs , larrons , c’eft tout un *,
& font gens infames & dijfolus & excommuniez.. /Is
ardoient les Monaficres & les Eglifes , ou le peuple fe
retraioit , & tourmenioient les Prefires & les Beli -
gieux , les appellcient Cantatours , par defrifion , &
leur difoient quatid iis les battoient , Cantatours can¬
tet - Agunt deCoterellis praeterea Concilium La-
teran. an. 1 1 79. c. 27. Chron. Vofienfe c. 7 3.
ChroniconMarcianenfe pag. 894. Chronicon M.
Belgic. p. 1 90. Rad. de Diceto ann. 1199. Gal-
bertus in Vita Caroli Comit. Flandr. num. 1 1 7.
141. Stephanus Tornac. Epill. 90. &c.
Cenfet Marea lib. 6. Hili. Beneharn. cap. 1 4.
Corctellos nuncupatos ejufmodi praedones, quod
majoribus cultellis armati & inllruili effient , quos
Toloftni vulgo Cotterels vocant , eofdemque effe
qui Clitellarii dicuntur in Statutis Raymundi Co¬
mitis Tolofani ann. 1 1 5 2. apud Catellum lib.
2. Hili. Tolofan. p. 218. 209. Certe ita gladios
illos vocari docet le Roman de la frife de gferufa-
iem par Tuus MS.
Ve fu ont les clavains , & les bons Coteriaus.
In Regeflo Ducis Andegavenus fol. 9 3 • fit men¬
tio de Cotellerie , & de ceux qui vendent & ac betent
ferremens efmolus. KYnCotarellos , a. Cotis, & Cota¬
nis, Sc Cotarellis didtos volunt , ita ut colledtitia
illa praedonum manus conflatafuerit ex agricolis
6c rullicis , qui bellorum abufi licentia praeda¬
tioni 1'ei'e addixerant.
f COTERIUS. Vide in Cota 1.
COTEROTCJS , Menfura liquidorum , forte pro
Jfuarter aturn. Tabular. Follatenfe : Percipit Eccle-
Jia Eojfatenjis in prejfono . . . unum Coteroium vini
albi.
«j[ Cotetu s , Ead. notione. Charta Officialis Au-
tilfiod. ann. 1277. ffoh annes Clericus filius defuntti
Guillelmi Talnerii de Sello-vidcre recognovit fe rece-
pijfe a Vener. viris Decano & Capitulo Autijf. clau-
fumipfum de Bello-videre , & xvm. bichetos avena ,
& duos medios & tres Cotetos vini annui reditus. Sta¬
tuta reformationis S. Claudii ann. 1448. p. 8 1.
In die Nativitatis Domini debet Pitantiarius m unum
receptum , fecundum confuetudineni .Mona feni , in
quo pigmentum , videlicet cuilibet Religiofo unumCo-
• tetum & quatitor pintas vini , quinque roffolas & unum
magnum panem.
COTEUS , Iracundus , in Gloffiario Sangerman.
MS. n. 5 o 1. Eli a Graeco Kotoc , Ira vetusmanens
alta mente repofita.
^[COTFIIDIE, pro ffuoiidie , in Capitulis gene-
ral. MSS. S. Vi&oris Malfi lien fis.
^[COTHLANDA. Videin Cota 2.
COTHOFLE , MalfilienfibusOvMt/oK/fcr , Scyphus
vel lagena. Statuta Maffil. lib. 1 . cap. 39. De do¬
lio vim ( praeco habebit ) unum denarium & unum
Cothofle vini.
COTHON, Portus artificialis. Servius ad iljud
Virgilii yEn. 1-431. Hinc portus alii effodiunt , id
COT 1130
elt Cotbona faciunt. Cotbona funt portus m mari non
naturales , fed arte & manu f diti. Efi autem & maf-
culirn & neutri generis. Nam & Cothon hujus Cothonis
facit , & Cothonum hujus Cothoni. Feftus : Catones
appellamur portus in mari interiores arte & mantifa-
tti. Lege Cothones. Gloffi Lat. Gr. Cotones , Ai/xsVe?.
K«0« Graecis poculi genus ell Laconici & milita¬
ris , aliquando fumtum pro Compotatione ipfa ;
quod maximus Cothoni in compotationibus ufus
effiet.
H COTHURNOSUS , Superbus , fallofus , quafi Co¬
thurno gradiens , feu fubere altius elevato. Vita
S. Medardi tom. 2. Junii p. 86. Perfitvir fangm-
tiarius Cothurno fo gre/fu ante S ancti tumulum , cruen¬
tis manibus oraturus. Cothurnatum dixere Seneca ,
& Ovidius eum , qui Cothurnis utitur feu cal¬
ceis altius elevatis , Martialis vero eum , qui fu-
blime dicendi genus adhibet :
Grande Cothurnati pene Maronis opus.
Alcimus denique Avitus Cothurnatum intelligic
hominem illuhremdc fplendidum , quoniam qui
in tragoediis utebantur cothurnis , nonnifi perfonas
agebant illultriores. Sic igitur hic Scriptor homi¬
nem divitem ex Evangelica parabola deferibit :
Ip fe Cothurnatus gemmis , & fulgidus amo ,
Serica bis cobiis mutabat tegmina blattis.
COTI A , Ora maritima, Gall. Cote. Charta an¬
ni 1 2 1 3 . ex Archivo Civitatis Maffil. Injuflitits >
terris , vel portu , feu ribagto , vel Cotiis , vel cenji-
bus , cire. Vide Cota 1 .
COTI ARlUS, Quj acuit CGte. Gloffar. Sanger¬
man. MS. Samiantis , Cotiarius , Acutiator , Axovmv';.
Gloffi. Gr Lat. A Cotiarius , Acutiator.
COTIDIANARIUS , Quo lingulis diebus uti¬
mur. Gelta Hildeberti Epifcopi Cenoman. apud
Mabill. Analecl. to. 3 . pag. 3 1 1 . Dedit ad compo¬
nendum tburibulum Cotidianarium it. mare as argenti.
H COTIDIARE , Ajfduumejfe. Gloffar. Sangerman.
MS. n. 501.
COTIDiL, ut .ffuotidic, Affidue, unoqdoque die.
Legitur in Barthii Gloffiario exEIillor.Palaell. &
alibi.
f COTIDINI ANIT AS , Aff duitas. Gloffar. San¬
german. MS.n. 501.
COTIERS. Vide Cotarius in Cota 2.
COTILE , idef, datus. Gloffar. Sangerman. MS.
n. 501. Eli pro Cotula vel Cotyla , Menfuraquae
medium fextarium continet. V ox Cotyla nota eft
Martiali.
COTIO, ad ac ominandum. Idem Gloffar. Eli Cor.
In Papiae MS. Bituric. habetur : Cotis limacii , Co¬
cio ad Comminandum.
f 1 . COTIS, aKtv» , Cos. Item, t?yn , Ira, in Supple¬
mento Antiquarii. Pollerior notio ell Graeci Korcc,
vel Kot/? Hefychio , Ira vetus.
2. COTIS, Dignitas corporis. Papias. An Do/er ?[ Vi¬
de Cotio. ]
COTIS ARE, Tributum imponere , Gall. Cotifer .
Chronicon Bonae Spei : His temporibus Jfuafor fe -
minarii Namur cenjis condemnatus efi.
^[COTLANDA , Coi mannus , &c. Vide Cota 2.
*!f COTO , Goffipium^ Gall. Coton. Inventar. Ec-
clefiae Anicienfis ann. 1444. Item aliud terfonum
(terforidm ) de lino habens in quolibet capite duas
barras de Cotone albo.
fC o tonum, Eadem notione. Praeceptum Phi¬
lippi Pulcri Franc. Regis ann. 1304. Cendala ,
telas , fericum feu Cotonum, &c. Boriavel Cotonum,
in Statutis Avenionenfibus.
^ CotonumPomum, ut Cydonium, Gall. Coing ,
V
1 1 3 I COT
Ital. Cotogno. AdaS. Francifcae viduas Rom. Mar¬
tii to. 2, . p. 9 2. *F .Et in horto fpeluncam Jibi quan¬
ti mu fub arbore cujufdampomi Cotoni conftituit. Amal¬
thea habet, Cotoneum , Cjdomum , Pomi genus.
f COTSELAND A , Cotselda , Cotsetus.
Vide Cota z .
i. COTTA, Tunica. Vide Cota i.
2. COTTA , Tugurium , Cottarius. Vide Cota z.
3 . COTT A , f. pro Cocca , Species navis , de qua
in Co([o. Litterae Senefcalli Provinciae ad Maffilien-
fes an. 132 6. ex Schedis D. Le Fournier : Se mu¬
niant debifeotto cum Cotta , quam exped annis de Na-
poh venturam.
'<5J COTTIS , Tunicae Species. Vide in Cota 1 .
^ COTTONUS,' Ital. Cottone , Gall. Coton. Gofli-
pium, Tela e filo xilino texta, apud Jacobum
Auriamlib. i o . Annal. Genuenf. ad ann. 1282.
COTTUM, Calcitra, ex Gallico Coite. Statuta an¬
tiqua Monaflerii Corbeienfis lib. 1 . c. 3 .Cappam
vero de fago & pelliciam , Cottum aut Icci artum ,Jive
fagum in tertio anno accipiant. Statuta antiq. Cartu-
fienf. 2 . part. c. 1 6 . §. 1 . Accipit incola cella ad le¬
ctum paleam , filtrum , fi pojjit haberi ,Jin autem pro
eo pannum grojfum Jirnplicem , non duplicatum , pul¬
vinar , Cotum , vel coopertorium de grojjis ovium pelli¬
bus^ panno grojfo coopertum. Udalricus lib. 3 . Con-
fuetud. Cluniae, c. n . Ad ledutn , capitale , cooper¬
torium, Cottum , Jlragulatum , brachiolineum quo fe¬
moralia fuc cinguntur, &c. Ufus antiqui Ordinis Ci-
Itercienfis cap. 7 2 . Nec jaceant fuper Cotos , pr&ter
minutos & injirmos qui extra chorum funt. Cap. 90.
Super Cotos in ledo quiefeere. [Capitulum genera¬
le ejufdem Ordinis an. 1186. apudMarten. tom.
4. Anecd. coi. 1261. De Cottis & omnibus cooper¬
toriis Conver forum ubique generaliter teneatur Jient te¬
netur apud Ciftercium, & in quatitor primis domibus ,
nifi forte in frigidiffimis regionibus aliquid a Capitulo
difpenfeturf] Bernardus Prior Portarum in Epift.
ad Inclufum : Ad lectum habeto flramen , filtrum ,
coopertorium de groffis ovium pellibus , rufii co panno
coopertum, vel Cotum , & pulvinar. Petrus Damian.
lib. 2.Epill. 1 5. de Monacho: ftJVa fejfa in lettu-
lum membra projiciens , jacendo Cano meas Horas com¬
plebat. Tunc , ait (Daemon ) ille es, qui fub Cotto
quotidie Completorium infufurras ? Male V ollius Cot -
fwwpro cala feu tuguriolo ufurpari hic putat. [Le
Roman de Narcijje MS.
Gem en fuis bien aperceue ,
La Conte nefttt pas meue ,
La plume neft pasremuee ,
Aincois eft toute amoncelee. ]
Cottus., Cotus. Statuta Ordinis de Semprin-
gham: Non jaceant fuper Cotos, prater minutos &
infirmos. [ Bernardi Ordo Cluniae, part. 1 . cap.
1 7. ProJignoCoiti, trahe manum per brachium eodem
modo quo trahitur pro coopertorii , & hoc adde , ut cum
digitis teneas manicam frocci , quia utrumque & fr oe¬
cus , & Cottus eft de lanaj V ide Cota 1 .
COTUCA.ThomasWaHinghamusinEdw.IL pag.
1 14. Ad arma prnjiliunt , & Aiilites quidam fuper
armatura Cotucas induerunt vocatas Jftuxrteloys : ar¬
migeri vero indumenta benclas habuerunt. Legendum
forte Cottas , noltris Cottes d’ armes , quattilatas ,
quadrifido colore diffindas. Vide Guartilatus
*[ COTULA, Coxa. Papias in MS. Biturrcenfi.
COTULOSUS Campus, in Provincia ad Rhoda¬
num , qui vulgo la Crati dicitur , quod infperga—
' tur lapidibus Cotulojis , efl , qui quaquaverfum la¬
tera habent acuminata, forte in modum Cofta ,
uti vocem Cotu noftri ufurpant. Vetus Charta de
COT 1132.
juribus Ecclefiae Arelatcnfisapud Guefnaium in
Annalib. Maliilienlib. ann. 1 266. n. 40. Pofftde -
bat infuper eadem Ecclejia pleno jure Campum Cotu-
lofum , qui Craniis ( leg. Cravus ) dicitur , plenam ibi
jurifi 'dictionem privatam & publicam exercendo.
COTUM, Tributum pro mercimoniis venditis
exfolvendum. Statuta Ecclefiae Leodienfis ann.
1 2 8 7. inter Anecdota Martenii to. 4. coi. 879.
Praterea omnes Bcghinas negotiatrices & mercatrices
rnanifeftas amplius quam decem mare harum in negotia¬
tionibus habentes , a privilegiis Beghinarum excludi¬
mus , nec d fol titione Colorum feu exactionum volumus
e ffe liberas. Vide Cota 3. Sc Cotus z.
COTUNUM, Goffipium, Gall. Coton. Inter fa-
cras Ecclefiae S. Luciani Belvacenfis Reliquias vi-
fitur theca cum plurimis inferiptionibus Gothice
exaratis , quarum una efl ; De Cotuno unde terfa
funt vulnera Domini. V ide Coto.
f COTURA. V id<? Cultura.
f COTURNUS. Vid eConturnus.
1 . COTUS , [Cuflos hortorum , agrorum & vinea¬
rum. Charta Philippi Franc. Regis ann. 1287.
Voluit etiam didas Bertrandus , quod Cetus & garclx
dicti caftri & ejus honores . . . nobis & Jibi Jint commu¬
nes .] P a itum inter Dom. & Confules Brageract
ann. 1372. MS. [ in Confuetudinibus editis art.
13.] Item quod in Caftro & Caftellania Brageracev.fi
Jit Cotus Jive gardiagiutn : videlicet m terra dicti Do¬
mini & diftriftu qui nunc eft vel erit in futurum , inter
flumen vocatum La Tla , &c. cujus quidem Coti feu
gardiagii erit guagium 4. folidorum , & infra fecundum
confuetudinem villa pradicta , in quibus damnum dare
£ Edit, dans melius. ] tenebitur ratione guatgii , & ul¬
tra hoc emendare damnum pajfo. Itaque [vel potius
ita quod , ut in Edito. ] pro dicto Coto de catero infra,
dictos terminos gagium novem , nec fex folidorum , quod
confievit exigi feu levari , de catero non levetur. Ad
marginem feriptum Droit de f)uot. [ Eaedem Con-
fuetud. editse art. 97. Itemji quis intraverit hortos
claufos vel non claufos de nocte , & coeperit inde furtive
de fructibus excre flentibus inde ad v alor em duodecim
denariorum , curret villam , & ponetur inifpillorio ,vel
folvet fexaginta folidos Domino , necnon & folvet du¬
plex gatgium Coti , & ultra hoc damnum pajfo emenda¬
bit. Art. 9 8 . de eo qui furatus fuerit de frudibus
vinearum dicitur : Solvet , Ji Jit de nocte , duplex
gatgium Coti ; Ji vero de die , gatgium Jimplex. Et art.
I o 1 • de animalibus terras , hortos, &c. vallanti-
bus : Dominus animalis tenditur de damno dato , &
folvet pro dido damno pro quolibet bove & vaca decem
& edo denarios pro gaigio Coti , & ultra hoc emenda¬
bit damnum pajfo ; pro quolibet roncino .... folvet pro
gatgio Coti duodecim denarios. Eadem notione fumi-
tur voxCotarius in iifdem Confuetud. Brager. art.
99. cujus locus cxflat in hac voce poli Cota 2.]
Vide JVvota
z . COTUS, pro fftuota , feu quantitas pecunix. Fori
Caefar-auguflx an. 1301. fub Jacobo II. Rege
Aragon. Cura per cattam feu ftatutum u fur arum ....
Jit ftatutum quod omnes Chriftiani teneantur jurare in
contradibus ufurariis , quod in illo contradu non erat
II fur a , nec machinatio ultra Cotum in dicta carta ufu-
raria contentum , &c. [Edidum Jacobi I. Regis
Aragon. an. 1 242. in Appendice Mareae Hifp. coi.
1457. Chriftiani qui pignera tenent vel tenebunt in
pcfterum , [altem poftquam eis fecundum formam Coti
fJud&orum< fuerit fatisfadum , pignora & in ftr ument x
debiti libere , Jimpliciter & abfolute reftituere compel¬
lantur. ] Vide Obfervantias Regni Aragon. lib. 6.
tit. Interpretat. <5. 7. Sc infra in fftuotx.
/
1133 CCXV
4(f 3 . COTUS , Locus dcfenfus. VideinC*4«r«/w 21
<Jf 4. COTUS, Equus bimus. Magnum Chartularium
S. Vi&orisMaffil. fol. 1 3 . Comparaverunt unam fe-
modi at am terra & dederunt pro ea unum optimum Co¬
tum & viii. alitas de c annabas. Ibidem fol. 9 1 . Pro
ipfa quartcirada dedi unum Cotum.
5. COTUS, Culcitra. Vide Conum.
COTZIA. Chronicon Cafauricnfe lib. 3 . Stans inipfo
potite ante portam infula in habitu peregrini cum Cottia
Cr palma ei apparuit.
COTZUMBER. Vide Coct.umber.
COVA , Cavea, locus cavus. LucasTudenlis p.72.
Ecce iniJlaCova inclufa eft maxima pars militia Go¬
thorum, &c. Infra fpelunca dicitur. Leg. f. Cava.
COVALUM.Hifl. Cortufiorum lib. 7. c.12. Etca-
pitur Covalutn de Caftoz.a,quod multis deliciis [poliatur.
f COVALUS, gid lufu ajfimulato fallit , vel para-
Jttus , vel blatero , ballucinatorquevel prado , vel fica¬
rius. Vocabularium Suffiannaei.
COUCA. Confuetudines Eccleliae de Regula apud
Labbeum p. 745. Molendinarius de unoquoque mi-
lendino unam Coneam unoquoque die , f voluerit , acci¬
piet ad molendum. Sed legendum Concham.
COUDERCUM, apud Anicienfes , C cudere, Ager
compafcuus , Gall. Communal. Legitur in Charta
S. Crucis Savigniacenfis.
COUDRA, Corylus, Gallice Coudre , Coudrier.
Charta Petri de Roteys V icarii T olof. An. 1272.
in Codice MS. Confuetud. ejufd. urbis fol. 2 7. e
Bibi. D. Abbatis de Crocat : Nullus fufler ior um Tho¬
lo feft aufus emere aliquas fufas feu trabes vel perticas
de podio . . . nif Coudram & mair annum & maflt. &
virgas.
coudurerius , Sartor, Sarcinator, Gall. Cou-
turier ■ Tailleur. Galterius Coudurerius inter telies
recenfetur in Inflrumento an. 1 309. Hili. Dal-
phin. to. 2. p. 1 44. coi. 2. Vide Codur erins.
% COVENTIO , pro Conventio , apud Thomam
Madox Formul. Anglic. pag. 74.
COVENUM, Indige fio , Papiae. Idem : Covium , inane
vel vacuum.
^1 COVERELIUM , Angi. Coverlet, Gall. Couver-
ture , Stragulum , apud Rymerum tom. 1 o . pag.
470. coi. 1.
COV1NA. Liber Anglicus infcriptus^Af/Zice ofpeace,
pag. 69. v. Si aliqua perfona ex earum corfpiratione
&Covina aliqua falfa facta & munimenta imaginati
fuerint, feu fabricaverint, &c. [Pluries occurrit apud
Rymerum eadem notione , ut tomo 6. p. 642.
coi. 2. tom. 7. pag. 5 3 9. coi. I. tom. 5. p. 774*
coi. 1 . &c. ] Vox Anglica Covin , ex vetere Fran-
cico Convine, quae vox agendi rationem fignificat»
interdum rerum flatum. Vide Gloffarium no-
flrum ad V illharduinum,[& fupra vocem Coniva.]
COVINARIUS. Vide mox in Covinus.
COVINU S , Gallorum & Britannorum veterum
currus. GlolT. Lat. Graec. Covinnus , Ketffvxxft-
/?6)ToV , id eft , currus cathedra inflru&us. Papias :
Covinumgenus vehiculi quo Belvacenfes utuntur. Bel¬
gas enim Bellovacos alibi interpretatur : Belga,ejl
Belvacum civitas. [Hinc corrige Codicem Bituric.
ubi male Conumnum , Genus vehiculi , &c. Glof-
,far. MS. Sangerman. ubi Convina, Genus vehiculi ,
& alterum MS. ubi Corvinium. ] Pomponius Mela
de Britannis : Dimicant non equitatu modo aut pedite,
verum bigis curribus Gallice armati. Covinos vo¬
cant, quorum falcatis axibus utuntur. Martial. lib.i 2*
Epigramm. 24.
O jucunda , Covine , folitudo ,
Carruca magis ejfedoque gratum
CGU . 1 1 3 4
Facundi mihi munus Hcliani :
Hic mecum licet hic , fjuvence , quicquid
In buccam tibi venerit , loquaris , &c.
Lucanus lib. i . '
Et docilis rettor monflrati Belga Covini.
Ubi quidam legunt conftrati. Willelm. Brito lib.
9-Philipp.
Belga Covinorum Lucano tefe repertor.
Inde Covinarius, apud Tacitum , pro auriga. Mo¬
net Cambdenus hodieque A nglis , Covajn vehi¬
culo vehi fignificari. •
*j[ COULEVR1NA, Gall. Coulevrine , Torrpentum
bellicum a Colubro fic diCtum. V ide Lobinelluni
in Onomafticoad calcemRift. Britan.
COUPA , Cuppa, Gall. Coepe , Calix , Patera,
crater. InventariunfEcclefioe Noviom. an. 14191
Item caput B.Acharii in quadam Cottpa argentca.V ide
'Cupa 2 .
COUPIATOR, a Gallico Coupcr , Cadere; Li¬
gnator, Qui caedit ligna, GnU.Bucheron. Litterae
Regis Anglise apud Rymerum tom. 2. pag. 207.
& 208. Rex Vicecomiti Gloucef. falutem. fhfia ad
pafus amputandos in partibus IV alita Coupiatoribus
multum indigemus , quod .... provideri facias de cen¬
tum Coupiatoribus ... ita quod quilibet eorum habeat
unam bonam , magnam & fortem hacbiam vel fecurim
ad gro/fas & parvas arbores [accidendas. Occurrit ite-
rum ejufdem tomi pag. 345.
COUQUAClUM , Cubatio, pernoctatio , Gallice'
Coucbage , feu ut Picardi efferunt , Couquage : nam
& Couquer , pro Coucher dicunt. 1 . Regeft. Parla-
menti Parif. in Arefio ann. 1257. fol. 8. Petunt
cofmaminforefta de Leonibus . . . herbagium & Cou-
quagtum ad oves , vaccas , boves , porcos , & alia ani¬
malia, exceptis capris , hoc eft, facultatem immit¬
tendi oves , &c. in foreflam ad pernodlandum.
COURANTIA , pro Cobrantia, Acquifitio. Char¬
ta Audeberti Abb. Nobiliac. an.i 510. apudSte-
phanot. to. 3 . Antiquit. MSS. PiClav. pag. 953.
Necnon omnes donationes quafcumque eidem Priori fa¬
llas a Reverendo inChriftoP atreDomnoHelia Epifcopo
Eduenf praditto , tam de Cour antiis fuis fallis tempore
quo nojlro Monafierio pr fidebat , quam de Cour antiis
per pradeceffiores didi Prioris hactenus fattis, & fpecia-
liter de domo de Brioco... quam dittus Dominus Eduen-
fis acquifvit five Couravit , ratip camus.
f COURARE. , pro Cobrare , Acquirere. Vide Cou-
rantia, St Curantia.
COURATAGIUM. Vide Courtagmn.
COURBIA. Vide Curvata.
•! COURE1UM. Vide in Conredium.
COURR. ATAGiUM. Vide Courtagium.
1 . COURRER1US , Officialis, Vicarius feu Ju¬
dex Epifcopi. Vide Cone artus .
2. COURRERIUS , Curfor, Gall. Courrier. Epi-
ftolaRuperti Regis Romanorum an. 1 40 1 . apud
Marten. Anecd. to. 1 . coi. 1 6 8 3 . F. Def der antes
vos litteram eamdetn per velocem Courrerium veftrum
prafato Duci Venetorum diu nocluque abfque medio
prafentare.
f COURTAGIUM, Munus proxenetae, Gall. Cour-
tage , vel Courretage. In Memoriali Camerae Com-
put. Parif. fol. 5 7. v°. inter officia domanii Re¬
gis in urbe Lauduno recenfentur, Officium Cour-
tagti vinorum , Officium Courratagii & alnagii panno¬
rum , Officium Courratagii v ac arum , Officium Coura-
tagii equorum & exdrigarum. Haec anno 1 3 6 o . Vi¬
de Corretagium.
«H COURTILLUM. Vide in Cortis 1.
OOURTINA. Vide in Certis 2.
H35 COU
«J[CGUS, Proximus , in Gloflario Sangerman. MS.
num. 501.
COUSIO,Porcus,Gall. Cochon_. Privilegium Ar-
chembaldiTktrhonii pro Villa-Franca apud Tho-
maflerium in Biturig. pag. 226. Jftuifque pellifex
dabit duos denarios , quifque panifex duos denarios .. .
de fex Coujiombus unum obolum. V ide Cojfio.
^ COUSSLNUS , Gall. CouJJin , Pulvinus. Inventar.
EccIefneNoviom. an. 1415». Una toja operata de
fierico ad faciendum Coujfmum. Vide Cujfinus.
COUSTAMENTUM , Coustangia. Vide in
Cuftus 1 .
f COUSTORIA. Vide Cufioria.
f COUSTUM. Vide Cuftus 1 .
COUSTUM A, Coustumia, Coustumagii,
Coustumatio. Vide Confuctudo 4.
1 . COUSTURA , Ager cultus. Vide Cultura 1 .
a. COUSTURA. Charta Burchardi D. Marliaci an.
1 240. apud Duchefnium in Hift.Monmorencia-
ca pag. 410. Abfiquc alio fervitio , confiuetudine , vel
Coaftura. Sed legendum Couftuma.
1. COUTA, Culcitra, Gall. Coite. Hift. Dalphin.
tom. 2. p. 2 74. in Computo an. 1 3 3 3 . & feqq.
Colino de Camera pro emenda una fartagine , uno pul-
unetto & una Coutapro Domina taren. vi.gr an. xvri.
2. COUTA, pro Colta, Colleda, tributum. Con¬
ventiones Ludqvici Regis Sicilice cum Arelatenli-
bus an. 1 3 8 5-eMS. D.Brunet fol. 7. Item quod
ditti domini Regina & Rex . . . aut aliquis eorum no¬
mine } non pojftt facere talliam , queftamvel Coutam ,
exaltionem novam fen indictionem. Vide Colta.
•d COUTERINUS , Uterinus , Gall. Uterin, Ex ea¬
dem matre natus. Bufchiusde Reformatione Mo-
nafteriorum apudLeibnit. to. 2. Scriptor. Brunf-
vicNpag. 8x0. Et habuit Fr atremfj oh annem Bodiker ,
quaji Couterinum funm , in omnibus co adjutorem.
COUTHUTLAUGHE , Qui exlegem fcienter re¬
cipit : voxSaxonica, exCou$, fciens, utlau jh ,
exlex. ItaBradlonuslib. 3.tr. 2.cap. 1 3-§. 2.
COU TURA , Ager cultus. Vide Cultura 1 .
COWELE , Vas anfatum , quod a duobus baculo
tranfverfo portari poteft , apud Kennettum in
Gloflario ad calcem Antiquit. Ambrofden. Pro
novo Covoele empto ix. dcn. Vid t Crocea Covpellet.
^ COUVERTUM, Simulatio, caufa, praetextus,
Gall. Couverture , pretexte. Litteras Philippi III.
Franc. Regis an. 1275. infertae Litteris Johannis
Regis an. 1 3 5 6. tom. 3 . Ordinat, pag. 6 2 . Illam
vero exactionem obolorum. . . de cetero non levabunt ,
nec eis de cetero aliquam exactionem fub Couvertovel
figmento mutui vel alterius fraudis imponent.
COWIR ANNUS Caballus , f. Scabiofus equus ,
Elephantiacus , ab Aremorico CoVcin, Peftilentia ,
lues. Tabularium Rothonenfe : Emptor dat pro
pretio caballum unum earinum , non Ccvmr annum , con¬
tra f olidos xx. & x. in argento.
^COUVIVA, pro Covina. Charta Henrici IV.
Angi. Regis apud Rymcr. to. 8. p. 5 2 5. coi. 2.
Dimijit pradiltum hofipitaleiti dicta terra noftra Hiber¬
nia per abbett amentum , fraudem , Convivam , &c.
^ICOVUS, Ital. Covo , Merges, manualis fafcicu-
lus, Gall .f) avelle. Memoriale Poteftatum Regien-
fium ad an. 1218. apud Murator, tom. 8. coi.
1093. Sicut campum eft plenum de Covis cum meti¬
tur , it a campum & fojfatum erat plenum de Saracenis
mortuis.
COWYLL, vox Wallica, Veftimenti muliebris fpe¬
cies , in Legibus Hoeli Boni RegitfW allice c. 1 3 .
COXiE, Cubiti, verfurae: vox Agrimenforum. Sicu-
lusFlaccu s: T ertnini in omnibus angulisCoxifque pojiti.
COX 1136
COXALE, Lumbatorium , in GlolT. Lat. MS. Reg.
Cod. 1013. [ Hinc corrigendum Ifidori Glofla-
rium , ubi male, Libatorium , Coxale. Papias : Fe¬
mina fiunt mulierum , femora virorum. Dicuntur enim
femora proprie inter Coxalia , quibus equis infitdemus. ]
Italis Cofciali eft armatura dagambe. Boccacius in
Philocal. Primier amente gli fece calcare due bellijji-
tne caHe di maglia: fopra le calice gli mifie le gam-
biere , & un paio di Cofciali. Chronicon Bertrandi
Guefclini MS.
Leurs Cui fieres ofterent treftout communement ,
Pourquoi aler puiffent trop plus legierement.
Coxale, Os, quod ad coxam extenditur , apud
A.damannum in S. Columbano.
H COXI A, proCoxa, Italis Coficia, Gallis Cutffe. Le¬
gitur in Adis SS. Aprilis to. 3 . pag. 5 26.de Maii
tom. 7. pag. 158.
COXIGARE , Claudicare. GlolT. Lat. Grsec.Co-
xigat , %uhalm.
COXUS, Claudus. GlolT. Lat. Gr. Coxus,
Vide Catax.
^COYFFIA, Covsia. Vide Cuphia.
^COYRARIUS, Coriarius, Qui parat corium.
Gall. Corroyeur , Tanneur. Charta Bernardi de T ur-
re an. 1308. apud Baluz. Flift. Arvern. tom. 2.
pag. 783. Dr apparii , Ferrarii . & Coyrarii , Sutores
fotui arum, Pelliparii, &c.
% COYRATER1US, Eadem notione, apudMar-
ten. Anecd. to. 4. coi. 191. Anno Domini mcclxxx.
menfie April. ordinatum fuit in Concilio Bituricenji ,
quod Clerici exercentes vilia officia moneantur in caji-
bus infra ficriptis. Inprimis Fabri fenarii & Parcole-
rii... Item \ Coyrateriijive Balnearii corioruyri.
% COYS1NUS, Pulvinus. "Vide Cujfinus,
CO YZIUM, Species menfurae frumentario?, f. ea¬
dem notione qu ae ali is Coket. Charta an. 1 29 5. ex
Chartulario S. Vandregefili tom. 2. pag. 1333.
Concejft viris Religiofiis . . . duas minas ordei duobus de¬
nariis minus Coquo , Jitas fupra totum bereditagium
meum ubicumque Jit.
COZAMBER. Vide Cocicumber.
COZARDUS, Aviculae fpecies, apud Fridericum
II. Imperat, in lib. 1 . de Arte venandi eap. 46.
COZUMBER, C ozumbri s. Vide Cocicumber,
COZZO , V eftis fpecies. Hiftoria de Fratribus con-
feriptis tom. 2. Alamannicorum Goldafti : Aut
camifile fiubtile ac grande , fieu Cowconem ,jive lenam
[ f. lanam ] opere plumario contextam . . . perceperunt.
[Opinor Coutconem hic idem efle quod Cotonem ,
GolTypium , Gall. Cotton. ]
CRAANTARE , C r. a an tum. Vide Creantare.
^fCRACARE, Crocitare. GlolT. Ifid. Cracat , Cra-
cerrat. Pithceus : Cracat , Cr acer at. Alter addit.
Acerbat. Saxon. Cpiacettan, Crocitare. Ital. Cra
cra , Crocitus.
f CRACENTES, Graciles , GlolT. Ifid. Feftus ad¬
dit ex Ennio :
Succenti gladiis media regione Cracentes.
Vide Cr agentes.
«j[ CRACERARE, Cr ac errare. Vide Cracare.
«jfCRAFI, Crafones. Vide Cratones.
CRACENTES, Graciles. Papias. Infra, [ ut & in
Gloflario Sangerman. MS. n. 5 o 1 .] Creantes , Gra¬
ciles. [Vide Cracentes.']
CRAIERA, Navigii genus apud Septentrionales.
Charta Edwardi III. Regis Angi. an. 1 3 6 o . apud
Rymer. tom. 6. pag. 174. coi. 1 . Dominis fiive
ALagiftris navis vocata La Berthelemeu de Plummuth
... . & f/ oh anni Sely Domino fiive Alagiftro Cratera
vocata La Berthelemeu de Plumuth ,fialutem . . . Vobis
mandamus
i
H37 CRA
mandamus quod ditias tres naves & Crateram , duplici
eskippamento & aliis necejfarits , pro periculis & ag-
grejjibtis inimicorum nojlrorum fupra mare eminentibus ,
evitandis , & eafdem naves & Crateram Conflantia,
pro pajfagio fluo & hominum fluorum pradictorum , ad
dictas partes Britannia , Uberari faciatis. Charta Hen-
rici IV. Regis Angi. ann. 1465. apud eumdem
Rymer. tom. 8.pag. 404. coi. 2. Mercatorem de
regno Dacia , Magiflrorum & pojfejforum duarum Crate¬
rarum , &c. Pluries occurritibidem. Vide Crepera.
«IjCraiera Calsattata. Charta Richardi II.
Angi. Regis an. 1 386. de navibus & marinariis
areftandis propaffagio ad partes Hifpanice.-dYw-
tis quod affignavimus te ( alloquitur Servientem ad
arma) ad viginti naves &CraierasCalfattatas , depor-
tagio fexaginta & decem doliorum & ultra , pro pajfa¬
gio fjohannts Regis Caflella.
«[[CRALLEN, Germanis per fyncopen pro Coral-
len , Corallium, Gall .Corail. Bufchius de Refor¬
matione Monafterioruirt apud Leibnitium Scri¬
ptor. Brunfvic. to. 2. pag. 885). Summa argenti
& Crallen , qua in pondere valent , Jicut totum puri &
argenti , triginta tres mare a puri argenti. Et p. 8 9 1 .
Summa in auro , argento & Crallen , &c.
CRAMACULUS. Capitulare de Villis c. 42. inter
utenlilia ruftica villarum recenfet andedas , cate -
nas , Cramaculos , delaturas , fecures , &c. U bi ande-
da , videntur efle andena , (landiers ) & Ctdmaculi ,
cremafteres focarii , Cramaillieres. Pro delaturas ,
leg. dolaturas.
CRAMES1NUM , a voce Kermes Arabica, Coccus :
unde Kermejinus color pro purpureo lucidiore. Ita
Gorop. Bekanuslib. 5. Gallic. pag. 139. noflris
Cramoiji. Laonicus lib. 3 . extremo : de uot/xl-
%IV <r» paV Vtu> >ta.Xitfxevov 7rcyq>v%oiv , hrl tu. i/auTtu, rure
auro tfluv ^ cr, flev , Cuphv evdtixvv/atvu u^luv Xoya. [Vi¬
de Carmcjinus. }
«U CRAMPA, Spafmus, feu manuum pedum ve doh-
tradio vel extenfio. Gall. Crampe a Germanico
Krampff. Vide Goclenii Lcxicon Philofophicum.
f CRANAG1UM. Vide in Cranohari.
% CRANLA, pro Cranium , Calva, Gall. le Crane ,
in VitaB. Kingae, to. 5. Julii p. 74 3 .
«gCRANEUM. Papias in MS. Bituric. Colores , Can¬
didum , pallidum , rubeum , Cf ancum , nigrum , &c.
f. legendum efl Croceum.
CRANIHARI. Vide Cranohari.
^[CRANNA , Tributum e porcis faginatis. Ana-
ledaNorbertina inter AdaSS. Junii tom. 1. pag.
869. Dum poft paftionem glandium porci taxantur ,
quod Cr ann am vocant , Officialis fratrum decimam om¬
nium porcorum vel denarios pro porcis accipiat.
«5 CRANNOCA , Menfurae genus apud Hibernos.
Litterae Communitatis de Gragfergus an. 1275.
apud Rymerum tom. 2. pag. 1061. Cui quinque
villas , cum duobus milibus Crannocis bladi , tribus mo¬
lendinis combujferunt.
^[Crannocus. Centum Crannocos frumenti , apud
eumdem Rymerum to. 1 . pag. 3 4 1 . & 342.
CRANOHARI , feu Commorfus gruarius. Lex Baj-
wariorum tit. 20 . cap. 1 . §. 1 . Aciipiter qui Cra¬
nohari diciturMS. Cranihari , fed legendum cenfet
Lindenbrogius Cranichapicb : Germanisenim Cra-
nich & Cranen, e&grus-, hapicb, accipiter : atque is
ipfus eft qui in Lege Alemannorum tit. 99. vo¬
catur Accipiter qui gruem mordet : de qua accipi¬
trum fpecie , Heildebertus Rex Cantiaein Lpift.
adS. Bonifacium Epifcop. Moguntin. Unam rem
praterea d vobis de fidero mihi exhiberi , quam vobis ac¬
quirere valde difficile effe , juxta quod mihi indicatum
Tom. II.
efl, nullatenus reor , hoc efl , duos falcones , qUorum ars
& artis audacia Jit grues velle libenter captando arri¬
pere , & arripiendo cortfiernere folar. \ .. quia videlicet
perpauci hujus generis accipitres in noflris regionibus ,
hoc eft, in Cantiit, repenuritur , &c. Vide Baron.
an. 7 1 5 . n. 1 8 .
Anglo-Saxonibus Cjpaen /Cambro- Britannis
^ajian , gruem , & machinam elevatoriam figni-
ficat : unde Cranagium , tributum pendi folitum
pro ufu gruis feu tollenonis , machina? ad trahen¬
das e nave merces. Skinnerus in Etymol. Anglic.
«(ICRANTANEUS, Cr ant are. Vide Creant are.
CRAP ALDUS , Bufo, ex Gallico Crapaud. Lucas
Tudenfislib. 3 . contra Vald. cap. 1 5. Mira ma¬
gnitudinis bufo , qui alio nomine CrUpatdus vocatur.
[Vide Crapollus. J
CRAP1NUM , f. Palea minutior ficdida a Bel¬
gico Krappen , Excidere , quodhujufmodi palea,
minor k c ralli ori excidatur & feparetur. Charta
Theodorici Comitis Flundria? ann. 1 163. in Ta¬
bulario S. Nicafii Remenlis : Stramen & Crapinum
& paleam pradittis monachis in eleemofpnam contulit.
Vid eCrappa.
«[f CRAPOLLUS , Bufo. AdaSS. Maii toni. 4. pag-.
42 3 . de S. Petro Cseledino : Item in loco illo repii-
lia erant , ferpenfes ,fcorpimes , ftellliones, & hujufl
modi : unde aliqftando cum dormiret , qui vulgo dicun¬
tur Crapolli, intrabant in pectus ejus. Vide Crapaldus.
CRAPPA. Fleta lib. 2. cap. 82. §. 2 . Abiedio verd
bladi , utCrappa httjufmodi qua in anno remanfermt ,
recolligatur , ac potius’ trituretur. Etiamnum Galli
Crappe , faeces appellant. [Vide Crapinum. ]
CRAPULARI, Inebriari. Pfalm. 77. 6 5. T un¬
quam potens Crapulatus d vino. Hieratium Juris
Pontificii p. 1 46 . Nunc funt Ut plurimum convivarum
feu potius convitiorum hoflpitia , non ara Sacerdotum ,
fed hara Crapulantium. Improbat hoc verbum V of-
fius de Vitiis Latinitatis. Crapulatus cibo nimio , iri
Vitis Patrum Emerit, tom. 2. Concil. Hiip.pag.
641. coi. 2 . Crapulatus pinguedine imperii , in Chro¬
nico Siciliae apud Marten. to. 3. Anecd.col. 6 5.
% Crapulatio, Crapula , apud Leibnitium to.
t . Scriptof. Brunfvic. p. 994.
^[Crapulentus, Crapula , gravatus , apud Am¬
mianum Valefii.
^[Cr apulo sus .Gula Crapulojts libidinibus ferviens ,
apud Firmicum lib. 8. cap. 20.
CRASPISCIS , Qui alias Pifcis craffus noftris & An-
glis dicitur , ficut Balaena , & ad Regem peculia¬
ri ac Regio jure pertinet: unde Pifcis Regius vul¬
go didus, ut in hac voce docemus : SpelmannO
Grampois , quafi grand poiflun dicitur , BradomJ
Craffus pifcis , lib. 2. cap. 5 . §. 7. c. 24. §. 1 . lib.
3. trad. 2. c. 2. §. 4. Poiffon d lard , in Legibus
Maris Oleronenfib. art. 37.38.44. Leges iEthel-
redi Regis c. 2 3 . £)ui ad pontem veniebat cum bato ,
ubi pifcis ineft , 1. obolus dabatur in tehniiim , & de
majori navi 1 . denar. Homines de Rothomago qui ve¬
niunt cum vino vel Crafpifce .. . monftrabantres fuas
& extolneabant.
Neque tamen fem per Regis erat Craffus pileis ,
fed interdum dominorum feudaliuin, fi hoc jus
alias iis per chartam indultum effet. Charta Gu il¬
ici mi Nothi Regis Anglis in Monaftico Anglic.
tom. 1 . pag. 3 i 7. & apud Prynneum in Liberta-
tib. Angi. tom. i-pag. 1192. Etji pifcis , qui Cr a f-
peife vocatur , illic advenerit , Abbatis & Monacho-
rumjit totus. ChartaHenrici III. Reg. Angi, aptrd
eumdem Prynneum to. 2. pag. 739- Cum nullus in
regno noftro jus habeat hujufmodiregium ptfcem vendi-
C ccc
1139 CRA
candi , ubicunque applicuerit ,mfi de jure fpeciali a vo¬
bis velpradecefforibus noftris ei fuerit indultum. Adde
pag. 982. Monadicum Anglican. tom. 2. pag.
961. Totam terram quam A ce tinus Clericus ibi inSo-
t avi lia tenuit , & duas naves ad Crafjmn pifcem, &
2. faltnas, & dexteram alam de CraJJopi/ce , & fru-
ftum unum de Craffo ejufdem pifcis , & aliud de macro.
'Charta Roberti Comitis Angi anp. 1 o 5 9. ex Ta¬
bulario S. Michaelis de Ulterioriportu ; Si homi¬
nes Abbatis pifcem qui dicitur Sturjon , capiunt , totus
erit S. Michaelis. Craffus pifcis , fi captus fuerit , ala
una & & medietas cauda erit Monachis. Idem habe¬
tur in Charta Philippi Regis Franc. ann. 1 3 ol .
Radulfus de Diceto ann. 1194- ^irca dies iftos
pifcis quidam vocatus vulgo Craffus pifcis , vi vento¬
rum & impitlfu maris appulfus efi apud . . . villam Ca¬
nonicorum S. Pauli Londonia : cum quafiio moveretur
utrum ad Regem , an ad Canonicos pifcis pertinere de¬
beret , fententiatum efi , pifcem non ad Regem , fed tam
Ad Decanum , quam ad Capitulum (petlare debere.
Arefta Pentec. ann. 1 2 7 1 . in Regefl. Pariam, fol.
7 3 . Super eo quod D. Guillelmus Crifpini intendebat
probare fe effe inpoffeffone & ufti habendi groffum pif¬
cem quocumque nomine vocetur > qui valeat 5 o. libras,
vel plus aut minus, quando contingit quod idem pifcis
arreflatur ad littus maris apud Popevillam , &c. Bal-
livo contradicente pro Rege , quod Confiet udo gener alis
efi in Normannia , quod quando talis pifcis invenitur
in littore maris , quod Raro , nec Miles , nec altus , qui
a Rege teneat , talem pifcem habet ,fi valeat ultra 5 o .
libras , nifi per c artam eum habeat , . . . Pronuntiatum
fuis quod ditius Guillelmus ipfam balenam non debebat
habere , nec erat futer hoc audiendus. Vide Argen-
traeum 1. 1 . Hift. Britan. c. 9. & Aquaria.
Campartura CrassiPiscis, in ChartaRi-
chardi de Haya , apud Columbum in Blancalan-
da p. 5 5 o . V ide Geafpecia.
^ 1. CRASSA, Species exa&ionis. Litterae Johan-
nis Franc. Regis ann. 1351. quibus confirmat
Statuta Sartorum Monfpellienfium , tom. 2. Or¬
dinat. pag. 469. Sartores infra fcripti dixerunt &
protefati fuerunt ibidem , quod per infra fcriptas ordina¬
tiones conventiones , non intendunt facere Crajfam ,
raffam , feu monopolium , nec eafdem facere in prejudi-
cium juris , fed tantummodo ad honorem Dei.. . & ad
utilitatem caritatis , artificii , feu miflerii f art orte. Sed
legendum Traffa. Vide in hac voce.
H 2. CRASSA , Adeps, Gall. Graiffe. Canones Hi-
bern. apud Marten. Anecd. tom. 4. coi. 1 9. Car¬
nes fuilla fi morticinum comedent , Crajfa vel pinguis ,
ut morticinum quo pinguefiunt fues , refundenda funt.
CRASSANTIA. Albertinus Muflatus lib. 2. de Ge-
ftis Italicor. pag. 84. Viro fapienti , nobilique expedi¬
re , inquiens , non ob juvenis Ubertini impetum , Craf-
fantiaque unius excejfum , (latum hunc periculofum ur¬
bis concutere. Utitur alibi : ipro grajfattone di&um
quidam putant.
CRASSANTUS, Pifcis fpecies. Eucherialib. 4. ve¬
terum Poemat. pag. 1 88. & tom. 1. Anale&or.
Mabillon.p. 368.
Auratam Crajfantus amet faxatilis Anguem ,
Limacem pariter nunc fibi Trucia petat.
1. CRASSARI, Turgefcere, tumefcere , ' Gall.
Enfler , Grofflr. Sebaflian. Perufxn. in Vita B. Co¬
lumbae Reatinae to. 5 . Maii pag. 3 3 5. * Cumad-
vertiffet Cr affatos admodum pedes <fir horribiles vifu.
Tranflatio S. Athanafii Epifc. Neapolitani apud
Murator, tom. 2. part. 2. coi. 1074. aidolefcens
quidam oppleto capite morbo oculorum lumen amiferat,
cujus palpebra CraJJ antes fupragenua ♦ Apul. lib. 3 . de
CRA 1140
Alino. Pili Cr affantur in fetas , id efi, Craffiores
fiunt inftar fetarum.
2. CRASSARI, pro Grajfari, & Crassatura pro
Gr affatur a. Vocabular. utriufque Juris : Cr affatura
dicuntur qua fiunt d latronibus in itinere , dum crude¬
liter contra tranfeuntes Cr affantur. Annal. Mutinenf.
apudMufator. to. 11. coi. 6 3. Eodemanno T247.)
Mutinenfes caftrametati funt . . . prope Bajanum .. .
& de notte die 23. fjulii Bononienfes Cr affati funt
eos, & Bononienfes conflitti fuerunt , & mortui funt
multi ex utraque parte.
CRASSATUS & Incr affatus porcus , Gallis , Un porc
misen graiffe. Speculum Saxonicum lib. 1. art. 24.
§. 1 . Cr affati autem porci non his , fed domeflicis ciba¬
riis applicantur. Lib. 3 . art. 5 1.^.3 .Porci Incr affati.
CRASSEDO. Apud Fulgentium Placiadem de Vir-
giliana continentia : Adipata Craffedo ingenii.
CRASTERIUS, an Operarius, Gall. Manceu-
vre , Homine de journee , a voce Cras lic didtus ,
quafiqui diurno quaeflu propulfat famem, nihil-
que fervat in Craftinum , ut Galli dicimus , ffiui
vit aujour lajoumeel Saifimentum Comitatus To-
lofse n. xxiii. inter Inftrumenta probantia Annal.
Tolof. tom. 1. pag. 16. Item de quolibet Craflerio
unum jornale ad fodiendam vineam Domini , & aliud
jornale ad faciendum ligna , falvo victu ipforum adfe-
fium Natalis Domini. Laurentius in Amalthea :
Craflerium , Ligna quatitor funt colligata ad pabulum
jumentis ferendum. Quid hinc elici queat ad expofi-
tionem vocis Crajierius non video.
CRASTINUM Crastinii, Dies perendinus
Gall. Apres detnain. Robertus Goulet in Compen¬
dio Jurium Univerfit. Parif. fol. 5«verfo : Eorum
examen in Craftino Craflinii poflfeflum Regum aperi¬
tur , & infeflo Purificationis clauditur.
CRATA , pro Crates, Gall. Grille , Baluflre. Mi¬
racula B. Simonis de Lipnica tom. 4. Julii pag.
5 41 . Et d Grata chori Ecclefia Fratrum ufque ad fe-
pulchrum . . . geniclinavit.
CRATARE, ex Gallico Grater , Scabere , vel fcal-
pere. Addit. Legis Frilion. tit. 3. §. 44 .Si quis
alium unguibus Crataverit,&c. Sicama vocem a Grae¬
co Xaparlfiv , feu Latino Caraxare deducit.
CRATENA. Monaft. Anglic. to. 2. p. 43 2. Quan¬
tum vero ad refiagnationem aqua vivarii .... & ejuf¬
dem Cratena moderationem, ac divfiunem prati ,
<[[ 1 . CRATER , Catena , filiola , vel vas habens tres
urnas. Papias in MS. Bituricenfi.
2. CRATER, Lampas, feu difcus lampadis. Iti¬
nerarium S. Willibaldi n. 1 8. Et ibi fiant m letto
1 5 . Crateres aurei cum oleo , ardentes diu nottuque .
A^yv^toi «par^pe; , eadem notione apud Paulum Si¬
lentiarium. V ide Defcriptionem aedis Sophianae a
nobis editam cumCinnamo n. 58.
CRATERA, Corbis, ut videtur, Sporta, qua¬
lus , Gall. Panier. Vita S. Gregorii Papae tom.
2 . Martii pag. 132. Obtinet is d negotiatoribus , ut in
Cratera occultatus educeretur ab urbe. Ifid. Orig. lib.
2 o . c. 5 . Fiebant autem primum ( Craterae ) d con¬
nexionibus virgularum : unde & dicta Cratera dL-nb t*
n-tuTUv , id efi quod invicem fe teneant.
CRATICEA , Crates , Gall. Grille „ Treille , Balu -
firade. AdaSS. Junii to. 1. p. 5 7. de S. Secundo :
Prope altare majus , arca marmorea & Craticea fer¬
rea are publico conftruttis.
CRATICULAE. Vita S. Pardulphi : Et rurfumfe eri¬
gens ad Craticulas , ubi fratres ad pfallendumfe fup-
ponere foliti funt. Polycandeli fpecies in formam
cratis effi&a.
CRATICULATUS, DeS. Laurentio incraticula
1 141 CRA
- tofto dicitur apud Marten. AmplifT. Colled. to.
i.col. 95.9. & in Vita S. Heriberti tom. 2. Mar¬
tii pag. 475*
CRATIS, Repagulum ferreum in modum cratis ,
quo Sandimonialium locutoria clauduntur , no*
liris, la Grille. RegulaMonialium Damianitarum
eap. 5 • Non licet S or oribus loqui ad locutorium , vel ad
Cratem, Jine licentia Abbatijjd, &c. Mox : Ad Cra¬
tem vero pannus interius apponatur , qui non removea¬
tur ,niji cum proponitur verbum Vei , vel aliqua alicui
loqueretur. Crates ferrea per quas Communio acci¬
pitur , in Regula Clariffarum , quibus apponitur
pannus interius , ita ut nulla inde valeat exterius in
Capella aliquid intueri.
CRATONES, Cibi genus. Udalricus lib. 2. Con-
fuetud. Cluniae, cap. 4. Projigno rufeolarum , vel
ut Theutonici loquuntur Cratonum ( 'al.Crafonum ) pra-
inijfo Jtgno generali panis , Jtmula cum duobus digit is il¬
las minutas involutiones qua in cis funt fatta , ex ea
parte qua funt complicata , & quoji rotunda. Forte le-
gendum/rfrowww. Vide in hacvoce. [ Apud Ber-
nardumin Ordine Cluniae, part. 1. cap. 1 7. ubi
eadem habentur, pro Cratonum legitur Craforum.
His rede fubflitueretur Crapforum vel Grapforum
feu Grapfonum , a Theutonico Grapfen , Species
placentulae in altum eredae ex farina & butyro
confedse. ]
CR AV ARE, Poflulare, impetere, in judicium
mittere ; vox Anglo-Saxon. Cpayrian, quae idem
fonat. Leges Henrici I. Regis Angi. cap. 80. Si
homicida div odietur ibi, vel Cravetur , fitwitam reci¬
piat. Cap. 94. Si homines unius hominis ( al. domini )
pugnent cum fanguinem faciente, vel non faciente ,Jive
in prafenti ,Jive poflea , quoniam Cr avetur , non rema¬
net veita domini. Si Jint duorum dominorum , & alius
alium verberet cacis ittibus & non cruentis ,Jive Cra-
vatusibi Jit , vel non convittus noxa, voltam emenda¬
bit domino cujus hominem verberavit. Si fanguinem ei
faciat, & recedat Jine Cr ovatione & div adi atione bi¬
tant domini retulit , & non habebit eam dominus , cujus
hominem vulneravit. Hinc
Miscravatio, in iifdem Legibus cap. 22. pro
injuita poflulatione.
Crebro etiam in iifdem Legibus Curvare, 6c Cur¬
vatus , pro Cr avare & Cravatus , legitur , cap. 41.
81. 8 2. 88. & 94.ubitamenpleriqueC0dd.MSS.
Cr avare praeferunt. Interdum
Gra vATiofcribitur , ut in Legibus Ethelredi Re¬
gis cap. 1 9. Et qui permanet Jine Gravatione & ca¬
lumnia, &c.
Ingravare, Impetere, poflulare , inLegibus Ed-
mundi Regis apud Culintonam editis , §. 7. Om¬
nes infamati , & accufationibus Ingravati fub plegio
redigantur.
CRAVLR , St >%ov Kovjcc , in Gloff. Grsec. Lat. MSS.
Editum habet Traver.
CRAXARE , pro Charaxare , de quo fupra , Scri¬
bere. Adamnanus de Locis fandis , inter AdaSS.
Benedid. Lee. 3. part. 2. pag. 502 . MibiAdam-
nano hac univerfa , qua infra Exaranda funt , expe¬
rimenta diligentius perferutanti , &c. ubi Mabill. pro
Exaranda legendum monet Craxanda vel Caraxan-
da , ut infra pag. 50 6 . Hanc quam nunc Craxamus
narrationem, &c. Rurfum p. 513. Huc ufque de fe -
pulcris Patriarcharum fufficiat Craxaffe.
1 . CREA , Stercus , fpurettia , unde Excreare dici¬
mus , Spurcitias ejicere. Gloff. Ifid. Vide Screa.
2. CREA, Agreftis capra , in Gloffario MS. San-
german. n. 501. Vide Creas.
<5 CREACRiE , ( melius Creagra ) Tridentes fufeinu -
Tom. II.
CRE 1142
la ad carnes cie caldaria proferendas. Papias. Efl a
Graeco pa. V ulg. Interpres 2. Paralip. a. ii.
Fecit autem Hiram lebetes, & Creagras & phialas. Le¬
gitur iterum jerem. 5 2. 18. Gloff. Ifid. Creagras ,
Tridentes. Audorium Janffonii: Creagra, Ftifcina
ad carnes de caldariis proferendas. Martian. Capella
lib. 9. p. ult. Artes Creagris vix amicas Atticis.
CREALIS , Vitreis. Papias MS.
CREANTARE, ex Gallico Creanter , Fide aut fa-
cramento interpofitis promittere, cavere, ltipu-
lari. Catholicon Armoricum : Cret , Gall. Plege,
Fidejuffor. Cretat, Pleiger , Fidejubere. [ChartaPetri
Epifcopi Tarvanenfis ann. 1 244. inter Inflrum.
tom. 4. novae Gall. Chrifl. coi. 1 z6. Promifernnt-
que & Creant av erunt f de interpojita. CharraPhilip-
pi Augufli Colled. Ampliff. tom. 1. coi. 1041.
E. jjg.tndo nos illud caftrum dedimus eidem Vuecorni-
ti , & falvis confuetudinibus cjufdem cafiri , quas nos
eitenereCreantavimus. Charta Galcheri Comitis S.
Pauli ann. 1 2 1 6. inter Anecd. Marteniito. 1. coi.
853. E. Ego & filius meus Hugo ei Creantavimus ,
quod ipfam redderemus immitnem. ] Charta Roberti
Epifcopi Claromont. an. 1 2 1 2. apud Juflellum:
Nos autem Creantavimus quocl caftrum illud bona fide
cuftodiemus. Alia apudeumdem: Ego Rainaldus &
Ida Comitiffa uxor mea Creantavimus 'D. ncfi.ro Phi¬
lippo Regi Franci &, quod nos Adathildem filiam noftram
dabimus in uxorem Philippo cjufdem Regis filio , &c.
Tabularium Abbatiae S.Joan. Ainbian. an. 12 2 6.
Cum autem Beatrix filia mea non haberet at at em Crean-
tandi , recepit denarios qui dari flent pueris in conji-
tnili venditione fecundum confuetudinem patria appro¬
batam. Alia ann. 1225. Alii vero cum necdum ha¬
berent atatem, quoad jurare poffent", habuerunt dena¬
rios pro conccfftone qua flent dari pueris fecundum ter¬
ra, confuetudinem approbatam. Ibidem f. 290 . ffo an¬
nes etiam filius meus habuit denarios quifolent dari pue¬
ris pro conceftjone venditionis fecundum terra confuetu¬
dinem approbatam. Fol, 338. Cum autem ElHabetb
furor Ingerrami nondum atatem haberet jurandi , ha¬
buit denarios conceffionis quafolent dari juxta confue -
tudinem terra approbatam. Adde fol. 458. Le Ro-
man de Garin :
Eft Craantez., & li jors eft affis.
[ Vetus Poeta MS. in Bibi. Coillin.
O lui doige faire danger ,
Ou Creanter fans atarger. 1
La Bataille du Carcme & du Charnage MS.
Ainsque le pajs foitCreantee ,/
£hie fa gent foit abandonnee ,
En totes faifons fans danger
A ceux qui en verront manger.
Bellomanerius cap. 59. Cii qui eft en antri poofte
ne puet mie me Creanter convcnant que une cofe fi foit
apres la morta celui en cui poofte il eft. Tradit, des
Inftitut. Marchies eft fesji-tot comme il eft Creantez.
d tenir. ] Chronicon Flandr. cap. 71. Et leur fit
Creanter par la fi du corps , comme fis d pere , quii
tiendroit celle alliance jufques d la fin. Ubi perpe¬
ram editum Creanccr. Vide Gloflar. ad Villhar-
duinum.
Craantare, Eadem notione. Charta Adami
Porci an. 119 7. e Chartulario Montis-Martyrum :
Ab ipjis & omni eorum genere imperpetuum gar antliam
ferre Craantaverunt .
Cr an t are. Charta Nicolai Abb. Mediani Mo-
naflerii ann. 1 2 3 8 . in Hifl. cjufdem Monaflerii
p. 316. Villicus Ji r.ecejfe fuerit, debet Cr amare pro
expenjts Abbatis ufque ad xx- folidos Tullenfes , &
pro Advocatis ufque ad decem.
Cccc ij
1 1 43 CRE
Creantum, Cautio de re quapiam facienda, Creant.
Statut. Philip. AuguftiReg. Fr. apud RigorduiA
an. 118 8. Faciant creditoribus per fidejuffiores , vel per
vadia , Creantum fuum folvendi debita ad pradittos ter¬
minos. Crant 011 fetirete , in Confuetudine Hanno-
nienfi c. 8 8. 8 9.90. [ Litterae Matthaei Ducis Lo-
tharingiae ann. 12 20. inter Anecd. Marten. to. 1.
coi. 881. Videlicet de tribus millibus libris Metenji-
bus , de quibus tenentur facere Creantum ipjius Comi¬
tis Barri-Ducis. Concil.Trevir. an. 13 1 o. n. 1 5 z.
inter ead. Anecd. tom. 4. coi. 282,. Statuimus ut
Udem Tabelliones non occulte in privatis domibus , fed
publice & in loco publico hujufmodiprothotolla cJCrean-
ta fuper conficiendis ab eis inftrumentis recipiant , ad¬
bibitis ad minus duobus teftibus fide dignis ,niji contra¬
rius talis Jit , qui de confenfu partium contrahentium
ufque ad certum tempus , vel ad voluntatem eorumdem
contrahentium teneri debeat in fecreto. ] Promejfies ,
Grct,, in Confuetudine Britanniae art. 686.
Grantum, Eadem notione. Forma pacis inter Re¬
ges Franciae & Angliae apud Rogerum Hovede-
num p. 729. Si autem Hugo noluerit obedire ad Re¬
gem Anglia cum terra , quam de Rege Fr ancta tenet. . .
oportebit Regem Anglia facere Grantum Hugoni ratio¬
nabiliter. Infra p. 7 3 o. DeDriencurt , & de Arebis ,
S enefc alius Normannia faciet pro vidualibus & cufio-
dia ad Grantum & voluntatem Arclnepifcopi Remenjis.
Faire grant , apud Littletonem fed. 2 5 9. & in ve¬
teri Confuetudine Brismniae art. 177.
G rantare. Idem quod Creantur e. Hiftor. Funda¬
tionis Prioratus Wigmorenlis in Angi. to. 2.M0-
naft. Angi. pag. 214. Etl' Abbe Granta lourrequejl,
■& envoya illecques 4. f eres nees & norris en Engle-
terre , &c. Ibidem pag. 21 j.Si jeo tiffe , ( dit-il un
Abbe ) tutz, tes biens que Olyver lor donna , lor Gran-
teray , & plus k ceo lordorray. Ita vocem hanc ufur-
pant Chartae aliquot Gallicae apudKnyghtonem
pag. 2558.2689.
Gratus, Gratum , Idem quod Creantum Sc Cran-
tum: unde nata vox noftris ufitata, Gre , pro alfcn-
fu , voluntate, quod qui creant at, feu cavet alicui,
ultro fidem praeftet. Capitula Caroli Calvi tit. 24.
Ipfe autem de fuo Gradu refpondit , quod in illud fen-
ptum non intraret. Ubi Sirmondus , forte de fuo Gra¬
tti , fua fponte , ultra. At Itali grado , p>to grato ,
eadem notione dicunt. Vetus Charta apud Bef-
Jium pag. 392. Tu qui meus es , quomodo teneas hoc
quod ego non dedi tibi extra meo Gratu ? Ratherius
Veronenfis de Qualitat. conjedura : Sufficeret ei
quod ipfe dederat cafirum , &ille remandajfet et , quod
Jic vellet eum tenere pro fuo Gratu , Jient pro uno f e l-
lone. Infra: Numquid vero non fatis haberem ad meum
vivere terram , Ji eam f altem quam parochiam mei Ji-
ne Gratu meo tenent , tenerem ? Charta an. 1 1 9 7. in
Probat. Hift. Vergiac. p. 122. Idemfeodumd ma¬
nu Alonachorum alienare non po (fumus , niji Grato &
voluntate Ducis Burgundia. Adde aliam an. 1243.
in Probat. Hift. Ducum Burgundiae p. 1 3 8 • Faire
gre, Creantare , inUfaticis MSS. civitatis Ambia-
nenfis : Seil avient queuns homfejifi femonrre un atl-
tre pardevant le fjuftiche por dete , & cil de qui on fe
clameroit , ne feroit mie de le quemugne ,Ji conniffoit
le dete , il feroit tantoft d 2. fols & demi , & fe li con-
varroit faire fon Gre s’il avoit de coi ; & s^tldefconnoif-
foit le dete , il en demoueroit quites.
Malo-grato, Gallicum Alalgre , Maugre , Invi¬
tus , nolens. Mattii. Paris ann. 1245. Libertatem
Ecclefta , quam ipfe nunquam auxit, fed magnifici an-
tecejfores ejus Malo-grato ftabilierunt. Id eft, Galli¬
ce , Alalgre lui. Idem fub ann. 1252. Malo-grato
CRE 1144
Dei, id eft , Aialgre Dieu , invito Deo. Le Roma*
de Rou MS.
Guert oitt Ji te Confeil trouble,
Jgue puis ni out homme efeoute ,
jfjui de faire pais ait parle ,
JJhd des plus riches n ait Malgre.
Hemricurtius de Bellis Leodienfibus cap. 3 8. Cai
ilh s'efloient tos biti wardeis , fans avotr Mal-greit de
nulle des parteis.
CrantaneIjs , Spontaneus , gratus. Sententia
Gilonis de Verfaliis & Sigefberti de Lauduno Do¬
mini Regis Bailliviorum ann. 1219. ex Tabula¬
rio Corbeienfi -.Notum facimus, quod Radulfus Deca¬
nus deColomellis & homo venerabilis viri domini Abba¬
tis Corbcia in affijia Montis Dejiderii coram nobis con-
Jlitutus Crant ane a voluntate Creantavit , quod Ji ipfe
aliquo modo , quod abjit , interciperet de pace fatta in¬
ter Abbatem Corbeia & ipfum ,Ji tamen monfir ari po¬
terit vel probari , quod hoc fecerit , quod ipfe erit in fu¬
ga Domini Regis & de hoc faciendo fe abandonavit. Si¬
milia leguntur in altera ejufdem Gilonis fenten-
tia de eadem re , eodem anno.
G r at Ait e , Idem quodCreantare. Charta Joan. Du¬
cis Britan. ann. 1239. apud Argentreum lib. 5.
Infuper Gratamus & concedimus , quod haredes nojlri ,
&c. Noftris olim Greer. Hinc. in Chartis Gallicis
ann. 1292. 1 307 .Greer , Loer , Approuver , apud
Duchefnium in Probat. Hift. Drocenf. pag. 288*
& Aggreer , ratum habere.
CREANTES. Vide Cr agentes.
1 . CREARE. Gloftae MSS. ex Cod. Regio 1013.’
Gnatus , natus , generatus , filius , Creatus , vel nexus ,
vox G alite a. Paulo aliter Gloflie Ifid. Gnabat > na¬
tus , generatus, filius , Creatus , vel enixus , lingua Gal¬
lica. U bi Pithoeus, f .gnatatus. Sed haec aliter emen¬
danda cenfuerim , ut gnatus , vel gnabat , Gallis ,
fuerit idem quod netus , filatus , creatus , vel nexus ,
ficque omnino legendum fit. Vocem creare ufur-
pat Joannes Guillemannus de SS. Hcrlinde & Re-
nilde Virgg. num. 5. Simili etiam modo in univerjt
operis arte , quod manibus feminarum diverjis modis as
varia compojitione fieri folet , honefiijjime fuerant in-
ftrutta, videlicet nendo, ac texendo , Creando , ac fuen-
do , c 'rc.
tCF Quacumque fit vocis Creare notio in hocce Gil-
lemanni contextu , quam vocem Mabillonius ge¬
nerarim reddit, Aliquod muliebre opus facere, pro¬
bare non polium longius arceflltam GlolTarum
Codicis Regii <Sc Ifidori emendationem. Simpli¬
cius reftitui poteft ex utroque loco fimui collato :
Gnatus, natus, generatus, filius, Creatus vel enixus. Syn¬
onyma funt hae voces omnes. Gnatus pro Natus
Terentium & alios uti, notum eft omnibus. Gene¬
ratus, Filius, Creatus, eadem elfequi^dubitet? Ne¬
que alia eft vocis Enixus fignificatio. Ut Eniti pro
Parere Livius , Suetonius , Qujntilianus , &c. fic
Enixus palfive pro Partus dixere noftri Glolfato-
res, ut &Patres Concilii T oletani XVI. ubi aiunt:
Jtfgi eft ante facula ex Dei Patris fubftantia genitus ,
infine faculorum de virgine Maria Evangelio tefte Eni¬
xus. Huc referri poteft vox Creatus , quam Moret-
tus Alumnus vertit in Antiquit. Navarrsep. 272.
Fatta Carta fub Era dcccclxvi. regnante Scemeno
Garfeanes , & fuo Creato Domno Garfea in Pampt -
lona. Vide Graevium ad Gloffas Ifidor. in voce
Gnabat.
2. CREARE, Acquirere. Fori Alcafonenfes : De
omnibus , .qua feminaverint & plantaverint , & aequi -
Jiverint & Creaverint.
CREAS , Agrefles. Papias MS. Vide Crea,
1 145 CRE
^ CREATIO, Res acquifita, in Annalibus Ben^d.
to. 2. p. 2 7 3 . Vide Creare 2. & Creatores.
<f CREATIuM, An pro z^atiov , Species numini ,
de qua in Gloflario mediae Graecit. Chartarium
Ecclefiae Auxitanac cap. 3 6. in Charta Bernardi
Comitis Wafconum : Duo modia frumenti , & tres
for cos , Prunum Cr catium, & duodecim f 'e xt artos vini.
1 CREATORES, Qui ad publica munera alios no¬
minant, inleg. ult.Cod. Thcod. deDecurion. &
lib. 1. de Curator. Kalend. Creare magijlratum, vox
frequens apud Jurifconfult. ut Creer , apud no-
llros in cjufmodi nominationibus. Glolfae Graec.
Lat. XiipolcvnTiii , Creator , XtigcTovla.. Creatio , procrea¬
tio , creatura. Adde Gloflas Lat. Graec.
CREATURA,Res quaevis. Vetus Poenitentiale MS.
Si aliquis Creaturam perdiderit , hoc ejl , thus , thuri-
bitla , tabulas , aut fcedulam , &c.
f Creatura Bellxj arum, Belluae, apudMar-
ten. tom. 2 . Itinerkrii pag. 3 6 5 . ex Indico Itiner.
Balthafaris Spinger : Ammirabimur illic pr aciam ope¬
ra & mirabilia , varia bejli arum genera , & Creaturas
belluarum.
CREB ANT ARE. Fori Alcagonenfes aeraa 1267. Et
qui Crebantav erit Jinal cumfua muliere , pettet ad ju-
dic. . . . & mulier , qua leixaver it maritum furni de be-
vedittione pettet 300 .fol. d palatio Epifcopi : Et qui
Crebantaverit brachium , aut oculum aut dentem , pro
utroque membro pettet 100 . fol. alijiado.
CREBARE. Formula barbare fcripta , quae elt 1 4*
exBaluzianis : Non ejl homo, hic inifer talis latrat ,
fed non ut canis , pfallat de trapa ut Unguaris dilator
major , nullis talis fal fator grunnit ,poft talone buccas
inflat , in rotore Crebat , & currit in fudore , fleumas
j attat in pudore , &c.
CREBE. Ilidorus Pacenfis in Chronico , de Hera-
clio Irtip. Seduttus d laudibus populi , non Deo , fed
Jlbi, ut ferunt ,. honorem victoria exaggerando increpa¬
tionum per vifurn non modicum graviter prafagando
Crebem expavit , ( lege expiravit. )
CREBRARE. Fori Alca$onenfes : Jjjui linde alieno
Crebraverit , pettet 5 ,fi. &q. d palatio Epifcopi. bi
forte leg. Linde. Vide Leudis.
CREBRO , nis , Porca , terra inter duos falcos emi¬
nens. GlolT. ifid.
CREBROSITAS, Frequentia , in Vita Burchardi
Epifcopi Wormacienfis : Regalis Crebrojitate fervi-
minis . . . impeditus , &c.
*j\ CRECA , Crrcca, AnglisCn?*?^, Parvus finus
vel portus, littus, crepido , Nautis GdWis Crique ,
petite Baye, petit Port\ apud Rymerum tom. i2.p.
796. coi. 2. Si per terram vel portus & ip furum Cre-
cas ac villas & villagia , fuper littoribus ip forum por¬
tuum & Crecanm exiflentia. Et pag. 809. coi. i.
Portus &ip forum Crecas ac villas , &c. T om. 1 5 • P*
129. coi. x . Vifuque corporum mortuorum in mari vel
Crecis maris , aut aliis rivis , &.c. Iterum pag. 158.
coi. 1. Per mare Ut toraque Creccafque autcofieras ma¬
ris rivos feuCrecc as quafcumque , &c.
CRECHE , Hydria , fitula , crater : Gallis Cruche.
Monadicum Anglic. tom. 1 . pag. 104. In ajlate
vero conjlituit ad ccenam fratrum lac acidum in vajis
pulcherrifflis , qua Creches vulgari onomate dicuntur.
• Mox : Vas vero quod Creche nuncupatur , 7. pollices
continet , videlicet ad profunditatem d fummitate unius ,
ufque ad profundum lateris alterius . *
«fiCREDA. V idc Crida.
4 CREDEMICA. Chartular. S. Vedalti Atrebat.
fol. 264. Ad pontem dc iVendin debet Cellerarius
xii. aliena & Credemicas.
%
CREDENDARIUS, Fidus*, cui fecfeta crcdun-
CRE 1 146
'tu'r. A&a SS. Maii to. 7. pag. £4. de S. Maximi¬
no Epilcopo : Carolus Credendarum vocans fu um-.
Vide Credentia 7. & Credit artus.
CREDENS A. Vide Credentia 6. Iift. Denique
adeo , &'c.
f CREDENSERIUS, Vedigalium & tributorum
exadtor. Tabularium S. Vidoris Malli!, an. 1389,
Armar. Forojul. num. 38. Alaria Regina fjeruja-
lem & Sicilia , &c. Officialibus regiis necnon G abel*
lotis , Arrendatoribus & Credenfenis regia gabella ,
&c. V ide Cred e nz.crii poli Credentia 7.
•f CREDENTERIUS , Eadem notione legitur iit
G abelloti pod Gablum.
1 * CREDENTES , Fide digni , Hommes de Creance.
Lex Longobard. lib. 2. tit. 5 2. §. 15. Ut judex &
unufquif que faciat jurare ad Dei judicia per civitates
homines Credentes } &c. Infra : Et Ji Credentes ho¬
mines fuerint , in maryt Comitis fui dextram dent. Char¬
ta Ludovici II. Imp. pro Ecclefia Volaterrana :
De rebus feu familiis Epifcopi ipjius , tanquam Domi -
nicatis nojlris , per idoneos & Credentes homines inqui-
fitionem fieri jubemus. Charta U donis Epifc. T ul-
lenfis ann. 1069. Utrorumque decernant res facra-
mento 7. hominum bene^Credentitlm. Tefmoins de cre-
dence i Fide digni , in Stylo Normannico ,quifim-
pliciter ac nude deponunt fe ita credere.
2. CREDENTES, Qui haerefes fedantur, aut hae¬
reticis opinionibus imbuti funt. S. Aug. 1, deUti-
litate credendi cap. 1. diferimen flatuit inter
Hareticos , & Credentes. Hareticos enim ede ait , qui
alicujus temporalis commodi , cjr maxime gloria , princi-
patufque gratia ,falf as ac novas opiniones vel gignunt ,
vel fequuntur : illos autem qui hujufmodi hominibus
credunt, homines ejfe imaginatione quadam ventatis &
pietatis illufos. In eamdem lentendam Salvianus
libro quinto de Gubernatione Dei , deHaereticis:
V eritas apud nos ejl , jed illi apud fe ejfe prafumunt.
Honor Dei apud nos ejl , fed illi arbitrantur honorem .
divinitatis effe quod credunt . . . Errant ergo , fed bono
animo errant , non odio , fed affectu Dei , honorare ji
Dennt atque amare credentes. Ouamvis non habeant
rettam fidem , illi tamen hoc perjettam Dei exifiimant
charitatem. aliter pro hoc ipfo fal fa opinionis errore
in die judicii puniendi Jint , nullus potejl fcire, nifi judex.
Quos porro Credentes appellarunt noftri , cum
in haereticos Albigenfes gravius animadverterent,
docet Concilium Narbonenfe an. 12 9 5 . can. 29.
Sane inter culpas ex quibus Credentes po (fiunt judicari,
ne ulterius dubites , has ejfe firmiter arbitramur $ fi re¬
verentiam fecerunt hareticis , ubi Credentes, orationes
ip forum implorantes , & Bonos homines profitentes,quaJi
adorant illos : Ji Confolationes eorum , ubi eum , quem
confolantur , in kareticum recipientes , per impojitio-
nem manuum fe falvare proditionaliter mentiuntur : aut
fervido eorumdem , ubi AiajoYc ipforum librum tenente
apertum , per ipfum , quafi fib generali Confefjione ,
remifioHem intelligunt fieri peccatorum : aut Coetu Val-
denjt ...nos caufa prodendi vel reprehendendi eos , vel
alia commendabili feu excufubili afuerunt: Ji eifdent
V aldenjibus peccata fua confeffi funt , &c. Infra : Jfiji*
et/i quidam ex his Jimiliter negent fe iliorum errores au-
divi(fe,vel auditis credidife , a participatione tamen cre¬
dendi eifdem erroribus , faltem implicite , immunes effe
nonfinunt. Jacobus I. Rex Aragori. in Conftitut.
Catalaniae MSS. ann. 1x33. Statuimus ne aliquis
Credens vel hareticus puniatur , niji per Epifcopum loci j
vel perfonam Ecclcfiaflicam , qua habeat potcflatem co-
gnofeendi ,jive Credens vel hareucus habeatur. Infra- j
contra hareticos & eorum Credentes. . . Eligantur qmi
hareticos vel Credentes & receptores eorum in fuis pa*
1 147 CRE
r ocinis perquirere teneantur. Gefta Innocentii III.
PP. p. i 3 5 . i 3 6. Receptatores , fautores , defcufores ,
cb Credentes eorum ( Patarenorum. ) Guillelm. de
Podio-Laurentii in Prologo ad Chron. Domos la-
tijfmas in quibus harefes publice publicarent fuis Cre¬
dentibus , venditantes. Adde Concilium T olofanum
an. 1119. cap. 1 7. Arelatenfe an. 1 2 3 4. cap. 4.
21. & alia palfim Concilia ada contra Albigenfes.
1. CREDENTIA , Fides, opinio, haerefis , Gall.
Crojance. Liber Sentent. Inquilit. Tliolof. p. 10.
Interrogatus de Credentia haereticorum , refpondit quod
non credidit eis . PalTim ibidem occurrit. Miracula
Si Zitae to. 3 . April. p. 5 2 3 . Hac ei fecerunt fecun¬
dum fuam veram Credentium. Concil.Tarraconenfe
inter Hifpan. tom. 3. pag. 499. Dubitatio etiam
oritur apud quo fdam y utrum relapjiin Credendam , &
h Getici dogmatizantes Jipoftquam fuerint deprehenfi ,
voluerint poenitere , relinqui debeant judicio feculan.
Vide Credentes 2.
2. CREDENTIA , Abacus, Tabula feu menla >
in qua vafa ad convivia reponuntur , vel etiam
menfula quae vafa altaris continet : Italis Creden¬
za , Credendaria , [Gallis Credence.] Ceremoniale
Romanum 1. i.fed. 3. Credendam appellant men-
fam fupraquam vafa argentea ,Jive aurea ad convi¬
vium opportuna praparantur : & Jimiliter m divinis ,
fupra quam ad facrificandum necejfaria continentur.
Dicitur & Credentia attus ipfe perguftationis cibario¬
rum , & aliarum rerum. Defcribitur pluribus in
Ceremoniali Epifcopor. lib. 1. cap. 12. Creden¬
tia Ecclefiae.-
3 • CREDENTIA , Locatio , condudio , Bail. Con-
flitutiones Siculae lib. 1. tit. 5 9 . §. 1. Sancimus ,
ut omnes Camerarii & Bajuli , priufquam ingabellam
vel Credendam bajuladones nofiras adminifirandas fif-
ceperint , . . .corporalia fubeant f aeramenta, &c. Tit.
61. Locorum Bajuli. . . quamquam in Credendam,
vel in extalium bajuladonem recipiuntur , &c. Tit.
68. de iifdem Bajulis: Sive in extalium }Jive ad
Credendam collocentur.
4. CREDENTIA , Fides data, i nterpofita, Creance
Gallis , Credenza Italis , quibus etiam Farla Cre-
denza , eft fecuritatis gratia cibos praegudare , ut
obferVat Scipio Ammiratus in Stemmatibus Nea¬
politanis to. 1. pag. 5 3 . Annales Francorum an.
785. Petentibus iliis ut Credendas haberent , quod
inDJi fuijfent. Charta divifionis Imperii Caroli M.
cap. 8 • De objtdibus autem qui propter Credendas dati
funt , dnr.[Inftrumentum an. 1 3 94. apudAche-
riuin Spicii, to. 6. p. 74. Supponatur etiam Creden-
dend.i expojita menfa Octobri per Nuntios apofiolicos
Domino Regi miffa , & refponjio tunc eis facta. Litte-
raeDucis Andriae ad Maffilienfes ex Schedis D . Le
Fournier : Ferba Credentia commifimus venerabili viro
Abbati fj oh anni de Caramanno Abbati S. Marttni
ad Plebem. . . cui placeat , ut nobis , dare Credenda
plenamfidem. Vita B. Deicolae , apudEccardum in
Probat. Originum Habiburgo-Audriacarum coi.
167. Si divina providentia placet , ut moveam de
loco iflo, &veftro cedam hortamento , talem facite Cre¬
dendam mihi in confpeftu fratrum noflrorum ceterorum -
que fidelium , ut omnia divini officii ornamenta , qua
penes me habeo ,falva atque intacta illuc deferatis. ]
Litterae de Credentia, apudMatth, Paris
an. 1252. LitteraCredentu & favoris , apud eum-
dem ann. 1259. Litterae fcilicet, per quas quis
petit , ut Legato aut MilTo fuo plene credatur,
ac fides habeatur in iis negotiis pro quibus mit¬
titur. Credenti ales litera , apud Ericum Upfalien-
• lem lib. 2. Hift. Succorum pag. 3 7. [ Acherium
CRE 1 148
Spicii, to. 7-p. 301. Murator, to. 12. coi. 709. &
Marten. Anecd. to. 1 . coi. 1665. & 1 6 7 5 . J No-
Rns, Lettres de Creance. [Bulla Credendalis inEpid.
Petri de Luna. Concil. Hifp. to. 3 . p. 6 3 5 . J
Credenti am Tenere , Italis Tener Credenza ,
Secretum fervare. Charta an. 1179. Item jura¬
verunt quod Credendam tenebunt Confulibus Papia 3
dn illi qui regimen Papia habuerit.
5. CREDENTIA. Fridericus II. Imp. lib. 2. de
Arte venandi in Prologo : Jjhiadam (»indrumenta)
funt in infiruendo, ipfas ( aves rapaces ) exire de manu
& ad manum redire , ut id quod Fileria , feu Creden¬
da dicitur , lojrum cum carnibus & fine carnibus , &
aha cum quibus revocantur ad homines.
6. CREDENTIA , Creditum, Italis Credenza, Gal-
lis Credit, & Creance , ut in Confuetudine Pida-
venfi art. 79. Matthaeus Paris an. 1 247. Et cum
facros apices Papalis mandati eminus dejurantes pra-
cipue de Credenda pecunia , nam . . . fex millia vide¬
licet mare arum ex Epifcopatu fuo exigebant.
Credendam , vel Creditionem habere dicebantur
domini Jure quodam peculiari, in rebus praeler-
tim ad vidum neceilariis , quas emebant a fub-
ditis , qualve ab illis mutuo fumere iis fas erat,
quae Creditio rationabilis appellatur in Charta Com¬
munia? Mellentenfis , quod ea certis finibus coar-
daretur, nec obvia ac indefinita elfet. Quippe 'in
tabulis , feu potius padis initis inter dominos &
fubditos , plerumque definiebantur pecuniarum
fummae,adquas creditio ifta extenderetur. Char¬
ta an. 1 2 43.deLegeLandoufiarum in Tabulario
Foifniacenfi : Ditior nihil Credet communibus domi¬
nis , nifi panem , vinum aut carnes , & hac ufque ai
5 . fol. mediocriter dives ufque ad 3 .fol. pauper ufque
ad 1 2. denarios - Du Pas in Familiis Britann. pag.
3 9 8 . & 5 o o . Guigueneus Archiepifcopus dedit Ruel-
lano fratri fuo . . . fi uda 1 2. Alilitum, & mafuras
quas habet in bur^o S. Alaria , & Cr e ditiones mille
filidorum in Dolo. [ Charta Balduini Comitis Flan-
driae pro Abbatia S. Amandi an. 1 1 1 6 . apud Mi-
raeum to. 2. pag. 1346. Neque Cf editionem ullam
unde damnum aliquod homines S anili fufi ineant , ha¬
beat , neque exattionem , quam vulgo Tolpri vocant.
Occurrit inaltera Charta an. 1 1 2 3 . apud eumd.
Miraeum to. 1- p. 3 73 . in alia an. 1 1 5 8. exTabu-
lar. Majoris-monallerii, in Charta Philippi Franc.
Regis an. 1 1 8 7. de Confuetudinibus Lorriaci ex
Archivis ArchiepifcopiSenon. in ChartaComitis
Mellenti to. 4. Hili. Harcur. p. 2 1 7 3 . &c. ]
Interdum etiam res ipfae defignabantur , quas
dominis mutuo fumere jus erat, quae fere fem-
per eae fuere quae ad vidum funt neceflarise, ut
panis , vinum , & carnes. Nam mutui datio con¬
fidit in his rebus, quae pondere, numero & men-
fura confidunt, ut ed in 1. 2. D. de Rebus cre¬
ditis. Tabularium S. Dionyfii de Capella, Charta
1 7. «5c 23. Habebit quoque Creditionem in villa in
pane &in carnibus , & in omnibus aliis rebus venali¬
bus ufque ad 1 4. dies. In vino autem quod venditum
fuerit , habebit Creditionem pcfl 1 4. dies venditionis
vini. Lex Vervini an. 1233. art. 26. Ditior nihil
Credet domino nifi aut panem , aut vinum , aut carnes y
& hac ufque ad 5. folidos : mediocris dives ufque ai
3 . folidos , pauper ufque ad 12. den. nec plura , donefr
dominus ea folverit. [Bulla Innocentii Papae ann.
1249. in Archivo Cadri Nannet. Aluit a etiam
idem Comes fub Credentia recepit ad hominibus Eccle-
fia Nannetenfis , videlicet in pane ,. vino , carnibus , &
aliis comefiibihbus & pannis . ] VideThomaderiuna
Pg-23<?-
n49 CRE
Rerum creditarum pretii exfolvendi tempus
ipfis interdum tabulis praefinitum erat. Charta
anni 1 1 4 5 • in T abul. Epifcop. Autiftiod. Creden¬
tium habet Epifcopus in omnibus vidualibus 40. die¬
bus , & inde donec reddiderit , ab eis quibus debetur ,
nihil ei Credetur. Confuetudo Lorriaci an. 1187.
Lorriaci autem habebimus Creditionem in cibis ad no-
firutn & Regina opus ad dies 1 5 . completos perfolven-
dam. ChartaLibertatum Rellevillae an. 12 3 3 . Bel¬
li jocenjis Dominus debet habere Credentium in villa
BellevilU per 14. dies. ChartaLibertatum villae
S. Laurentii fuper Barenjonem an. 1 2 3 4. art. 1 1 .
In villa autem fandi Laurentii habebimus Creditionem
in cibis ad noflrum & uxoris noftra opus ad dies 2 5 ;
completos perfolvendum. AliaLudovici Comitis Ble-
fenfis & Clarimontis pro villa Credulienfi ann.
1197. Creditionem in cibis meis & Comitiffa Credulti
emendis ad tres rnenfes habeo perfolvendum. Ita etiam
in Charta Communiae Sueffionenfis , [in Compen-
dienfi , ] & in alia an. 1 3 1 o. apud Duchefnium
in Hift. Monmorenc. pag. 3 3 9. [ in Charta Gui-
donis Comitis Nivern. an. 123 1. apud D.SecouJfe
to. 3 • Ordinat. Reg. pag. 116.] Adde Perardum
in Burgundicis pag. 274. 3 33. 5 29. Thomaf-
ferium in Confuetud. Bituric.lib. i.cap. 58. 61.
6 5. 66. lib. 3.cap. 6. [Hiftoriam Dalphin. to. 1.
pag. 123. coi. 2. & pag. 1 26. coi. i.& Hift. Ec-
cleliae Meld. to. 2. pag. 6 5 7-]&c.
Interdum praeterea dominis res ad vi&um ne-
ceflarias mutuo a fubditis fumere licuit, fed da¬
to pignore , vel vadimonio praeftito, Charta Joan-
nis II. Comitis Pontivi an. 1184. pro Commu¬
nia Abbatifvillae cap. 16. Nec Credent mihi, neque
alicui dominorum , fine vadimonio , nifi ex propria vo¬
luntate , nifi tale fuerit tenementum , cujus pojfeffor cer¬
tam fummam domine fio ex debito Credere teneatur.
ChartaLibertatum urbis Auftonae an. 1 2 2 9. apud
Claudium ffurain inHiftor. urbis iftius , & Chifi-
fletium in Beatrice Cabilon. Li Courtilaige de Ia
ville feront fehur en telle maniere que Ion nj peut
riens prendre de par vous , fi par achat non , iceux
deulx chofes de foin & de courtilaige font fans Creance,
mais que par le gaige rendant , tant que ais qui le vent ,
en ait fon gr antey , &quife bnfera , tl lui confler a 6 o.
fols. A ceux qui vendent a derraul , comme cil qui ache-
tent pour revendre , avons notis ^.o.jours de Creance ,
»n tel maniere que ce qui vendront les danrees , doi-
vent avoir bon gaige en bonne fcurrete : & apres les
40 .jours cil qui auront les gaige s , les pourront ven¬
ire fans toutes accufons , fe il ne font paje.
Rei creditae & mutuo datae pretium impone¬
bant , ex condi&o , viri feledi. Libertates MSS.
villae S. Defiderii in Campania an. 1 2 2 8 . In ea¬
dem villa habebit dominus appretiationes efcarum fu¬
rum ,five eodem modo quo Comes Flandrenfis habet in
villa Tpra , & expeClabitur de debito ,ficut experiatur
ditius Comes in ditia villa. Charta Henrici D. Sol-
liaci ann. 1 3 o 1 . pro Libertatibus oppidi des Ais
in Biturigibus : Credentiam meam habebo , & cibos
meos & uxoris mea , ita quod tenebor pagare de tribus
menfibus in tribus menfibus , & duos legitimos homines,
ficut credam , in ditia villa bona fide eligam , qui per
facramentum fuum cibos meos appreciabunt.
#j- Seligebantur etiam aliquando viri , qui nomine
Dominorum peterent Credentiam , (aeramento
prius praeftito fefe in illa poftulatione bona fide
aduros efle. Ordinatio Gregorii X. Papae ann.
1 274. Hift. Dalphin. tom. i.pag. 126. coi. 1.
Arcbiepifcopus ( Viennenfis ) amodo ceitos deputet
ad petendam dittam Credentiam , qui ad fanita Dei
CRE 1150
Ev angeli a jurent, quod bona fide, fine dolo & exatlionc
aliqua , juxta facultates hominum , petent Credentiam
fleri de iis qtu exponuntur venalia , qua ne ce /fana fue¬
rint ad ufum didi Dom. Archiepifcopi & fluorum , &
quod elapfo flatuto tempore ad folvendum ,fi non fol-
verit ditius Dom. Archiep. non petent ab illis , quibus
per folutum non fluent , Credentiam , nec illi tenebun¬
tur Credere ; fi vero certo flatuto tempore non foivehnt
eifdem , non petent etiam ab altis ejufdem negotiatio¬
nis , feti qui vendunt merces confimifes , Credentiam \
{ id quoque notandum ) neque ipjt tenebuntur fa¬
cere , donec ditio Creditori fuerit fatisfatlum. Ordinan¬
tes & pr diripientes , quod occafione feti timore hujus
Credentia ditio Dom. Arcbiepifcopo facienda , ditli ho¬
mines , nec aliquis eorum expefita venalia , vel qua
altas efflent vendituri non occultent , nec ob hoc vendere
feu exponere ad vendendum pr diter mittant s & hoc vo¬
lumus & pracipimus , quod jurent etiam , cum fuper
iis fuerint requifiti d petentibus Credentiam juratis.
Quod fi dominus jure credentia abuteretur,
nec pretium rerum creditarum exfolveret , eo
excidebat , donec fatisfeciflet. Tabularium Mo-
nafterii S. Sergii Andegav. fol. 143. Tali conve¬
nientia , ut Credentiam habeat in burgo , ficut prius ha¬
buerat cum omnibus hominibus illius burgi , uf/tiequo
injuriam illis faciat : & fi injuriam illis fecerit , per¬
dat Credentiam , donec reddat ; & poflquam reddide¬
rit^ fluam habeat ficuti prius Credentiam. Padum in¬
ter Clericos Ecclefiae Lugdunenfis & Guigonem
Comitem Forenfem an. 1167. Arcbiepifcopus &
Comes communiter habent per totam civitatem , excepto
clauflro , Credentiam in cibo & pota tantum , eo excepto
quod ab extraneis vendendi caufa defertur , ita tamen
ut quater in anno Credenttas perfolvant. Si vero per-
folvere noluerint , Credentiam amittant , quoufque fol-
verint. Charta Communiae Melden fis an. 1170.
in Tabulario Campaniae Thuano fol. 290. Ho¬
mines mihi de pane & vino & carnibus , & aliis victua¬
libus die quo Meldis venero , & in craftino ,fi tamen
ibi fuero , Creditionem facient : & fi infra 1 5 . dies Cre¬
dita non reddidero , nihil amplius mihi Credent , quoufi
que iis debita perfolvantur. Charta Petri filii Regis
Ludo vici VI. an. 1170. pro Montargiaco : Ho¬
mines de Monteargo domino fluo de rebus fuis pro vi-
itu Creditionem per unum menfem facient. Et fi Prapo-
fitus Monti fargi debitum domini non perfolverit , domi¬
nus fatta conqueftione a Creditoribus illud infra menfem
alium perfolvi faciet .
Denique adeo invaluerat jus iftud Creditionis,
ut pro ordinario & ab omnibus recepto habere¬
tur : ita ut cum domini fubditis fuis immunita¬
tes ab confuetis oneribus impertiebant , fere fem-
per Creditionis immunitatem adjungerent. Charta
Radulfi de Balgenciaco in Tabulario Vindoci-
nenfi fol. 193. Et in dicio burgo , vel in omnibus re¬
bus ad jus Monachorum pertinentibus ipfe per vim
nihil faciet , nec quenquam fluorum facere jubebit , aut
confentiet , fed d nullo burgenfium Creditionem quaret^
aut mutuum & hofpitalitatem in domibus eorum , vel
fuorum^vel extraneorum. Charta Libertatum Villoe-
francae apud Gallandum : Non bofpitabitur ibiAr-
chembaldus , nec habebit ibi Credew-am , [ feu Creden-
fam, ut legit ThomafTerius in Confuetudinibus
Bituric. pag. 227.] Charta Communiae Medun-
tenfis in Regefto Rerum Normanni-carum ligna¬
to P. ex Camera Computor. Parif. Ut qui in ea¬
dem permanebunt Communitate , ab omni talliata , in-
jufta captione , Creditione , & univerfa rationabili exa¬
ctione fint liberi & immunes. Vide Miraeum in Di-
plomat. Belgic. lib. 2. cap.qq.&Thomafterium
1 15 1 CRE
inConfuetudinrib. localib. Bituricenfib.cap. 2 9.
[HiftoriamDalphin. to. 2.p. -5 9 3. initio. J
C red 1 tensi a , Eadem notione» Tabularium
Morigniacenfe : Creditenjiam facere non cogantur.
•7. CREDENTIA s diSus in Italia publicus civium
conventus de rebus publicis deliberandi caufaco-
adtus. Quippe cum in civitatibus Conlules effent
qui curam Reipablic.e gererent , litefque ac con-
troverfias civium dirimerent , liquando res ma¬
joris momenti agenda incumberet > ex lingulis
artificum corporibus feligebantur , qui confiliis
illis publicis interelfent , fuafque in iis fenten-
tias rogati expromerent , quos inde Credentiarios
appellabant , quod in Secretorum Reipublicse par¬
tem adhiberentur, cum eorum fidei prudentix-
que publica negotia a contribulibus crederentur.
Atque inde Sigonius lib. 7. de Regno Italice an.
995. Credentia nomine apellatos dixit reliquos ci¬
ves , qui artes opificiave tr altabant. Charta Fride-
rici I. Imp. an. 1 1 8 5. apud Puricellum in Am-
brofiana Bafilica pag. 1031. 1032. Idem etiam
facr amentum faciemus praftare Regem Hernicum fi¬
lium noftrum in anima fiua , & parabola fiua facien¬
dum , ad terminum quem Confules Mediolani cum con¬
jilio Credentia nobis dixerint. OttoMorena in Hili.
Rerum Laudcnfium pag. 5. £)up Jic peracto, pra-
dicti Laudenfies d Curia difcedentes , Laudamque re¬
deuntes , ac convocato Confulum conjilio aliorumque
Sapientum de Laude, qui Credentium Confulum para¬
rent omnia qua ad Regem fecerint , per ordinem eis pa¬
tefecerunt. Infra : Omnes Confules aliofque de Laude
Sapientes qui de Credentia fuerant , ad fie injimul ve¬
nire pracepit. Eadem Hili. pag. 109. £>ui cum ve-
nijfent Laudam , & totam injimul Laudenjium Creden¬
tium!) abuiffent , &c. [ Jacobus Auria lib. 1 o . An-
nal. Genuenf. an. 128 2. Creatum fuit de novo quod¬
dam Conjilium in fjanua de hominibus xv. quod Creden¬
tia vocabatur . . . Ordinatum fuit etiam per S apientes
Credentia , quod &c. Idem ann. 1290. Ipfio etiam
anno & menfe fuit fjanua Conjilium celebratum . . .
in quo ordinata eft Credentia de novo , in qua homines
xiv. tantum erant, quibus circa pr adiit a data eft in
omnibus poteftas plenaria : quaCredentia ftatim armare
fecit . .. unum galeonum. Sapientes a Credentia eli¬
gebantur , in Regiminibus Paduae ad an. 1293.
Concilium Credentia populi, in Chronico Parmenfi
ad an. 1292. Florentiae odoginta erant Creden-
tiae Senatores, qui duodecim viris urbem admi-
niftrantibus confilium conferebant. Vide Jacob.
Wilhel. dmhoff. in Genealogiis viginti illultrium
in Italia familiarum ,] & Felicem Olium in Notis
ad Hiftoriam Laudenf. Otton. Morenae.
CREDEntiarii, Italis , Credenz.eri : de quibus fu-
pra. Regeftum Privilegiorum civitatis Vercella¬
rum an. 1 3 5 8 • Convocato & congregato generali con¬
jilio Credentia communis Vercellarum, .. . ad quam Cre¬
dentium interfuerunt centum Credentiarii & ultra in
ditio conjilio. Alia Charta : Pradtcli omnes Credentiarii
feti Conjiliarii.
Credendarii, inConcilio Ravennenfi an. 1 3 it.
can. 26. Conjiliarios vero , Credendarios & Prajiden-
tes ipji civitati , &c.
Credenzeri 1 , in Charta Joannae Reginae Siciliae
an. 13 78. apudUghellum to. 9. p. 2 1 1 . 213.
CREDENTiERii,in Chronico Cremonenli apud
Murator, to. 7. 001.644.
«U CREDENTIARIUS, Praguftator , qui Principis
cibos prseguftat, apud Goclenium inLexico Phi-
lofoph. V ide Credentia 4.
CREDERE , finepraefenti pecunia vendere, Gal.
CRE 1 i 52,
Vendre d erredit. Charta W ilboldi Abb. de Tranf»
■latione villae LongiSe ann. 1 1 $ 8. to. 2. AmplilT.
Colled. Marten. coi. 1 oQ.Jfift vero carnes aut pa¬
nem feu cervijiam vendent, Credent nobis xii. denarios,
& venditor vini v. fiol. ultra quos nobis Credere ex ju,-
ftiiia non habebunt. Vid e Credentia 6.
•[CREDIBILES V iri, Viri probi & fide digni .Char¬
tularium Monafterii Aquicindenfis fol. 38. Co¬
ram duobus Scabinis ,Ji in villa prafto fiunt ,Jia autem
coram duobus Credibilibus viris. Vid eCredentes 1.
CREDICIO , ut Creditio fuperiusin Credentia 6 .
Legitur in Charta Communiae Divion. MS. & ap.
Perardum in Burgundicis : Credicio de pane & vi¬
no & aliis vittualibus , &c.
CREDIT ANTIA. Vide Credentia 6.
CREDITARIUS , Fidus, Joanni de Janua , Conji-
liarius, vel Camerarius, cui fecreta committuntur. Fre-
degarius Scholallicus in Hiftoria Francorum epi¬
tomata cap. 1 1 . Mijit puerum Creditarum Jibi cum
media parte aurei, &c. Fortunatus Pidavenfis in
Vita S. Radegundis cap. % .Curam domus committens
Creditariis , &c. Vita Ludovici Pii ann. 8 14. Per
univerfas regni fui partes fideles ac Creditarios d late¬
re fuo mijit. Vide Baronium an. 259. num. 2 5.
7ncr1y.de vocant Graeci. A&a SS. Sadothi Epi fcopi &
focior. 20. Febr. Ap^svTf? ^ 7u<^iv.ol : ubi de vocis
notione nefeio an refte conjicit vir do&ilfimus.
Cr edi tari a, in Glolfis Ifidori , &apudJoann.
dejanua , Cameraria. [ Sed apud S. Bernardum in
Charta mox laudanda Creditaria idem eft quod
Creditio feu jus Creditionis , de quo fufius in Cre¬
dentia 6. Credit artam habet Epi fc opus in omnibus vi¬
dualibus quadraginta diebus ; donec reddiderit , ab iis
quibus debetur , nihil ei credetur. ]
Creditarius, Alia , ut videtur, notione. Char¬
ta S. Bernardi Abbatis Clarevallenfis ann. 1145.
in T abulario Ecclefiae Autifiodor. De illis qui pifi-
ces vendunt , Comes habebit quatuor Creditarios , in
quibus Epificopus nihil accipiet. Ubi creditarii funt,
aut viri fidi& amici , aut pifcarii propolae , qui
Comiti foli, non vero Epifcopopifceslub crediti
fide dare tenebantur.
CREDITIO. Vide Credentia 6. '
CREDIT1VUS, Qui credit. Epiftolaan. 1401.
inter Anecdota Martenii to. 1 . coi. 1 6 7 5 . Cui in
dicendis fiupplicamus fidem dignetur adhibere Crediti *
vani. Sic etiam alibi , pro quo legitur in Epifiola
feq. Jfijgatenus in referendis hac vice parte noftra fi¬
dem Credulam velitis adbibere.
CREDITOR , Curator, Cui creditur res aliqua
adminiftranda. Vita S. Germerii to. 3 Maii. pag.
592. Ex quibus unum S antius d fiacris fontibus afi-
JumpJit, alium fiua rei Creditorem prafecit. Notum eft
Creditorem Jurifconlultis eum elfe qui dat mu¬
tuo , Gall. Creancier : quo fenfu pluries occurrit
fuprain Credentia 6.
•tf CREDITURUS, pro Credendus. Concil. Pampir
lonenfe ann. 1023. Concedo illa dominatui S. Sal¬
vatoris pofth ac Creditura pertinere.
CREDITUS , Idem qui Creditarius , Fidus, cui cre¬
ditur, & fides adhibetur: Gallis : Accredite. Gloflf.
Graec. Lat. ^/5-*“? , credibilis , fidelis. Grego-
rius Turon. 1. 7. c. 40. Statimque mijit Rex viros
qui hac deferre deberent , cum uno puero , quem valde
Creditum Mummolus habens , hac ei commendaverat.
Lib. 9. c. 10. Tranfinitte Abbates , (J Creditos tuos ,
ut hac qua loquor , exponant. VitaS. Eligiilib. 2. c.
74. Multos ex publica moneta mijit fiohdos per Credi¬
tam perfonam. Occurrit ibi fupra femel.Capitulare
d-e V illis c. 5. Mijfum bonum de familia noftra, aut
alium
1153 CRE
alium hominem lene Creditum . ..dirigat. [ Ada S$.
Jiinii to. i • p. 77 1 . cie B. Gerardo : fidu&dam bo¬
ne fla vita , Credita & nobilis matrona. ]
CREDRA. Fragmentum Petronii: Lana , Credra,
piper, lac gallinaceum , fi qiufieris , invenies.
CREDULITAS, Profeffio fidei Chriftiancc, vel po¬
tius fides ipfa : Gall. Croyance. S. Cyprianus Epiil.
78. j Dum non definis tr abbatibus tuis [aeramenta oc¬
culta nudare ,fic nos infide facis crcfcere , & de fac it¬
io homines ad Credulitatem accedere. Sedulius lib. x.
Pafchalis operis cap. 22. Hac efi vera fides & firma
Credulitas. Ratherius Veron. inSynodica udPre-
fbyteros : Fides aurem, id efi , Credulitas Dei , &c.
Adde eumdem in Itinerario p. 271. Anallalius in
S. Urbano PP. Hic fua traditione multos convertit ad
baptifinum & Credulitatem. Idem in fando Vidore:
Cbrifliana confejfione Credulitatis clarificata.Y ita MS.
S. Arnulphi Archiep. Turon. Diflcedens enim con¬
fundebatur iniquitas , & gaudens augebatur in Ciniflo
Credulitas. Occurrit in Concilio Eliberitano can.
42. 44. apud Salvianum lib. 3 . deGubern. Dei.
Nicolaum I. PP. inRefp. ad Bulgaros c. 1 . Gcn-
nadium de Script. Eccl. in PadoreEpifcopo, Pe¬
trum Chryfologura ferm. 159. Valerianum Ce-
inelicnfem Epiil. ad Monachos, Gregor. Turon.
lib. 5. Hili. c. 45. lib. 9. c. 1 5 . Theodulfum dc‘
Ordine Baptifmi cap. 7. & 8. Odoti. Cluniae, in
Credulitate , Othlonum lib. 2. Vitee S. Bonifacii
Mog cap. 1 o . in Capitulari Gregorii Magni PP.
apudCanifium to. i.Antiq. led. inConfi.it. Si-
cul.l. 1 . tit. 1. apud Aimoinum lib. 1. Hili. Fr.c.
1 6. lib. 3 . cap. 41. Saxonem Grammat. lib. 1 4.
Alanum lib. 6. Anticlaud. c. 1. Stephanum Ed-
dium in S. Wilfrido c. 17. & c.
Credulitas. Apud Leidradum Epifcop. Lugd.
lib. deBaptifino , cap. 5. inferibitur de Credulita¬
te ; [& in veteri Expolitione Ofliciorum divino¬
rum , ad calcem libri Joan. Abrincenfis de Offic.
Eccl. pag. 397. idem efi: quod Symbolui}» ApO-
flolorum : Oratio Dominica & Credulitas & preces
qua fequuntur promintms dicuntur peccatis.']
^ CREENT AT A Palea, JanfTonius in Audario
GlofiTarum lfid. Jjhfiflquilu , Frumentorum purga¬
menta , vel palea Creentata.
Creen tu m , Eadem , opinor , notione. Charta
Guillelmi de JociacoEpifc. Autifiiod.de Arraudi
Abb. Floriae, de Concordia quam {latuerunt in¬
ter Ecclefias S Laurentii de Abbatia in Dioecefi
AutilT. & S. Hilarii Pidav. an. 1178. Controverfia
erat fuper quibufdam confuetudinibus , quas Tetricus
ferviens S. Hilarii dicebat fe habere debere in quibnf-
dam villis pudicla Ecclefia S. Laurentii.. . afferens ,
quod homines pr adiit arum villarum non habebant in ne¬
more mortuo de Lonna ufuarium , nifi mejfionem an -
nuatim ei darent , & Creentum fuum facerent , id eft
fortafiis , Frumentum detererent & purgarent ,
Creentum a frumento feparando, vel forte darent
ei Creenta feu frumentorum purgamenta. Nota ed
haec praedationis fpecies. V. Crapinum cc Crienta.
CREISAMENTUM , C r e 1 s k ndarius. Vide Cref-
fementum.
<[f CRELHAT.Necrologium ParthenonisS. Petri de
Calis, iv. Augufti ob. I). Petrus Eflelatz. , qui dedit.
Conventui unum librum mixtum & unam Crelbat apres
lo mas pro pitancia.
GRELIACA. Hid. Trevirenfis tom. 1 a. Spicilegii
Acheriani pag. 245. Ventris fluxu , quod Crcliacam
nuncupant , vexabatur. Sed legendum Coeliacam ,
ftcfoicvttlv , nemo non videt.
CREMA. Papias : Opium , Crema vitium appellatur ,
Tom. II.
CRE 1 1
quoniam apiid fenas nafeitur : cfl a Utera fuccas laffAr j
herba.
ITCr em a Lactis, Cremor , GalL Creme. Vita B.
Lidwinae to. 2. April. p. 2 7 *> . Mifcebatur quoque
fupradictis in emplajhi confectione Crema laciis \ vel
arvina de albis anguillis. V ide Cremura.
f CREMALLERIA, Catena uncinata vel lami¬
na denticulata fufpendCndis in foco lebetibus s
Gall. Cremailliere vel Cremillere . Recenfio muni¬
tionum callri Sommerisean. 1260. Item 50. for¬
cipes , item quoddam englunien item 1. Cremalleriam.
f C REM ATESCERTES , Diffinientes. Papias MS.
Forfitan eft a Graeco rl^Ev , Rebus explicari-
dis condituendifque vacare.
CREMATIOSUS , Pecuiiiofus. Glofiar. Sanger~
man. MS. num. 5 o 1. a Graeco x^/aaru , Pecuniae ,
facultates.
CREMATIUM j pro Cermatium, ex Gr. Ksp^db-Or;
Excerpta Pithoeana, Cremantium , colibum ,
t tov. Perperam apud Ifidorum, Crematum > collybunn
51 CREMENSINUS. Vide Carmefinus.
% CREMENTUM , Incrementum. GlofiT. veteres :
Crementa , avtye-uc, Supplem. Antiquarii : Cremen-
tum , ‘urpoo-Qmii , Aultus. Occurrit in Adis SS. Jam
to. 1 . p. 1 1 1 . Martii to. 3 . p. 564. in Computo
an. 1261. apud D. Brujfel , deUfu feudorum tb. 1 ;
pag. 475. fed & apud Varronem referente No¬
nio 2. 76 7. Tertullianum deRefurr. carnis cap.
58. &c. Verum alia notione fumitur , pro Fun¬
do inBerntemi Chronico Marienrod. apud Leib-
nitium Scriptor. Brunfwic. to. 2. p. 4 5 1 . Mini-
flrabant de dtverfis ferculis $ cerev fiis & de vino no-
flh Crementi, Gallice du vin de notre Cru. Chartu¬
larium S. Vandreg. to. 1. p. 214. In quodam Cre¬
mento terra fito in parrochia de Betteville . . . Altum
an . D. mcclxvi. Ifidoro lib. 9. Orig. cap. 5. Cre¬
mentum eft Semen maf culi , unde animalium & homi¬
num corpora concipiuntur . Hinc Creatores parentes di¬
cuntur.
Crementum, Secundarium vedigal , Gall.Tvr-
cens. Locus exdat in Cornerium.V ide Cenfus crcfcens.
CREMES1NUS. Vide Carmefinus.
CREMIA. Ogerii Panis Annal. Geriuenfes lib. 4.
ad annum 1 21 1. Et ut ftrata fecurior iret , fecit
fieri Poteflas viam levatam d Gavi ufque Cremiam
Alontifcucelli. An locus pendens feu praeruptus a
Graeco Kp nyvoc '. Sed legendum eiTet Cremna , non
Cremia.
*[[ CREMISTA , f. Pofleflio , a Graeco riycatu , Bo¬
na /facultates. Litterae Praepofiti de Caldenborn
pro Ecclefia Novioperis an. 1 2 5 1. apud Ludewig.
tom. 5 .-Reliq. MSS. p. 7 1 . Noverint univerfi, quod
cum Ecclefia noftra debitis augeretur , quandam cafam
inter antiquas Cremiftas Hallis fitam ... pro quatuor
marcis & dimidia vendidimus & contulimus Ecclefia
Novioperis.
CREMIUM, d Crentare : ficc amentum lignorum vel
frixorum in patella : & etiam quod remanet in patella
aridum de carnibus poft pinguedinem liquefaciam , dici¬
tur Cremium , unde Propheta , Offa me afieut Cremium
aruerunt. Joan. de Janua. Paffio Sandarum Hila-
riae , Dignae, &c. apud Velferum in Auguda Vin¬
delicorum : Implete memoriam Cremiis , ^ ficcis [pi¬
nis , & claudite [uper eas ipfam memoriam , & ita de¬
mum ignem [upponite: ut nulla ex eis evadat. [ Odo de
varia fortuna Ernedi Ducis Bavariae inter Anec-
dot.Marten. to. 3. coi. 356.
Dux protinus ignem
Excutit [cilice ex dura , quem vivere ficco
Efficiunt Cremio .
Dddd
1155 CREX
Sed& ipfe Columella 12. 15?. Levi primum igne ,
& tenuibus admodum lignis , qua Cremia ruftici appel¬
lant , fornacem incendemus. GloT. Graec. Lat. qffjya,-
Vav , Cremium. Papias MS. Cremium , Frixorium .]
«H CR.EMNAR.IL Vide Crenkjnarii.
CREMUM , Cremor , noftris , Creme. Fortunatus
lib. 1 1 . Poem. 1 3 .
Afpexi digitos per lactea munera preffos ,
Et flat picta manus heic ubi Crema rapis.
CREMUTIUM , Holocauftum , in GloT. Ifid. Joan-
nes de Janua Cremium habet. [Martinius vult legi,
Cremutium , Hypocauftum. ]
^[CRENELLUS, Pinna, Gall. Creneau. Locum vi*
de in B allium.
CRENKINARII , ut fcribitChapeavillus inErne-
Ilo EpifcopoLeodienficap. 14. dicuntur gjuftitia
miniftri , apud Leodienfes : Crenqueniers , in Stylo
Leodienfi cap. 1 2. art. 5 . fic nuncupati ab arcu-
balifta quam deferebant^quae Kraenckc Kiliano di¬
citur. Apud FroiTartem 4. vol. c. 77. Monftrel-
letum 3. vol. pag. 44. 5 9. & Comineum in Lu-
dovico XI. c. 1 1. Crannequiniers funt milites ar-
cubalifta inllrudi , ut plurimum equites. De vo¬
cis origine egit Fauchetus lib, de Militia Franci-
ca , [ & Menagius in Etymol. Gall. ]
^ Cremnarii, Iidem. Charta Hugonis Ducis Bur-
gundise ann. 1 1 04. inter Inllrum. tomi 4. novae
Gall. Chrifl. coi. 236. Praecepit etiam & interdi¬
xit , ne quis venatorum fuorum , vel Cremnarii fui ,
nec aliquis ferviens ejus in Floriaco quafhm , nec vio¬
lentiam faceret.
CRENTER vel CRF.NDtR,Armorice Rotunditas
feu Res corrotundata. Necrologium Abbatiae de
DaoulasDioecefisKemperleg. Dedit nobis Claitftra-
libus typhum argenteum ponderis unius mare ha , vel
Crenter , quod nullo modo potefl alienari. Germanis
CreiifereU l libella argenti : quod melius huic loco
convenit , quam notio Armoricana. Adarcba feu
bes ell felibra Francica.
CREOPENSORIUM , vox ibrida a Graeco Kp<-V,
Caro , & Latino Penforium a Pendere effido, Un¬
cus ad fufpendendum aptus. Bufchius de Refor¬
mat. Monalt. lib. 3 . cap. 2 2 . Ubi omnes illi Fratres
inobedientes , funibus per colla eorum conftrittis , in
Creopenforio ad trabem pendebant , quidam mortui , alii
extremum fpiritum jam trahentes.
CREPA , [ pro Crypta , ut videtur , Fofnix , Gall.
Verate vel Cave au. Chronicon Erfordienfe inter
Vindemias Litter. Freder- Sch annat pag. 92. Hoc
etiam anno ( 1226.) Norimberc in nuptiis Heinrici
Regis rupta Crepa xxx. milites & xx. fervi cadentes in¬
terierunt. ]Vide Repa.
CREPARE Oculum , Phrafis Gallica , Crever Vceil.
Oculum ita a capite avellere , ut exeundo erepet.
Excutere oculos dixit Plautus, & Suetonius in Ju¬
lio : Oculos exculpere , Terentius ; eruere. Valerius
Max. 1. 3. c. 2. Effundere, Ulpianus. Leges Hen-
rici I. cap. 93. Siquis alii Crepet oculum , folv at ei
60. fol. Vide Abacinare. Italis Crepare , romperji ,
fenderji. Virgll. lib. 5. -Aineid.
.. . . Et acuto murice remi.
Obnixi Crepuere.
[Papiae ad vocem Decrepitus , Crepare loqui eft:.]
CREPATITB , Morbus equinus, inter j unit uram cru¬
ris & ungulam , ubi corium rumpitur & caro ad fimili-
tudinem fcabiei , (jrc. apud Petrum de Crefcentiis 1.
9. de Agricult. cap. 45. ubi vetus ejus Gallicus
Interpres vertit Crevace.
CREPATURA,Italis Crepatur a , FilTura, rima. Cre-
paturd apoft ematis, apud Conftantinum Afr*ic. lib.
CRE n5<S
5.d<e Morborum curat, cap. 4. Creveure d’ apojle-
me. Magifler .Algidius de Urinis :
MhUtioftt pura vena c hilis ex Crepatur a.
Charta an. 1320. apud Julianum Saracenum in
Hillor. Anconit. pag. 1 6 2. Vifa etiam Crepatur a ,
Jive fcijfura aliorum murorum , &c. Hinc forte emen¬
dandus Michael Schotus lib. de Phyfionomia cap,
20. Animalium quadam habent dentes in ore , ut. ho¬
mo , canis , &c. quadam S cripaturam , & non derttes ,
ut anfer. Legendum enim Crepatur am , idefl, fif-
furam. [ Miracula B.Gerlandi, tom. 3. Junii pag.
660. Pajfusefl in genitalibus Crepatur am; hoc ell»
Herniam. Legitur iterum hoc fenfu to. 3. Apri!*
pag. 987.] Vide Crip atura [& Crepido.]
H CREPATUS , Ruptus hernia. Miracula B. Si¬
monis Erem. Auguft. April. to. 2.p. 819. Fran-
cifcus erat Crepatus , & virtute B. Simonis & meri¬
tis ejus liberatus eft. Legitur iterum P.820.&822.
CREPECTATOR. Vitalis Epifcopus Ofcenfis ,
apudHieron. Blancam in Comment. Rerum Ara-
gon .Crepeclatorum officium, quod Cambium appellatur «
11 CREPEDA , f. Crepida , Genus calceamenti.
Chartularium S. Vigoris de Cerafio : Remittimus
unam minam de brajio & Crepedas quas antecejfores
mei habere confuev erant.
CREPEDO, Rima. Kecellus in Miracul. S. Joan.
Beverlac. num. 8 • Unde penitus defettis humoribus ri¬
marum Crepedine circumquaque debifeens, &c. [Vide
Crepatur a & Crepido. ]
^1 CREPERE. Vide Creperus.
CREPEREGICUS. Fortunatus 1. 3* Poem. in Ep.
ad Felicem. Epifcop. Et Ji res exigeret , plaufuni
CreperegicoOetan Thirynthiam , cum Pindaro fpirante,
pulfaffem.
CREPERUS, voxantiqua, pro dubius. Papias ‘.Cre¬
perum’, afpertm , dubium , incertum , inde & crepufc il¬
lum. Crepere , fpijfare , dubitare. Utuntur Aufonius,
Martianus Capella lib. 1 . Symmachus Epill. 1.
Ennodius lib. 2. Epill. 20. Hepidannus lib. 1.
de Vita S. Wiboradae cap. 3 3. Gerardus in Vita
S. Adelardi cap. 9. Ratherius Veron in Vita S.
Urmari cap. i.Conradus de Fabaria de Calibus
fandi Galli capite 19. Scc.
CREPIDES , Papiae, Pavimenta , vel ut quidam
dicunt Calciamenta . . . Eft autem nominativus Jingu-
laris Crepis ; a Graeco videlicet , pro quo
Latini dixere Crepida. Idem Papias inMS. Bitu-
ricenfi : Coturni , Tragica calciamenta , quibus calcia-
bantur dicturi in theatro alta voce, Jimiles Crepidibus.
Hii Calones dicuntur. Vide Ifid. 1. 19. Orig. c. 3 4.
CREPIDO , FilTura. Vita S. Alferii tora. 2. SS.
April. p. 101. Cutis gingiva dolentis crepuit , atque
per illius vulnus Crepidinis emijfa putredine , & faciei
tumorem perdidit & dentium dolorem. V ide Crepedo.
CREPITUDO , [Eadem notione. Vita S. Drogo-
nisto. 2. April. pag. 444. Sepulcrum viri Dei adeo
eft elevatum , quod fontium fundamenta corruerunt , &
per quafdam Crepitudines interiora fepulcri patuerunt.']
Gariopontus lib. 3 . Paffionarii cap. 3 4. Emana¬
tio fanguinis , & venarum , & renum Crepitudo & loco
dolenti deducitur. Cum crepant.
CREPIUS , pro Crebrius, in Teftamento annicir-
citer 690. apud Felibianum pag. xi. Probat. Hi-
ftorioe San-Dionyfianae.
CREPOLUS , Madidus , Papi2e.
H CREPOR , a Crepo. GloT. Ifid. Creporem ferri , fo¬
nti w catena.
U CR.EPULUM , Imi er cum fono gravi ruens. Pa¬
pias M S
5[ CREPUNDIA , Monimenta , i>wp/oyxa]a T« i7Tp,d-
.1157 CRE
4« v. GlolT. Lat. Graec. Proprie Crepundia dicun¬
tur Dele&amenta puerorum & etiam ligna , qu:e
cum infantibus olim exponi folebant , unde pof-
fent agnofci , ut erant litterae , annuli , &c. unde
Plautus Rud. 4. 4. 125. Sunt Crepundia , enjicu -
lus aureolus ,'fecuncula aurea , ficula argenteola, &
dua connexa manicula , & fucula , & porculi , & bulla
aurea. ArnulphusSagienf. Archidiac. contra Gi-
rardum Bngolifm. Epifc, apudAcherium Spicii,
to. 2. pag. 341 . Jffiuod dum pater infolentiam cri¬
minis ditiinitatifque contemptum civibus incredibile vi¬
detur , parturientis Abbatijfa gemitus , & novi partus
Crepundia fidem fecerunt.
T CREPUSCULASCERE, Ulucefcere. Sidon, lib.
8 . Epift. 3 . Cum me defatigatum ab excubiis ad diver-
forium Crepufculafcens hora revocavit.
% CREPUSUM ,o/u<pet^. GlolT. Lat. Gr.Uva acerba.
CRES AMENTUM , Augmentum: Gallis, Accroif-
fement. Placitum Childeberti III. Reg. Fr. apud
Mabillonium deRe diplomat. pag. 477. Interro¬
gatum fuit ei, fe ipfi genitur fuos Ibbo quondam ipfa
portione fua in fupra fcripto loco ordinio ipjius Hainoni
Abbati per fuo Crefamentum delegajfet vel firmaffet.
Supra: JQuicquid ibidem fua fuit pojfejfiopro fuo Cre¬
famentum delegajfe velfirmajfe.
CRESCENTIA, Fru&us in aliquo fundo cref-
centes , necnoii etiam locus ubi crefcunt , & unde
advehuntur ; quem locum Galli dicimus , Cru. Si¬
gillum Ludo vici VI. Regis Franc. an. 1124. to.
1. ColledL AmplilT. coi. 684- Dono fimiliter & de¬
cimam annona mea , & avena , (fi leguminum de Aqui¬
lina , & omnium Crefcentiarum mearum ,fi qua in ea
fuerint f alia. Pluries occurrit apudRymer. ut to.
1 2. p. 7. coi. 2. Mercandifas quafcumque , de qua¬
cumque Crefcentia , tam de bonis fuis propriis , quam
alterius cujufcumque. Pag. 81. coi. 2. Pro aliis
novis ejufdem Crefcentia & patria cujus funt veteres
( lanas. ) Et pag. 166. coi. 1 . De triginta (fi tribus
doliis'' vini annuatim de Crefcentiis partium Fr ancta,
G af conia & Burdegalia in regnum Angli a adducendis.
CRESCERE. Prima Curia Generalis Catalanise fub
Jacobo Rege Arag. an. 1291. MS. Jj^uod fi aliquis
fuerit reptatus de baudia, quod ille qui reptabit , non
poffit Crefcere de divitiis parem , quem fibi voluerit da¬
re : quod fi ipfi fecerint , quod divitia fint fui & flo¬
rum in perpetuum ,fic quod non poffint renunctare ipfe
ante dominationem , vel poftea. Capitis lemma fic
concipitur: qualiter ille qui reptat , poteft Crefcere
parem , quem voluerit dare batayam.
Crescere se super Aliquem , apudLobi-
nellum inHiftoria Britan. tom. 2. pag. 3 24. eft
Invadere res alienas ,Gall. Empieter fur quelqu tm :
Alter eorum fuper alterum fe Crefcere non poterit.
«[ CRESC1T1VUS, Celeriter crcfcens. Onomafticon
ad calcem tomi i.SS. Junii,
f CRESERE. Vi deCroifare.
CRESPELLi® , Ex herba, farina & oleo. Ono-
maft. ad calcem to. 7. SS. Maii. Vide Crifpella.
CRESPULUS. GlolT. Graec. Lat. opfpivcc , Matuti¬
nus, Crefpulus. Melius legeretur Crepufculus.
CRESSA. Inftrum. novae Galli Chrift. to. 2. coi.
433. Sciant eundi quod anno Incarnat. Donum m.
ccc. lxiv. die xiv. menfis Sept. apud Abbatiam de
Alojfiac. Caturc. diotcefis , in exitum magna Crejfa
IIP.. inChrifto Pater (fi Dominus Remundus de Salg,
Dei gratia Patriarcha Antiochenus , &c. In hanc
vocem Editores : Crefta, Nomen proprium loci,
forfan defumtum a Creta, quae ibi abundaret,
aut ex qua iocus elfet conditus. A creta derivata
eft Crejfa nota : Crejfa ni careat pulcra dies nota,
Tom. II.
CRE 1158
apud Horatium. Si legeretur Crifta , explicatio
eftet facilis 1 nam cenferetur hoc juramentum,
vel haec recognitio data in exitum magnae Creffae
feu Crifta? , id eft circa exitum loci fubiimis ; nam
Crefta & Crifta lignificant verticem montis vei
collis. Facilis fuit Ie<ftio Crejfa pro Crefta : quare
ad hanc conjedluram lubens accedo.
CRESSEMENTUM ,Creisamentum, Crei-
sendari 1 Porci. Rainardus Abbas Cifter-
cienfis in Inftitut. Ciftercienf. cap. 2 6. Nullam
cum facularibus foctetatern in pecoribus nutriendis feu
terris excolendis habere permittimus : videlicet danda
vel accipiendo mediet ariam vel Crejfementum. Tabu¬
larium Monafterii S. Gemmae in dioeceli Santo-
nenli : Cum Signinus Beraldi charnagium peteret de
porcis Creifendanis , quos Monachi S. Gemma fufee-
perunt ad Creif amentum. Ubi Creif amentum , eft id
quod Bail d croift & a chaptel noftri vocant , cum
fcilicet pecus datur, fed aeftimatum, ita ut id in
frudtu & augmento habeatur quod pretium pe¬
coris excedit, utaitRaguellus. Proinde Porci Crei-
fendariihic dicuntur, qui locati funt fub hac aug¬
menti conditione. Vide veterem Confuetudi-
nem Bituricenfem editam a Thomafferio c. 87.
^CRESSIMENTUM, Accelfio, appendix , Gall.
Dependance. Fundatio Monafterii de Altaripa an.
1137. apud Marten. to. 6 . AmplilT. Colletft. coi.
3 1 1 . Primo dedit . . . grangiam de Combis & Crefii -
mentum circumquaque m campis, in nemore; item 24.
jugera culta terra apud Efcuvillens , juratum quoque
Dofiel , &c. Italis Crefcimento eft Accretio , aug¬
mentum, Gallis Accroijfement.
CRESSO , Nafturtium , Crejfon. Matth. Silvaticus :
Olus aqua ,id eft , fenationes , velCre/fones. [S. Wil-
helmi Conftitut. Hirfaug. lib. i.cap. 1 2. Pro figno
nafiurtii , quod vulgariter Crejfo dicitur, &c.~]
Crisonium, Eadem notione. VitaS. Amalbergae:
Herbam , quam vulgo Crifonium vocant , circa irrigua
Senna fluminis , &c.
Cresso nar ia , Gall .Creffoniere , Locus ubi cref-
cit Creflo. Charta Johannis Hamenfium Domi¬
ni an. 1 248. ex Tabulario Corbeienli: Ortos pra¬
ta & Crejfonarias faciendo.
CRESTA. Vifitatio Thefauraria? S. Pauli London.
an. 1 29 5. in Monaftico Angi. to. 3. pag. 309.
Morfus JVillelmi de Ely argenteus , &c. Crefta ejuf¬
dem argentea cum triphorio exterius aureo , (fi lapillis
infitis , &c. Habetur ibi pluries. Vide Crifta.
% CRESTAT A. Vide in Crifta.
«j[ CRESTEGNUS , Caftaneus. ArcbaCreftegna , in
Inventario ann. 1341. ex Archivo S. Vi&oris
Maffil. num. 38. Dioecef. Din. Gall. Coffre de
Chataigner.
CRESTO , Caper > Gall. Bouc. Confuetud. Bra-
geriaci art. 9 3 . Boves , vaccas , oves , porcos , fues
five trogas , mutones , Creftones , capras , hedulos , &c.
Gallica verfio : Boeufs , vaebes , brebis , pourceaux ,
truyes , moutens , Boucs , cbevraux , &c.
CRETELLvT , Cleiella , vel Clitella, in GlolT. MS.
Regio Cod. 1013.& llidori.
1 . CRETICARE, In criTin , ut vocant Medici , in¬
cidere , quam fcite pajfoms atque natura conflittum
vocat Caelius Aurelianus lib. 2. Acut. cap. 19.
Philippus Eyftatenlis Epifcop. inVita S. Willi-
baldi cap. 3 3. Eadem die Creticavmus , & brevi
poftm tempore ,fanitati omnimode reftituti fumus. Tho-
mas Cantipr. lib. de Apib. cap. 5 4. num. 1 4.
Tertia igitur die , digefta materia , Creticavit, & ad
fe rediit compos mentis. Alexander Iatrofophifta
lib. 2. Pallion. cap. 6 6 . Cretica ,id eft , determina -
Dddd ij
1 1 59 CRE
tiva febrium. Creticos dies , ait Ifidorus lib. 4. Orig.'
cap. 9. Medici vocant , quibus ut credo , ex judicio
infirmitatis illud nomen mpofitum eft , quod judicent ho¬
minem , & fententia fua aut puniant aut liberent.
2.CRETICARE,CV0«n*re. Vetus Gloff Lat.Gall.
Creticare , Grailler a la muniere de corncille.
«J[ CRETIFODINA , Locus , ubi effoditur creta.
Donatio anni 1294. HiiE Dalphin. to. 2.pag.
74. coi. 1. Cretifodinis , lapidi cinis , argentifodinis
auri fodinis , &c.
«51 CRETIVA Aqu Abundatio aquarum , elu¬
vio , Gall. Creue d’eau, apudRymer. tp. 1 o . pag.
244. coi. 2. Volumus etiam quod , fi contingeret quod
ditti molendini feriar ent , Jive jacerent propter Creti -
vam aqua , vel propter defeHum aqua , &c.
CRETURA, Quod cribrando rejicitur. Pallad.
1. 1. de Re Ruftica tit. 24. inter columbarum pa¬
bula refert Triginta columbis volantibus diurni tres
fextarii tticici fufficient , aut Cretura.
CREVEDELLA , Mali feu pomi fpecies , in Capi¬
tulari de Villis , cap. 70.
CREVENTIA, [Societas, Gall. Aftbciation.'] Capi¬
tulare Radelchifi Principis Beneventani cap. 27.
Sivero populus portionis mea cum populo veftr a partis
ierint perCreventiam in exercitu , quocumque , & quo¬
libet modo occiderint vel apprehenderint vefiros hono¬
ratos ac vaff alios , &c.
CREVESCERE, pro Crebrefcere , vel Crefcere.
Capitulare Arechis Principis Beneventi apud
Murator, tom. 2. pag. 336. coi. 1. Nonnulla fla-
gitiorum veteres f/urif periti , dum fieri pojfe non crede¬
rent , decernere prae aventes , pofteritati erronea relin¬
quere veftigia : at nunc Crevefc entibus malis ,& fieri
poffe creduntur , & quod dictum nephas eft , falla vi¬
dentur.
CREUT A , Accretio , acceffio , Gall. Creue. Prae¬
ceptum Johannis Franc. Regis ann. 1350. pro
Magiftris monetarum, to. 2. Ordinat, pag. 336.
Mandamus vobis ex caufa , quatenus , vifis prafenti-
b us literis , faciatis dare & fo Ivi in omnibus & fingu-
lis monetagiis , ultra pretium quod datur ad prafens ,
feptem folidosTuronenfes de Creuta,pro qualibet mar-
chabilloni , &c.
CREWET , Anglis , U rceolus , Gall. Burette. T e-
ftamentum Rotherami Eborac. Epifc. an. 1498.
in Libro nigro Scaccarii pag. 673. Item dedi colle¬
gio meo pr adulo unum par Cmvetts deauratum, & feri-
bitur fuper eifdem Ihefus Chriftus.
CREYERX vel C r e y e r i s, Navis fpecies, eadem
quae Cratera. Charta Edwardi III. Regis Angi,
apud Rytner. to. 5«p. 243. Volumus quod centum
naves vocata Pejfonfera & Creperis & alia minuta na¬
ves ... ad opus noftrum provideantur & areftentur.
CRIACIO , Creatio, voxHifpanica. At in Charta
Aldegaftri , filii Sylonis Regis Ovetenfis an. 781.
apudSandovallium, videtur fumi pro fervis , quo¬
modo Creatures appellamus , quos enutrivimus :
Nutritii. Damus fiquidem noftras Criaciones , nomi¬
natas Saderno cum filiis & filiabus fuis , Thomiro cum
filiis & filiabus fuis , . . . & ifii ferviant Monafterio
de f anci a Maria , de Obona , in quantum (V quale fer-
vitium ab Abbate vel Vicario hujus Monafterii eos vo¬
caverint vel injungerint.
^[CRIAFORA , Clamor excitans ad irruendum in
aliquem , Gall. d courir fus vel d fe jetter fur quel-
quun , ad injiciendas manus in aliquem. Senten¬
tia lata contra Francifcum de Bardonefchia per
Dom. Dalphinum an. 1 3 3 4. Si quis eum viderit
vel fciverit infra junfdictionem & terram noftram ,
ipfim debeat capere vivum vel mortuum & Cuna no-
CRI 1160
J Ira prafentare , & fi capere non poterit, vel ad eum
capiendum fe imbecillem vel non fortem reputaverit,
raydam feu Criafor as faciat & moveat patriam contra
eum pro eo , ut fupra diclum eft , capiendo.
CRIAGIUM. Charta Philippi Regis Franciae ann.
1 1 8 2. in Tabui. S.Dionyfii : Noverint univ er fi . .
quoniam Guido Buticularius nofier SilvaneRenfis , &
Guido filius ejus fideli fervienti noftro Rogero PicaCria-
gium fuum de Stampis dederunt , & ipfi & baredibus
fuis libere, & quiete in perpetuum pojfidendum concejfe-
runt. Jfiuia vere res hac de feodo noftro eft , & ad Bu-
ticulariam pertinet , nos ad petitionem utriufque partis
pr an ominata donum flabile ejfe volumus, & praciphnus.
Sed in Chartte lemmate habetur griagium. Vide in
hac voce [poli Gruariusfi
CRIARE, ex Gallico Cner: Per praeconem publi¬
care. Charta an. 1221. apud Sammarthanos in
Epifcopis Cabilonenf. n. 39. SiCrietur pro com¬
munitate villa , Criari debet a [f en fu Epifc opi. [ Charta
Caroli M. an. 779. inter Inftrum. tomi 4. novae
Gall. Chrill. coi. 225. Nullus judex publicus , nec
ullapoteftas ad caufas audiendum, vel frida Crian -
dum , aut fidejufforem tollendum , . . ibidem ingredi
non deberent fi
CRIARIA , Officium eorum quos hodie Lutetiae
Pariliorum les Crieurs de corps & de vin dicunt.
Charta Philippi Augufli Regis, in Regelto He-
rouvalliano : Pbil. . . Notum. . . quod nos mercatori¬
bus noftris hanfatis aqua Parifius concedimus Criarias
Panfius in perpetuum tenendas , in eo punito quo Si-
monde Pifftaco eas tenebat , & in eo punito in quo eas
poftmodum tenebamus , & terram ditti Simonis qua
erat infirma Criariarum Parifi Mercatores autem po¬
terunt clamatores ponere & amovere pro voluntate fuat
& menfuras ponere , &c. anno 1220.
f CRIBELLATUS, Cribratus. Gall. Crible. Vide
locum in Plagella.
CRIBLUS, [Cribrum. Gall. Crible fi Charta Ed-
wardi II. Regis Angi. tom. 2 . Monaftici Anglic.
pag. 424. Viginti folidis annuatim percipiendis de.
molendino. . . & 4. Criblis farina avenarum de mo¬
lendino bladonico , &c.
f CRIBRARIUS , Quj cribra conficit. Gloff. Grsec.
Lat. YLoa-aivorroioc , Cribrarius.
CRIBRIONES, In Zala exeeutores , ac miniffri ju¬
ridici , juxta Sambucum. Decreta Andrese Regis
Hung. cap. 24. Comites jure Comitatus fui tantum
f ruantur, cateraad Regem pertinentia , fcilicet Cribrto-
nes , tributa , boves & duas partes caftrorum Rex ob¬
tineat. Idem Decretum apud Raynaldum ann.‘
1232. num. 1 8. habet Ibriones.
f CRICA , ut Creca , Parvus portus. In portubus &
_ Cricis , apud Rymerumto. 1 1. pag. 5 1 1 . coi. 2.
CRICELLA , Avis fpecies. GloffoeMSS, ad Alexan¬
drum Iatrofophillam Cod. Reg. 1486. Attagi-.
nes , i.Cricella, quadam aves qua vadunt juxta fla¬
men. Nos Crecerelles appellamus hos accipitres ,
quos Latini Tinnunculos vocant. Vide Julium Sca-
Iigerum in Arift. de Animal, pag. 2 5 o . & Salma-
fium ad Solinum pag. 340.
CRIDA , Bannurn, proclamatio quae per praeconem
fit ; Grida Italis , Gallis Crypublic : [ Cnda qua fiet,
&c. in Conventionibus Caroli I. Andegav. Co¬
mitis Provinciae cum Maffilienf. an. 12 5 7. Praco-
nifationesffive Cride , in Charta Philippi de Sangi-
neto an. 13 17. eMS. D .Br unet. Vendere ad Cudam,
in Litteris an. 1 3 1 9«apu dde Lauriere to. 2. Or¬
dinat. p. 259. Injungere Cridas, in Proceffu anni
1339. Hilt. Dalphin. tom. x«pag. 128. coi. 2.
Creda, inConfuetud. Mediolan. c. 42 8 Crieria,
n6i CRI
in Praecepto Philippi Franc. Regis ann. i 274.
to. 2. Ordinat, p. 4 3 5 ,]Crie'e , in Charta 1314.
apud Guichenonum in Hift. Sabaudica p. 147.
Cride , in Conluetudine Solcnfi t it. 29. art. 1 3.
19. & Baionenfi tit. 1 5. art. 1. 6. [Criage, in
Edido Caroli VI. Francorum Regis ann. 1413.
art. 2 2. J Cridar Itali , Nos Crier. A Quiritare de¬
ducit Scaliger adPriap.
%Ck ida Pignorum, Tributum a Dominis lo¬
corum perceptum pro rebus hafta pofita vendi¬
tis. Vide Hift. Dalphin. to. 2 . p. 5 74. notaK.
H Cridagium, Simili notione, feu tributum pro
proclamatione vini venalis exfolutum. Extenta
jurium quae levantur a Comite Sabaudiae apud
S. Simphorianum de Auzone ann. 1309. Hift.
Dalphin. to. 1 . pag. 9 7. coi. 1 . Item habet Domi¬
nus in villa S. Andre £ menfuras vini & Cridagium, &
pedagium befiiarum portantium vinum venale per ter¬
ram , &c. Et pag. feq. coi. 1 . Item de qualibet veyf-
fellata vini expojita venditioni in villa pro, diti a , le¬
vantur quatuor denarii ; videlicet unus denarius pro Cri-
dagio , & tres denarii pro menfi ris , &c. Vide ejuf-
dem tomi pag. 77. fub finem. Jus illud appella¬
tur Criage in ^intiquo Inftrumento Gallico Tabu¬
larii Calenfis pag. 1 7 1 . Item les me fur es d blc & a
vin funt de l’ Egit fe, & le Criage dtt vin, & le'minage
du ble & des maarx . , &c.
<0 Cridare, Clamare, proclamare ,• de iis didum,
qui vendunt hafta pofita. Regeftum Parlamenti
an. 1 49 1 . apud Baluzium Hift. Arvern. tom. 2.
pag. 642. Pro eadem bona Cridando& fubhaflando ,
ac plus offerenti & ultimo incariatori vendendo , &c.
Rurfus occurrit apud Muratorium tom. 8. coi.
43 2. & 434. ...
f Cridere, Eadem notione legitur in Statutis
Maffil. lib. i.cap. 3 9.
^1 Cridia, Proclamatio, ut Crida. Arreftum Par¬
lamenti Tolofani pro Epilcopo Albienfian.1498,
die 2. Martii : Officiarii fieri facient Cridias & praco-
ntf xtiones in ipfa Civitate Albia.
«flCRIENTA. Inquifitio anni 1220. Fiift. Dal¬
phin. tom. 1 . pag. 129. coi. 1 . hem Dom. Comes
habet apud Avalonem in dominico 1 . Corvatam ad Ca¬
pellam Albam continentem 1 ft.jornalia terra , in qui¬
bas A/iftrales capiunt 4. gerbas , & Crientas & fola-
gium. Adnotat eruditis Audor Crientas dici pro
Carrientas ; fed quid funt Carrienu ? Retinerem
Crientas , quas idem puto , quod fupra Creentum.
^ CRIERIA. Vide Crida .
CRIFIA. Vide Cryphia.
CRIGNUM , Panis vel cibus qui fit ex tribus parti¬
bus farinae , hordei grofii , & una parte fubdli.
Matthaeus Silvatic.
% CRIMiNALITAS, Crimen capitale. Vide Civili¬
tas , Mulda pecuniaria.
CRIMINARE, Crimen alicui impingere, de cri¬
mine accufare, apud Matthaeum Paris an. 1251,
Adites fuper hoc Criminatus ait ac hiabatur. [ Concil.
Legion. an. 101 2. can. 15 .Et ji jurar e noluerit ex
parte Regis , Criminatus habeat licentiam jurandi. ]
CRIMINOSUS , Reus. Auxilius de caufa Formofi.
Jjh^idam itaque Prefbyter , ut puta heri baptiz,avit ,
&ipfe Criminofus, &c. [Occurrit alibi nonfemel.J
Cri minosu.m Crimen, Gravius delidum ,
in Statutis Augerii II. Ep. Confer. MSS. an. i 280.
CRINALE, Cereus inftar plicae feu Crinium com¬
plicatorum , cujus palfim ufus inCracovienh Ec-
clefia in Procelfionibus publicis. Occurrit in Vita
S. Stanifiai Canonici Regularis Lateranenfis.
Crinale, Difccrniculum feu Acus comatoria.
CRI 1162
Odo de varia fortuna Ernefti Bavariae Ducis in^
ter Anecdota Martenii tom. 3 . coi. 345.
. Subcitrinos Crinale capillos
Crifpat , & inferto nexus cafiigai in auro.
Agitur de virgine. Apuleius dixit , Crinalis acus ;
Ovidius vero , Curvum Crinale.
CRIN ARIUM , f. Idem quod Crinile , Sertum.
Narrat Anonymus in Libello deVita S. Beregifi,
apud Mabillonium in Adis SS. Benedid. faec. 4.
part. 1. pag. 2 94. fandum Abbatem Pippini in¬
dignationem incurrifte, eo quod , cum quondam
in Ecclefia folus Crinarii ornamentum geftaret , nec
deponere vellet Pippinus, ipfum ad ofculum ad¬
mittere noluit.
CRINES. Punire in cute & Crinibus , in Speculo Sa¬
xon, lib. 2. art. 13. §. 1 . Crinis & cutis tormentis
fubjici, art. 28.$. 3 • Ad cutem & Crines condemna¬
ri , lib. 3 . art. 3 .§. 1 . Demereri cutim & Crines , in
Wichbild Magdeburgenfi art. i9-§. 1. art. 44.
§. 1. art. 96. Cute & capillis privari , in Chron.
Laurisham. p. 74. 7 5 . Cutem & capillos amittere .
in Lege familiae Burchardi Epifc. Wormacienfis.
Vide Decalvatio , & Culis. •'
Crines Libidinose Virgini Detrahere,
in Lege Bajwar. tit. 7. §. 5 . Quibus ad amoris in¬
citamentum malis artibus uti folent.
Crines Mulieri Ingenua Capulare, in
Lege Burgund. addit. 1 . tit. 5. Vide Capilli.
f CRiNEUM, f. pro Scrinium, Arca in quares afler-
vantur pretiofiores. Chronicon Comodoliac. in¬
ter Fragm. Fiift. Stephanotii MSS. to. 2. Hic jacet
in ipfo vafe corpus S. fj uni ani , in quo fepelivit eum
Roridus Epifcopus ; Rainaldus vero Petragoric. Epi¬
fc opus , qui meruit Martyr fieri , collegit eum in Cri-
neis ligneis infra vas repofftis.
CRINILE , Sertum. Albertus Argentinenfis in Chr.
pag. 1 1 4. Prandentibus autem illis cum Rege ejufque
filiis , Rex cuilibet filiorum & fjoanni Duci unum Cri¬
nile rofarum pofuit fuper caput f Proceftus de SS.Virg.
Eichfellen. to. 3 . Junii pag. 136. fphipddam Cri¬
nile' Jiv e fertum , quod S.C/mJliana in capite fuo fan-
fto , dum vixit , tuliffe & habuijfe dicitur. ]
Crinile nuptarum virginum, pro quo eis refor¬
mationem dotis non habentibus folvuntur mar-
cae 30. (marito mortuo) aut polfeftio, ubi 3.
marcarum fit proventus: nam indotatae mulieri
30. marcae folvuntur , ex Confuetud. terrae Cra-
covienfis.
H CRINiOSUS, Crinitus. Vita S. Columbae Abb.
to. 2. Junii pag. 2 3 2 . Jjhtemdam Crinio fum igneum
globum & valde luminoftm de vertice S. Columba . . .
fur fum afeendentem vidit.
CRINISATUS, Ex crinibus fadus vel natus. Sidon.
Carmine 22.
Hic Crintfat as jungebat Pegafus alas.
V ide Sirmondi Notas.
CRINITI, Crinosi, E<b tXoko.ij.oi, in Gloffis Gr.
Lat- apud Francos Reges didi , & praecipui ex no¬
bilitate , quod iis folis crines promittere liceret.
Aderovingi , feu Criniti , in Chron. Andrcnfip.3 3 8.
LexSalica tit. 26. §. 1. Si quis puerum infra 11.
annos Crinitum }Jive incrinitum occiderit. §. 2 .Si quis
puerum Crinitum , Jine voluntate parentum totonderit.
Decretio Childeberti Regis §. 2. Ut nullus de Cn-
nojis incefium ufum fibi fociet conjugio. Vide Ste-
phanum Baluzium ad hunc locum. Chronicon
Moiftiacenie : Ille dedit eis conjilium , ut eligerent
Faramundum , . .. & levarent eum in Regem fuper fe
ex genere Priami Crinitum. Ado Viennenfis in Chro¬
nico , ubi de Chlodioue : Abhinc Franci in finibus
1163 CRI
Thoringorum habitantes , Crinitos Reges habere coepe¬
runt. Avitus Viennenfis Lpift. ad Clodovechum
Regem: Cum fub cajjide Crines nutritos falutaris ga¬
lea facra unitionis indueret. Gregorius Turon. lib.
6 . cap. 2 4. Hic cum natus ejfet in Gallia , & diligenti
cura nutritus , ( ut Regum ifiorum mos eft) Crinium fla¬
gellis per terga demijjis , &c. Vide Aimoinum lib. 3 -
cap. 6 1 . Idem Gregorius lib. 8 . cap. 1 o. Sed cum
ignorarem quifnam efjet,a Cafarie prolixa cognovi Chlo-
doveum ejfe. Et mox : Una tantum pars capillorum
qua fubter fuerat , jam defluxerat; alit vero cum ipjis
Crinium flagellis intacta durabat. Idem de V itis Pfr*r.
cap. ult. Nec ille ut quidam dimijjis capillorum fla¬
gellis aut barbarum dimifftone plaudebat, fed certo tem¬
pore capillum tondebat & barbam. Gefta Dagoberti
1. cap. 1 4. Rex autem fuper ripam fluminis flans , ga¬
lea induto capite , Crine [que cum canitie obvolutos ha¬
bens , & hac audiens , galeam celerrime d fluo capite
depofuit : cum nudatum d galea apparuiffet caput Re¬
gis, agnovit eum Berthoaldus Regem ejfe, &c. Erchan-
bertus deMajorib. domus : Danielem quondamCle-
ricum cafarie capitis crefcente Regem Franci confli-
tuunt , quem Chilpericum nuncupant : . . . quia Mero-
'vai , ut aiunt , Jicut antiquitus Navarei , nullo capitis
crine incifo erant. Eginhardus in Carolo Magno :
Neque Regi aliud relinquebatur , quam ut regio tan¬
tum nomine contentus , Crine profufo , barba fubmiffa ,
folio refideret. Sidonius lib. i.Epift. 2. Theodori¬
cum Gothorum Regem defcribens , ait , aurium
legulas ( Jicut mos genus eft ) Crinium fuper jacentium
flagellis operiri. Carm. 5. de Francis:
..... Rutili quibus arce Cerebri
Ad frontem Coma tracta jacet , nudataque Cervix
Sciarum per damna latet.
Ubi Savaro & Sirmondus. Scribit Scylitzes pag.
522. apud Armenios praecipuam fume rw k^w r-
rut> familiam , utpote Regiam. Manilius lib. 5 .
delicatorum fuilTe feribit :
. Tortos in plexum ponere Crines ,
Aut nodis revocare ; & rurfns vertice denfo
Fingere , & appojitis caput emutare capillis.
Ut& Martialis lib. 4. Epigram. 42.
. Molle f que flagellent
Colla coma : tortas non amo , Flacce , comas.
Hinc Starchaterus apud Saxonem Grammaticum
lib. 6. Vigilibus comis muliebre redimiculum injici non
oportere monet. Idem Saxo :
Splendida nexuerant tortum redimicula Crinem.
Ejufmodi in Regibus prioris ftirpis crinium fla¬
gella intueri licuit in Portali EccIefiseS. Germa¬
ni Pratenfls Lutetiae. Vide Annulum Childerici
apud Chiffletium.
Caeteri e plebe tonfi erant, ut audior eft Aga-
thias lib. 1 . Gregor. Turon. lib. 3.1-lift.cap. 18.
Debes velociter adefje Parijius , & habito conftiio per-
tr affari oportet , quid de his jieri debeat: utrum incift
cafarie , ut reliqua plebs habeantur , &c. Vide Sava-
ronem & Sirmondum ad Sidonium lib. i.Epift.
2. Bignonium ad Legem Salicamtit. 26. Hoto-
manum & Matharellum inFranco-Gall. cap. 7.
At heee quidem obtinuere fub prima Regum
Francicorum ftirpe : nam fub altera Reges no,n
promiflos ac in flagella digeftos , fed decurtatos
crines, atque adeo caeteri e plebe geflere : quod
potiflimum colligi datur ex Caroli Magni & Lu-
dovici Pii figillis , & Lotharii & Caroli Calvi ima¬
ginibus, quas delineari curavit Stephanus Balu-
zius in Notis ad Capitularia Regum Francorum
pag. 1276. 1278. 1279.1284.1305. 1307.
*f CRINON, y.flvov , Lilium. Locum vide in Rofum.
CRI 1164
CRINONES, [Barba infra nares.] Vide Grani.
f CRINOSI. Vide Criniti.
^1 CRIOBOLIU M , Kp loQb^iov , Sacrificium Matri
Deum vulgo oblatum , fic didtum ab arietibus
caefis, ut Taurobolium a bobus. Memorantur Crio-
boliain InfcriptionibusGruteri 27. 3 . & 4. apud
Muratorium to. 5 . pag. 74. Vide Salmafium in
Notis ad Lamprid. inHeliogabalo cap. 7.
CRI OLLA. Tiburtius Navarrus in Miraculis
S. Francifci Solani , Julii to. 5. p. 894. Florianx
nigra Criolla ab artuum debilitate ( fanata fuit.) In
hunc locum Sollerius: Hilpani vulgo appellant
Criollos , qui ex patre Hifpano & matre Inda
nalcuntur. Hin cCriolla vocatur mulier , quae hoc
modo nata eft. *
^i CRIPA, pi oCrjpta. Vide in Cumba z.
11 CRIPHIA. Vide Crjpbia.
*if CRIPHICUS, Fraus. Papias MS.
f CRIPIDO. Vide Crifpido.
CR1PPA , Panni genus , f. idem quod Galli dici¬
mus Crepe , Itali Crefpo , Bombycinus pannus cri-
fpus tenuifque. Vita S. Moduennae tom. 2. Julii
pag. 303. Frater veftes noftras communes nihil por¬
tabimus de ommCrippa.
SCRIPTA, Criptella. Vide Crypta.
CRIPTURA, Ruptura , fratftura. Italis Crepatura,
noftris Creveure. S. Audoenusin Vita S. Eligiilib.
2 . cap. 3 2 . Vidit ex fronte Bajilica .... parietem ex
parte diffipatum , Cripturamque imminentem ac ruinam
minitantem inflare. Et cap. 4 5 . Apparuit fubito in pa¬
riete . . . veluti arcus in rotundo prarupta ingens Cripta -
ra , ut liquido cunffis patefeeret, Dei id nutu fieri quod,
difponerent , ac per eum locum materiam debere ever¬
tere , quo nimirum viderent hoc opus Cripturampraire.
Vide Crepatura . .
CRISEUS, Canus , noftris Gris. Durandus lib. 7.'
Rat. cap. 2 5 . Capilli ejus nigri & Crifei , caro candi¬
da , &c. Cheveux gris. Vide Gnfeus.
CRISIBE, in Propheta , Erugo vel rubigo mefftum.
Papias MS. Bituricenfis.
CRISIS. Gloflographus ad cap. Significafti. De
eleft. Apocrijiarii dicuntur Nuntii Dom. Papa , q. Se¬
cretarii , nam Crijts quandoque dicitur Secretum.
CRISMA, pro Chrifma , in Indice MS. Beneficio¬
rum Ecclefiae & Dioec. Conftantienf. fol. 4. Dicti
Reffores folvunt . . . pro Crifmate xx. den.
CRISMON, Nota qua in libro ex voluntate uniuf-
cujufque ad aliquid notandum ponitur. Papias in MS.
Bituric. Crifmon vel Cbrifmon proprie eft Mono¬
gramma Chrifti ficexprelfum |? . Vide Benevalete
& Chrijifmus.
CR1SOBOLUM. Vide Chrjfobolum.
«([ CR1SONIUM , Nafturtium. Vide Creffo.
CRISPA , Plica, Gail. Pii. TranfiatioS. Antonini
to. 1 . Maii p. 767. Recognovit . . . piegasfeu Crifpas
veftis ipfius , juxta Regulam & Ordinem S. Dominici,
Jimiliter inibi depiffas. Jftuod depojitum, imaginem , ve-
flem & Crifpas, &c.
CRISPATIO, in Mufica forfan eft Sonus inflexo
crebrius fpiritu variatus, Gall. Fredon. Notker
apud Mabill. Annal.Bened. to. 4. pag. 68 8.de
fignificatione litterarum in fupericriptione can¬
tilenae : R reffitudinem velrafuram non abolitionis ,
fed Crifpationis rogitat.
CRISPELL-dB. Liber Ordinis S. Viifloris Parienfis
MS. c. 2 5. & Udalricus lib. 2. Confuetud. Clu¬
niae. c. 4. ubi de fignis : Projigno Crifpellarum ,
(addit Udalricus [cum Bernardo Ord. Cluniae,
part. 1 . c. 17.] vel ut alii dicunt , frigdolarum ) cum
pugno accipe crines , quaji cupias eos facere crifpos.
ii 65 CR1
Ruftici apud Normannos vocant Crefpes , ova
pauca mixta cum farina , & in fartagine frixa.]
H CRISPICAPILLUS , ofaoftf. Gloil. Lat. Grac.
JJui Crifpos habet Capillos .
CRiSPIDO, Propiciatorium , vel 4. anguli altaris. Ita
Papias : fed Crepido legitur in Levit, cap. 1 . 1 5 . &
apud Ezechiel. 45. 19. ubi de Crepidine & angu¬
lis Crepidinis altans. [ Gloflar. Sangerman . n. 5 o 1 .
habet Cripido.']
f CRISPIRE, de clamore gallinarum dicitur in
voce Baulare.
1f CRISSARE, Cevere , Clunem movere. Papias MS.
Codex Bituric. habet : Cevens ,Cri(fans , Clunem agi¬
tans. Apud Juvenalem & Martialem , Cevere eft
canum more caudam clunefque movere ; & tranf-
late apud Perfium eft adulari , quia dum canes
adulantur , caudam & clunes movent. Remig.
Autiffiod. Commentar, in librum de Mufica Mar-
tiani Capellae MS. in Bibi. Reg. Hoc tamen in cor¬
dis non poteft reperiri , niji in humana voce quando
Crijfatur vox in afeendendo & def endendo : id eft ,
quando movetur vox & varie fleditur. Verbo
Criffare etiam utitur Lucilius apud Nonium; Me¬
dullina fri£tus Criff antis , apud Juvenalem.
CRISSARIUS. Conradus Fabarienfis de Cafib. S.
Galli cap. S9. Hujus auxilio protenus, non fo Ium *
fed & optime , prout decuit Principem , Regis , ut ita
dicam ) Criffarium , fufeeptus eft , ac aliquanto tem¬
pore honorifice habitus. Ubi Criffarius perperam pro
Apocrifiarius , editum videtur : [ a Crijfave con¬
gruenter derivatus, erit idem qui adulator, feu
Regi gratiofus , Gall. Favori : quae notio rede co¬
haeret. ]
CRISTA, Mons, collis, montis apex. Charta Ro-
berti Principis Capuani an. mi. EccleJiaS. An¬
geli Jit a inCrifta montis ditionis Jua. Leo Oft. lib. 3.
cap. 28. Statuit . . . ejufdem montis faxeam Criftam
igni ferroque exc indere. Wi 11. Britolib. 7. Philipp.
Nec rupis Criftam , qua turris pes erat imus-.
Charta ann. 1157. apudGuichenonum in Bibi.
Sebuf. cent. 1 . cap. 81 .Et inde per Criftam collis
ufque ad fummit at em montis Orfelli pervenit. Occurrit
etiam in Chartis Ital.apudUghell. to. 7-p. 199.
Crestata, Eadem notione. Charta Amedei Co¬
mitis Sabaudiae ann. 1 3 60. apudGuichenon. in
Epifcop.Bellicenfib. Et d ditto loco rette protenden¬
do inferius femperper fummit at em , feu Creftatam mon¬
tis de Myeimout.
Crista ,Apex feretri operculo imminens. S. Au-
doenuslib. 1. Vitae S. Eligii cap. 3 z. Fabricavit
etiam Eligius maufoleum fanet 1 Martyris Dionyjii in
Parijienji civitate , & fuper illud tectum ( al. tugu¬
rium , f. tegurium , ) marmoreum mirifico opere , au¬
ro & gemmis ornatum i Criftam quoque & fpecies de
fronte magnifice compo fuit. Sugerius lib. de Admini-
ftratione fua cap. 3 2. Dum illam ammirabilem S.
Eligii cum minoribus crucem , dum incomparabile or¬
namentum , quod vulgo Crifta vocatur , aurea ara fu-
perponi intueremur , &c. Rigordus , deCarolo Cal¬
vo: Hic attulit ad Ecclejiam f audii Dionyjii clavum
& fpineam coronam . & Criftam auream cum
gemmis pretio fi ffimis , & preciabilem , &c. Vitae Ab¬
batum fandi Albani , ubi de feretro S. Albani :
Criftam tunc temporis minime perfecit , expeclans ai
hoc tempora commodiora , quibus ad hoc auro & argen¬
to ac gemmis uberius abundaret. Et mox : Propofue-
rant tamen illam Criftam adeo nobilem & fumptuofarn
procul dubio facere , ut ex ea totius operis feries venu-
ftatem finiretur , & pluris foret quam totius feretri coo¬
pertura rejidtta. Vide Repa>
166
CRISTATICUM , Genus humi, Papiae : fed legen¬
dum numi , licet MS. praeferat vini. Intel liguntuf
enim numi Imperatorum Conftantinopolitano-
rum , in quibus Augufti cum camelaucio criftato
effinguntur : de quibus copiofc egimus in Differ-
tat. ad Joinvillam 24.
CRISTATUS. Gloif. Lat. Graec. Cr: flatus
Ifidor. Gloif. Criftatus , honeftus , decens. Item ga¬
leatus. Abbolib. i.de Bell. Parif.
Criftatofqiie vident cundtos , &c.
[Hac voce utuntur Latini pro Crifta '6 'matus ^
Criftatus Achilles , apud Virgilium, Galea Criftata,
apud Livium , &c.J
,CRISTEGUM, Cryftallus , vitrum cryftaHinUfth
Diploma Lothar ii Imp. apud Browerum litf. 8.
Annal. Trevir. pag. 504. 1. Edit. Et aliam item
cap fulam modicam altari fuperpojitam , nccnon & cru¬
cem auream altari affixam ium diverfis Criftcgis hinc
inde connexis optimi generis , gemmis undique deco¬
ratam.
11 CRlSTEUS A l e s , £riftatus Ales, Gallus. Jaco-
bus Cardinalis in VitaS. Coeleflini PP. apud Mu¬
rator. to. 3. pag. 6 37. coi. 2.
. dum terrea virtus
Suficipitur ficijfura horas , &Crifteus ales.
Martialis dixit, Chftata aves.
1f CRISTILIA, Cufpis haftae , ut interpretatur Col-
ganus. Vita S. Columbae Abb. tom. 2. Junii pag.
2 1 1 . Sub navi rejidens , cultello proprio Criftiliam de
kaftili eradebat.
H CR1THOPHAGUS, Hordeo vefcens in Onoma-
ftico ad calcem to. 2. SS. Januarii. Vox Graeca eft.
CR1TI tu Bilu. Anonymus Barenfis in Chron.
ann. 103 2 .Deficendit Michail Protofpata Criti tu
bilu , ke tu ypodromu. Id eft , KpmV t S /2»Afe , ^ tb
\7r7r fxu . De dignitate fjudicis veli , quaedam ad-
notavimusad Cinnamum pag. 48 5.
1f ClllTlCARE, Reditus febriles pati. Vita S. Fran-
cifci de Paula tom. i.April. pag. 126. Conclufe -
runt , quod permitteretur natura Cntic are , & non da¬
rent plure s medicinas. AdaS. Lutgardis tom. 3 . SS.
Junii pag. 240. Unde aliquando accidit , ut acutifi-
Jhna febre laborans , ftatim ubi die debito Criticavit ,
de lecto f urgens ,Jtne omni difficultate , Conventum &
chorum ad cantandum intraret. V ide Creticare,
H CRITICI Dies, Medicis dicuntur ii, quibus
& morbus magis patefit , & aegri majori funt in
periculo moriendi , Gall. fjours critiques. Memo¬
rantur in Miraculis S. Alexii to. 4. Julii p. 160.
H CRITUM, Septum , inquit Hcnfchenius in Ono-
mafticoad calcem to. 1. SS. Aprilis. AdaS.Fran-
cifci de Paula tomi citati p. 1 6 6 . Item cum nonnulli
venatores caprum adinvenijfent , & eum cum canibus
infequerentur , is vero fugeret , & intra Cyita B. Fran¬
ci fi i pro fui tutela fi reciperet. Legerem l ubens, in¬
tra Cryptam , ^Antrum , Cavernam , fpeluncam.
H CRITUS, Clamor, Gall. Cri. Vide Cornu , lirt;
Cum cornu clamorem levare.
H CRI Z ARE , Ksx#t/£sH\ Glofll Lat. Graec. Equitare *
Celete equo vehi.
i.CRO, Croo, Crot, Scotis, eft Compofitio
vel fatisfadio pro delido , pretium hominis oc-
cifi , capitis acftimatio , IVeregildus. Regiam Ma-
jeftatem lib. 4. cap. 2 4. §. t . Ita quod mortem mdd
fubierit , . . . reddat pro homine mortuo & taliter occt-
fo Croo & Galnes,quajieum propriis manibus occidiffet.
Diverfa porro fuit iftinsmodi capitum acftimatio
pro.dignitatis ratione , uti ftatuitur cap. 3 6 . Nam
Comitis Cro fuit 140. vacca, 3. ora pro vacca : filii
Comitis 100. vacca : filii Thani 6 6 . vacca , &c. Vi-
1167 CRO
detur autem fpedtalTe compofitio illa parentes
interfedli. Ibid.cap. 3 8. §. 5 .Si uxor liberi hominis
Jit occifa , vir futis habebit le Kelchin , & parentes ejus
habebunt le Cro &le Galncs. Adde §. 6. Statuta Ja-
cobil. Pari. 6. cap. 89. Homicida pendere jubetur
Regi 40. lib. le Cray vero proximis interfecit.
2 . CRO , Crov Anglis , eli Coenola Sc cruda terra >
vel palullris. Ingulfus pag. 853. Et quia palujtns
hujus Croylar.d , ut ipfum nomen indicat , nam crudam
terram & coenofamjigmficat , &c. Eadem habet Or-
dcricuspag. 541. ex VitaS. Guthlaci cap. 41 .
Croia, Eadem notione. Prima Statuta Roberti
1. Scotorum Regis cap. 1 2. Omnes illi qui habent
Croias vel pifcanas , fcu fi agna , aut molendina in
aquis ubi mare afcendit , & fe retrahit, & ubifal-
munculi , vel fmolti , vel fria cujufcumque generis ptf-
ciunt maris , vel aqua dulcis , afcendunt , vel defen¬
dunt, tales Croia & pifcaria machina interpojita Jint
ad minus 2. pollicum in latitudine. Vide Sk en Deunx
lib. de Verbor. fignificat.
^ CROACA. Vid eCroada in Corvata.
1. CROADA , Operarum f>nebitio. Vide Corvata.
% 2. CROADA. Ager non unius quantitatis. Pri¬
vilegium Pibonis pro AbbatiaS. Leonis apud P.
Benotc Hili. Tulleniis pag. lxxxv. Repofuimus etiam
fuper ipfum altare B. Leonis in banno& potejlate ma-
feriorum Croadam quamdam de fuper tpfam villam in¬
ter vineas (E prata jacentem , omni decimatione & cen-
fu liberam. Littera: Innocentii II. PP. ann. 1140.
in Hili. Mediani Monallerii pag. 286. Apud Ma-
nierias decimas de avenigis & Croadis , quod fuit de
beneficio ipjius Mediani Monafierii. Excerpta Johan-
nis a Bayono de Abbatibus ejufd. Monall. ibid.
pag. 271. Hic autem Hugo circa finem vita fua con¬
tulit ex indominicatura in allodio fuo duas Croadascum
parte prati in territorio Purenjt pro anniverfario fuo.
Eadem notione accipienda videtur Gallica vox
Crovee in Inllrumento Gallico cui titulus De-
clar attondes heritages dei’ Eglife notre Dame de Som-
miere de l'an\^<yy. par Colin la Hejre Notaire ,
in Codice MS. Commerciaco pag. 205. Item fau-
tre Crovee cfien fjoucheryvers le ban de Saulx conte-
nant environ cinquante jours. Vid eCorvataSc Cur-
valis.
CRO AT A. Vide Croada in Corvata.
CROCA, Sullen^taculum , baculus incurvus, vul¬
go Croce. Miracula S. Petri ArchiepifcopiTaren-
tal. n. 20. Adducunt ei mulierem , qua .. . junftu-
ra femoris offibus difiocatis , niji cum Crocis , & aliquo
fuftentante non valebat incedere. [Vita S. Arnulphi
inter A dia 5S. Bened. faec. 2. pag. 1 5 7. Per idem
namque tempus homunculus fuit noniine Cicero nequi¬
ter pedibus contraditis . . . Hic cum Crocis fuis &c. Vi¬
de Croceus. ]
CROCARDUS, Reprobum nummi genus. Pem-
brigius anno 1300. Numifma Poli ardorum prohibe¬
tur tn Anglia & Hibernia. Matthaeus Wefimona-
Rer. ann. 1299. Hoc anno corrupta infui a Anglia de
falfamoneta , qua dicitur Crokard & Poliar d , in Na¬
tali S. S teph ani fundebatur , & pro obolo habebatur.
Adde eumdemann. 1 3 o o. initio. H. Knyghton:
Rex Edvoardus damnavit fiibito monetam fubreptitiam
& illegitimam , quam Poliar dos ,Croc ardos , Rofarios
nominabant , qui paulatim & latenter loco fterlingo-
rum irrepferant. Et primo cos valere obolum fecit ,
deinde eos omnino exterminavit. Thomas Walfingha-
musinEdw. I. an. 1300. p- 77. 78 .Cocodones vo¬
cat. Vide in hac voce. Pollardos vero valuilTe me¬
dietate nummorum Iterlingorum obfervat Jacob.
Waraeus.
CRO ii(S8
^ CROCATA Charta. Vide in Charta.
CROCCA Cowellet. Leges Henrici I. Regis
Angi. cap. 78. Et Ji plure s aliqui faciant homicidium
quorum Crocea coivellet , Ji velint, Jimul componant.
Id eft, quorum olla fimul bullit : a Saxon. Cpocca,
olla, & -yraellen , bullire , Coprcepofito , quod ut
Con , in compofitis^/zww/ notat.
CROCCIA. Vide Croceus , & Crucca.
CROCCUS, Gall. Croc , Uncus. Vide locum in
Branca. Crocei ad opus balifiarum , in Recenfione
munitionum caftri Sommeriaeann. 1260. Croci
inaltera caltri CarcafTon. ann. 1 2,94.
1. CROCEA , Genus chlamydis longe ad terram ufque
a parte anteriori aperta , dfummo ad imumrugofa , in
formam capparam Pr alatorum , Ji demas cuculum. Ita
audior Ceremonialis Romani lib. i.fedt. 1. qui
Cardinalium vellem clTe ait , ut & lib. 3 . ledi. 3.
fed nefeio an non legendum Clccca : nam Cloccas
1 eu Cloches noltri vocabant , ut in voce Clocca do¬
cuimus.
C KF Recinendum Crocea conficitur ex Commenta¬
riis Jacobi CardinalisPapienfis, ubific -.Mane Pa¬
tres indutis palliis d fummo deorfum , quos Croceas vo¬
cant , in cellam B. Nicolai qua ad dexteram prima
aula eftjjilesuio convenire, &c. Loquitur de Concla*
vi in quo creatus ell Ponti fexPaulusII. Vide Hie-
rolexicon Macrorum fratrum , ubi Cardinalem
repraefentant hujufmodi clamyde decoratum.
2. CROCEA, Baculus palloralis. Ordinarium
Ecclelise Lexov. MS. Cufiodes cinerem mtniftrant ,
qui benedicitur , & capas purpureas Epifcopo & heb¬
domadario , & Crocea eburnea Epifcopo traditur. Vi¬
de Croci a 2 .
fCaoctA Charta. Vide in Charta.
^[CROCEOLUS. VideCroceus.
^CROCEUM, Idem quod infra Cr ocium. Charta
Edwardi II. Angi. Regis ann. 1 319. pro Johan-
nede Bermyngeham apud Rymerum to. 3. pag.
768. coi. 2. Salvis etiam & refervatis nobis & hare-
dibus ncftris Croceis in dttto Comitatu de Loveth , Jient
in aliis Comitatibus libertatum in terra noftr a Hibernia
nobis re fervantur.
CROCEUS , Croc e olus , Fulcrum fubalare in
modum Crucis lupcrne elfidlum, vulgo Potence*
HilloriaTranllationisS. Gorgonii num. 9. Virtu¬
te renum carens , curva fuper Croceos quodam vefpere
ac c effit , & recuperata virtute dimiffis Croceolis ....
rediit. [Stepelinus in Miraculis S. Trudonis lib.
1 . num. x o. Dum quidam Croceis hinc inde fu flent a-
tus ibidem d Domino medelam JofpitatisJimiliter expe¬
teret , continuo fe ferjit calefit medicina falvatum , &
baculis . . . fuper fores Monafierii fufpenjis , &c. ]
Croccia, Eadem notione. Geminianus in Vita
B. Finae Virg. num. 1 4. JjEd fine baculorum fufien-
taculo , qui Croccia dicuntur vulgariter , ambulare non
poterat. [ Miracula S. Zitaeto. 3 . April. pag. 515.
Vidit eum bene fanum & fine Crocciis ire & recte. Le¬
gitur iterum p. 4 5 5 . ubi de S. Raynerio. ]
CROCHA, f. Uncinus , hamus, Gall. Crocbet.
Locum vide in S aurarium.
CR.OCHETUM , Contus uncatus, uncus, har¬
pago, Gall. Croc, Crocbet. Procelfus deVita S.Yvo-
nis,Maii to. 4. p. 577. Nauta civitatis Trecorenjis
Crochetum ligneum quod perdidit in Sequana . . . inve¬
nit ad invocationem dUtiTvonis. Litterae de Vidimus
Ludbvici Regis Franc. ann. 1236. menfe Decem¬
bri e Chartulario Montis Martyrum : Difti vero
homines de Maifnilio in dttto nemore noftro de Roberto
habent mortuum ramum ad acrochandum cumCrocbeto
permortuum nemus .
CrgehetV.^
1 1 69 CRO
fCROGHfiTBM , Cro<2U h TUM, Uncinus 5 fi¬
bula, Gall. Crocbet , Agrafe. Concil. Aptenfeann.
1365. inter Anecd. Marten. tom. 4. coi. 334.
Ut mjlrttm quilibet vefles fuis Donfjcellis Scutifens ,
fieri faciat longitudinis competentis .. . cum bot otiis vel
Croquetis. Ejufd. tomi coi. 3 9 3 . in Concilio Ave-
nion. A cetero veflis a parte pofierion altiores , quod
colla eorum ( Clericorum ) non ita pateant , & ita a
parte anteriori cum Crochetis claufas deferant. Ibidem
coi. feq. Non ultra accedant capuciati cum botonisvel
Croquetis.
^fi.CROCHlA, Excubatio. Charta AgnetisComi-
tidae Nivern. ann. 1 1 9 1 . ex Chartulario Ecclefi x
Autifliod. Ab omni exercitu & chevalchia & excu¬
batione , qua v ulio Crocina dicitur , quittavimus.
f 2.CROCHIA\p ed um. V ide Croci a 2 .
CROCHUM, Uncus, quo arcubalidae tenduntur.
Sanutus lib. 2. part. 4. c. 2 2. Expedit etiam dari
tendentibus laliflas validas Crocborum bonorum auxi¬
lium , & largorum : prafertim quod 'a pane pofieriori
fint ampla Crocba prafata , & quod pradiftas balijids
tendentes utantur pradiclirCrocbis tam tendendo , quam
etiam baliftando , &c.
i. CROCIA , Fulcrum fubalare , in Miraculis S.
Richarii lib. 2.cap. 6. Coepit jam fuftentaculo iter
futim agere , quod vulgari nomine Crocia vocatur. V i-
de Cruce a, \_Croceus & Croffa. ]
%. CROCIA, Pedum, baculus padoralis , Epifco-
palis. Papias : Crocia , dicta a fimilitudine crucis. Ha-
riulfuslib. 4. Chron. Centul. c. 28. Virga pafio-
ralis quam vulgus Crociam vocat. £ Charta an. 1086.
in Tabulario S. Florentii: JjEyd cum ipfo baculo
Abbatis , qui Crocia dicitur , facium eft. Concil. Lug-
dun. anni 1527. inter Anecd. Marten. tom. 4.
coi. 599- Baculo pajtoraliCncia nuncupato. Occur¬
rit rurfus in Hidoria Trandationis S. Wandrege-
fili , inter Ada SS. Benedid. faec. 5. pag. 206.]
Vide Ca nbuta , Invejlitura per Crociam.
Croch 1 a. Charta Joannis Arehiepifc. Capuanian.
1301. Item Crocinam unam cum baculo de ebure. T a-
bularium Prioratus de Domina in Delphinatu Ch.
197 .Et Dominus Epifcopus-laudavit & confirmavit per
Crochiam fuam in manu Dom. Hugonis Prioris. Phi¬
lippus Mouskes in Hili. Franc. MS.
En cel tans fi fu afoles ,
L' arceveskes du Ruen Maugers ,
Jgjii Dieu fervi mult volentiers ,
Et il a fa Croce rendue :
Mais li Dus fatis longue attendite
Donna la Croce d Amaurri ,
Moine de Fefcans , ne de Berri.
Crocia. Charta Anglica apud Gul. Prynneum in
Libertatib. Angi. to. 2. pag. 254. Mandatum efl
etiam eidem quod faciat habere . . • Rogero omnes re¬
ditus & res Clericorum habentium reditus de feudo j ito ,
. . . . & res Abbatum de feudo fuo , fi alicujus Crocia
habent de dono fuo & Priorum , feu cujufcunque domus
religio fit ,fi fit de dono fuo , quia ipfe Domino Regi in¬
de refpondebit.
f CROCIO , Bos vetulus. Statuta General. Ordin.
Cillere, an. 1 1 56. vel 1158. n. 38. inter Anecd.
Marten. to. 4. coi. 1 z^y.Crociones , id efl vetulos
boves emere conceditur , ne longius coria perquiramus.
CROCIUM. DiplomaHenrici II. Regis Angi, pro
Hibernis: Exceptis forefialhs , thefauro invento , Cro¬
cus , Ubi Spelmannus Crocium idem valere quod
Cro 1 . de quo fupra , fufpicatur. [ V ide Croceum &
' Crocbia 1 . ]
% CROCOMAGINA. Vide Cbrocomagina.
4 CROCOTI A, Crocotula. Vide Crocuphantia.
Tom. II.
./ii 70
§ CROCUS , Harpago , Gali. Croc. ProcelTus de B.
Petro deLuxemburgo,to. 1. Julii p. 593. Ipfum
loqtientem cum quodam hamo five Croco de aqua ex-
traxerunt. Vide Croceus.
Crocus, Cincinnus , Capillus in uncuiti , quem
Croc dicimus, retortus. ChartaHenrici III. Regis
Angi. apudGuil. Prynneum in Libertatib. Angi,
to. 2. pag* 479. Sciatis quod concejjimus & plenam
poteftatem vobis dedimus , capillos Clericorum nojlro-
rum , qui funt de bofpitio nofiro , & familia noflra , lon¬
gos crines habentium , & ad Crocos capillorum fuoriim
deponendos , &c.
«f CROCYPHANTIA, vel , ut malunt aliqui, Cro¬
cotta, Crocotulavc ,apudUipian, leg. 2 5. §. 10. ff.
de auro argento legat, funt, ut quibufdam pla-^
cet, muliebria ornamenta villofa rcticulata.GlofT.
vet. Philoxeni , Kgoju/cpavTc? , Reticulus. T urneb. lib.
2 8.Adverf. c. 2 3 . interpretatur ornamenta fine
ullo ftamine contexta. Glofiar. Graco-Lat, Kpojtd-
«paiHo? , Peplus feu velum ex trama textum , Vide Cal¬
vini Lexicon Juridic.
CROEROLA. LexAlamannor. c. 99. §. 19. Corni¬
cula , columba , & cobua , & Croerola , &c. Ubi Edi¬
tio Heroidi , barocralti , Lindenbrogii querola. For¬
te avis nodurna , quam nodri Crecerelle dicunt ,
proinde legendum Crecerola.
CROFFERA, Hara porcorum. Vide Skenxum de
Verbor. lignificat.
CROFTUM , Croptus, Crofta. Saxonibus ,
Cjioyt & Cjpu^t , locus fecretus. Eli autem
Croftum , inquit Spelmannus , praediolum prope
habitaculum rullicum a latioribus campis ideo di-
dindum , ut animalia rudica fubitis ulibus exhi¬
beat : agellus inclufus , apud Somnerum : noflris
C/or.ChartaEadredi Reg. Angi, apud Ingulfum,&
to. 1 . Monadici Angi. pag. j 6%.Poffunt etiam di¬
cti Monachi de eifdem manfeis verfus Occidentem ad¬
jacentibus pro fe & hominibus five tenentibus fuis in¬
cludere Croftos , five pratum feperariter , quantum illis
placuerit. Charta Edw. II. tom. 2. pag. 256. De
quodam mefuagio & Crofto adjacente. Infra : Cum adi-
jiciis & curtilagio , & Crofto inclufo. Ibidem : De uno
mefuagio cum orto & Crofto , & cum medietate Crofti
palmcrii. Willelm. Thorn : Cum gardino & Crofto.
Tofta & Crofta in Monadico Angi, toiii. 2 . p. 55.
99. 1 1 6. & tom. 3 . p. 1 39. Ingulfus pag. 875»
Poffunt etiam includere Croftos five pratum circa pon¬
tem fepar aliter, quantum illis placuerit. \_Madox For-
mul. Anglic. p* 43. Unam Croftam qua jacet inter
pomerium ipfius Roierti & magnam viam. Hid. Har-
cur. to. 4»p. 2200. exRegid. Abbatiae S. Mariae
de PratisLeicedriae. Dedit nobis unam virgatam ter -
ra in Scbepisbed cum tofto & Crofto. Et pag. 1378.
ex Chartulario Abbatiae Mortuimaris : Cum toftis
(ffCroftis , pratis ,pafc uis. ] Hidoria vernaculaPrio-
ratus de Wigmore in agro Hereford.to. 2. Mona¬
dici Anglic. pag. 219. Roger ...... demanda des
autres quelefu cele place que on apelaletrefor de Mor-
timer , & li fut difi que ce fut une Croufte joignant d
VAbeye , ajfes bonne terre & large , & d merveille bien
fntttifiantc. Eadem Hidoria Latine feripta : Ferti-
liffimum campum prope JUonaflerium fituatum , Tbe-
f aurum Adortimer nuncupatum in . .. eleemofynam do¬
navit. Catholicon Armoricum: Crou an devet, Gal¬
lice Bergerie ou Clais ou couchent les brebis aux cbamps.
Lat. Caula, ovile. Crou angueffr . caprile. Croti
an moch. . . hara . Crou un boven , bojlar.
CROIA. Vide Cro 2.
CROISARE. Ricobaldi Ferrarienfis Hid. Impe¬
ratorum adan. i 268. apud Murator, tom. 9. coi.
Eece
ii yi CRO
137. Conradus igitur cum Duce Auftria ac paucis no¬
bilibus jiatuit furtivo aditu in regnum prodire , quod
pro majori parte in ICarulum fe Creferat , vel Croifa-
verat , ex additione dodiffmi Editoris , qui ibi¬
dem annotat in Eftenfi Codice legi , fe erexerat ,
melius quam alibi , ut puto : hic enim agitur de
Siculis , qui a Carolo Sicilis Rege difcefferant.
% CROISCENS. Vide Cenfus crefcens.
«j[ CROISIATUS , Ad modum crucis efformatus ,
Gall .Croife. Inventar. an. 1 41 9. in Archivis Ec-
clefiae Noviorn. Jjfuatuor panni linei Croifiati nigro
fendapillo ad ponendum fupra corpora dcfunttorum.
CROISUM,[ Vas apum. ] Vide Truncus.
«|[ CROIZATUS, Gall. Croife. Infignitus cruce ad
facram militiam. Chronicon Bern. YteriiMona-
chi$. Martialis Lemov. inter Fragm. MSS.Stepha-
notii tom. 1. Caufa tanti gaudii fuerunt Croit.au qui
alicriter de patria exire volebant , (fic.
CROLLER1US, pro Trollerius , Olearius , perpe¬
ram legitur in Commentariis ad Hiftor. Dalphin.
Edit. Parif. pag. 1 3 3 .coi. 2. Vi de Trollerius.
CROM A , Humores. Infuper : Frons atrii. Gloffar.
Sangerrnan. n. 501.
f Ckomaticus, ibidem , Jftuj non confunditur , nec
colorem mutat. Eft a Graeco > Color; unde
pro Croma , Humores , f. leg. Colores.
CRONCULU S, Saxonice , An^peta , in Gloff. Ail-
frici: id eft , pullula, pufula , unde Somncrus Fu¬
runculus reltituendum putat.
CRONICA , pro Chronicum. Per teftes , liter as, Cro-
nicas , formam , &c. apud Ry merum to. 5 . p. 8 o 8 .
coi. 2 . V ide Chronica.
<j[CRONIS, Nota qua in f ne tantum libri ponitur. Pa¬
pias & Gloffar. San-German. n. 501. Legendum ,
Coronis.
CRONTOCHlUM.Ordericus Vitalis libro 1 z. p.
872. Dormitorium & Crontochium , & reliqua Coe¬
nobitarum abdita . . . f 'curris ac meretricibus patuerunt.
Quid hoc loco lit Crontochium , non facile ell di¬
vinare , etfi Graecam vocem fapere videatur.Un-
de nefcio an eo exprefferit Gerontocomium , quod
y»pclzoq>i~cv , appellatura Scylitzepag. 790 .y^ono-
fjn7ov a Codino inOriginib.Lambec. p. 47.48 &
5 3. & in Menaeis ad 27. Febr. Eli autem Geroco-
mium , uti definitura Juliano Anteceffore Conftit.
7. c. 3 2. Locus venerabilis in quo pauperes (fi propter
fenettutem folam infirmi homines curantur. Eline qui
praeerat. Gerontocomiis dicitur in Novella 7. Jullin.
Certe in Monafteriis domicilia fenibus & infirmis
dellinata extitiffe, colligere eft ex Regula Sancti¬
monialium canonice viventium cap. a 3 . in Con¬
cilio Aquifgranenfi. Sed potius videtur vox con-
fida ex , tametfi vix occurrat.
f CROO. Vide Cro 1.
CROPA.Equi tergum, Gall. Croupe. Petrus deCref-
centiisl. 9. c. 7. Caudam habe at longam cum paucis
(fi planis crinibus .* Cropas latas & bene carnofas , (fic.
•H CROPARIA , Croperi a. Vide Cropria.
f CROPPUS, ab Anglico Crop , Fruges per annum
nafcentes , mellis, Gall. Moiffon, Coupe, Recolte. Sa¬
xonice Cp.oppay , Spicas , racemi. Kennettus in
doliario ad calcem Antiquit. Ambrofden. Idem
Abbas ex mera liber alitate fua Croppum de ditia crof-
ta prafato Priori infanter conceffit pro hac vice. Ma-
dox Formul. Anglic. p. 1 3 1 . Hanc dimidiam hidam
terra cum omnibus pertinendis fuis , receperunt prafati
Monachi ad Nativitatem S. ffohannis Bapt. anni In¬
terdicti fexti , tenendam bene &in pace ufqtie ad ter¬
minum duorum annorum fequencium, fcilicet donec inde
duos Croppos perceperint , proviginti folidis quos &c.
CRO 1172
CROPRIA , Concilium Londinenfe an. 13 42. can.
2 . de abufu Clericorum in veftibus : Caligis etiam
rubeis ac fcaccatis, viridibus , fotularibus etiam rofira-
tis & inajis multimode , ac Cropriis ad fellas, cornibus
ad colla pendentibus , &c. Forte legendum Croperiisr
id eft , poftilenis , quas Croupieres Galli dicunt ;
[ vel Cropariis , utapudLyndwoodum in fuo Pro¬
vinciali legitur p. 1 2 3. edit. 1679. Caligis etiam
rubeis , [cacatis (fi viridibus, fellis cum Cropariis , (fic .]
^1 CROQU A , Baculus paftoralis , Gall. Crojfe. Char¬
ta fundationis MonafteriiS. Catharinae an. 1233.
in Archivo S. Vidoris Maffil. Epifcopus non intret
Monaflenum Mentalium S . Catharina niji cum mitra
& Croqua. Vide Crocia. 2.
CROQUETUS, Uncinus , fibula, Gall .Crochet t
^graffe. Inventar. Ecclefiae Anicienfisann. 1444.
Item unus parvus Croquetus cum duabus frangiis ru¬
beis deargentatus in duobus capitibus quaji longitudinis
unius uncia digiti Vide Crochetum.
CROS , f. Species antiquorum armorum , ut Crocs
apudBorellumin Didionario. EpiftolaGuidonis
de Dampetra ad Philippum Aug. an. 1 1 1 3. apud
Marten. to. i. Colled. AmplilT. col.11 1 4. Guale-
r annus de Corbelles (fi Robertus tradiderunt mihi de
munitione de Tornoilles . . . duas archas quarrellorum ,
unam ad efinf, (fi alteram ad duos pedes , (fiu. tors ,
(fi n. Cros , & 11. glomosfili , (fi c. libras cera. Anglis
Croff-bow eft Arcubahfta , Gall. Arbalete.
^ CROSA , apudDumbenfes , Lacuna, Gal. Creux,
Ravin. Charta Thoffiac. ann. 1462. fignata2?o»-
net: [JuxtaCrofam vocatam de [Jargeat ex meridie. In
altera Charta legitur, p/uxtaCroz,am.Y ide Crojfau
Crofum & Cuma 4.
CROSATUS , Ad inftar crucis efformatus, Gall.
Croife. Statuta Maffil. lib. 3. cap. 14. §. 2. Omnes
autem emina . . , Jint femper Crofata cum ferro ,Jicut
confuetum eft. Codex MS. prtefert Croz.ata.
CROSCUS, pro Croceus. Charta Capituli Toloff
apud la Faille Annal. T olof. to. 1. p. 5 7. Inftrum.
Nec cancellatam, nec abolitam in aliqua fui parte, cum
vero (fi integro Jigillo cera quaji Crofci coloris.
% CROSERIA, Feneftra, Gall. Croifee. Tranfadio
an. 1 490. ex Schedis P rxfidis de Maz.augues : Li¬
ceat eifdem conficere Cro ferias & feneftr as lapidum
quarumcumque.
^1 CROSIA,Pars illa templi chorum inter & naven>
ad crucis formam exftruda, Gall. Croifee. Johan»
nis Iperii Chronie. S. Bertini continuatum , apud
Marten. to. 6 . Ampliff. Colled. coi. 623. Hic to¬
to fuo tempore , licet parvo , in adificiis fuis a prade-
ceftoribus incoeptis , fcilicet novo choro , Croijia juxta
clauftrum atque aliis diligens extitit. Et coi. 624.
Circa altaris ornamenta non mediocriter honeftus fuit ,
Crojiam Ecclejia ab ffohanne VI. incoeptam cum fene -
I his confummavit.
CROSNA. Vide Crufna.
1. CROSSA. Charta fundationis Abbatiae de Mira-
torio Ordinis Ciftercienfis , tom. 1 3. Spicilegiji
Aeheriani p. 312 .Et a termino illo per juxta cam¬
pum ufqtie ad Crojfam Vongeii , & a Croffa illa ufque
ad terminum Bellifortis & Calendiniaci. Forte pr«
Crux vice termini.
Potius crediderim Crojfam pjo Crofa , Lacuna,1
politam effe , quam pro Cruce. In Breff a , ubi li¬
tum eft Monafterium de Miratorio, multa funt
hujulinodi loca lacunofa ; deinde Vongeium idem
puto quodGallicum Fange, Lutum, coenum.In
lacunis lutum effe non eft opus dicere.
<[ 2 . CROSSA , Fulcrum fubaxillare , Gall. Bequille,
alias Crojfe. Ada SS. April. to. 2 . p. 2 5 9 . de S. Bo-
1 1 73 CRO
ncdidto Avenion. Dimittebant Crojfas Ecclejia &
recedebant recti. Vide Croceus.
f 3 . CROSSA , Lituus pontificius , Pedum , Gallis
Crojfe. Conluet. MSS. S. Auguftini Lemovicenlis
Induat fe Dompnus Abbas cumjlola & Crojfa & ve-
fiimento parato. Diploma anni 1 307. de Jurifdi-
Ctione Canonicorum Attanenfium inter Fragm.
Hift. Stephanotii MSS. to. 2. Abbas indutus J 'acer -
dotalibus & Crojfa. Occurrit apud Gafiendum in
Notitia Ecclefise Dinienfis ad ann. 1430. Baluz.
Hift. Arvern. to. 2 . p. 5 9 6 . &c. Vide Crocia 1 .
Crossalis Baculus five pajloralis , apud Stc-
phanotium Antiq. Wafcon. MSS. to. 1. p. 5 86.
^ CROSSE A , Idem quod Crojfa 3 . Inventar. Eccle-
fice Noviom. an. 1419. Item una parva Croffea ar¬
gentea ad baculum nigrum pro Epifcopo Innocentium.
CROSSENEYHT , apud Rymerum to. 2. pag.
247. Nobis nuper... Avianus & filii M^alenfes, par¬
tem illam pretiojijfrmi ligni Crucis , qua d Walcnjibus
Croffeneyht vocatur reddiderunt. La Croix neybt ap¬
pellatur ejufd. tomi p. 1022.& 1023.
*f CROSSERIUS , Epifcopalis , fi bene conjicio , a
Crojfa 3 . Baculus paftoralis. Hift. Dalphin. to. 2.
p. 76. coi. 1 . in Excerptis Chartularii Ebredun.
an. 1295. Die z 5 . menfis fjunii convenerunt m ca¬
mera Crofferia pradicti D. Arcbiepifcopi.
«j[ CROSSUM. Vide Crofum.
1 . CROSSUS, pro Groffus. Leo Oft. lib. 3 . cap. 3 1 .
( al. 3 3 . ) Decem iconas. . . . Crojfo argento fculpfit ac
deauravit. Infra, Crojfa maceria. Vide Groffus.
2. CROSSUS , pro Crocus , ut puto, Gall. Safran.
Statuta Arelat. MSS. art. 4 5 . Statuimus quod Crojft
& alie hortorum berbe infra Arelatem nullo modo cre¬
mentur.
CROSUM , Caverim, excavatio , lacuna , Gallice
Creucc , Ravin. Hift. Dalph. to. 1 . p. 4 1 . coi. 1 . in
Inquifit. an. 1323. Item quod dictus Caftellanus mi¬
natus fuit valde palam & publice Guigonem Radulfi ,
qui facit Crofum argenteria de Brandis , quod ipfum Gui¬
gonem Radulfi & ejus fidejujj ores , pignoraret de quin¬
gentis libris , quas habuerat d Domino Prafetto ditia ar¬
genteria, ex eo quia dittum opus nen faciebat.Ordinatio
Raimundi Anderii, de abevratoriis parvi Rhoda¬
ni, an. 1 2 2 3 . e MS. D. Brunet fol. 6 7. va.JjJuod-
dam abevratorium habeat in latitudine duas cannas ,
Jit de cetero ad Crofum de Vatona inter terram Domus
militie & terram uxoris Bertrandi. Eadem notione
Croffum habetur in TranfaCtione Florentii Domi¬
ni de Mafalguis cum incolis ejufdem loci anno
1438. ex Archivo Prxfidis de Maz.augues. Vide
Crota 2. Crotum & Cuma 4.
x . CROTA. Rupes. Will. Brito lib. 1 o- Philippici.
Dum tu conaris Monachi fubvertere Crotam.
Quo loco intelligit caftrum quod Rupes Monachi
dicitur, feu Roche da Moine. Supra :
.... Monachi rupem confundere demum
Funditur horre fcens , armis verbifque minantur.
2. CROTA , Antrum , fpecus, noftris Crotte , vel
Grotte , ex Crypta. Ita cenfet Bernardinus Balbus
ad Vitruvium. [ Crota S. Laurentii , in Charta an.
1219. ex Libro flavo Epifcopatus Mallii, p. 25.]
Le Roman de Garin:
Li defirier font leans el fouflerrin ,
En une Crote que firent Saraun .
Alibi :
Netreuve Crote que il neface emplir.
[Le Roman d’Athis MS.
Dehors les murs d' antiquiie
Trouva uneCroufle foubs terre ,
Ld fe tournapour la mort querre ,
Tom. II
CRO 1174
Et dit que jdmais n'en ifira ,
Mais la dedans de duel tnourra. ]
3 . CROT A , Domus. Charta an. 1157. apud Ga-
riellum in Epifcopis Magalonenlibus pag. 128.
Uxor Guillelmi de Torto fa , timens mortem , in Crota
turris majoris ante diem fjovis qua ipfa mortua fuit
dixit , &c. Tabularium Ecclefise Uticenfis ann.
1208. pag. 5 . Acta funt hac apud U celiam in Crota
Domini Epifcopi, &c. Charta Avcnionenfis apud
Fantinum Caftrucium tom. 1 . Hift. Avenion. p.
1 77. Item folarium fupra Cretam Alagiftri Raimundi
Praterii. [Ibid. pag. 1 7 6 . Hofpitium haredum Pon¬
tii Porcelli , exceptis Grota & duabus apothecis defuper;
ubi pro Grota puto legendum Crota. Charta anni
1 2 8 8 . ex Archivo S. V i&oris Mallii. Armar. Reg.
num. x 1 . Actam in Caflro Regii m Crota domus dicti
domini Epifcopi. Inftrumcntum anni 1 242.ro. 3.
Gall. Chi iit. coi, 214. Cum Crota & fur ne Ilo & tur¬
re & fundamento fupra , cum camera fuperiori , &c.
Inftrum. ann. 1228. in parvo Chartulario S. Vi¬
ctoris Mallii. fol. 128. Videtur impedire elevationem
Jive exaltationem p radiet a Crota turris veflra. Concef-
fio anni 1253. Hifcor. Dalphin. tom. 1. pag. 3 o .
coi. 2. Altum apud Venetum retro Crotam Ecclejia.
His omnibus in locis non domus , utCangius ex-
ponit , led pars domus , ut crypta vel cella in¬
ferior , vel quivis alius locus concameratus debet
intelligi.^Provincialibus Croto Cavea eft , Croutat
vero Concameratus : quo referri poliunt , quse
Browerus feribit in Fortunatum pag. 1 8 1 . Ma¬
net in Francico juxta Gallicoque fermone , ut teftudi-
nes Crotte appellitent. JjJua de re vifum efl fubne clere
viri eruditi judicium , Grottam feri b enti s , aut durius
Crottam , ejfe omnino teftudinem fubfiructionis in adi-
ficio fubterraneo , voce Galltca, qua Gracis jtpvV!» , vel
xpuWla. Unde & Sidonio & Plinio fj uniori ujitatam
Cryptoporticum Francos appellare Grotte & Grotef-
ques , Leodienfes Crotte. ]
CROTER1UM , ut Crofum , Gall. Creux , Exca¬
vationes , quas fodiunt metallici ad eruendum e
fodinis metallum. Hift. Dalphin. tom. i.p. 93.
Edit. Genev. & pag. 96. Edit. Parif. in Inquifi-
tione anni 1220. Si alius minator dimittit Crote-
vium fuum in minaria , illud D. Comiti remanet pro vo¬
luntate fua facienda : inde & fi alius eorum incipiat
aliud Croterium 3 debet illud ei manutenere de omnibus
per quinque teffas in latere. Vide Crota z.
CROTINA. Vide Crufna.
<1[ CROT ONUS. Nova Gall. Chr. to. 3 . coi. 1 1 44.
ex Regefto Hugonis Bonifaciiadan. 1461. Ifnar-
da de Marculfo, Monialis , Vicaria nobilis & magni¬
fica Domina ff oh anna de Medullione , Abbatiffa AIo-
naflerii Digna , Sifiarici & de Subripis Procuratorem
conftituit ad conftituendum quemdam Crotonum , in apo¬
theca domus ditti Monafterii Jita Digna, in porta Du¬
randorum. Idem videtur quod Crota 3 .
CROTTA. Vide Chrotta.
CROTUM , Gall. Creux , Folia, lacuna, locus ca¬
vus. Charta Tholfiac. fignata Bonnet ann. 1462.
fjuxta Crotum de la Cdefe ex meridie. Altera anni
1404. fjuxta Crotum vel foveam vocatam La Fejfe,
&c. IndexMS. beneficiorum Eccl & Dicec. Con-
ftantienf. fol. 2 5 . verfo : Rettor percipit decimam
quindecim virgatarum terra in Crotis de Cathevill. &
novalia & minutas decimas totius parochia. Sed in hoc
pofteriori loco puto legendum Croftis pro Cre¬
tis , quod Dioecefis Conftanticnfis non multum
diftet ab Anglia, ubi vox Croftum frequentillima
eft. Vide Croftum.
CROUTURA, Locus feptus, a Gall. Cloture , Se-
Ecee ij
II7J CRO
pimentum. Chartular. S. V andregelili to. 2 . pag.
388. Totum mafagium meum Jitum apud Fontams in¬
tra m a furum GUleberti ftitoris & Crouturam G alteri
de Pratelles .. . Altum an. D. m. ecxxXi. Alter
Ainanuenfis emendavit Cloturam.
CROXATI, Iideni qui Crucefignati , apud Oge-
riumPanevnlib.4. Annal. Genuenf.adan.i 203.
% CROZA. Vide Crofa.
f CROZATUS. Vide Cro fatus.
CROZOLA, Baculus fuperne roft ratus vel in for¬
mam crucis effbrmatus, Gall. Bequiile. Miracula
B.HenriciBaucenenfis to.i.Juniip. 3 77. Contra¬
rius in anc his, & non poter at ire fine Cr obolis aliqualiter ,
C 'rrnodo vadit Jine Crosolis. Vide Cruce a Sc Croceus .
CRUCA , Cremalter , Gallis Cremaillere , ex Angli-
co Crooke , aduncus. Leges Malcoimi Ii. Regis
Scotiae cap. 3 . §.4. De homine condemnato ad mor¬
tem , coram fjuflitiario , Coronator habebit .... omnia
titenjilia infra interiorem partem domus , videi. infra
Crucam ft^er igne pendentem.
CRUCCA , Furca fubalaris, qua claudi fefe fuften-
tant , quod pars fuperior in crucis formam , feu
T effida fit. Joannes Monachus Bertinianus in
Vita S. Bernardi Pcenitentis num. 1 o. Ambo non
niji cumCruccis incedere v alentes , ad Sanctum vene¬
runt. Vide Croceus.
Cr o c c 1 a, in Vita S. Zitae Virginis Lucenfis num.
18. VideSkinnerumin Etymologico Anglicoin
Crutches.
CRUCEOLA , pro Crucicula. Lambertus Ardenfis :
Fecit Jibi apportari parvam Cruceolam , quam in collo
filo per argenteam catenulam appenfam de fepulcro
Domini reportaverat. Vide Croceus.
CRUCES. Charta Alexandri III. Papae pro Capi¬
tulo S. Mammetis Lingon. an. 1170. inter ln-
Itrum. tom. 4. novse Gall. Chrilt. coi. i 86. Con-
fuetudines feu reditus , quos Cruces appellant de toto
epifeopatu Lingonenfi , exceptis illis , qui ab Epifcopis
Ltngonenjibus conceffi funt Ecclejiis aut Monafteriis
ejufdem Epifcopatus , &fcripto eorum corroborati no-
fcuntur, vobis duximus c enfirm and as: Hic Cruces intel-
ligo Oblationes fidelium proceffionaliter ad quam¬
dam Ecclefiam confluentium , quaeinvoCe Crux
dicuntur Cruces bannales ex Catalogo Abbatum
Andainenfium ; eademque notione accipiendum
puto locum Codicis MS. reddituum Epifcopatus
Autiffiod. Denarii pro Crucibus Kalendarum Maii
circa lix. libras ; hoc elt , fi bene conjedo : Denarii
quibfferuntur tempore Crucium [cu procelfionum^
quae fiunt Kalendis vel circa Kalendas Maii , qua¬
les funt Rogationum procefliones.
qj CRUCES1 GNATI , Qui faerse Crucis militiae
nomen dabant , Gall. Les Croifez-. De his infra
poli vocem Crux, lin. Crucem aff umere, y e rum alii
fuerunt Crucefignati apud T olofanOs ; fic enim ap¬
pellabantur, qui ab Inquifitoribus comprehenfi
Sc carceri aliquandiu mancipati propter haerefim,
tandem erroribus abjuratis, poenitentia & abfo-
lutione receptis , liberi dimittebantur. Inter poe¬
nitentias impofitas prima recenfetur Crux, quae
fimplex t aut duplex J , ante & retro , pro deli¬
ctorum ration* erat deferenda. Harum crucium
formam expreflam habemus in libro Sententia¬
rum Inquifitionis T olofanae a Philippo Limborch.
edito pag. 1 3 . Imponimus & injungimus pro poeni¬
tentia duas cruces de filtro crocei coloris portandas ,
unam anterius & aliam pofterius in omni vefte veftra *
pr at er quam in camifia . . . qu-arum quantitas in longi¬
tudine Jit duorum palmorum (f dimidii brachium unum ,
& duorum palmorum brachium aliud i fcilicet tranf-
CRU 1176
ve rf ale & trium digitorum in latitudine utrumque bra¬
chium \. Et quia tu Mattbae , &c. amplius deliqui-
fis ... fuper addimus vobis , quod cruces, quas volis
imponimus, fint duplices. Vide Crux lin. Cruces binas.
CRUCHIGLXA , Idem quod Crucca , Fulcrum
fubaxillare. AdaSS. Junii to. i.p. 797. Erant duo
anni , quibus nunquam potuit ire Jine Crucbigliis.
<5 CRUCIA, Eadem notione. Magifler Joanaes in
Vita S. Petri Parentii, tom. 5. Maii p. 93. itor
aliquo modo pojfet incedere , niji duas Crucias afcellis
haberet fuppojitas.
CRUCIARiUM. Commodianus Inflr. 3 2.
Auro licet cenfeantur , bacchent aulica femper',
Cruciarium Domini Ji non adorafli , perifti.
'Crucem , vel cruciatum Chrifli interpretatur Rx-
galtius. Vide, an aliud ik s-auptTov , de quoNitc-
tas Rhetor in baffionc S. Stephani & corporis ejus
inventione : nps/ ctChra t dvov iaXiar», J
a-a. tStcv th; to \ti> iyiu.ivcv <^uv^{iov' eviv ef » Ofxlivut,
VTrc^eli^avh? tu apfUcch , Sc C.
CRUC iAT^E , Expeditiones facrce contra Sarace¬
nos Sc Flsereticos , quod, qui iis fefe adjungerent,
Crucis fignum in veftibus deferrent. Occurrit
non femel apud Will. Thorn. Sc apud Ericum
Upfalienlem lib. 3. Hili. Suecor. an. 1 292. ubi
Locccnius , nefeio quam hifl oriam de Cruce Chrifti
fomniat : vulgo Crcifade. Vide infra Crux.
CRUCIATIO, Miferia, calamitas, tormentum.
Vita S. Urfmari Abbatis Laubienfis n. 5. Neque
audivimus quemquam , qui in corpore tale aut tam pre-
lixum fuftinuijfet martyrium, aut qui tantam Crucia¬
tionem fuftinuiffet in vita prajenti.
CRUCIBULUM, Ugutioni, Lucerna , ad quam vi¬
gilamus, quod Cruciet bolum , id efl, bolum fepit. Ri-
fum contine. Gloff. Lat. Gall. Crucii? olum, Lurnic-
re de nuit. Catholicon ArmOricum : Creufeul, Gall.
Crcijfol. Lumierede nuit , Crucibolum , vel Cr tic\bolu.s.
Vitae Abbatum S. Albani pag. 70. Legebantur au¬
tem eadem vocen.de B. Virgine lectiones, quas corde
tenus Jine candela bajuli tranfeurrere confuev erunt ,
cum fluis, qua fequuntur refponforiis , tenui tamen lu¬
mine Cruci boli per vitrum diaphanum tranflucente. Vi¬
ta B. Colettae num. 74. De nocte proferenti f&pius
extinguebat candelam , Crtuibulum & oleum effunde¬
bat. [Apud Lobinellum Hifl. Britan. to. 2. pag,
345. A/cnafleno igitur Kemperlegienji , quod villicus
fuus Kemperlegierjis debet , hoc efl... . Ad folempni-
tatem de dedicatione S. Michaelis in Alonte § argano
duo ferrea Crucibola annuatim. ] Quidam a Cruca ,
Gallis Cruche , German. Cruyke , deducunt : ma¬
lim egb, quod ejufmodi lucernae in formam Cru¬
cis effidtxequadrimyxae fint. Hinc forte noflri Pi-
tardi, Cracets vocant, quali Crucets: vel certe quod
uncis ferreis ad parietes appendantur , quos Crc-
chets vulgo dicimus. Sed & Crucivolo Itali appel¬
lant vas fidile, in quo metalla funduntur, nollri
Creufet, quod ejufdem formae efl; ac materis , ex
quibus efl vas illud, in quo infunditur oleum ad
lucernas illas. Nam Sc Rulandus in Lexico Alchy-
miae, Crucibulum dixit vas e fle fu forium , ex terra
igni contiimacifflma facium > acutiore baji & tereti , in
ampliorem capacitatem , forma triangulari , vel rotun¬
da dejinente , ad fundenda & eliquanda mineralia (r
metalla formatum. Sic Geber Arabs lib. de Invefti-
gatione magifterii : Ponatur veneris flratum fuper
flratum de fale communi optime mundato in Crucibulc.
VideStephan. Skinnerum in Etymologico Angli-
co , verbo Crucible. Meminit Saxo Grammaticus
lib. 8. nefeio cujus Frofli, cognomento Crucibulum.
Crvjcjb©lus, Scyphus. Charta Witlajfii Regis
U77 CRU
Merciorurft apud Ingulpftum pag. 857. Scyphum
meum deauratum , & per totam partem exteriorem vi¬
nitoribus ad dracones pugnantibus calatum , quem Cru¬
cii’ olam meum folitus funi vocari , quia Jtgnttm Crucis
per tranfverfum fcypht imprimitur interius, cum quatitor
angulis Jimili impreffione protuberantibus , &c. Cru-
ciboli Witlafii meminit rurfum infra Ingulfus
pag. 870. Hinc forte Germanis Kraus eft genus
poculi, ut eft in Turcograph. Crufiip. 490.
«H CRUCICHIUM , Quadrivium , Italis Crocic-
chio, noftris Currefour. Hieronymus Radiolenfis in
Miraculis S. Joannis Guallserti tom. 3 . Julii pag.
3 9 2 . Ad compitum [eu diverticulum , quod vulgares
& plkbcii Crucichium dicunt , eo quod via quatuor in
crucis formam ad loca tendant diverf a.
CRUCICOLA3 , appellati Chrilliani ab Ethnicis.
Vide Aldhelmum de Laudibus Virginit. cap. 1 7.
% 1 .CRU CICULA , Crux parva. Chronie. Fon-
tanell. apud Acherium to. 3 . Spicii, p. zzy.Hic
dedit in EcclejiaS. Petri Cruciculam auream unam,
inaures fex , fibulam unam. Vide Cru cilia.
2.CRUCICULA , Furca fubalaris. Richardus
Abb. Virdun. in Miraculis S. Vitoni, inter Ada
SS: Benedid. fsec. 6. part. 1. pag. 567. Lignea
vero fitftentaciila , qua vulgo Crucicnlds vocant , fine
quorum adminiculo , nec pajfum quidem pedis claudus
ille ambulare poterat , in tefiimoniam tanti miraculi ■
fufpenfa funt multo tempore in pariete facri Templi.
V id e Croceus.
CRUCIENTATUS, in GlofT. Latiho-Gall. Concine
de fang. Sed legendum Cruentatus , ut apudjoan.
de Janua.
j. CRUCIFER, Qui Crucem ante Papam defert,
apud Pandulfum in Adis Gelafii II. PP. [Vide
Cambucarins poft Canibuta. ]
«f 2. CRUCIFER , Species monetae, in Chronico
Mellicenf. pag. 572. coi. 1 . Singuli flatus Hunga-
rorum & Aufir alium & perfoiu donaria conferunt :
Epifcopus v. flor. Abbas & Pr&pojitus fub infula iv.
flor. . . . Rufiicus , fervus , familia ( lege famula ) de
talento Cruciferum , mercenarius & mercenariae, num.
CRUCIFERI , Ordo Monadicus , fic didus , quod
Monachi Cruces in baculis deferrent , ut audor
eft Matth. Paris an. 1 244. pag. 4 3 9. Fafciculus
Temporum, & M. Chronie;. Belgic. Circa hac
tempora Ordo Crucifcrorum renovatus ejl per Innocen¬
tium III. anno Pontificatus fui 1 8 . jam devitta harefi
Albigenjtum per Cruce Jignittos. Addunt quoldam
jferibere, B. Qujriacum Jerofolymorum Epifco-
pum , iftius Ordinis primum audorem extitifte ,
& fub Innocentio IV. apud Lugdunum creviftc ,
Sc privilegiis donatum ab eodem , anno fcilicet
3 248. praeterea primum <5c initiale Monafterium
totius Ordinis extitifte in Hoio in dicecefi Leo-
dienfi ab Joanne Epifcopo Lcod. aedificatum an.
123 3. Vide AubertumMirseum lib. 1. Originum
Monaftic. cap. 12. 13.14.
Cruciferos etiam vocat Chrbnicon Aulae Re¬
giae cap. 1 1. & 17. Fratres & Milites Ordinis
Theutonici : ut & Ericus U pfalienfis lib 3 . Hift.
Suecicae pag. 6 1 . lib. 5. pag. 1 48. Sc alibi. Vide
Chronicon MS. Andrcae Danduli an. 1 1 54. &
Bohuflaum Balbinum in Epiftola rerum Bohe-
mic. pag. 270.
Exftat Epiftola Urbani III. PP. ad Magiftrum
Sc Fratres CruciferosHofpitalis Bononienlis, qua
eorum Ordinem approbat : poft Epift. 4. in nu¬
pera Conciliorum Colledione.
CRUCIFERUS. Charta Ottonis Epifcopi Frifin-
genfis an. 1154. apud Wiguleium Hondium in
CRU 1178
Metropoli Salilburgenfi tom. 2. pag. 243. Vnus
Cniciferus apud Hachin , cum molendino alitfque perti-
nentiis , &c. Alia apud eumdem Hondium to. 3 ,
pag. 469. Gurn tribus Cruciferis , qua ad pojfeffionem
Albnafterii pertinebant , &c. Sed legendum videtur
Curtiferis , ut alibi paflim. Vide in Cortis 1 .
IT CRUCIFICIO , g-«vpw , Crucifigo , apud Janum in
Supplemento Antiquarii.
CRUCIFIGlltM , Crucis fupplicium , Gall. Cru-
cifiement. Epiftola Joannis de Monfteriolo, Col-
led. Ampiilf. Martenii to. 2. coi. 1395. Ut ille
cujus Crucifigio [alvi fumus , &c.
^ CRUClFIXORES,Qui Chriftum Dominum cru¬
cifixerunt. Occurritapud S.PaulinumEpift. 1 8,
num. 7. novae edit. Sc J oannem Sarifb. Epift. 286.
& alios.
®I CRUCIFIXUS, Cruce infignitus. Miracula S.Cu-
neraeVirg. Junii tom. 2. pag. 5 6 6. Cum oblatione
duorum cereorum oculorum atque denario Crucifixo.
CRUCIFRATRES, feu Fratres Cru ci s : ita
fele appellitabant quidam haeretici , exorti in op¬
pido Sangerbufen in Marchionatu Mifnenfi fub an.
1414. qui etiam Fratres Flagellatores diceban¬
tur: de quorum haerefibus confidendus Gobeii-
nus Perfona in Cofmodromio aetate 6. cap. 93.
diverfi ab iis, qui FratresCrucis appellati fub an¬
num 1309. Vide Crux.
CRUCIGIRA. Ephemerides Monafterii S. Galli •
Eodem die dantur 4. fercula , fcilicet carnes , cafeus
ova , Crucigira , cum vino & majori leib.
CRUC ILlJE, Cruces per vias ercdse , ex Gallico
Croijilles. Concilium Sueftion. an. 744. Conftitui-
mus , ut ill as Cruditas , quas Adalbertus per parochiam
plantaverat , omnes igne confutuantur. Codd. alii ha¬
bent Cruciculas.
CRUCIOLA, Crucicula, in Adis Monafterii Mu-
renfis pag. 2 6.
CRUCIOLATUS, Crucibus lignatus. Teftamen-
tum Ermentrudis illuftris Matronae apud Mabill.
de Liturg. Gall. pag. 463. Nepti mea Deorovara
fcutella argentea Cruciolata.
«ir CRUCIUM , Vinum inf nave & nimio plus aufierum ,
aut afperum , in Vocabulario Suffannsei.
CRUCIZARI, Crucem alfumere, cruce infignirl
ad peregrinationem Hierofolymitanam. Hiftoria
Hierofolymitana in Geftis Dei pag. 1156. Fex
Franc. Philippus & Fex Atiglia Hernicus apud Ci-
iLortium CrucisLantur. [Radulf.Goggeshale in Chro¬
nico Terrae-Sandae apud Marten. to. 6. Ampliff.
Colled. coi. 573. Fere univerji Proceres utriufque
regni Crucir-anturf
CRUDARIUM , n/acXivov , in GlolT. Graeco- Lat.
[ Linum crudum, linteum nondum fole curatum,
ut adnotat Martinius ex Vulcanio.]
CRUDITARE , Non digerere , drnnFSv , in Glofl.
Gr. Lat. [Tertull. de Jejunio cap. 16. Populus
carnis avidiffimus ufque ad choleram ortygometras Cru¬
ditando .]
CRUETTUS , Angi. Cruet , Gall. Burette. Urceo¬
lus. Cum duabus Cruettis & uno tintinabulo argenteo ,
apud Rymerum tom. 9 . pag. 273. coi. 2 .
CRUMA, Crumena. Joan. de Janua.
CRUMELUM. Gregorius Turori. de Gloria Conf.
cap. 9 8 . Sapius in boc vafculo vel olus , vel Crume-
lum colium cum illo fmnpjiffe. Occurrit in Notis Ty¬
ron. pag. 1 1 2 .
CRUMENlA , funt proprie fragmenta auri. Gloftae
Ifonis Magiftri.
CRUMENIFER , Qui fert crumenam , Gall.
Bourjier . Magifter Giraudus in Vita S. Joannis
1179 CRU
Epifc. Valentin. in AnecdotisMarten. to. 3. coi.
1696. Cum d portonarits naulum propter multitudi¬
nem caritative exigeretur , Crumenifero ut perfolveret
imperavit.
«ftCRUMILUS. S. Paulinus Ep. 23.11. 7. Et ut to¬
tam juxta Dei verbum confectionem Prophetici panis
impleret , lentem quoque & hordeum & viciam mif-
cuijjet in Crumilum. Editor in notis : Forte legen¬
dum , Grumulum. MS. Reg. Crubilum. Edit.Rof-
weidi , Cumulum , Schot in marg. Cumerum , ut <3c
Cauchius.
CRUM1NARE. Fortunatus 1. 2. de VitaS. Martini:
Et levis umbrifer a volitavit imago figura,
Vijibus exclufus cellam pedore Cruminam.
Ubi Interpres : Crumina , focculi genus apud Plau¬
tum : unde Criminare , prifci feltive traxerunt ad
eam corporis partem , qua operari naturae fole-
mus. Id fatis in illo expreffit. [GlolT. lfid. Cru-
minat , Ruminat. ]
fCRUOR. Charta Joannis Epifcopi Carnot. ann.
1180. inter Anecd. Marten. to. 1. coi. 5 96. Vin¬
dicabat enim in illis Jibi jus hofpitandi , talliam ,cor-
vagium, avenagium , jufiiiiam Cruoris & latronis ; id
ed Sanguinis effulionis & latrocinii.
«jfCRUPA, Tergum equi,Gall .Croupe. Proceflus
de Vita S. Yvonis , Maii to. 4. p. 56-7. Nefcit
quomodo invenit fe ftiper Crupam equi fui, & tenens
Je ad feliam , equus natando portavit eum fanum &
incolumem ad ripam maris.
CRUPELLARII , Gallorum gladiatores cataphra-
£li. Tacitus lib. 3. Annal. Adducuntur c fervitiis
gladiatura deftinati , quibus more gentico continuum
ferri tegimen , Crupellarios vocant. Boxhornius ab
Hebraeo Cirbel , amicire , vocem deducit.
CRUPPA, Cru pes. GlolT. Lat. Graec. Cruppa ",
Kcihcc, nrctx ve- Crupes , xoivla , funis. [ Amalth. Cru-
pes , Funiculi. Cruppa , Rudens . J
CRUPPONUS , Uropygium , lumina clunium ,
vulgo Croupion. Fridericus II. Imp. lib. 1 . de Ve-
nat. cap. 3 6. A lumbis vero defuper renes ufque ad
principium cauda fttper anum , dilatantur fpondilia ,
& intercipiuntur inter duo offa ancharum , & in qui-
bufdam avibus dilatantur plus , in quibufdam minus:
& hinc locus d quibufdam appellatur Crupponus,& fo-
lidiores funt ip for um j unitur a , & foramina illic am¬
pliora , &c.
CRUPTA. Vide Crypta.
CRURAxLIA , quibus crura vediuntur. VitaLu-
dovici Pii an. 786. Habitu Vafconum . . . indutus i
amiculo fcilicet rotundo , manicis camijia diffufis , Cru¬
ralibus diftentis , calcaribus caligulis infertis , miffile
manu ferens. Vid e Coxale.
CRURAR1UM , '£neXcJ'«r/xoc, in GlolT. Graec. Lat.
Falcia cruralis , noltris , fjarretiere.
^[CRURIFRAGIUM, Crurifrangium. Gl.
Lat. Graec. Crurifrangium, 'S.ntXia.yU nycov <nit\oM7rla,
Cruris f radio vel fettio. Apul. Met. lib. 9. Crurum
ejus fragium abominata. Crurifragium Plautus ap¬
pellat fervum , cui crura debeant fuffringi : fed
alii legunt Crurifragum , ut redus cafus fit Cruri¬
fragiis , non Crurifragius.
^[ CRUSCIRE , Crepitare , Gall. Craquer. Vita S.
Eligiic. 27. apudAcherium Spicii. to. 5. p. 181.
Omnes qui aderant , audiebant cum magno flupore jun¬
cturas & nervos atque omnia ofj'a claudi illius Crufcire
ac folidari.
CRU SCUMULUS , Tumor crurum. Joan. de Janua
[dcLaurent. in Amalthea , ubi etiam Cruffi culus. ]
CRUSEL1NUM , Vas potorium parvulum fi&ile,
cujufmodi funt, quae Creufets vocamus. Cala-
CRU 1180
rius lib. 1 2. cap. 41 • Portabat enim vas parvum &
fittile , quod vulgo Crufelinum dicitur , in manu fua , in
quali in tabernis potare folebat.
CRUSELLUS Charta ann. 1 144. apud Catellum
lib. 2. Rerum Occitan. cap. 1 7. De Crufellis , quos
extranei attulerint , & vendiderint , pubeant domino
4. den. & de barda duos.
CRU SERIUS , An Crucifixus feu FiguraD. N.J. C.
in cruce pendentis , quae in Ecclefiis apponi folet
ad pietatem , Gall. Crucifix. Charta Abbatiae Savi-
gniac.Lugdun. Dicecef. an. circiter 1300. Prior
a Alix habet locum & fiallum fuum , quando venit in
Adonafterium in choro dextro poft Cruferium.
CRU SNA ,Crosna,Crusina, Pallii, feu ve-
Eis genus , Maltruca , vel maltruga. GlolT. Saxon.
uElfrici : Adaftruga. Cpiupne. Somnero Cjiupe-
ne dicitur, tunica fcilicet ex ferinis pellibus. Hinc
emendandae Gloflae Ifonis Magiltri : Vocamus
etiam maftrugas Renones , qua ruftice Crotina vocatur.
Legendum enim Crojina. Hincmarus Remenlis
Opufc. 5 7. Adi ito vobis per eum Crufnam de pellibus
variis , cum panno coloribus vario. Charta an. 1180.
apudUghellum in Epilcopis Vercellenf. Et ad
hanc confirmandam promijfionts chartam, accepimus nos
Othonus & Alius Launefchildt Crofnam unam , utno-
ftra hac promiffio ,Jtcut fupra habetur , firma perma¬
neat atque perjiftat. Statuta Veneta lib. i.cap. 55.
‘ Accipiet etiam de bonis Viri per Crofnam & pelliciam
vidualem , quam mulieres ex confuetudine habent.
Quam vocem non intellexit Interpres Italicus.
Charta Ottonis M. Imp. an. 937. apud Meibo-
tantum Jingulis annis unum cavalium, fcu-
tum & lanceam , vel duas Crufinas dent , ut fciant in
mundibor dio Regis fe q|/i?.Chridianus de Scala inVita
5. Wenceilai pag. 5 5. Tribuens abunde auri vel ar¬
genti copiam , Crujina mantiperiaque , vel veflimenta
hilariter largiens. Ubi perperam Edit. Trujina.
Bluno de Bello-Saxonico pag. 135. Unus ex ipjis
cujufdam nobilis ex Curia Crujinam gulis ornatam ,
quaft furtim pracidit, & inde quaji furtum volens abf-
condere recejfit , & tamen volebat deprehendi , ut ac¬
ciperet , quod accepit. Nam ille , cujus honefla vefttis
erat dehoneftata , ut illum , qui fuaveftis partem ge-
flabat, infequutus eft , colaphum ei tantum dedit ,fuique
v e ftimenti particulam recepit. Quo loco Crujina gulis
ornata , ell pallium , pellibus rubricatis ornatum.1
Hinc Crujinatus apudDitmarum lib. 5. pag. 54.
Vivente egregio Hudone , pater iftius Adifeco , domum ,
in qua eum ejfe fciebat , Crujinatus intrare , vel eo ajfur -
gente , nunquam prafumpjit federe.
CRUSSICULUS. Vide Crufcumulus.
CRUSTA , Vellis fpecies variegato colore ex pur¬
pura & alio mixta. Lex 1 1 . Cod. Theod. deSce-
nicis : Nulla mima gemmis , nulla Jigillatis fericis ,
aut textis utatur auratis , his quoque veftibus noverint
abftinendum , quas Gr&co nomine d Latino Cruft as vo¬
cant , in quibus alii admixtus colori , puri rubor muricis
inardefcit. Sic videntur appellatae crullae , quod
ut crullati parietes dicuntur , qui fubinde cru¬
dis marmoreis exornantur , ita ejufmodi vedes
afiutis in cruftarum modum fegmentis vel limbis
didinguerentur. Nam Crufta non modo de mar¬
moribus dicuntur; fed etiam de vafis auri & ar¬
genti , quae interdum Emblemata vocantur, uti
ufurpat Tullius Orat. 5. in Verrem, & Paulus
jC.in 1. 3 2.§. 1. D. Auro ,arg. leg. Cymbia argen¬
tea Cruftis aureis illigata. Vide Cruftum , Purpura.
^1 CRU ST ACI A. Papias : Lentaculum , Crufiacia.
CRU ST ALI A, in Notis Tyronis pag. 161, inter
lapillos pretiofos.
1 1 8 1 CRU
CRUSTALLUM , 4o'<po$ 'o-oefw. Gloff. Lat. Graie.
Strepitus pedum.
CRU ST ARE , vulgo Cruftam inducere ; fed con¬
traria notione fumitur pro Cruftam tollere de
vafis auro vel argento cruftatis in Ottoboni An¬
nalibus Genuenlibus lib. 3. apud Murator, to. 6.
coi. 388. Pojlmodum vero obliti Dominica Crucis re¬
cuperationem & ipfam crucem projicientes , Conftanti-
nopolim perrexeruut , (fi civitatem ceperunt (fi exfpo-
liarunt,Ecclefias fpoliantes & cruces , & textus Ev an¬
gellorum Cruftantes , (fi Reliquias S anciorum inter fe
dividentes , huc & illuc miferunt. Vide Crujla.
^[CRUSTARIA Taberna* d vafis cruftatis. Gl.
Ifid. Feftus habet : Cruftaria taberna , a vafis po¬
toriis cruftatis difta.V ide Clepfedraria yofiClepfydra.
'f CRU ST ELLUM , ut fupra Coftellus : quod hic
quoque forfitan legendum. Statuta MSS. Au-
geriill.Epifc. Conferan. an. 1280. In didis quo¬
que locis (coemeteriis & atriis Ecclefiarum ) & in¬
fra fpatia vel ( f. iis ) adbarentix a jure privilegiata
paticulas, ( patibula , ) furcas, Cruftella (fi fimilia po¬
ni , & pofita teneri , vel qualibet alia inhotiefta fieri
diftridius inhibemus.
CRU STIBIA , Crux , Cruciatus , in Gloffar. Ara-
bico-Lat. ubi forte legendum Crucilia. Vide fupra.
CRUSTICA , Cenfus, qui pro agris & praediis ru-
ft icis Imperatori, vel domino feudi penlitabatur
apud Graecos. Innocentius III. PP. lib. 3 . Epift.
192. Salvo tamen terrarum cenfu, qui CrufticaGraco
vocabulo nuncupatur , & dudum folvebatnr a Gratis.
Lib. 1 4. Epift. 1 1 o . G. de Villaharduini , ad quem
ratione feudi didaCniftica pertinebat. Occurrit haec
eadem vox non femel in Epiftolis ejufdem PP.
Eft autem Cruftica , cenfus qui agri nomine pen¬
debatur , Graecis diy^uov , noftris agrarium aidus.
Conje&uram noftram firmat Epift. Roberti Imp.
Conftantinop. inRegefto Honorii III. PP. lib. 6.
Epiftol. 8 5. apud Odoric. Raynald. in Annalib.
Ecclef. an. 1221. num. 2 5 . Omnes Ecclefia Ca-
thedrales habeant poffejftones fuas, quas habuerunt tem¬
pore Ale xii Bambacoraci Imperatoris libere ab omni
exadione , (fi laicali jurifdidione , fulvo tamen debito ,
(fi jnftoAcroftico , fi quod debent pro pojfejjionibus ipfis.
Vide Ager , & Aera.
i. CRUSTUM , Cruftulum.fozn. de Janua: Cruftum ,
vel Cruftulum , pro fragmento panis. Ita Servius ad
3 . Georgic. & 7. ^Eneid. Cruftum de his , qua co¬
medi poffunt, dici ait. GloflT. Graec. Lat. ,
Cruftum , KaTrvfiov , Cruftulum , uomii^a. de panibus
dici annotat Athenaeus. Spartianus in Adriano
meminit tetrapharmaci, quod erat de fafiano , fu-
mine , perna , (fi Cruftulo. Perna cruftulata apud
eumdem in JEYio Vero. Vide S. Hieronym. Epi¬
ftol. 12. initio , praeter Horatium & alios. At
longe aliud eft
i. CRUSTUM , in Charta Eadredri Regis Angi,
to. 1 . Monadici Angi. pag. 210 .Duas patenas ar¬
genteas , auro decenter ornatas , cum 2. urceolis pre-
tiofifiimis , & Crufto aureo , columnis de liciis 9 6. a
Rege Henrico Ecclefia donata in fuaextorfit. Et apud
Matth. Paris an. 1252. Auri fititor , talenta , vel
Crufta , vel joc alia emunxit. Eadem videntur hoc
loco Crufta aurea , quae Crufta dicuntur Scriptori¬
bus Latinis, feu Emblemata vaforum. Vide fu^
pra Crufta.
CRUSUL , Species lucernae, de qua fu fius in Cru-
cibulum. Confuetud. Ecclefiae Colon. MSS. in Ar¬
chivo Atrebat. Alagifter coquina providebit quali¬
bet node unum Cruful.
CRU t i8i
<g CRUTA , Caverna , habitatiuncula fubterranea,
quibufdam in locis , Create. Charta Simonis Co¬
mitis Meldenfis pro Monafterio Rodolienfi ann.
1160. inter Inftrum. Hift. Ecclef. Meld. to. 21.
pag. 49- Jftjjj* vero ad nos pertinebat providere , unde
Adonachi fujtent arentur , duo molendina , qua fiunt fu-
per Crutas cum prato, (fic. Vi deCrota.
CRUX , Crucem Figere , rirnyvvtiv <?aajftv , in Nov.
Juftiniani 5. c. i.Nov. 6 7.C. i.Nov. 14. c. 7. in li¬
gnum lcilicet Dedicationis Ecclefiarum. Julia¬
nus Antecedor Conft. 6 1 . Nullus audeat adific are
Ecclefiam , velOr atoriurn , antequam civitatis Epifco-
pus veniat , (fi vota faciens fandijfimam Crucem infi¬
xerit in eodem loco , publice procedens , (fi rem omni¬
bus manifeftam faciens. Ennodius in Vita B.Epi5-
phanii Epifcopi Ticinenfis pag. 388, fjamjam-
que tamen faftigia perfectionis majoris Ecclefia opus at¬
tigerat, adificio (fi dedicationis infignibus adornato. Ca¬
pitula Caroli magni lib. 5. c. 229. Nemo Eccle¬
fiam adificet , antequam civitatis Epifcopus veniat, (fi
ibidem Crucem figat publice. Eadem ftatuuntur &
habentur in Ordine Romano & apud Herardum
Turon. Archiepifc. in Capitul. cap. 46. quibus
confona tradunt Balfamon incan. 7. Synodi VII*
Libri Bafilicwn Eclog. 4. Theophyladhis in Epi-
ftolaa Meurfio laudata , qui ejulmodi crucis fi¬
xionem 5-«upo77»7/cv appellant : qua de voce multa
habent Gretzerustom. 1. de Cruce lib 2. cap. 8.
& in Apolog. pro S. Cruce cap. 8 . p. 1022. Cru-
fius in T urco-Graecia p. 300. Meurfius in Gloff.
Allatius de Confenfuutriufque Ecclef. pag. 269.
Goarus ad Eucholog. Graecor, p. 6 1 2. & erudf-
tus Poffinus in Gloff. ad tom. 1 . Pachymer. pag.
414. Neque vero Epifcopo licebat in aliena dice-
cefi Oratorium aut Ecclefiam dedicare , ut eft in
Concilio Araufic. can. t o. & Arelat. II. can. 3 6-.
Crucem Ubi oju e Proferendi jus habet
fummus Pontifex. Anaftafius in Leone IV. Fecit
ifdem benigni fimus Crucem auream naviter (fi ipfii
Crux , ut mos antiquitus eft , S ubdiaconi man ibus fere¬
batur , ante equum pradecejforum Pontificum , quam
Deo juvante in auro & argento ac gemmis melius re¬
novavit.
Majores Patriarchae ubique etiam habent jus
praeferendi Crucem , praeterquam in urbe Roma ,
& nifi fummus Pontifex extiterit , rei Legatus
ejus utens infignibus Apoftolicae dignitatis cap>
Antiqua, extr. de Privileg.
Primates & Metropolitani , & qui jus habent
pallii , intra Primatus fui limites. AnfelmusCan-
tuar. Archiepifc. lib. 3. Epift. 72. ad Samuelem
Dublinienfem Epifcopum : Praterea audivi , quia
facis portari Crucem ante te in via. fi)u,od fi verum eft,
mando tibi ne amplius hoc facias: quia non pertinet nifi
ad Archiepifc opum d Romano Pontifice pallio confirma¬
tum. Vide eumdem lib. 4. Epift. 27.
Patriarchis, Primatibus, & Epifcopis in prae-
fentia Cardinalium ante 1'e deferri vetuit Grego-
rius XI. PP. ea Conftitutione quae deferipta legi¬
tur in to. 2. Concil. Angi. & in nupera Concil.
Editione Parifienfi. Vide Willcl. Neubrigenfem
lib. 2. cap. 16. Gervafium Dorobernenfem ann.
1193-p. 1584. 1 5 8 5. ContinuatoremFloren-
tii Wigornienfis an.i 226. Gefta Innocentii III»
PP. pag. 6 1 . Bromptonum ann. 1125. Matth.
Weftmonaft. ann. 1 279. Will.Thorn.an.13 78»
Monaftic. Angi. tom. 3 . p. 1 47. Petrum Mariani
Campum in Fiiftor. Eccl. Placentinae in Regefto
parte z. num. 1 6 7. & Baronium an. x 1 77. ubi
1183 CRU
de Romualdo Salernitano Archiepifcopo ex ejus
Chronico, &c. prxterea Sauffaium in Tra&atu
fu per hoc edito , & Maream in Differtat. de Pri-
matib num. 1 a8.
Moris hujus anteEpifccpos ferendae crucis an¬
tiquitas patet ex Vita S. Sannionis Dolcnfis Epi¬
fcopi , qui florebat medio faeculo fexto ; iic enim
ejus Vitae Scripror fere aequalis lib. 2. n. 10. inter
A&aSS. Bened. tom. 1 . pag. 183. Pojl cujus obitus
Aliquod intervallum imago Crucis, qua ante eum ferri
femper /olebat , quamque benedixerat , qua denique au¬
ri & argenti ( laminis ) circum fuerat folidat a , a
quodam malefico ac peffimo homine furtim detecta ac
dehonejlata efi.
Crucem de Chrismate faciunt Epifcopi in Ec^.
clefiae parietibus, cum illam confecrant. Ordo Ro¬
manus : Et faciat Crucem per parietes cum pollice fio
de ipfo chrifiniitetn t z. locis. Vide Librum Sacra-
ment. Gregorii Magni , Ivonem Carnotenfem de
Sacramentis ; & Petrum Damiani Serm. i.de £c-
clefiaa dedicat. Solebant vero Chriftiani figno cru¬
cis adtiones omnes fuas munire , juxta illud Hie¬
ronymi Epift. 2 2. cap. 1 5 . Ad omnem aciam , ad
omnem incejfum manus pingat Crucem. [.Similia habet
Tertull. de Corona militis. ]
Cum Cruce Signare , Epilcoporum tantum fuit.
Privilegium conceffum ab Urbano II. PP. Abbati
Cavenfi : Concedentes .... ut, inquam , fucccjfores tui
per terras tui Monafierii habitas & habendas lilfere
poffis Ecclejias confiruere , cum Cruce jignare , aliaque
Pontifiealia & fpiritualia exercere , &c.
In Cruce , vel Ante Crucem,»» altaribus ,
vel ante altaria oblationes facere , in Charta ann.
1 1 2 3 .apudPuricellum in Monumentis Bafilicae
Ambrofianae p. 5 6 8 . 5 6 9.
Crux Pectoralis, eJkoAt rioc, quam Epifcopi ad
pe&us appenfam deferunt , in Ceremoniali Epi-
fcopor lib. 1 . cap. 2 9. lib. 2. c. 3 8 [Hiff Trans¬
lationis S. Antonini : Et collo jupra pedtus aptata
Crux aurea cum imagine Chrifii , qua Crux Pectorales
appellatur .] Vide Encolpium.
Crucem ex Cinere & aqua fuper pedtus infirmi
faciebat olirn Sacerdos cum Extremae - un&ionis
conferebat Sacramentum. Vide Ratoldum Abba¬
tem de Ordine undionis infirmi, apud Menardum
in Librum Sacram. Gregor, p. 3 37. 339- 345.
Crucf.m Bajulare. Otto Morena in Hift. Re¬
rum Laudenfium p. 3 . £)ua pradidti Laudcnfes qui
ibi aderant , confider antes , placuit eifdem de mercato ,
quod Mediolanenfes Laudenjibus ab fi illerunt, ante ipfum
Regem querimoniam proponere : fiatimque in quandam
Ecclejiam introeuntes , duafque inde maximas Cruces
ad humeros levantes , coram ipfo Rege ( Friderico I.
Imp. ) caterifque Principibus redierunt , & precibus
ipjtus Regis cum ipfis Crucibus profirati funt , maxime
lugentes, &c. Radevicus lib. 4. de Geli. Frideric c.
5 . Videns autem multitudinem eorum , qui Cruces ba¬
jularent : is enim Italorum mos efi , ut habentes quere¬
las , Crucem manibus praf erant , mifertus illorum, ait ,
&c. Guntherus lib. 8-Ligurini :
.... Ex omnibus undique multi
Urbibus ac vicis aderant , queruloque ferebant
Innumeras clamore Cruces , hoc quippe querelas
More folent aperire fuas.
Conradus Abbas Ufgergen fis : Pofiremo cives ad id
devenere conji ii, ut fe & fu a Imperatoris traderent vo¬
luntati. Gladios itaque denudatos fuper colla ponentes,
Cruces quoque & alia injignia praferentes , nudis pian¬
ti t ad pedes Imperatoris miferabt liter fe profirav erunt.
Vide Glabrum lib. 5 . Hiftoriae cap. 1 . extreme.
CRU 1 1 84
BAtuLATio Cru cis. Charta E dw-. I. Rep. Angi,
an. 6. apudGul. Prynneum in Libertatib. Eccl.
Angi. to. 3 . p. 2 1 5 . Portionem aglfiamenti pafiura a
fejlo Pafch. ufque adfefium Penteccfi. qua cejftbaju-
iationi Crucis Archiepifcopatus illius ( Cantuar. ) pro
rata temporis fui , &c.
Crucem Levandi, Ponendi, Portandi
ubilibetParochis & Curionibus facultatem con¬
cedebant Epifcopi Charta Amati Archiepifc. Sa¬
lernitani , apud Ughellum tom. q.p. 508. Vel
ad ipfos Prefbjtcros , qui in fupradidtis Ecclejiis fue¬
rint ordinati, nullam angariam aut fervitium pars no -
jlri Arcbiepifcopii illorum imponere queat , neque ad
Cruce s levandum , vel Codices , aut Baptifn tum fa¬
ciendum , aut illos excommunicare ■, &c. Infra : Et
poteflatem habeant , quando meruerint , cereum bene¬
dicere , & Baptifmum facere , & aquam fanttificatant
per vices vicinantes fpargere , & Cruces ponere , &
mortuos ibidem fepelire , &c. Charta Alphani Archie-
pifeopi Salernitan. apud eumdem pag. 541. Et
extra ipfam Ecclejiam fepelire, & per domos eorum
qui ad ipfam Ecclejiam annualiter ad Dei officium
audiendum ierint , ire , & aquam fanUific at am fpar¬
gere , & Crucem in ipjis domibus ponere abfque mea
.. . contranetate. AliaUrfonis Archiepifcopi Ba-
renfis , pag. 853. Habeat etiam potefiatem recipere
mortuos , & fepelire infspulturis fuis ,& portare Cru¬
cem fuam ubi voluerit , ut adducat mortuos qui debent
ibi fepeUri. Vide Monumenta Paderbofn p. 1 3 4*
Crucis Adoratio in die Parafceves. S. Stepha-
nus ixl- Regula Grandimonterifium cap 5. Rur-
fus Crucem fanet am in die functo Parafceva nullis ad
Ecclejias fuas eodem die recurrere valentibus ,in Ec¬
clejiis vefiris adorare permittatis. Vide Oblatio Cru¬
cis. Ad Cnicis of culum , in die S. Parefceves , ne¬
minem accedere debere, nifi qui a mortali pec¬
cato immunis fit , fancit Synodus Ncmaufenfis
an. 1248. cap. de Eucbariflia .
D e C r u c e Cantare. Capitula Adalhardi Ab-
bat. de Admonitionibus in Congregatione cap. 7.
De Cruce decantare & legere qui non pbteft , dimittat ,
& qui poteft , Je non fid tr ahat ; & quinegligenter facit t
corrigatur. Hoc elt , ni fallor , deambone , de pul¬
pito , ubi major Crux etiamnum ftatuitur, adeo
ut qui voce non valeret , in eocanerevel legere
non prafumeret. Vide Pronuntiator.
Crucem Apponere folebant in Wallia , quirem
fibi competere afferebant , faijiebant. Charta Ed-
wardi L.Reg. Angi, apud Gul. Prynneum in Li¬
bertatib. Ecclef. Angi. tom. 3. pag. 219. JfijoA
quidam de partibus illis afferentes quadam blada , qua
idem David . . . emit . . . fua effe , quandam Crucem
fuper blada pradicta , prout moris efi in partibus illis ,
apponi fecerunt : occajione cujus Crucis pr adiit us David
aliquam adminifir ationem debladis illis habere nonpo -
te fi, &c.
Crucf.m Sanctificare. Capitula Theodori
Cantuar. cap. 49. Edition. Acherianae : Prefbyte -
ro liceat foli Mijjam facere , Ji neceffe efi , & populum
benedicere, in Parafcevem, & Crucem f anet ifi care.
Totidem ferme habentur in Poenitentiali ejuf-
dem Theodori cap. 2. Editionis Jacobi Petiti.
Jurare in Cru ce confecr at a , pejerare , in Poe¬
nitentiali [Cuineani Abbatis cap. 5.] Gregorii
III. PP. cap. 7. Bedse cap. 3.12.
AdCrucemConfugere, velutiad locum afy-
li & immunitatis jure donatum , in Concilio Cla-
romontenfi ann. 1093. can’ 19* 3 o.Si quis ad
aliquam Crucem in via perfequentibus inimicis , con¬
fugerit , liber acjt in ipfo, EccleJia permaneat. J^ffpd
1 1 8 ; CR.U
Ji quis pro fecuritate Ecclejiavel prodici £ Crucis ali¬
quod crimen peregerit , & ad Ecclejiam vel Crucem
confugerit , accepta fecuritate vita & membrorum ,
reddatur jufiitia. Vetus confuetudo Normanniae
cap. 23 .Si comme il advient de ceux qui (ontfuitifs
pour aucun crime , ou qui font en chartre , ou en lieux ,
quiefebappent & s’enfuient en l’ Egltfe , ou iis embraf-
fent une Croix. Cap. 82,. Se aucun damne oufuitif
s’enfuit a PEglife , ou en cymitiere , ou en lieu faint,
ou Jiil s' aert a une Croix qui foitfichee en terre , la ju-
fiicelaye le doit laijfer en paixpar le privilege de l'E-
glife , Ji quelle ne mette la main a luy , &c. U bi La¬
tina Editio , vel Cruci fixe adharet. Vide Anony-
mum Combefifianum in Leone Philof. n. 22.
Cruce Super Caput Posita J u r a r e. Vi¬
de juramentum.
Crucis Judicium, quo quis reus cujufpiam
fadus delidi feu criminis , fefe expurgabat , cu-
jufmodi per Crucem purgationis mentio eft paf-
fim apud Scriptores aevi medii. Synodus V erme-
rienfis ann. 751. can. 1 7. Si qua mulier fe recla¬
maverit , quod vir fuus nunquam ctm ea manjiffet ,
exeant inde ad Crucem , &Jt verumfueht ,fe parentur.
Charta Divilionis Imperii Caroli Magni cap. 8 . Si
caufa , vel intentio controverjia talis inter partes , pro¬
pter terminos aut confinia regnorum , orta fuerit , qiu
hominum tefiimonio declarari , vel definiri non pojfit ,
tunc volumus , ut ad declarationem rei dubia judicio
Crucis Dei voluntas , & rerum veritas inquiratur ,
nec unquam pro tali caufa cujufiibet generis pugna , vel
campus ad examinationem judicetur . Siitiilia leguntur
in Praecepto Ludovici Pii de Divifione Imperii
cap. io.nifi quod pro judicio Crucis, habetur ve¬
xillo Crucis : quae quidem purgatio ufurpari potif-
fimura folita fuit in controverfiis Ecclefiaflicis.
Capitula Ludovici Pii ad Legem Sal icam : In Ja¬
culari quidem caufa hujufcemodi te ftium diverjitas
campo comprobetur : in Ecclejiafiicis autem negotiis ,
Crucis judicio rei veritas inquiratur.
At qualis illa fuerit Crucis examinatio , am¬
bigunt doftiores , & in varias varii feceduntfen-
tentias. Quidam enim , atque in iis Delrius lib.
4. Difquifit. magic. fed. 3, quaell. 6.§. 2. Lin-
denbrogius in GlolT. & alii , genus fuilfe purga¬
tionis per fortes , quibus ad Crucem aliquam ma¬
nus imponens , vel eam ampledens , quis fefe ex¬
purgabat. Certe ad Crucem juramenta exada te-
ftantur pallim Scriptores. Nithardus lib. 2. Hift.
ann. 84 1 . J, dum fprevijfent , clajfifque appropin¬
quari videretur , Crucem in qua juraverunt , & ICa -
rolum ut cognoverunt , relitto littore protinus fugerunt.
Beda de Remediis peccat, cap. 4. Qui per jurat in
manu Epifcopi , aut Prefbyteri , vel altari , vel Cruce
confecrata , unum annum poeniteat. PiusPP. I. apud
Gratian. 1 2. quaell. 5. Qui pejerat fe inmanu Epi¬
fcopi, aut in Cruce confecrata, tres annos poeniteat.
Si vero in Cruce non confecrata, unum annum poe¬
niteat. Eadem habentur in Pcenitentiali Gregorii
II. PP. cap. 7. apud Rhabanum in Epift. ad He-
ribald.cap. 1 8. Reginonem lib. 2. c. 331.332.
& Burchardum lib. 12. Cap. 5 .
Cenfent praeterea idem Delrius, Spelman. & La-
landius examen Crucis illud forfitan etTe quod in
Legibus Frifion. cap. 14. deferibitur , & fit per
duos ramufculos , feu tenes, uti vocantur, quo¬
rum alter Cruce infignitur , altari impofitos.
Alii , quos inter Gretzerus tom. 1 . de S. Cruce
lib. 2. cap. 21.& tom. 3. lib. 5. Paralip. ad cap.
cit •& FerrandusJib. 2. Difquifitionis reliquiariae
1. part. cap. 3. putant hanc Crucis exploratio-
Tom. II.
CRU ii8<5
nem fadam ipfo Crucis ligno in ignem conj edo,
ut fi illaefum permanfifiet, reus abfolutus fue¬
rit ; fi contra , damnatus.
V erum hifce repugnant fententiis illius exami¬
nationis perCrucem formulae , quibus eae conce¬
ptae leguntur, Cruce contendere , decertare, in Ca¬
pit. 4. an. 8 o 3 . cap. 3 . in Lege Langobard. lib. 2 .
tit. 2 8.§. 3.tit. 5 5-§. 2 2.Capitul. Caroli M. lib.
3 . cap. 4 6. lib. 4. Append. 2. §. 3 3 . Unde qui¬
dam , ait Delrius , Crucem fuille genus armorum ,
frullra hariolati funt.
Legimus etiam non femel Stare, Adfiare ad
Crucem. Capitul. ann. 779. cap. 1 o. & Additio
4. cap. 1 29. Si accufator contendere voluerit deipfo
perjuiio, fiet ad Crucem. Formula vetus edita a Bi-
gnonio & Lindenbr. Taliter fuit ei judicatum , in
ipfo placito ante ipfum Vigarium, vel ante ipfos pa~
genfes , ut ad Crucem, ad judicium Dei , pro ipfa terra
in no fies 4.1. in ipfo placito pro hoc deberent adfiare ,
quod ita & fecerunt. Exire ad Crucem , in Concilio
V ermerienfi an. 7 5 2 . can. 1 7 . Ordo Romanus :
Singula quaque dijudicet ,& aliquos 'a cibis ab (linendo ,
alios eleemofynas dando , nonnullos fapius flettendoge-
nua,Jivein Cruce fi ando , aut aliquid aliud bu jufmodi
quod ad anima falutem pertinet. Eadem habet Beda
in Praefat. ad lib. deRemediis peccator.
Exflat porro aliud praeclarum illius judicii
exemplum in veteri Notitia, quam inCancellaria
Canonicorum Veronenfium alfervari audor ell
Flieronymus dalla Corte lib. 4. Hift. Veronenfis
pag. 178. quo non minime illullrantur quaepau-
lo videntur intricatoria in fupra allatis verbis ,
etfirem non omnino expediant. Sic autem Chro-
nicon illud fub ann. 798. Tandem habito conjilio
padi funt, ut hac Dei & fandi Spiritus refervaren-
tur judicio , eligentes duos juvenes Clericos , Jine ullo
crimine exifiimatos , flatuerunt in Ecclejia S. juannis
Eaptifta ad Domum , & ad Crucem fiare fecerunt ,
quorum unus Aregaus , pofi Archiprejbyter Ecclejia
majoris , nomine , ex parte publica , alter vero ex par¬
te S. Zenonis, Pacificus videlicet , qui pofi Archidta-
conus Ecclejia majoris fuit. Hi ambo ab introitu Afijfa
ufque ad mediam Pa/Jionem tantum , qua e fi fecundum
Alattbaum , pariter flarent , ille qui de parte publica
datus fuerat , in terram velut exanimis corruit , Paci¬
ficus vero ufque ad finem Pajfoms ftetit. HisgeJUs ,. &
omnibus gratias Deo agentibus quartam partem tam ci¬
vitatis , quam cafielli , pars Epifcopi . . . accepit. No¬
titiam integram defcripfit ex PanvinioUghellus
in Epifcopis V eronenfibus p. 6 10.
Ex his plane docemur eos qui hujufmodi fubi-
bant examen , revera in pedes ftetifle , illumque
qui hoc vidus divino viaebatur judicio , in ter¬
ram corruilfe : quod & indicant verba laudatae
a nobis Formulae : Sed & ipfe in ipfo placito ad ip-
fam Crucem vifus cadijfe : fed dUm hac caufa Jic fuit
inventa , quod ipfe ille qui ad ipfum judicium , vel ad
ipfam Crucem cadiff et , &c. Eo etiam referenda vi¬
dentur quae habet AgobardusLugdun. lib. contra
Judicium Dei num. 1. jube ferrum, vel aquas
calefieri, quas manibus ini a fu s attrectem : aut confittue
Cruces , ad quas flans immobilis perfeverem. Illius au¬
tem qui ad Crucem ceciderat , & hac examina¬
tione vidus fuerat , Crux evindicata dicitur in
lemmate ejufdem Formulae.
Sed ut verum fatear , quale fuerit ad Crucem
examen , ex his non omnino percipi conllat. An
enim qui illud fubibant, ante Crucem aliquam in
pedes liabant, quod vult Hyeronymus dalla Corte ?
E davanti ad una Croce gli fecero in piedi fermare .
Ffff
n 87 CRU CRU ii 88
An vero ad Crucem ftetiffe didi funt, quod expan-
fis brachiis, efformata quodammodo Crucis fpe-
cie , certo temporis fpatio flarent , quae fuit poe¬
nitentiae fpecies , potilfimum apud Monachos,
uti mox indicabimus ? Verum nodum videtur fol-
vere Rudolphus Fuldenlis in Vita S. Liobae Abba-
tilfae Bifcofheimenlis cap. i 5 . Cum enim infan¬
tulus recens natus in Itagno Monafterio vicino
inventus fuilTet , crimenque alicui e SaniAimo-
nialibus adfcriberetur , Lioba AbbatilTaut an re¬
vera alicujus e fuis Sandimonialibus partus ef-
fet , detegeret , pracepit omnibus Oratorium ingredi ,
& extenjts in Crucis modum brachiis flare , qitoaduf-
que Jingula Pfalteriunt totum ex ordine p fallendo com¬
plerent, & deinde per tres vices in die, hoc efl, tertia hora,
fcxta , & nona , vexillo Crucis elato, cum Litaniis Mo-
nafteriam circuire , & pro purgatione fua divinam mi-
fericordiam invocare. JVuod cumfeciffent , & in hoc or¬
dine jam bis expleto , hora nona omnes Ecclejtam intra¬
rent , c unctu j. que populus pariter congregatus adejfet ,
beata virgo Lioba perrexit ad altare, & flans ante Cru¬
cem , qua jam tunc tertio portanda parabatur, extendit
manus in edam , & cum gemitu ac lacrytnis precaba¬
tur dicens : Domine fjefu Chrifie Rex Virginum , inte¬
gritatis amator , invitti/fime Deus , oflende virtutem
tuam , & libera nos ab hac infamia , quia improperia
improperantium tibi ceciderunt fuper nos. Hoc cum di-
xiffet , paupercula illa , ( mendica) antiqui hoflis &
captiva pariter & miniflra, d amomo repletur , & quaji
flammis circumdata, nomen invocat Abbatiffa, crimen¬
que quod commi fer at confitetur. Tum vero in edum
clamore [ablato , plebs omnis objlapuit miraculo , &c.
Ex his , inquam , percipitur eos , qui Crucis judi¬
cium fubioant , expanfis in Crucis formam bra¬
chiis , ad Crucem revera ftetiffe certo ac definito
tempore, & donec recitaretur , vel Evangelium,
vel Oratio Dominica, &c. qui fi immobiles perma¬
nerent , innocui ; fi vero divino quodam judicio
caderent , aut crimen fateri ultro cogerentur , rei
habebantur. Proinde eo referendum exiftimave-
rim quod habet Halitgarius Cameracenfis in Poe-
nitentiali cap. 10. Si titubaverit S acer dos fuper Ora¬
tionem Dominicam , qua dicitur Periculofa , una vice
5 o. P [almos, fecunda vice centum plagis. Eadem fer¬
ine habet Cumeanus Abbas de Menfura poeniten-
tiaria cap. 1 5. [ Vide Mabillonium lib. 6. de Re
Diplomat. Charta 5 i.& notam adjunftam , ubi
examen Cruciseodem modo explicatur , quo hic
a Cangio. Eluic explicationi fubfcribit etiam do-
clillimusMuratorius Scriptor. Ital. to. 2. part. 2.
pag. 101. coi. 2. Verum Sirmond. in Gloffario
ad calcem Supplementi Conciliorum Galliae alio
prorfus modo rem expedit. Examinationis Cru¬
cis , inquit, forma fic deferibitur ab antiquis. Duae
praeparabuntur telTerae , quarum una pura , altera
Crucis charadlere infignita fit, quas duae linteo ob¬
volvuntur feorfim , ne internofei poffint , & in
Ecclefia fuper altare, foras fuper Sanflorum Re¬
liquias ponuntur : deinde poli varias ad Deum
preces, Prefbyter aut puer innocens, altero ab-
fente, harum unam tollit, quoe fi ea fit, quae Cru¬
ce lignatur infontem pronuntiant accufatum, fin
vero pura, reum judicant. Huc ufque Sirmon-
dus. Vellem ut vel unus ex illis antiquis conglo¬
batim laudatis nominaretur, cum hsec expolitio
nullo modo conveniat diflis ha&enus.]
Hanc demum per Crucem examinationis & ju¬
dicii fpeciem abrogavit Ludovicus Pius Imp. ut
habetur in Capitulari Aquifigran. an. 816 . c. 27.
in Lege Longobard lib. 2 . tit. 5 5 . §. 3 2 . <Sc in Ca¬
pitulis Caroli Magni lib. 5 . cap. 1 02. Sancitum efl ,
ut nullus deinceps quamlibet examinationem Crucis fa¬
cere prafumat , ne Cbrifti Pajfio qua glorificat a efl, cu-
juflibet temeritate contemptui habeatur. Sed &, ut fu-
pra attigimus ,
Ad Crucem Expansis Brachiis flare , vel
fe profternere , poenitentiae fpecies fuit , ut legere
efl: in Canonibus Saxonicfs Edgari Regis cap. de
Magnatum poenitentia §. 3 . Sape etiam Je extendat,
fuper flignum Crucis , nunc erectus , nunc in terram pro-
flratus. Chrodogangus Metenf.Epifc. in Reg. Ca-
nonicor. cap. 33 .Si quis Clericus contumax aut in -
obediens .... aut indidi jejunii tranfgreffor , aut jux¬
ta Crucem flandi & adorandi contemptor .... fuerit ,
&c. Ubi Editio Labbei c. 1 7. aut ad Crucem flare
juffus contempferit , &c. Eo etiam referenda, quae
habet auftor Vitae S. Auftrebertoe num 1 5. Evi-
gilanfque Prapojita , nefciens effe Dei famulam , val¬
de eam increpavit , dicens : Cur ita agis , Sorori qua¬
re inquietas qiciefcentes ? vade , inquit , ad Crucem.
Illa autem gavifia , cucurrit quantocius , ftetitque im¬
mobilis , pfallens , donec hora competenti , Jigno dato ,
confurgerent omnes. Ubi redle Tepe 2. obfervat fuilfe
in ufu ea aetate apud Monachos ejufmodi poeni¬
tentiam , idque firmat ex Vita S. Lamberti [apud
Canifium to. 2. Var. Lect. p. 176.] quae quidem
inde videtur fluxiffe', quod qui criminis argue¬
rentur , in purgationis judicium ita ad Crucem
flare cogerentur. Proeallatis addo quae habet Pe¬
trus Damian. lib. 1 . Epifl. 1 9. /s itaque quandam
feripti ane alam reperit , ubi dicebatur , quia fi quis duo¬
decim illic notatos P [almos vices quater eredis in mo¬
dum Cnicis manibus caneret , pro uno poffet anno poeni¬
tentia regulariter compenfare , &c.
^1 Ad C r u c e m Comedere , alia poenitentiae
fpecies fuit in Monalterio S. Vi&oris Maffil. uti
patet ex Capitulo generali anni 1 3 1 2. in quo pro
bono pacis flatuitur , quod Prior clauftralis abftmeat
fe a correctione Monachorum, nec comedat ad Crucem,
nec det licentias comedendi. Ex quibus verbis conji¬
cere efl hujufmodi poenitentiam modo fponta-
neam, ut in Monafleriis fit, modo coaftam fuiffe.
Cru ce s appellatae Litaniae publicae, feu Proceflio-
nes Eccleliallicae, in quibus praeferri folent Cru¬
ces , [ut efl apud Sozomenum lib. 8. cap. 8. ] Vi-
fiones Flotildoe : Cum veniffent a.d civitatem homines
illarum villarum , inter quos habitabat , Deum preca¬
turi cum Crucibus, vidit B. Remigium & S. Murtinum
deforis eifdem Crucibus obviantes. Wolfardus Pre-
fbyt. lib. 3 . de Miraculis S. Walburgis num. 11.
Hebdomadam Crucium vocat , quoenoflris Rogatio¬
num dicitur. Ibidem : Accidit ...uteo tempore , quo
per univerfim mundum Cruces in Rogationibus folen-
niter folent elevari , &c. Infra : Dum paratis omni¬
bus Cruces a fidelibus efferrentur. V itaS. Cunigundis
Imp. n. 1 2. Dum ipfa cum Conventu Crucem ( nam
dies Dominicus erat ) fequihir , A bbatijfa defuit. Num.
1 2 . Cum ad fua d Crucibus homines effent reverji, nam
dies Rogationum inflabant , &c. VitaS. Arnulfi Me-
tenfis Epifcopi cap. 1 o . Extra civitatem cum Cru¬
cibus atque promi fcuo genere populi orandi gratia fe¬
cundum morem procefflt. SupplexLibellus Monacho¬
rum Fuldcnfium Carolo Magno oblatus cap. ici.
Ut Crucis gloriatio in Jingulis diebus Dominicis fiat an¬
te Mijfam , fratribus omnibus circa vicina quaque loca
Monafterii Crucem f 'e quentibus, Hymnos & Antiphonas
cantantibus , Jicut apud majores noflros ufus erat ,7»
diebus Dominicis Pajfionis & Refurredionis Domini
gloriam celebrari , & quod in diebus jejuniorum ab Epi-
fcopo decretis , Crucem portare , & Litanias facere
U89 CRU
liceat. Quo loco, G lori at io Crucis , non eft adoratio,
uti vult Browerus, fed elevatio. Arella an. 1 2 6 o .
in i . RegeftoParlamenti fol. 2 2. Super equo, quem
Dom. de Bailleul debet ipji Dom.dx Caumont reddere in
domo fuade Caumont quolibet anno 5 fupcr quo Doni, de
C aumont facit cum fubmoneri quolibet anno ad primas
Cruces. Id ell,Procelfiones quae fiunt in die S. Marci
2 5 . April.namfecundte funt,quaein Rogationibus.
Procelfiones porro etiamnum in Andaino & vici¬
nis locisinDucatuLuxemburgico Cruces appellari,
au&or eft JoannesRobertUs ad Vitam S. Huberti
c. 4. Vide Eckeardum juniorem dc Cafib. S. Galli
e.6.&Chronicon Montis- Sereni p. 12 5 . Praeterea
Nov. Juftiniani 123. cap. $ 1. & Eclog. Leonis &
Conflantini Impp. tit. 9. §. 1 7.
Cru ces Nigrae , ita dida Litania major , feu Grc-
gorianft, quod, cum agebatur , aedes facrae, alta¬
ria , atque adeo populus ipfe nigris ornamentis
& veftibus induerentur. Durandus lib. 6. Ration.
c. 1 o 2. n. i. 10. Litania hac dicitur Gregoriana vel
Romana : vocatur etiam Cruces nigra , quoniam injt-
gnum moeroris ex tanta hominum jlrage & in Jignum
poenitentia homines nigris veftibus induebantur } & Cru¬
ces & Altaria nigris velabantur. Quo fpedlant, quae
ab ipfo Gregorio feribuntur in Epill. adEpiico-
pum Ravennatem , in qua Litania illa : Tempus
cineris & cilicii appellatur : «Sc in Ordine Romano
& ab audtoreMicrologi cap. 5 7. narrantibus eam
ob caufama Patribus fancitum , ut non equitando ,
non veftibus pretiejis utendo ; fed in cinere & cilicio per¬
ageretur. Meminit porro Joinvilla Crucium nigra¬
rum , dum ait , natum S. Ludovicum in fello die
fan£li Marci Apoft. Celtii jour portoit-onles Croixen
Procejfion en plujteurs lieux de France , & les appel-
loit-on Croixnotres.
Cruces Bannales. Peregrinationes & Procef-
fiones , non quae Imperiali banno & Edi&o fta-
tutae& confirmataeerant , ut cenfet Joannes Ro-
bertus ; fed quas intra paroeciarum feu Ecclefia-
Jrum bannum & diftri&um peragebantur , vel po¬
tius Procelfiones diltri&us cujufvis paroeciae, ut
docuimus adjoinvillam. Catalogus Abbatum An-
dainenfium , apud eum dem Robertum : Item ob¬
tinuit confirmari Monafteho oblationes fidelium , qua
vulgo Cruces bannales dicuntur de tribus Decaniis.
Charta Guidonis Cardinalis Prericftini an. 1202.
apud Bollandum 22. Martii pag.3 9 1 . Diletti filii
fratres Eykenjis Ecclefia humiliter 'a nobis poftularunt ,
quod Sacerdotes & parochianos quarumdam villarum
Ecclefiam fuam infra militare circumjacentium ... li¬
teris noftris commoneremus , ut fmguhs annis cum b an¬
nalibus Crucibus Jtcut dc jure & antiqua confuetudine
ad alias Conventuales Ecclejtasper Epifcopatum Leo-
dienfem fideles folent convenire , ipji quoque pro falute
anima fua peregrinantes , infra 4. dies Pentecofies pra-
dittam Ecclefiam vijitarent , &c. Alia Charta pag.
feq. Et Jingulis annis cum brumalibus Crucibus fuis &
eleemofynts fuis Eykenfem Ecclefiam vijitarent.
^CrUxTensa, Ere£la ad Procelfionem. T efta-
mentum Guillelmi Comitis Narbon. an. 1397*
inter Anecd. Marten. to. 1. coi. 1 6 3 o. E. Et ipfa
Mijfa ditta & celebrata , volumus & tefiando ordina¬
mus , quod omnes illi dittam Mijfam cantantes & cele¬
brantes ,veniant cum Cruce tenfa, & aqua beneditta,
ad dittos tumulos , noftrum & ditta Domina matris no-
ftra , ubi cum fuerint ,fpargant aquam benedictam fu-
per dittos tumulos * & ibi decantent & dicant abfolu-
tiones & orationes pro mortuis dici & cantari confuetas.
Schola Crucis, feu eorum , qui in procelfibus
Cruces praeferunt. Cencius Camerarius in Cere-
Tom. //♦
CRU i i yd
moniali : Prafetti navales , fchola Crucium , & Ca¬
pellam tale Prefbyterium . , , accipiunt.
C ru c e Su b s c'r i b Eft. e , feu Signum Crucis , fub-
feriptionis vice, chartis & inftrumentis appone¬
re. [ Diploma Witredi Cantide Regis editum id
Synodo Becaceldenli ann. 694. quo Diplomate
fancit non efle licitum cuiquam u Turpa re , JJuod
antea fuerat Domino concejfum , & Cruce Chrifti fir¬
matum atque dedicatum .] Concilium Celichytenfe
an. 816. can. 6. Sancitum eft , ut non frangantur
judicia Epifcoporum , qua a nobis noftrifque pradecef-
fortbus fynodali decreto conftititta ftint , . . . feu etiam
de omni re quacumque cum vexillo fanet a Crucis Chri¬
fti roborata eft ,Jic ftare fervatcqtie pracipimus. Con¬
cilium Triburienfe an. 821. can. ult. Et Impe¬
rator & pane omnes Gallia & Germania Principes fub-
fcripferunt , Jinguli fingulas facientes Cruces. Charta
Philippi Regis Franc. an. 1 076. inChron. Ab¬
batiae S. Joannis de Vineis: Sicut ufts poftulat, im~
pojita Cruce ,&unpoJito meo figillo regali adfiip illatio¬
nem litteris retrattam confirmavi. Charta HenricilL
Regis Angi, in Monaltico Anglic. to. 3 . pag. 7.
Has donationes & ordinationes confirmarunt & Cruce
Jignaruut Hernicus Rex & A/athildts Regina , &c.
Ordericus Vitalis lib. 4. Dunftanus etiam Arebie-
pifeopus cum fuffraganeis Juis pradittarum rerum dona¬
tionem fatto Crucis inCharta Jtgno corroboravit. Idem
lib. 1 2. Ipfe vero( Rex) libenter eam ( Chartam)
Cruce fatta firmavit , & optimatibus fuis , qui aderam ,
Crucis Jlgno Jimiliter corroborandam tradidit. Adde
lib. 1 1. pag. 840. Arnulfus LexovienfisEpifco-
pus in Epill. ad Abbatem S. Ebrulfi : Jftjii ohe -
dientiam Pralato fuo viva voce & feripto , juramento
etiam corporaliter interveniente , adhibita falurifera
Crucis imprejjione Jignavit. Ingulfus : Nam chirogra¬
phorum confettionem Anglic anam , qua, antea ufque ad
Ed-wardi Regis tempora fidelium praftntium fubfcri-
ptionibus cum Crucibus aureis , aliifque jignacults firma
fuerunt, Normanni condemnantes , chirographa Char¬
tas vocabant , &c. Ubi obfervare licet , in fubfcri-
ptionibus effi&as cruces aureas , ut & apud Mat-
thaeum Paris in Vitis Abbatum S. Albani pag. 5 2.
Cumque infpicerentur Regum Anglic anorum , OJfafct-
licet ac exterorum feripta , in quibus pro jigillis novo
more dependentibus veteri confuetudine Cruces aurea
manu Regum depitta , in principio pojita erant , &ci
Illius porro moris Crucem apponendi in fubfcri-
ptionibus proflant palfim exempla, praefertim iil
Chartis Anglo-Saxonicorum Regum , apud ln-
gulfum,& in Monallico Anglicano to. 1. p-i4-
15. 17. &c. Vide Ordericum p. 603 . [ & Ma-
billonium deReDiplom. lib. 2. cap. 21. num. 9,
ubi docet idem fuille ab Hifpanis Regibus ob-
fervatum. ]
Interdum vero in ipfis Chartulariis Crux fub-
feribebatur ab iis, qui quidpiam Ecclefiis dona¬
bant. Liber Chirographorum Abfiae fol. 6 1 . Con-
cejfitiifdem Monachis omnia dona matris fua, facien¬
do Crucem cum matre in Chartulario. Hujufcemodi
fubfcriptiones complures exllant in Tabulario
ejufdem Monafterii, hifce formulis ad Crucis fi¬
guras adferiptis : Hanc Crucem fecit Goffridus Ru¬
fus : Hanc fecit Paganus frater ejus. Ifiam fecit Ra -
ginaudus frater ejus , &c.
Quin etiam is mos apud Graecos obtinuit, ut
perinde Cruce fubfcriberent. In Synodo VIII.
adi. 1 o. fubfcribunt Imperatores Bafilius , Con-
llantinus , Sc Leo , 'tmi^cevl f? eV tcT; -hAt*
/3iCa/o;? tk Tifxln 5"aup« t oV T07rov , . . . yeygcayo Tf{ t«s
elxslai ovo/axa-ixe. S. Joannes Damafcenus in Syno-
Ffffij
ngi CRU
dica adTheophilum Imp. pag. 134. A*>.«
•tirXelovoc irXitpcxpcpiaev , iJ'ioXi' f«C V* t^Tro^poe-
<pw tw t»; c^folo^ia; XiCiXXtf ewo/xtvoc. infra : trupci-
CaT»? twV iV/o^e/pw faupw , dicitur perjurus, vel
qui fidem fcripto confignatam fallit , qui sraupc-
aliis appellatur. Nicetas Paphlago in Vita
S. Ignatii Patriarchae Conftantinop. Tw /xvpiclku; tov
t ijuiov t do XpigS Hciia.TrQctTmoTi g-avpbv. Scylitzes in
Michaele Calaphate , qui jusjurandum ruperat ,
pag. 730. H' yoiic, s-ccupcvr*™ Kct\aq>d,Tr,v fiuriXix i Jt-
'Ao/xiv. A udor incertus pofl Theophanem p. 436.
K xl «f e-nW? rov g-ccupov , ^ tw i7riypa.q»iv , nv hrcimiV,
eg-p d<pt iU t 0 haCVTtov fxtpoi.
Interdum quo folennius ac firmius e flet pa-
dum , quod fubfcribebatur , cruces ipfae exara¬
bantur calamo in pretiofoChrifli fanguine intin-
do : cujus rei exempla produntTheophanes fub
ann. 20. Heraclii pag. 275. Leo Grammaticus
in Michaele Theophili filio p. 46 5 . [& Symeon
Logotheta in eodem Michaele num. 40.] Vide
Chronici veteris fragmentum apud Baluzium ad
Agobard. pag. 129. Et Allatium lib. de utriuf-
que Ecclefiae perpet. Confenf. p. 1,634. 163 5.
Denique cruce fubfcribebant , qui literas nefcie-
bant. Vide Gloflar. med. Graecit. in g-aupc?.
Inde porro origo vocis Jignum , pro fubfcriptione
petenda , quod qui fubfcriberent , Jignum Crucis
non modo exararent; fed & in iifdem fubfcriptio-
nibus Jignum fantta Crucis imprimere , vel Jignofan-
tta Crucis chartas firmare fe teftarentur : quod qui¬
dem adhibuere ut plurimum fideles , tanquam
fymbolum juramenti , feu facrameriti: cum du¬
plex fit Sacramentum , corporale fcilicet, & quod
in inftrumento continetur : Inftrumento enim ju¬
rare dixit Lex. 3 . Cod. Si quis minor fe majorem
dixerit , ut manu jurare , vetus Scheda Abbatiae
Moilfiacenfis : Comes T olo Janus hanc eandem dona¬
tionem ibi deveniens rogatu noftro corroboravit , firma¬
vit , manuque propria juravit , id eft , fubfcriptio-
ne fandae Crucis. Nam ut facramentum corpo¬
rale fiebat tadu fandae Crucis, ita facramentum
inflrumentale , ut ita dicam , fiebat appofitione ,
& imprefiione figni ejufdem fandae Crucis. At¬
que ita cenfetvir dodilfimus Marea lib. 5. Hifl.
Beneharn. cap. 2 5. Vide Signum.
§CF Aliquando prae litterarum ignorantia fignum
crucis in Diplomatibus appofitum fuiffe tefies
funtlocupletiflimi, WithredusCantiaeRex apud
Spelmannum to. 1. Cone. pag. 198. qui fubfcri-
bit in hunc modum : Ego fVithredus Rex Can¬
tio. omnia fupra [cripta confirmavi , atque d me dictata
propria manu Jignum fantta Crucis pro ignorantia lit¬
terarum exprejfi : quod iterum repetit ibid. pag.
193. Taflilo Dux Bajoariorum , qui Chartam
pro Attone Abbate Saltzburgenfi ita concludit
Metrop. Salilbur. to. 1. pag. 125. Jfijiod manu pro¬
pria , ut potui , characteres chirographi inchoando de¬
pinxi coram [Judicibus atque optimatibus meis. + Ji¬
gnum manus mea propria T ajfilonis , &c. & Heri-
baldus Comes fub Ludovico II. Imperatore in
Charta , quam exhibet Mabill. lib. 6. de Re Di-
plom. pag. 543. & 5 44. 4- Signum Berihaldi Co¬
mitis facn palatii , qui ibi fui ,& propter ignorantiam
litterarum Jignum fantta Crucis feci. Juftinian. No¬
vella 73 . cap. 8. praecipit , ut Contrahens illite-
ratus paucas ad minus litteras feribat , teftibus
quinque praefentibus , quorum unus addat quae
pofl; illas paucas literas fuerint addenda. Et Leo
PhilofophusNovella72.ut figno Crucis a Con¬
trahente appofico fides habeatur : Etiam Ji qui
CRU 1192
fi altum inierunt fua manu facro-fancta Crucis nota feri-
ptumjignarint.
Crux Collaria, quae collo appenditur, *JW\-
'mot , Epifcoporum fcilicet apud Ofbernum in
Vita S. Elphegi Archiepifc. Cantuarienf. n. 40.
CruxT rjumphalis, dida Durando lib.i . Ra-
tion. cap. 1 . num. 4 1 . qua in plerifque locis in me¬
dio Ecclejia ponitur. Crux triumphalis , Crux Do¬
minica , quam Veram Crucem vulgo dicimus , apud
Vincentium Belvacenf. lib. 3 2. c. 97. In Charta
Balduini II. Imp. Conflantinop. an. 1 247. fit
mentio Crucis triumphalis , quam Byzantio in Fran-
ciam ad S. Ludovicum Regem mifit idem Prin¬
ceps. Vide Addit, ad Matth. Paris cap. 108. &
Notas ad Villharduinumpag. 3 1 1.
Cruces vice terminorum , in agrorum confiniis,'
non femel occurrunt. [Praeceptum Childeberti I.
Franc. Regis am 528. pro S. Carilepho Colled.
AmpliflT. to. 1 . coi. 2. & 3 . Et inde pergit in dextram
ufque ad fummum montem , & interum defeendit ufque
in vallem , ubi Cruces in arbore & lapides fubtus infi¬
gere juffimus ...Et illa in Jiniflraparte relicta peragi¬
tur per terminos & lapides fixas , propter Ji ratum vete¬
rem per fummum frafugetum, ubi Cruces in arbores quaf-
dam , fed & clavos & lapides fubterfigere juffimus , &
pervenit ad locum, ubi junguntur fines S unemur en fes
dr Baliavcnfes & Alarojalenfes , ibique in arboribus
Cruces facere & fub ipfas lapides fubterfigere juffimus.]
Charta Childeberti II. an. 706. apud Mabillon.
de Re Diplomat. pag. 48 1 . Et oratorio ille ad Cru¬
ce , qui conjungitur ad ipjfo termeno de ipfa villa So¬
lanto, &c. Charta fundationis Abbatiae S. Guil-
lelmi in deferto an. 838. Omnia hac cum omni in¬
tegritate, Jic uti d Miffo genitoris noftriCaroli Leydrath
Archiepifcopo traditum efi in arboribus per Cruces &
terminationes ajfignatum fuit. Liber Mirabilis , feu
Tabularium Abbatiae Conchenfis in Ruthenis
Ch. 1 . Per concava loca , & Jicut mons dividitur per
Cruces , quas manibus noflris pofuimus & ibt confiruxi -
mus. Charta Calixti PP. ann. 1120. pro Ecclefia
Matifcbnenfiapud Chiffletium inTornutio : In¬
fra quos videlicet terminos , Jicut per Cruces juxta terra
confuetudinem diflintti funt , captiones, depradattones ,
.... penitus prohibemus. Charta an. 1277. pro Li¬
bertatibus V ilice Pruiiacenfis : Si aliquis ex juflitia
ncftra alicui de burgo intra Cruces mjuriam intulerit ,
&c. Id eft, intra banleucam. Vide Catellum in
Hifl:. Occitan. pag. 786. Doubletum in Hifl:.
Sandionyfiana lib. 3. cap. 12. pag. 83 5.Mabil-
lonium tom. 5. Vitarum SS. Ordinis S. Benedidi
p. 90. Hifl;. Monailerii S. Nicolai Andegav. pag.
59. Ingulfum pag. 856. 878. 881. Thomafle-»
riumin Confuetud. Bituric. lib. i.c. 16. 57 .Sc
pag. 143. &c.Hifpani porro EncruBjada , appel¬
lant vias duas , quae ad unam Crucem tendunt,
vel definunt.
Eidantiam de prima , fecunda & tertia Cruce , ap¬
pellant Fori Arragonenfes , & Vitalis Ofcenlis
Epifc. apud Hier. Blancam in Commeat. Rer.
Arag. cum quis idoneum fide-julforem teneba¬
tur dare. Siquidem in villa ifla, in qua moraba¬
tur, invenire non poterat, qui in ea haereditatem,
id efl: , praedia vel immobilia poflideret , jurando
quod non poterat habere , alium tenebatur e
duobus proximioribus oppidis dare. Quod fi ne¬
que id, tunc fe tradere debebat cuftodiae credi¬
toris. Et hanc veteres Fidantiam , de prima , fe¬
cunda, & tertia Cruce appellabant , nempe a la¬
pideis vel ligneis crucibus, quae ad locorum por¬
tas , feu ad bivia poni folent. Martinus Didacu?
1193 CRU
Daux Juflitia Aragon. in Obfervantiis lib. 4. tit.
dc Fidcjuffbrib. §. 29. Fidancia de Cruce dicitur ,
qui habet bona fufficenlia. Fori Ofcenfes an. 1247.
fol. 8. Ipfa fidantia debet ejfe infantionia ,& etiam
quod Jit bures de illo loco , fecundum quod judicat Fo¬
rus : quod fi forte habere non poterit de illo loco , donet
eant de Cruce. Si pignoratus non poteft dare fidantiam
de loco , ubi habitat pignora tor , det eam de prima Cru¬
ce : quam Ji habere non poteft , jurando quod non poteft ,
det de fecunda Cruce : quam Ji adhuc habere non poteft ,
jurando quod non poteft habere , det eam de tertia Cru¬
ce : quam Ji habere non poteft , tradat fe cuftoduCttru ,
quoufque jus compleat conquerenti.
'Cruces Erigere. Statutum 2. Weftmonafte-
rienfe cap. 3 7. £Juia multi tenentes erigunt Cruces
in tenementis Juis , aut erigi permittunt in prajttdicium
Dominorum fiiorum , nt tenentes per privilegia Teni-
planorum & Hofpitaliorum tueri fe poffent , contra ca¬
pitales dominos feodorum : ftatutum eft , quod hujufmodi
tenentes capitalibus dominis aut Regi incurrantur.
Cruces ErectjE, in magnatum funeribus, iis
locis, in quibus paufabant, qui feretrum dedu¬
cebant i quod docent etiamnum flantes ineo iti¬
nere Cruces, quod a Lutetia Pariliorum adMo-
nafteriumSandionyfianum ducit, in quo Regum
Franciae humo reconduntur cadavera. Liber Mi-
raculor. S. Wandregifili , de ejufdem Sandi reli¬
quiis: Ipfo autem fluvii ponte beatijfmis cum corpori¬
bus tranjito , in loco , ubi pau faverant , Crux lignea a
fidelibus populis ponitur. Thomas Walfinghamus an .
l 29 1. de Reginae AngliaeEdsxc I. uxoris funere :
In omni loco & vitia , quibus corpus paufaverat , jujftt
Rex Crucem miro tabulam erigi, ad Regina memoriam,
ut d tranfeuntibus pro ejus anima deprecetur , in qua
Cruce fecit imaginem Regina depingi.
^JCrux Erecta i» Adonumentum Miraculi memo¬
ratur inVitaS. Liudgeri Epifcopi, Audore ano-
nymo, qui leribebat nono Eccleliae faeculo, inter
Ada SS. Benedid. faec. 4. part. 1 . pag. 4 3 .
Crucem Assumere dicebantur, qui ad facra
bella profeduri Crucis fymbolum palliis fuisaf-
fucbantdc affigebant» in lignum votivae illius ex¬
peditionis , cujus originem Concilio Claromon-
tano lubUrbano II. aalcribunt Scriptores omnes
Rerum Flierofol. Si. alii paflim.
Accipiebantur autem Cruces ab Epifcopis, Ab¬
batibus, & majoris dignitatis Praelatis; cujus mo¬
ris exempla proferunt Guibertus lib. 2. Geffor.
Deic. 2. Otto Frifingenlis lib. 1. deGcflis Fride-
ric. c. 3 7. 40 . Joinvilla in Flift.S. Ludovici.Vill-
harduinusri. 22,Matth. Weftmonafterienfis an.
1178. Godefrid. Monach. an. 1 188. Malbrancus
lib. 1 1. de Morin. cap. 1 2. & alii fine numero.
Varie porro in his expeditionibus facris Cruces
veftimentis fuis affixere peregrini. Nam in Hiero-
folymitanis, eas in dextris fcapulis poluere. Ur¬
banus II.PP.apudRobertum Monachum lib. 1.
Hift. Hierofolymit. JJjj vero voti compos ingredi
Voluerit , inter fcapulas ( Crucem ) retro ponat. Tu-
debodus lib. I. Franci audientes talia eloquia , pro¬
tinus in dextra fecere Cruces fuere fcapula. Iifdem
confona habent caeteri Scriptores Rerum Hiero-
folymitanarum; praeterea Lupus Protofpataann.
1 096. Galterus Tervan. in Vita Caroli Comitis
F landr. cap. 3 . W illelmus Neubrig. lib. 3 . c. 2 3 .
GeftaLudovici VII. cap. 3. Villharditinus n. 2 2.
&c. Qujbus haec addo ex Poemate MS nfcripto
le Roman du Renard:
Adais coment que il en doie eftre ,
La Crois eft en mepaule deftre ,
CRU 1 1 94
Ucfcharpe & bordon li aportent, &c.
Erant Cruces illae ut plurimum fericae, vel auro
textas , ac denique ex quolibet panno in chlamydi¬
bus , aut birrhis Jive tunicis , feu in veftibus fuperami-
tlis , affutae, ut habent Guibertus lib. 2. cap. 5.
Fulcherius Carnotenf. lib. 1 . cap. 1 . & BaldricuS
Dolenfis. Sed ut plurimum earum color erat coc¬
cineus , ut eft apud Annam Comnenam lib. 1 o -
Alex. pag. 284- Poftmodum in ea , quam anno
1 1 8 8. Philippus Franciae & HenricusII. Angliae
Reges inierunt Hierofolymitana expeditione, pra-
ditti Reges infufeeptione Crucis , ad cogr.ofc elidam gen¬
tem fuam , Jignum evidens Jibi & fuis providerunt. Rex
namque Francu &gensfua fufeeperunt Cruces rubeas ,
& Rex Anglia cum gente fua fufeepit Cruces albas ,&
Philippus Comes Flandru fufeepit Cruces virides. Ita
Hovedcnus, & alii a nobis laudati ad Alexiadem
pag. 350.
In expeditione , quae contra Manfredum Sicu¬
lum, tanquam haereticum decreta eft an. 1264.
Crucem detulere peregrini partitam ac divifam .
cujus pars una albi , altera rubei erat coloris.
Chronicon MS. quod exftat in Tabulario S. Ma-
glorii Parifienfis ;
j V an mil deux cens foixante-quatre
S’alla Charles li Rois combatre ,
En Puille encontre Mainfroy .
Alors fu une Croiferie ,
Dont on portoit la Crois partie ,
Les Crois furent fi come fcmble ,
De blanc & de vermeil enfemblc.
In aliis aliquot expeditionibus facris, ad diferi-
inen Hierofolymitanarum , non in fcapulis , fed
alibi affutae Cruces leguntur. Verbi gratia , in ea ,
quae contra Albigenfes fufeepta eft, in pedore eas
detulere Peregrini , ut obfervant Rigordus an.
1 2 1 3. Chronicon Andrenfe an. 1212. & Chro¬
nicon Flandriae vernaculum cap. 1 3 .Nicolaus de
Braia in Ludovico VIII.
Vexilloque Crucis munito pectore Regis ,
Tota cohors Procerum figno fe munit eodem.
Et Chron. MS. Tabulariis. Maglorii Parifienfis :
Et lors fift l' en un Croifement ,
Don l’en porteit la Croiz. devanti
In praelio contra Mauros Elifpanos anno 1212.
Chriftiani pariter Crucem in pedore detulere,
ut eft in Epiftola Arnoldi Archiepifcopi Narbo-
nenfis, quam defcripfitUghellus in Epifcopis Sa-
binenfibus pag. 191. In ea expeditione, quam
Saxones adverfus vicinas quafdam gentes idolo¬
rum cultui deditas fufeepere, Cruces ii affum-
pferunt, quae non Jimpliciter veftibus ajfuta erant »5
fed d rota fubter pojita in altum protendebantur , ut ait
Otto Frifing. lib. 1. deGeftisFrid.cap. 40.
Ut porro Cruceflgnati, domo excedentes, fo-
lenniritu , cumEcclefiafticaProceffione deduce¬
rentur extra Parochiae fines > vide in verbo Pere¬
grinatio.
Crucis Privilegium, feu Crucefignatorum ,
multiplexfuit : fuinmi quippe Pontifices acPrin-
cipes, quo fideles ad expeditiones Hierofolymi-
tanas fubeundas pro Terrae-Sandae tuitione pro¬
vocarent , eos identidem variis donavere privile¬
giis, in quibus fequentia recenfentur.
A debitis perfolvendis induciae eis concede¬
bantur, donec rediiflentab expeditione, vel ali¬
quot definitos annos, ut eft in Conftitutione S. Lu-
dovici menfis Odob. an. 1245. to. 6. Spicilegii
Acheriani p. 467.de apudRigordum p. 26. oc c.
Ab ufuris pecuniarum fibi a creditoribus cre-
1195 CRU
ditarum exempti pariter erant, ex Conciliis La-
teranenfi IV. & Lugdunenfi. Vide Otton. Fri-
fingenfem lib. i . de Geft. Friderici cap. 3 5 . Ri-
'gordum an. 1 18 8 . Gefta Innocentii 111. p.7 7. &c.
Acolledtis & talliis erant immunes , nili illae
edent reales. Vide Concil. Lugdun. an. 1245.
apud Matth. Paris , & Spicileg. Acher. tom. 6 »
pag. 466. 467. Sed &
Licebat Crucefignatis terras five poflefilones
fuas inconfultis dominis* Ecclefiis vel pcrfonis
Ecclefiafticis , vel aliis quoque fidelibus pignori
dare, ex Refcripto Eugenii PP. apud Ottonem
Frifing. lib. 1 . deReb. Frider. cap. 3 5 . & Will.
Neubrig. lib. 3 . cap. 2 3 .
Eorum bona & perbonae poft Crucem affuirl-
ptarn erant in prote&ione B. Petri & fummoruin
Pontificum , atqUe adeo omnium Praelatorum ,
ut eft in eodem Concilio Lugdun. & Lateranenli
IV. apud Rogerum Hovcdenum pag. 639. Pe¬
trum Fontaneum noftrum in Confilio cap. ij-.
§. 7. 14. Chopin. lib. 3. de Sacra Polit, tit. 44
§.15. &c.
Eorum lites ac Caufa; agitabantur in Foro Ec^
clefiaftieo. V ide Innocent. III. 1. 1 5 . Epift. 197.
GervafiumDorobern. pag. 1521. tom. 6. Spici¬
legii Acheriani pag. 46 7.468. veterem Confue-
tudinem Normanniae cap. 45. Sammarthanos in
Archiepifc. RotomagenF. fuban. 1 267. & quae
notamus ad Stabilimenta S. Ludovici pag. 180.
Ceflabant tamen ejufmodi privilegia in cafibus
criminalibus. Vide eadem Stabilimenta S. Ludo7
vici lib. 1. cap. 8 2.Confuetud. Britan.art. 666.
&. Regeftum 3i.ChartophylaciiRegiifol.7. & 8.
Cum igitur ejufmodi Crucefignatorum privi¬
legia non creditoribus modo , fed ipfis etiam Cru¬
cefignatis damnofa elfent , ut quae aes alienum
propter ingruentes neceffitates contrahendi fa¬
cultatem iis adimerent, indu&a poftmodum in
eorum favorem , & creditorum , in contraftibus
publicis, Renunciatio privilegio Crucis , welCrucefi-
gnatorum, quam iis verborum formulis conceptam
legere eft in Charta an. 1 2 7 3 . in Regefto Comi¬
tum Inculifmenfium : Renuncians per fidem in hoc
facio exceptioni doli mali , adioni infadum , omni pri¬
vilegio Crucefignatorum & Crucefignandorum inclulto
& indulgcndo , &c. Et in alia vernacula an. 1 2 7 2 .
in eodem Regefto : Et ont renoncie au privilege de
Croix prife ou d prendre, au benefice de divifion , d
/’ aide de fait , d l’ Epijlre Velleien. In alia denique
an. 1278. Renuntiantes ,. . immenfit donationi, &
cuilibet ingratitudini , & privilegio Crucis fiumpta &
fumenda , &c. Occurrit ejufmodi formula in Char¬
tis aliis apud j®gid. Menagium in Originib.Gal-
lic. pag. 830.831. Gull. Prynneum in Libertat.
Angl.to. 2. pag. 98 1. &c. His videntur addenda,
quae habet Statutum Philippi Pulcri an. 1303.
quod defcriptum legitur in Regefto 3 6. Charto-
phylacii Regii , Charta 133. Item ordinamus , quod,
fi quis expreffe & ex certa fidentia renuntiaverit pri¬
vilegio exercitus Crucis , nova bafiida ,fieu quinquen¬
nalium induciarum , in infirumento debiti , vel alterius
contradas exprejfi , non poffiit ex tunc fie juvare dido
privilegio.
Munere Crucis Armari. Ermoldus Ni¬
gellus lib. 3 . Carminis Elegiaci in honorem Lu¬
dovici Imp. apud Muratdr. to. i.part. 2. coi. 5 3 .
S aptus inde means mox didam vi/itat urbem ,
Se Crucis armari munere quaritope.
Quo in loco fic conftrudo , Jfijgarit fe armari mu¬
nere & ope Crucis , clariilimo Editori videtur quo-
CRU 1196
'damihodo elucere aliquid fimile confuetudint
necdum iis temporibus invc&ae , fcilicet eos Cru¬
ce lignandi, qui expeditionem bellicam pro Chri-
ftiana religione fulcipiebant.
CRtcfcs Binas in veftibus deferre jubentur hse-
retici fponteconverfi , in deteftationis veteris ei-
roris argumentum , in Concilio Tolofano ann,
1 2 2 9. can. i o . alterius coloris quam fint vefiles eo¬
rum ,unam d dextris , alteram d Jiniftris. Ita in Con¬
cilio Biterrenfi an. 1233. can. 4. Tarraconenft
an. 1242. Biterrenfi an. 1 246. in Concilio Ar¬
chiepifc. Narbon. cap. 26. &c. [Vide Crucefiguati
fuo loco. ]
Cru x, pro acie militari, qusenoftris olim Schala &t
Scar.u Laurentius Veronenfis de Bello Balearico:
Inde vitis nummi veniunt , Baleaque ruina ,
Pifanos equites eundos jugulare * Jimulque
Confiitit in totis circumdare noctibus agmen :
T rcfque Cruces nodis quibus alternare laboret
Continuos po fient , & fie recreare quiete ,
Sub tribus egregie gener ojis difinb nerunt.
Ergo Crucis prima curam Gualandus habebat j
Gualando genitus , fuit Ildebrande fecunda
Tradita cura tibi, Qtti pulcherrima proles.
Prafidet extrema Leo , clara propago Leonis.
Hi loricati fiociis Comitatibus ibant
Murales aditus crebro terrore petentes , &c.
Fratres Crucis. Levoldus aNortoff inChron.
MarkanO an. 1 3 09. Eo anno Crucefignati , qui Fra¬
tres Crucis vocabantur , in diverjis terris & nationibus
fie per turmas collegerunt , & ad Romanam Curiam
concurrerunt intendentes , ut dicebant , mare tranjire
in fubfidium Terra Sanda.Sed cum venirent Avenio-
nern vel ad mare , divifi ab invicem per vias diverfas
redierunt. Iidem qui Paflorelli. Vide in hac voce>
& fupra Crucifratres , & in verbo Stauria*.
Crux, Pars Ecclefiae, quae vulgo la Croifiade [vel
potius la Croifee, ] noftris dicitur. V ide in Cancellus.
^[Cru x, in monetis dicitur pars illa, in qua Crux
reprefentatur, Pila vero pars averla: & fi forte
nulla fit in alterutra parte crux infculpta, tum
pars illa , in qua Principis effigies exftat , Crux ap¬
pellatur , retenta femper averlae parti Pila nomen¬
clatura. Hujus rei veftigium exftat inT ranfadlione
Gaufredi II. Epifc. Apt. & Raubaudi de Agouto
an. 1 2 3 3 ; ex Schedis Praefidis de Mat^augues , in
qua Tranfadlione Raimundus Eot dicitur figillajfe
cum denario Guillelmenfi ex parte Crucis , quia fi-
gillum non habebat. Vide Pila.
«ff Crux, Fulcrum lubalare in formam crucis vel
T figuratum. Miracula S. Vincefltii Madelgarii,
Julii tom. 3. pag. 686. Adminiculis (Cruces vo¬
cant) fulta, Moniali quoque quadam fuppetias ferente,
conabatur ingredi. Vide Croceus.
«U Crux alis Poena, Crucis fupplicium. Charta
P. Maclov. Epifc. an. 1 198. apud Lobineilum
Hift. Britan. to. 2. coi. 338. Et fi Prior ceperit la¬
tronem, Prior faciet eum judicare in Curia fua , &
tradet eum Oliveri 0, Cruxalem recepturum ab eo. Crug
vel Croug & Crouga Armoricis Sufpendere , Crou*
ghet Sufpenfus.
CRUZATA. Concil. Tolet. an. 1 3 2 3 . cap. 1 8.
tom. 3. Concil. Hifp. pag. 57-5. Grandis malitia
occafionem in congregatione & diftributione eleemofyna
captivorum , & qua vulgariter Cruz,ata dicitur, adhi¬
beri fiolitam tollere , uteftpojfibile , cupientes , in archi -
prefbyteratibus Archiprefbyteros , in vicariis vero Vi¬
carios effe volumus colledores.
^ CRYPHIA , Circuli pars inferior cum pimdoponituf
in iis locis , ubi quafiio dubia & obfcura aperiri vel
1197 CRY
folvi non potuit 'As . Ihd. Orig. lib. i. cap.2o. Pa¬
pias MS. Bituric. habet Criphia, GlolTar. Sanger-
inan. n. 501. Crifta. Legendum cum Ifidoro Cry¬
pta, aGraeco Kpvspios , Abditus, occultus. De Cry-
phiis , quos oltenfos fu i (Te memorant veteres in-
fcriptiones Romante in ceremoniis Deo Mithrae
facratis confulendus eil Reinefius Lpiftola 69.
pag. 650.
CRYPTA , Cripta, LoCus fubtcrraneus , quo¬
modo Cryptas ufurpat Ulpianus in leg. 1 .§. 5 . D.
U biPoffid. GlolT. S. Benedidli cap. de Civitatibus.
Cripta , palyv f. t#?. GlolT. Lat. Graec. Crupta ,
BciIths. Hefychio vero (Ustui; , eft T 0 d.7ron^uyov ju-fa;
rSdepov. At unde vox /2‘tho Sc fixEre, , plane incer¬
tum ; [ab Hebraeo nfPD, Baita , domus pars in¬
terior. J Walafridus Strabo lib. de Reb. Ecclef.
cap. 6 . Crypta funt fpecus fubterranea, ditia a profun¬
ditate abrupta , Jlcut & Crepidines dicimus abruptas
fummitates quorumlibet corporum. Senator lib. 4.
Epilt. 5 1. Caveas illas [axis pendentibus abjidatas ,
ita juncturis abfconditis in formas pulcherrimas conve-
m(fe, tu Cryptas magis excelji montis crederes , quam
aliquid fabricatum cjfe judicares. Gregorius TurOn.
lib. 1 o. Hili. Franc. cap. 31. Ac per Cryptas & la¬
tibula cum paucis Chriftianis per eum converjis my fe¬
riam folennitatis diei Dominici clanculo celebrabat.
Vide Gregor. Magn. lib. 9. Epilt. 3 8. Anallafius
Biblioth. in S. Hadriano PP .Confutuit Monajlenum
SS. Hadriani atque Laurentii , quod in minis mar-
cefcebat dprifcis temporibus , &t unquam Crypta a fa¬
ci; laribus inhabitabatur. [ Greg. Monachus in Chro¬
nico Farfenli , apud Murator, tom. 2 . part. 2 . coi.
5 1 1 . Et terra pafinata arboribus olivarum & nucum
6 ceterorum pomorum pomiferorum , fructiferorum &
in frugiferorum , & cum Cryptis ac terris fementariciis.
Et coi. 525. Recepit ab eis curtem & domum cum pu¬
teo aqua viva , & majori Cripta , pofl eam Jfnino opere
cooperta ,Jicut d pariete antiquo circumdata videbatur .]
Sed & in Cryptis condita & fepulta Martyrum &
aliorum corpora , docent S. Hieronyntus lib. 1 2.
in Ezechiel. cap. 40. Gregorius Turon. lib. 1.
Hili. cap. 5 9. &c.
Crypt je potilTimum appellantur Oratoria & Sa¬
cella fubterranea , cujufmodi plurima etiamnum
occurrunt in vetuftioribus tedibus facris, qux in
quibufdam provinciis Crouptes dicuntur. Grego¬
rius Turon. lib. i.Miracul. cap. 8. In qua Bajtlica
eft Crypta abditiffma , &c. Cap. 4 3 . Hujus enim al¬
tare ,poJitis in altum pulpitis , locatum habetur , cujus
pars inferior in modum Crypta oftio clauditur. Cap. 5 o.
Hic in Crypta Bajilica B. fJoXnnis fub altari eft fepul-
pi.ltus. Addeeumdem lib. 4. Hili. cap. 1 2. Hili.
Epifcoporum Autifliod. cap. 44. Patefecit quoque
mediam Cryptam ipjiiis cochlea ad introitum commean¬
tium. Cap. 45 . Ambonem ibi vilem afpiciens , Cryptis
honefle compojitts defuper honorifice confractum loca¬
vit. Cap. 5 2. Parietes Chori Ecclejtavitreavit, dein¬
de Cryptas , antea nimium tenebro fas , geminis ingref-
Jibus illuf ravit. Lanfrancus in Decretis pro Ord.
• S. Benedi&i fedt. 1 2 . cap. 3 . Egreffos toto Conventu ,
accepta abfconfa ,Ji nox eft , vadit per Cryptam , &
catera membra Monafterii. Cap. 4. Circumeat omnia
altaria in Cryptis , & qua ex utraque parte Chori (no¬
tus funt. AnfelmusLeod. cap. 6 5 . feupotiui dEgi-
dius Aureae vallis Monachus :
Cujus praferiptam titulavi nomine Criptam.
Hariulfus lib. 4- Chron. Centul. c. 1 8. Unde &
Cryptam fatis infignem condidit . ... quam confecrare
obtinuit ad honorem S. Dei Genitricis Maria, m qua
Crypta per 4. qua ibi funt altaria .. . S anctorum ? epo-
CRY 1 1 98
fuit pignora. Infra : Jfuarum ( Reliquiarium ) mul¬
titudine decoratur majus altare Crypta Centulenfis. Ai-
moinus lib. 2. de Mirae. S. Benedidti cap. 6 . Cry¬
ptas tpjius Ecclejia, ingreffa eft , in quibus pretioji Pa¬
tris noftri Bcneditti oratorium habetur. Candidus Mo¬
nachus Fuldenfis apud Browerum lib. 2. Antiq.
Fuld. cap. 2.
Arcubus atque inter pojitis hinc inde columnis.
Binas magnifice erexit pulchro ordine Cryptas.
Infra , cryptas illas fpelai & antri appellatione do*
nat :
Nec minus hoc fpeleum capitis invcrticegeftat
Altare, &c.
Et mox :
In parte Occidua confiruitum cernitur antrum, &c.
WiU. Thorn. p. 1 99 2. Ut ifta Cdletta. . . m Miffa
fanet a Alaria m Criptis habeatur perpetuo. Vide Dit-
marum lib. 6. pag. 66. Baldricum in Chron. Ca¬
merae. lib. 3. cap. 1 9.Ughell. to. 6. p. 867. &c.
Gripta , pro Crypta, in Charta ann. 1157. apud
Ughellum to. 5. p. 1 5 29. Confecravimus Griptam
majoris Ecclefia , qua eft fedes Reatini Epifcopatus ,
cum majori altari in eadem Gripta pojito , &c. Adde
tom. 6. pag. 269.
Cryptatim, Inmodum & ad inltar cryptre, feu
porticus cameratae. Nam crypta Latinis Scriptori¬
bus funt porticus fubterraneae , quae ideo etiam
Cryptoporticus dicuntur Vitruvio , Plinio, Sidonio ,
Sc aliis : <5c cryptas cum porticibus jungitSpartia-
nus in Adriano. Ado Viennenfis in Chron. Non
multo pofl venerabilis etiam Bonifacius Pontifex Ec-
clejiam S. Aiichaelis Arcbangeli nomine conftrultam
dicavit in fummitate Circi , Cryptatim miro opere al-
tiffime porrectam. Audior Mamotredli ad Legendam
ejufdem S. Michaelis: Cryptatim, id eft , per caver¬
nas Jtve Cryptas porrectam & extenfam. Vide Baron.
ad 8 . Maii. Sidonius lib. 5 . Epilt. 5 . Vel certe per¬
vii pontes , quos antiquitas a fundamentis ad ufque ag¬
gerem , calcabili filice cruftatum Crypticis arcubus for-
nicavit. Gregorius Turonenf. lib. i.deMiracul.
c. 3 8. Crypta fuper eos miro opere fabricata eft , qua
in arcum modo tr an fu olat a 3 firmi (fima ftabilitate fub-
Jiftit. Hieronymus Prsefat. inDaniel. Cum& qua-
Ji per Cryptam ambulans , rarum defuper lumen afpi-
cerem. Monachus S. Mariani ann. 1024. Jftitam
( Ecclefiam ) protinus idem Praful coepit majore am¬
bitu ac Cryptarum curvaturis , quadris lapidibus certa-
tim readificare.
Cryptatu s , In cryptae modum fornicatus. Vitee
Abbatum S. Albani pag. 92 .Cum atrio & fub aula ,
qua Palatium regium , quia duplex eft & Cryptata ,
dici poti fi.
Cryptella,Criptella, Parva Crypta. Mi¬
racula S. Martialis to. 5. Junii p. 5 5 5 -D. In Cry¬
ptam , ubi conditum corpus f anftijfimi ConfejJ oris quie¬
verat , introgrefjus , fe in tertia Cryptella retro tumu¬
lum Ducis quondam Stephani occultavit. Gelta Abba*
tum Mediani Monalterii inter Anecd. Marten. to.
3 . coi. 1 x 1 3 . Pofl plurimorum curricula annorum hc-
nefte reconditi jacent in quadam Bajilica S. Maximi¬
ni Criptclla.
f Cryptuncula, Eadem notione. Adta SS. Maii
tom. 1. pag. 40 5. de S. Juvenale Epilcopo: Re-
quiefeebat in quadam Cryptuncula d natura condita.
•[[ Crypticus , Occultus , fubterraneus , fidelis. A-
malthea Pro Subterraneo legitur fupra in Crypta¬
tim ■, pro Fideli vero feu pro homine abdito & ta¬
citurno, cui fecretatuto committi poliunt, apud
Julium Firmicum lib. 3.Mathef.
CU ADA. GlolT. Arabico-Lat. Ros , Cuada,
ii99 CUB
i . CUBA , Cilterna, Syris, [ Arabibus Gubb , Cifter-
•na , Carcer in agro , Hebr. ,Gebe , Lacus. ]
Hieronymus in Vita S. Pauli Eremitae cap. 5 . In
cijlerna veteri , quam gentili fermone Syri Cubum vo¬
cant , quinque caricis per fingulos dies fuftentabatur.
[Gravius legit Gubam.~\ Vide eumdem Hierony¬
mum ad cap. 6. Hierem.
2> C U B A , Cupa , labrum , Gall. Cave. Ratherius
Veron. in Itinerario : Cubam frumento onerari pra-
cepit. Hepidanus de Vita S. Wiboradae cap. 20.
cujus lemma fic concipitur : Qualiter dijfoluta Cu¬
la, ejus precibus rejunda ejl, in ipfo textu tyna, pro
cuba ponitur. Occurrit praeterea apudMonach.
Sangallenfem inCaroloM. lib. 1. cap. 17. Ta¬
bularium ConchenfisAbbat. in Rutenis Ch. 252.
Cum manjione , cum trolio , cum tornas , cum Cubas ,
cum hortos , &c. Ch. 298. Cum ipfa vinea & cum ip-
fas Cubas , &c.[ Notitia Abbatiae S. Stephani de
Vallibus apud Santonas , inter Inftrum. tom. 2.
novaeGall. Chr. coi. 474- Dederunt & alia multa ,
fcilicet terras , vineas, decimam totius parochia tam pa¬
nis quam vini ; ita quidem ut mejjis ad aream a colo-
nibus deportaretur , & vindemia ad Cubas. Legitur
iterum in Charta Thomae Abb. S. Germani Prat.
an. 1250. ex Tabulario cjufd. in AdisS. Auftre-
gifili , to. 5 . Maii pag. 2 3 o . * in Adis SS. Bened.
faec. 6 . part. 2 . p. 8 . &c.
3. CUBA, Alia notione , forte pro Cumba , Locus
fubterraneus. Rufinus Monachus S. Sabini apud
Ughellum in Placentin. Epifc. Ad pedes B. Sabini
ejl altare S. Martini ... in alia Cuba , juxta Orien¬
tem, fepulchrum SS. Victoris , Domnini ,&c.
4. CUBA, in Gloflfario Cambronenfi , extrema pars
navis, dtda quod incubet aquis. Cumba vero dicitur le-
dica, a Cubando. Vide Cumba.
CUBALUM. Rolandinus Patavinus de Fadis in
MarchiaTarvilina lib. 9. cap. 1 o . Apertum ejl Cu-
balum de villa qua appellatur Cujlodia. Inter cetera
namque Cubala Jive cavernas , qua funt multa per mon¬
tes illos,, hac ejl caverna pra ceteris mirabilior fubter
montem , longa per milliare & ultra , in altum ardua,
in latum ampla , hy emoli tempore calida , frtgidijfima
in ajlate , objeura omni tempore , fi non illic luceant ce¬
rei aut faces ; hinc vina optima qua tamquam in cellario
eundi de circumdantibus villis tempore vindemiarum
reponunt.
^CUBANTES et Levantes ii dicuntur, qui in
alicujus domini territorio fedem habent flabilem,
eique funt obnoxii. Regeftum magnorum dierum
Campanice apud D.Brujfel deUfu feudorum to.
1 . pag. 231. Didus vero Dominus fjoh annes in dtda
Curia perfonaliter conflitutus dicebat , quod erat Cu¬
bans & Levans in poteflate & jurifdvdione Domina de
Lyneriis , qua in terra fua & potejlate habet omnimo¬
dam jujlitiam altam & bajjam fuper fuos Cubantes &
Levantes. Vide Levantes in Levare.
CU BARE,adive fumtum,pro ledo aliquem com¬
mendare. Proceflus de VitaS. Yvonis, to. 4. Maii
p. 557. Ledos ipfemet faciebat & Cubabat pauperes.
Legitur etiam ap.Lobin. to. 2. Hift.Brit. p. 563.
Cubare Ova., pro Ovis incubare , ex Gall. Couver,
apud Frider. II- lib. 2. de arte venandi c. 7 .De
tempore Cubationis avium rapacium certi non fumus. . .
opinamur tamen ipfas Cubare ova fua infra 40. dies.
fC ubat-or Dominici Pectoris , JohannesE-
vangelifla , S. Paulino Ep. 2 1 . ad Amandum n. 4.
CUBEBA , Frudus infulae Javae Pharmacopolis
notus , haud multum abfimilis piperi , Gall. Cu-
bebe. Iter B. Odorici Ordinis Minorum inter Ada
SS. Jamjarii to. 1. p. 989. In ipja ( infula Java )
CUB 1200
nafcitup c amphora, Cubeba crefcunt & me leget a , nu¬
ce f que mufquat <e. Hift. Dalphin.to. 2. pag. 284.
Item , pro quinque libris de pipere , quinque de z.inv,i-
bero , & duabus de candela , & una libra cum dim. de
suffer ana , una libra de gariofolio , dim. quart. de Cu-
bebes, &c.
^[CUBELA, Diminut. a Cuba, Labrum. Liber Pon-
tif. Agnelli , apud Murator, to. 2. p. 1 5 8. coi. 2.
Tunc extrahantur ( recens baptizati ) deCubela , c?*
permaneant in Ecclefia ufque dum Mijfa celebratur ,
& Dominicis Sacramentis confirmentur.
CUBELLUM , Arvernis, Cubel , Dolium, Gall.
Tonneau.StepAranot. Antiquit. Pidav. MSS. to. 3.
pag. 5 2 7. ex Codice Nobiliacenfi : Apud Mat.erol
percipit Abbas in toto territorio decimas & terragia de
omnibus bladis : in Prioratu percipit duo Cubella vini.
^ CUBERTOR1UM, Arvernis, Coubertoire , Coo¬
perculum , Gall. Couvercle. Cubertorium argenti , in
TeftamentoMS. A. San-Severini Epifc. Agathen-
fis ann. 1578.
CUBESSELLUM, ut Cubertorium. Inventarium an.
13 58. ex Archivo S. Vidoris Maffil. Unam navi¬
culam argenteam pro tenendo thure b ab ens Cubejj ellum
argenteum frechifum.
1 . CUBIA , Idem quod Exculta : Gallis , la Garde.
Charta Libertatum Baugiaci ann. 1250. apud
Guichenon. & Charta Libertatum Sangiaci ann.
1280. apud Perardum p. 510. Item fi Cubia vel
excubia alicui unpofita fuerit , & eam per fe , vel per
idoneum fubjlitutum non impleverit, vel fecerit , f nobis
in 3 . folid. teneatur. Charta Libertatum Jalferonis
apudeumd. Guichenonum : Non tenentur nos juva¬
re ad guerras noflras ...nec Cubiam , vel excubiam in
caftris nojlris facere.
2. CUBIA, Poculorum genera. Papias MS. Bituric.
Vide Cubila.
CUBICULARIS. Sofipater Charifius lib. 1. Inftit.'
Grammat. & exeo Bedal. de Otthogr. Cubicula¬
rius , Cujlos cubiculi : Cubicularis vero , ledus cubiculo
aptus. Cubiculares & tricliniares ledi , apud Lampri¬
dium in Heliogabalo. [ Camera Cubicularis , ubi cu¬
batur , apud Muratorium to. 3 . p. 4 2 o . coi. 2 . J
Cubicularis Puella, in Vita B. Mathildis Re¬
ginae n. 4. & apud Beraldum Archidiac. in Vita
Geraldi Archiep. Bracarenlis n. 1 2.
CUBICULARIUS. Papias , ex Sofipatro : Cubicula¬
rius, Cuflos cubiculi. Gloff. Graeco-Lat. K omwm?.
Cubicularius. Praefertim vero ita appellati Eunu¬
chi, quod praecipuum illorum fuerit munus, ut
ait Corippus,
Confervare domum , fandumque intrare cubile.
GlolT. Lat. Graec. Cubicularius, iwux^- Lexpenult.
Codic. de Praepolitis facri cubiculi : Cum quis de¬
derit Eunuchum facri cubiculi minijleriis adh&furum.
Scholiaftes Juliani AntecelT. ad c. 8 3. fiju&fium
Cubicularii non funt fervi .' & didum ejl ,
immo & conjlitutio pofita ejl Leonis , ut mox oblatus fue¬
rit aliquis Eunuchus Principi, mox in ipfa oblatione jiat
liber. Evagrius lib. 4. O i r oh; Vqjtt^vtoo-
fxiva xoiToori , E wssxue, h <ruvt$tia tutMi. Sed & a cu¬
biculi cullodia Evveuxuc appellatos indicat Novella
9 8 . Leonis : Kal t»; eivpw? dvu7ro7r%( yvXuKctg tlvcti , rS-
tc yap » kXho-ic lyluctTcii.
Cubicularios Regum Franciaei. & 2. flirpis ali¬
quot commemorant Scriptores , ac Eberonem fub
Childeberto Auflrafiae Rege , Faraulfum fub Chil-
perico I. Eberulfum , fub eodem Chilperico , &
Chundonem , fub Gunthranno , Gregorius Turon.
lib. 7. cap. 1 3 . 1 8. 2 1 . lib. 1 o. c. 10 .Berth artum,
fub Theodorico II. Fredegarius cap. 3 8. Aujlra-
pium ,
1 20 1 CUB CUB 120 z
pium, fub Dagoberto I. vetus Charta pro Mona-
IlerioS. Dionyfii apudMiramontium. Adalgtfum ,
fub Carolo Magno Eginhardus , Poeta Saxonic.
Sc alii ad an. 782. Reginfredum , fub eodem Caro¬
lo, Annales ejufdem Eginhardi an. 791. Rothber-
num , fub Carolo Calvo, ann. 8 $ 2. Audradus in
Revelat. &c.
Cubicularii, apud Julianum Antecedor. C011-
flitut. 60. Chartularii , fcilicet facri cubiculi, in-
telliguntur, ut eft apud veterem Scholiaftem.
Cubicui arius TonsuratUs, in familia
Summi Pontificis, in Ordine Romano , ad difcri-
men Cubicularii Laici , cujus etiam meminit idem
Liber. Tonfurati autem munus erat circa velles
Ecclefiafticas , utLaici circa quotidianas. Laico
autem , ut eft in eodem Libro , hac cura eft pra -
fi cripta , ut fella Pontificis in facrario Jit parata , do¬
nec ille veniat celebraturus dWma Mj fleri a. DeTon-
furato , idem alio loc.o : Pontifex autem per manus
Sub diaconorum mutat ve finient a hoc ordine : defert ea
plicata Cubicularius tonfuratus , accepta de manibus
Ofiarii. Eligebantur autem Cubicularii ifti Pon¬
tificii ex Schola Cantorum. Idem Ordo Roma¬
nus : Primum in quacumque fchola reperti pueri bene
p fallent es tollantur inde , & nutriantur In Schola Can¬
torum , & poflea fiant Cubicularii. Si autem Nobilium
filii fuerint , fatim in cubiculo nutriantur , & hanc ac¬
cipiant poteflatem ab Archidiacono , ut liceat eis fuper
linteum vili ofum federe , quod mos eft ponere fuper fel¬
iam equi. Ceremoniale Roman. lib. 1. Sed. 2. Hos
fequuntur quattior nobiles , pilea quatuor fupra bacu¬
los quofdam deferentes , qui Scutiferi honorarii vocan¬
tur Cubicularii.
Cubicularii , Iidem , qui apud nos Capellani
Sacellorum , feu Cubiculorum , de quibus mox , cu-
ftodes. Anaftafius Bibi, in S. Leone l.PP .Hic con-
ftituit fuper fepulcra Apo fotorum cufiodes , qui dicun¬
tur Cubicularii , ex Clero Romano.
Cubiculari u sEcc lf. sizE, iEdituus , Alan-
Jionarius. Itinerarium S. Willibaldi num. 25. Et
primo anno illuc veniens , Cubicularius fuit Ecclejia :
& in fecundo Decanus erat in Monaferio.
Cubicularius No vzE Rom^e. Ita indigita-
tur quidam Monachus apudUgheilum tom. 5.
Italiae Sacrae pag. 1505. Hilarius Sacerdos & AIo-
nachus , & magna Ecclefa nova Roma Cubicularius .
Quae quidem dignitas alia non videtur ab ea,
quam K^CunXiurln appellat Pachymeres lib. 12.
cap. 2. qua etiam donatus fuit Romanus qui¬
dam Kb£«;tA»oTc? T»? tS QiS iy'la.<; ^ yiyuhv.e, e’kkA«-
riac , ng«TG/awtVT>?f tS /ixo-iXuicv perures tS M ugeXalv ^
'srtycPbfy , cujus liber 'mfi Vcfiw laudatur a viro
dodiffimo Petro Lambecio lib. 6.Comment. de
Bibi. Csefarea pag. 141. ut&Joannes Catnenia-
ta, cujus narrationem de Excidio urbis Thelfa-
ionicae edidit Leo Allatius, in cujus Epigrapha
dicitur KAwpiKs? ^ KaCnnXiimec. Hujus etiam digni¬
tatis Ecclefiafticae meminit Balfamon adConcil.
VI. can. 7.[&jusGraeco-Roman.lib. 3 . p. 204.]
Sed quae illa fuerit , haud omnino promptum eft
definire, cum de ea fileat Codinus in Catalogo
dignitatum Ecclefioe Sophianae. In Concilio Ni¬
caeno II. adi. 1. & 4. memoratur Cofmas Dia¬
conus , NoTotpio? KttGxiiteltrioi; tS euxyus rfctTpmp^eiy.
In Adi. 5. sosCisKXiicrlcsiv dicitur. Eadem forte di¬
gnitas, quaeo appellatur in Catalogo di¬
gnitatum S. Sophiae Medoniano , ubi ejus offi¬
cium fic deferibitur : o' KxCukXhc , /m flas-a t« <h-
uolvikiov t 5 A^/epew? , otccv 'uripiTrePu. Ita Cubuclejius
fuerit Capellanus Patriarchae. Vide Cubicularius.
Tom. II.
Cu B 1 ctl lar tu S , interdum idem qui Camerarius ,
feu Thefauri Regii cuftos.Ita apudEalredum in
Vita S. Edwardi Confeff. cap. 2. num. 9. Came¬
rarius acceffit ad thecam , in qua as Regium fervaba-
tur. Et mox: Hoc enim Cubicularii nomen erat, &c.
Adde Vitam S. Wlftani Epilcopi Wigorn. apud
Capgravium cap. 2. Ughellum to. 1. p. m. &c.
CUBICULUM , Cubile, ledlus. VitaS. JoahnisTra-
gurienfis Epifc. Nec fecus toto vita fua curfu fuit
ufus thalami proprii Cubiculo, qitod d Cubiculariis ejus
egr+gie paratum fpernebat admfifo fecretius pau¬
pere eum in memorato cubili locabat .
Cubiculum , Tumulus , fepulcrum , cubile,
quomodo lettus eadem notione dicitur. Liber Mi¬
raculorum S. Andeoli apud Columbum in Epi-
fcopis Vivarienfibus lib. 2. pag. 202. Cum fre¬
quens oratio ejfiet cuncto populo , ut dominus Cubiculum
fervi fui. revelaret , &c.
CubicUlu m , Oratorium, Capella. Paulinus Epift.
1 2. ubi templum S. Felicis Nolanum deferibi¬
tur: Cubicula intra porticus quaterna longis Baflicd
lateribus inferta , fecretis orantium , vel in lege Do¬
mini meditantium , praterea memoriis religiofontm Ac
familiarium accommodatos ad paiis aterna rCquiem lo¬
cos prabent. Omne Cubiculum binis per liminum fron¬
tes verjibus pranotatur. AnaftafiuS Bibi. ihMarcel-
lino : Hic fepultus efi in Coemeterio Prifcilla , in Cu¬
biculo claro. In Symmacho PP. Fecit autem oratoria
2. S. fjoannis Evangelifia,& S. fjoannis Bapt. . . qua
Cubicula omnia a fundamento perfetta confruxit. In
Sergio : Hic tettum & Cubicula , qua circumquaque
ejufdem ( S. Petri ) Bajilica funt . . . fludiojius inno¬
vavit ac reparavit. Ita Cubiculum hac notione ufur-
pat Anonymus de Locis SS. cap. 1. Ka i eis to ylo-ot
T»? Tf&Aa? e/? to’ itloupoi; t»; y»? emi nttCdiiXicv ^TiT-iivov
agoUCTcclcv. Cap. I 5 • Emi to yvnyncv t«? P«^«A y. 1 uh-
£fciiAw 'sreVpiw. Vide Defcriptionem noftram cedis
Sophianae numero 39.
Cubiculum, Idem quod Camera, Orarium. The-
faurus Principis , feu locus , ubi reconditur : vm-
tu>v Anna; Commense lib. 2. Alexiad. pag. 5 6.
Ita ufurpat non femel Senator lib. 4. Epift. 5 1.
lib. 5. Epift. 14. 39. 44. lib. 1 1. Epift. 1 5 . Inde
Cubicularius , Regii aerarii cuftos. Vide Bibliotheca.
CubiculumSecretum, Latrina , quam Chain-
bre aifee appellant aliquot ex noftris Confuetudi-
nes municipales. S. Eulogius lib. 2. Memoria!»
Sandor. cap. 1 . Cum ad purgandam alvum fecretius
Cubiculum peteret. Vide Privata.
CUBICULUS, pro Cubiculum. Itinerarium Burde-
galenfe : Ibi etiam confiat Cubiculus , in quo ( Salo¬
mon) fedit , & Sapientiam fcripjit : ipfe vero Cubi¬
culus uno lapide ef tettus.
«jj.CUBICUT A, Cubitus, Gall. Caudee. Chartular.
S. Vandregifili-to. 1 , pag. 240. an. 1404. Qua¬
libet candella continens unam Cubicutam de longo.
CUBIERTA, vox fori Hifpanici. Martinus Dida-
cus Daux Juftitia Aragon. lib. 2. Obfervantiar.
Regni Aragon. tit. de Probationibus §. 4. Vel po¬
terat petere pecunia aliquam quantitatem , vel alia ,
quod fuerat p alium infide , vel proCubierta , non ad¬
mittetur hoc ad probandum per teftes , &c. Lib. 9.
eod. tit. §. 1 7. Si dicatur , quod inftr ument um fuerit
fattum pro Cubierta , non admittitur probatio cum aliis
teftibus , &c.
CUBILA , Poculorum genera , apud Papiam MS. Edit.
habet Cubia , Copulor um genera. [Vide Cubta 2 . ]
CUBILARIS, Praedium rufticum, villa. Charta Ala-
rici Regis Aragon. aerae 6o8.exTabular. S. Joan-
nisPennenfis apud Bi varium ad Pfeudomaximum
Gggg
1203 CUB
p. 5 70 . & MaitineziuminHifl. Pinnatenfi lib. i.
cap. 6 . Infupcr ego Rex do illum Cubilarem , qui nomi¬
natur Ar antei a , &c. Occurrit nonfemel in Char¬
ta Sandii Majoris Regis Navarrae serae 1 o 5 2 .apud
Sandovalliuin in Epifc. Pampilonenfib. p. 3 2.
CUBILE, Cubiculum. Caflianus lib. 4. cap. 12»
Confidentes intra Cubilia fua , &operi ac meditationi
(ludium impendentes. S. Hieronym. Epifl. 22. Et
quia nocle extra orationes publicas m fuo Cubili unuf-
quifque vigilat , &c. Paulinus Nat. 5.
Ergo Dei ductu capit in regione remota m
Compluvium , angujto brevia inter te It a Cubili .
Berengolius Abbas I. 3. de Invent.S. Crucis c. 2 *
Sed & Cubile ejus aureis feris mftruttum & it fignitum,
nobilitatem in ea ( D. Helena) quafi Romanorum te-
flabatur. VideCafliod. lib. 6. Epifl. 1 3 . Leonem
Ofl. lib. 3 . Chron. Cafin. cap. z6. al. z8.&He-
raldum in Adverfariis pag. 64.
CUBILIA , Promptuaria , in doliis MSS. ad Cano¬
nes Conciliorum.
CUBIO , Mafculus, in Gloff. Ifid. & apud Joan. de
Janua.
CUBITAL , Ayinovolcr/xos , in Glollis Lat. Groec.
MSS. S. Germani Parif.
CUBITALE, Super quod cubitum , vel cervicem recli¬
namus , ut aure alia , id eft , pulvinaria , Ugutioni»
Gloffae antiquse MSS. Pulvinar , Cubitale.
f CUBITALES Littera, Esedemqua zGrandes^
Jfluadrata, Unciales ; quo poltremo nomine vo¬
cabantur litterse majufculae , quoniam uncia id
eft pedis duodecima parte , conflabant. Ita Ma-
bill. lib. 1 . deRc Diplom. cap. n.n. 4.
CUBITARE, Cubito inniti. Hugo Parifienfis de
Inflit. No vitiorum : Alii caput jaftant , comam ex¬
cutiunt , veftimenta adaptando componunt , & latera
Cubitando , pcdefqtte extendendo ridiculam fatis often-
tationts formam fingunt. V ide Accubitare in Accubitus.
fCUBI t are, Cubito metiri. Confuetud. Lemo-
vic. art. 1 6 . Item , quia dUti Confutes nomine fuo &
ditta Communitatis habent in domo fua communi pon¬
dera & menfuras frumenti , vini, falis & olei, ulnas
& Cubitos , ad quorum exempla menf uratur , ponde-
’ ratur , ulnatur & Cubitatur.
<jj CUBITELLUM , ut infra Cubucellum.Greg. Mo¬
nachus in Chronico Farfenfi , apud Murator, to.
2. part. 2. coi. 474. Item pro foltdis centum Roma
in regione nona in Scorticlam crytam Simno opere
conflruttam habentem pofl fe arcus iv. cum Cubitel-
lis fuis.
CUBITORIUM. Ceremoniale Cencii Camerarii
lib. 2. Tranfiens autem Pontifex per ipfam Bafili-
cam , intrat cameram fuam , ubi in fcypho argenteo d
Camerario Presbytero , eoque ficut in Nativitate Do¬
mini , erogato , furgit , & ducitur d Ad agi firo, Sene fc al¬
eo & Pincerna in locum , qui dicitur Cubitorium. Ubi
Alemannus in DifTertat. de Lateranenfib. Parie¬
tinis c. 4. Cubitorium , ait fuiffe ledum , qui Pon¬
tifici flernebatur fub tribunali , nempe fummo
triclinii , in quo cum Clero & Proceribus epulari
folebat , loco , quafi forte accubitorium.
CUBITUS, Verfura , flexus , Grecis dyxuv. Audor
incertus inter Agrimenfores : Pentigonum , quod
interpretatur Cubitos quinque. VidePlin. 1. 3 . c. 13 .
uj>i de Ancona.
Cubitus Usualis. Will. Brito in VcTCab. MS.
Cubitus , merifur a geometrica , d qua differt Cubitus no-
fter ufualis. Idobfervare efl ex audore Aurorae,
ubi de Arca Noe :
Hac menfura fuit geometrica qua facit archam ,
Non aliter caperet tanta tot illa filex.
CUB 1204
Hic cubitus quo menfor habet geometricus uti ,
Senos feu novem fertur habere pedes.
Sed Cubitus no fler , quem communis tenet ufus ,
Ex uno conflat dimidioque pede.
Apud Heroncm in Belopoeecis cubitus geome¬
tricalis etl digitorum 24. Apud Vitruvium pes
duas tertias partes cubiti continet , hoc efl , di¬
gitos fexdecim. [Papias fic diflinguit Cub/tos :
Cubitus duorum fu palmorum. Cubitus habet pedem
& dimidium. Cubitus geometralis fex noflros habet Cu¬
bitus. Cubitus dupl. Uniis d cubito ad digitorum extre¬
mitatem protenditur $ quali Moyfes Artam menfi-
ravit. Alius.. . major dicitur, qui brachio extenfototo
cubito capiti pr alato fe e ffe demonflr at , quo Arca Noe
demerita efld] Diinenfio per cubitos familiaris fuit
Hebraeis , ut ex Libris facris colligitur.
Cubitus Terrae, Modus agri , in Charta ann.
1 1 5 2. to. 1 1 . Spittflegii Acheriani pag. 335.
Cubitus Candela, in veteri Charta apud Ca¬
tellum lib. 5 . Rer. Occitan. pag. 8 7 3 . [ & to. 4.
rfovte Gall. Chrifl. coi. 9 09. Idem efl quodC<i<>-
dela Cubitalis. ]
^ CUBL1SMON ARIUM Aurum. Teflamentum
Adalaidis an. 978. inter Anecd. Marten. to. 1.
coi. 97. Candelabra duo de argento , unum cum roti)
& fic cinclam , unum cum auro Cublifmonario , & det
pro eis f olidos t.
CUBRECELLUM , Operculum , Gall. Couvercle .
Vide locum in Capfia.
CUBUCELA , ut Cubucellum. Locum vide in
Ludis.
CUBUCELLUM.Vetus Charta apudUghellum to.
5 • pag. 5 3 9- Oratorium S. Pant aleonis fv.per pnfle-
rula , cum fcala marmorea , & duobus Cubucellis , uno
terrineo ,&alio folariato, fubtus tunc cafle Ilum Ponte,
&c. [Vid eCubitellum.^
CUBU CLARIUS , pro Cubicularius. Vetus Infcri-
ptio Romae : m 1. 1. m. Livius, Augusta.
L. Amaranthus. Supra. Cubuc larios.
Alia : Dis. Manibus. Polybi. Cubuc u-
l a r 1. Sic Graeci , pro Cubiculum dixe¬
runt , uti obfervatum a Meurflo. Vide fupra Cu¬
bicularius Nova Roma.
f CUlBUCLESIUS, Eadem notione , in Adis SS.
Maii to. 5. pag. 304.
CUBULUS, Menfura vinaria apud Hungaros. Vide
Innoc. III. PP. lib. 1 5. Epifl. 7. Brocardus in
Defcript. Terree fandaa lib. z. cap. 2. Edit. Ve¬
netae an. 1 5 1 9. Chnfltani in lapidibus fignum Cru¬
cis infcripferunt , illi autem fignum Cubuit. Sed an
haec vox idem fonet
definio.
CUCHO , Meta, metula , parvus foeni cumulus,
Ruflicis Brefiiae , Cuchon , Gall. Meule , Mule ,
Mulon. Charta Domini de Verfay & S.Nicetii
in Breffia an. 1 4 5 y.Claufum prati continens plateam
unius Cuchonis feni.
f CUCIBOLDUS. Vide Curcirnbaldus.
CUCINA , Carnificina , Muyn^7ov , Gloff. Lat. Gf.
Vide Cocina.
CU CINGA , Pedules villofi. S. Wilhelmi Con-
flitut. Hirfaug. lib. 1 . cap. 16. Pro figno pedulium
villoforum , qui ufitato more Cucinga vocantur , idem
quod pro calceis diurnis pramijfum eft , facies , addit »
pellicii figno.
•If CU CIONES. V ide Cutiones.
•IfCUCTIO, V ide Cociones.
% CU CTO , Goffipium , Ita!. Cottone , Nobis Cotton.
ChroniconRichardi deS. Germano apud Mura¬
tor. to. 7* C°A 1031» Dt jure lini idem ; de jure
quod apud Hungaros , non
1205 CUC
cannarum idem ; de lana Syria idem ; de bambace &
de arcu Cuclonis idem. Vide Cottonus.
CUCUBA, Nodua, apud Papiam. Ita emendat
Meurfius pro Cucuma: unde Cucubare in Carmine
de Philomela, quod Ovidio adferibitur. Hefy-
chius tioKKoGa., » Ita etiam emendat idem
Meurfius: hinc msmsCctToi; , caefius, noduinus, apud
Scholiaflem Oppiani. Noftr* Coucous Cuculos
vocant.
% CUCU BARL , Caput in terram defigere pedibus
furfuin eredis. Hierolex. Macri ult. edit, ex Dion.
Carth. in 4. Reg. cap. 2. art. 3. Vide Cucuba.
CUCUCIA. Vide Cugucia pod Cugus.
CUCUFA , Cucofaria, Co cufatu j. ViJe
Cuphia.
CUCULARE , dicitur de clamore cuculorum.
Audor Philomelae verf. 35 .Et cuculiCuculant.
CUCULATA. Gloff. Arabico-Lat. Lodix , Cuculata.
CUCULLUS, Cuculla, Cucullio. Cucul¬
lus , Vellis notaScriptoribus Latinis , qua fcili-
cet caput operiebatur. [ Gall. Cucule , alias etiam,
Coules , Goules vel Cules. Armoricane Cougonl
Operimentum capitis eft & humerorum.] Vetus
Scholiades Juvenalis Cucullum ede ait galerum fuf-
cum& horridum ardeliunculum , quales funt latrun¬
culorum. Nottumi Cuculli , apud eumdem Juvena¬
lem Sat. 6. qui nocturnales Sidonio lib. y. lipill.
1 6 . Cucullus talaris , apud Guibertum lib. 2. Hili.
Hier. cap. 8 .
Cuculla, femin.gen. dicitur praeterea id genus
vellis aliquot Scriptoribus ; fed 3evi inferioris,
S. Ambrolio Serm. ult. S. Hieronymo de Telia-
mento Hilarionis,Paulino in Lpifb. adCitherium,
Lnnodio , & aliis : fed praefertim iis , qui mona¬
chicam vellem faciunt. VitaS. Deicoli Abb. Lu-
trenf. num. 9. de eodem Sando : Succinctus Cu¬
culla non Cucullo.
Cucullarum monachicarum forma varia fuit pro
temporum ratione. Cafiianus de Habitu Mona¬
chi lib. 1. cap. 4. Cucullis perparvis ufque ad cervi-
cjg himieronmque demiffs confinia , quibus tantum ca¬
pita contegant , indejinenter diebus utuntur ac nocti¬
bus. Additio 1 . Capit, cap. 2 . Ut menfura Cuculla
duobus conjiflat cubilis. Ardo in VitaS. Benedidi
Abbatis Anianae num. 40. In habitu quoque diffimi-
les fecerat multorum confuctudo: Jiquidem nonnullis
ufque ad talos Cuculla pendebant. Jjhiamobrem vir
I)ei uniformem cunilis tenendum Monachis inftitutt
modum , ut non amplius a duobus cubitis excederet men¬
fura, vel ufque ad genua pertingere pofifent. [Guido-
nis DifciplinaFarfenfis cap. 4. de vcllimentorum
menfura : Cuculla qua noftro Jingularitcr convenit
Ordini , quod vefiimentum antiquitus vocabatur Colo¬
bium , id eft Tunica fine manicis : tantum debet habere
latitudinis , ut ambobus convenienter aptetur cubilis ;
longitudinis vero tantum antea , quod ad callum pedis
ufqiie pertingat : & fit apta corpori , ut Jit ex omni
parte rotunda. Capellum ipjius prater limbum integrum
virilis pedis ex omni parte quadratam debet continere
menfuram : apertura fiperior habeat cubitum ufque ad
pollicis fummum , inferior cubitum integrum & trium di¬
gitorum ; in ante appareat latitudo CuculU cum ca¬
pitio. Vide Menardum in caput 6 2. Concordix
Regularum, & Smaragdum in Rcgulx caput 5 5 . J
Apologia Henrici IV. Imp. pag. 230. Cuculla efl
tunica talaris , & cucullata atque manicata , habens
fpeciem Crucis per quatitor partes extenfe, &c.
Cucullam , autem , & Cafulam , St Cupam voci¬
tatam apud Monachos condat. Papias : Cuculla
per diminutivum dicitur a Cafula , quaji minor cella'.
Tom. II.
CUC 1206
Infra : Cucullus, genus veflts monachalis , qttamCa-
pam dicimus. Theode/narus in Epilt. ad Carolum
Magn. Cucullam nos cjfe dicimus , quam alio nomine
Cafulam vocamus. Et inde efl, quod in hieme villo-
fam, in ajlate puram aut vetuflam Beatus Pater ha¬
bendam injlituit , quia fcihcet hoc genus indumenti fo-
let vilius intexi. Illud autem indumentum , quod d
Gallicanis Monachis Cuculla dicitur , nos Capam vo¬
camus. UtCW/>4 caput tegebat, ita& Cuculla. Ugu-
tio : Cucullus vel Cuculla , vejtis caputiata , & lata ,
humeros tamen & caput tegens infiar capucii. Papias :
Cucullus , generis mafculini , velamen nigrum vel ve¬
netum capitis efl. M. Judinus Lippiendis in Lip-
pillorio :
Fejlis longa tegit corpus , caput ampla Cuculla.
Poeta feu Grammaticus xvi infimi MS. polt Vo-
cabularium W-Britonis :
Dic Monachi cullam vejlem fore , fiv e Cucullam.
Feflis lata tegens caput , armos , eflo Cucullus.
Gregorius Turon. lib. 7. Hid. cap. 3 9. Dum ob¬
tecto capite fugere niteretur, extracto quidam gladio ,
caput ejus cum Cucullo decidit. Vide Addit. 1. ad
Capit. Caroli M. cap. 35. ,
Nec defunt , qui Cucullam cum Flocco confun¬
dunt. Glod. Lat. Gall. Cuculla , Froc eu Coule de
Aioine. At Clemens V. in Concilio Viennenii dif-
crimen inter utramque vellem liatuit : CuculU
nomine habitum longum & amplum s fed manicas non
habentem : nomine vero Flocci habitum longum , qui lon¬
gas & amplas habet manicas , nos intelligere declara¬
mus. [ Cucullam & Froccum pariter didinguit S.
Wllhehnus Condit. Hirfaug. lib. 1. c. 70. Erqo
cimi ad lectum venerit , fi efl Frocco & Cuculla indutus ,
Froccum plicat & fuper tabulam , vel Ji opus habet J'ub
capitale ponit . . . Poflea pedibus aqualiter levatis , &
&in lectum collocatis , Cucullam non prius exuit, quam
coopertorium Jiib cubitos trahat. Tunc quidem eam exu¬
tam ,Jive jit cum pellicio , five non , complicat , & ad
caput ponit ; vel Ji tale frigus habet , fuper fe extendit ,
capitio tamen ad caput verfo. Hic obfervare elt Mo ¬
nachos in ledo jacentes cucullam exuiffe ; at le-
cus in Monaderio Palatiolo ,utfatis indicat An-
dreas cjufd. loci Abbas in Vita S. Walfridi num.
1 2. Praterea frater quidam , qui fua ncgligcniia ufu
ducebatur , & nolturnis vel meridianis temporibus ex¬
tra Cucullam illicite jacere prafumjit , etque per vifum
apparens ( R. Walfridus ) fortiter increpavit , & ubi
fuam haberet Cucullam inquirebat. Et dum ipfe per
fomnium ubique quaji anguflians Cucullam quarerct ,
ab eo ferula quam tenebat manibus caditur , & Jic for¬
titer , ac Ji nervis ab aliquo caderetur. In Adis S. lier-
nardi Abbatis Clarevallenfis lib. 2. cap. 8. id de
LugenioPP. III. ejus difcipulo obfervatur, quod
Pontifex fadus nunquam fine Cuculla ibat, jam
vidimus ex Calliano Monachos Cucullis ufos fuilfe
diebus ac noctibus.] Vide Haeftenum pag. 474.de
in V. Culla.
Cuculla Memorialis, Cuculla , qtiam de¬
ferre jubebantur Canonici Regulares , qui Ordi¬
nem regularem Canonicorum , fine Abbatis li¬
centia deferuerant , & monadicum fufccperant:
ii enim in Choro ultimi federe, in memoriam ( unde
adjcdivuin ) & poenam defertionis jubebantur.
Quippe id erat contra Sandiones Lcclefiadicas.
Concilium Aquifgran. Ne Canonici Cucullas Mo¬
nachorum induant. llatherius Veron. in Apologet.
deClericis in Abbatiam introdudis : Cocullum ne¬
mo illorum portet. Urbanus 11. PP. can. 2. 19. qu.
3 . Pracipimus , ut reueat , & deinceps memorialem Cu¬
cullam deferat , (J ultimus in choro maneat. Perperam
. Gm >j
1207 CUC
editum Cellulam, apud Steph. Tornac. Epiffc. i.
ubi hic canon laudatur. Innocentius III. PP. lib.
2 .• Epid. i 2. de Canonico , qui habitu Regula¬
rium Canonicorum rejedo , line Abbatis fui li¬
centia monadicum fulceperat Ordinem : Ad Ec-
clejiam redire priorem ... . compellas, ubi & memo¬
rialem eum Cucullam deferre facias , & ultimum in
choro manere. Et in Cap. Intelleximus, de aetate &
qualit. ord. Ultimus in Choro manendo Cucullam ad
memoriam delaturus. Narratio de ejufmodi Cano¬
nico , qui cucullam induerat : Nuper te , frater Ri-
granne, Canonicum dimifi , & modo Cucullarum video,
in Appendice adCapitul. n. 88. Vocem memo¬
rialis eadem notione ufurpat Vita S. Theodardi,
Archiepifcopi Narbon. apud Catellum in Hid.
Occitan. p. 752,. ubi memorialis conditio dicitur,
quae in memoriam rei alicujus impolita dicitur.
Cuculla Ecclesiastica, qua in facris Li-
turgiis utuntur Diaconi & Sacerdotes Monachi ,
in Statutis antiq.Ord. Cartufienlis 1 . part. c. 3 7.
§.27 cap. 43 . §. 6. c. 46. §. 1. Statut. an. 1 368.
3 . part. c. 5. §. 20.
Coculla, in Capit. Theodori Cantuar. Archiep.
c. 2 . Septem dies velat caput Coculla Jua. Videejufd.
Poenitentiale c. 3 . [& fuperius vocem Capit/a.
CucUllumpedo,&Pedocucullum, in No¬
tis Tyronis pag. 157.
Cucullare, Idem quod Monachii.au , Cuculla
obtegere, «««aXAemivapud Demetrium Zenum in
Batrachom. Liber de Fundat. Monad. Gozecen-
fis pag. 230. Laicus erat , fe tonfuraverat , fe Cu-
cullaverat. Will. Wedmonaft. an. 1254. Loco ea¬
rum, qui r ec effer ant , indignos Cuculi avit. Flinc
Cucullati appellati S. zEmilianus ConfelTor ,
& Petrus Abaelardus ab aliquot Scriptoribus , uti
obfervatumad Alexiadem pa’g. 3 49. i. Monachi.
Certe ita ufurpatPetrus Cellenhs lib. 7. Epid. 14.
Cucullarius, Idem qui Cucullatus , in V ita
' S. Adalberti tom. 5. Junii pag. 103. inter Ada
SS. Benedid. faec. 3 . part. 1 . pag. 6 37. & to. 3 .
Annal. Bened. pag. 648. Hujus tomi pag. 339*
Notkerus fefe ipfe dicit Cucullariorum S . G alii no-
vijfimum.
^ Cucullata Congregatio, Ordo Mona'
dicus. Charta Agnetis ComitiffaePidav. proEc-
clelia Collegiata S. Nicolai an circiter 1 06 o . Si
quis . . . Canonicis expuljis Cucullatam Congregationem,
dico autem Monachos , inducere maluerit : .. perpetuo
anathemati fubjaceat.
Cucullio. Gloff. Lat. Grs ec. Cuculio , rmiratg- ov,
ubi Cafaubonus reponit o-jdwag-pet' , id ed, quo ca¬
put tegitur.
Cucullio Viatorius, Cucullus, quo peregre
proficifcentes utebantur. Capitolinus *in Helio-
gab. Jfhit node vagabantur obiedo capite Cucullione
viatorio.
Cucullio Mulionicus, Quo muliones ute¬
bantur, apud Lampridium inHeliogab.
1. CUCUMA, Clava. Vide Cucurma.
2. CUCUMA , Nodua. Vide Cucuba.
3 . CUCUMA, Vas aereum , in quo aqua calefit, aut
aliquid maceratur , lato ventre indar cucumeris.
Glofl’. vet. Cucuma , ty/Mxpofov. Gloff. iElfrici : Cu¬
cumas , Cypepien hpejp, i. aereus lebes. Ugutio :
Cucuma, a Jono fervoris jicut & cacabus , 1. vas meum
defuper coopertum, in quo aqua vel cibus coquitur. Ada
SS. Juliani & Bafiliffaec. 5. Dii veflri aut arci funt ,
aut lapidei : fi aret funt , meliores junt iliis Cucuma ,
qiu ad uftts hominum ex ipfo metallo fiunt. S. Ambrof.
in Vita S. Agnetis cap. 2. Dii autem tui aret Junt,
CUC 1208
ex quibus Cucuma melius funt ad ufus hominum. Hi-
doria Miraculi S. Georgii in Puero Paphlagone
n. 2 7. To' rS ceyfeTcv , 07n p e»'«0ev 0 JW-
Mulcc Kbtxts^iov KdXtT v, dcc.Vide Fortunatum in Vita
S. Germani Epifc. Parif. c. 4. Collationem Legis
Mofaicae tit. 1. Cafaubonum adTheophradi Cjia-
raderespag. 219. & Meurfium in Khhv/aiov.
Cucumellum, idiminutivum a Cucuma , inter fa-
cra minideria vulgo reponitur. Indiculus rerum,
quas Paulus Cirtenfis Epifcopus tradidit Felici
Flaminii curatori, apud Baronium an. 303.011111.
1 z. Calices 2.. aurei , item calices 6. argenta , Cucu¬
mellum argenteum , lucerna argentea 7. &c. Petrus
Diae. lib. 4. Chron. Cafin. cap. 90. Coneas duas
librarum odo , Cucumellum librarum fex.
Cucumula, Minor cucuma, apud Cyprianum
lib. 1 . V itae S. Caefarii Arelat. n. 1 3 .
CUCUMERARIUM. Gloff. aElfrici Saxon. Poma¬
rium vel Cucumerarium : aeppel-hup. i. pomorum
domus. [Vet. Interpreti lfaiae 1 . 8. Cucumerarium
locus ed ubi crelcunt Cucumeres : Et derelinque¬
tur filia Sion , ut umbraculum in vinea , & Jicut tugu¬
rium in Cucumerario. Vide Tertull. adv. Judaeos
cap. 3 . & 1 3 . & adv. Mare. 2.23.]
<![ CUCUMULA. Videi nCucuma.
CUCURBA. Ifidoruslib. 10. Orig.& ex eo Papias:
Spira , funes , quibus in tempeftatibus utuntur , quos
nautici fuo more Cucurbas vocant. In aliis exemplari¬
bus habetut Curcubas. Gloff. Arabico-Lat. Curcu¬
ba, Lorum. Ita emendant viri dodi, pro Loreum»
Vide Cucurma , Curcuma.
1. CUCURBITA, Ventofa, unde trahitur [anguis]
Joan. de Janua. Vox Cello &. Medicis notiflima.
2. CUCURBITA , Infamis adulterio. Papias :
Arga, Cucurbita. Boherius in Longob. lib. 1. tit.
5 . leg. 1 . Argam i. Cucurbitam qua eji nomen verbale
fecundum GloJfas , fcilicet a Cucurbitare 2. quod
vide.
1. CUCURBITARE, Cucurbitam, feu ventofam
adhibere, more Medicorum, indrumentum nem¬
pe concavum,' in cucurbitce formam efSdiim ,
cum flamma corporibus adhibetur. Crelius Aure¬
lianus lib. 2. de Tardis paflion. Pof Cucurbitatio¬
nem , atque dropacis ufum , &c. V ide Gariopontum
lib. 3. c. 24. & Gorraeum inDefinition. medie,
verbo Nefcio , an ea fignificatione Cucur¬
bitare intelligant GloflTaria , an vero fequenti.
Gloff. Lat. Gracc .Cucurbitat, a-mvd^u. Gloff. Graec.
Lat. isKvdjfw , Cucurbito.
2. CUCURBITARE, Uxorem alterius adulterio
polluere : proprie de vaffallo , qui domini uxo¬
rem adulterio polluit, & ejus ventrem indar cu-
curbita inflat , i. impraegnat. At Rodolpjius Go-
denius in LexicoPhilofoph. pag. 298. vocem ef-
fidam ait a Corbita , Loneobardico vocabulo .
quod ftuprum, feu infamiam fonat. Henrici Imp.
Edidum , cui titulus : Quottedes funtncceffarij
ad probandam ingratitudinem : St vaffallus inhone-
fis f idis atque indecentibus machinaiiombus dominum
offendent , . .. vel fi eum Cucurbitaverit , feu m cam-
pcftri bello fuum dominum dereliquerit , fetido priva¬
bitur. Liber Feudor. lib. 1 . tit. 5 . <5. 1 . lib. 2. tit.
3 8. §• 5 7. lib. 3. tit. 2 . §. i . Si fidelis Cucurbitave¬
rit dominum , id ejl , cum uxore ejus concubuerit , . . ,
vel fi cum filia , &c. Ubi vetus Interpres Gallicus
MS. Siavier.t, que le va/fal gife cbarnellement avec
la feme du Seigneur , dont il ttent fie , il ptrt fon fe.
Sigeve laidement a li} oufigtfl avec la niecedu Sei-
gneur , &c. Exflatapud Boncompagnum in Arte
didaminis MS. lib. 1 . ejufmodi Epiftola : AucUe
1209 CUC
veftr&confalere fapientu , ut pcftpojito /ludio liter urum
ad propria reverti curetis , quia uxor vcfira cfi pluri¬
mum habilis & formo fa , itnde fandi Spiritus igne non
uritur , fed carnalis amoris ; & multi ftudent partibus ,
& laborant , ut fundum Cornelianum mereamini poffi-
dere, in quo vobis plantabitur Cucurbita ortolana.W ide
Stabilim. S. Ludov. lib. i. cap. 50. Continuato-
rem Nangii an. x 3 1 4. & Confuetud. Andegav.
art. x 9 3 .
CUCURIRE. Audor Philomelae vcrfu 25.
Cucurire folet gallus , gallina gro cillat.
CUCURMA. Joannes de Janua: Cucuma, vel Cu -
curma dicitur quoddam genus clava. In 1. 1. D. ad Leg.
Aquil. Si clava percujfit aut Cucuma. Ita etiam le¬
gitur in Collatione Legum Mofaic. tit. 1. Vide
Curcuma..
CUCURUM, Pharetra, corytus , theca fagittarum,
ex Germ. Koker , theca. Capitulare de Villis c.64.
Et ad unum quoque carrum , fcirtum , & lanceam , Cu -
eurum, & arcum habeant : Graecis inferioris
aevi, Conftantino in Tafticis pag. 10. Cedreno
pag. 441. & aliis a Rigaltio & Meurfio laudatis
Scriptoribus.
CUCUS. Vide Cugus.
$ CUCUSAREy de clamore cuculorum dicitur in
voce Baulare. Vide Cuculare.
CU CU SSU S, Cucutiatus. V ide Cugus.
«pCUCUTERA. Concil. Trevir. an. 1310. inter
Anecd. Marten. tom. 4/col. 240. xtv. contra ge¬
rentes Cucuteras & rigatas. Sic elt titulus articuli ,
in cujus corpore pro Cucutera melius legitur Cu-
cufa. Vide in Cupbia.
CUCUTIA. Vide Cucucia in Cugus.
CUCUTIUM. Trebellius Pollio in Claudio : Bar-
docuculum unum , Cututia villo fa duo , &c. Cucullo¬
rum fpeciem hic auguratur Cafaubonus. Vide
Salmaliii Conje&uras pag. 344.
CUDA. Charta ann. 857. apudUghellum tom. 1.
Ital. Sacr. p. 8 1 5 .Et per jam dictum callem defeen .
in f (fatum , quod vulgari nomine dicitur Cuda.
CUDIS, in GlolT. Lat. Gall. Coing d faire monnoye ,
Inllrumentum, quo monetacuditur. [Glolf. Lat.
Graec. in MS. Sangerman. Cudis , Incus , ««juvr.J
CUDO. Mifcell. Theodifca apud Bern. Pet, to. 1 .
Anecd. part. 1 . p. 40 o . Tcfiudo , S neces ; Mango ,
Choupbo ; Cudo , Smid. Saxonibus & Belgis Smid
cft Faber feri-arius , Angi .Smi b , Germ .Scbmied,
Cudo diCtus a Cudere. Cudo , utt/xm , in doliis Lat.
Graec. MSS. Sangerman. Incus. Additur in Supple¬
mento Antiquarii. Item , efc Tc? 7rtftxt^oiXa.la.e: , Galea
pellicea. Silio Italico Poetae , qui fcripfit de Bello
Punico Cudo vel Cudon ell fpecies galeae non ex
coaftili lana, led hircorum pilo vel duriori pelle
contexta & quali fuccufa, unde (ic lib. 8. v. 494.
Capiti Cudone ferino fat cautum. Vide Salmafium ad
Capitolin. in Pertinace cap. 8 • & Lampridium in
Alexandro Severo cap. 40.
CUDREACH, Hibernis , Plegius , feu tidejulTor,
tjuem quis poli tergum fuum , vel poft fe relin¬
quit. Nam qui petit aliquem remitti ad Curiam
domini fui, debet fidejulforem dare, & relinquere
in Curia , a qua petit hominem replegiari , fi fci-
licet replegiatio fuerit admilfa per judicem. Haec
Skenaeus adc. 8- §.4. Quoniam attach. Relinquet
ibidem unumCudreacb ,fcilicet unum plegium , &c.
CUETELLA. Ugutio : Laganum, quoddam genus
cibi , quod prius in aqua coquitur , poftea in cieo frigi¬
tur ; & fuut lagana de pafla quaji quadam membra
ilua, qua quando in oleo fatim figuntur , pojlca mei -
U conduntur , ( condiuntur ) illa vulgo dicuntur Cue-
CUF 1210
fella , ifla Laffaaia : & dicuntur Jic , quia funt fua-
vta ad comedendum ,
1 . CUFA. Glolf. Lat. Graec. Cufa , naja^itt. Eli au¬
tem nu/adoiov , cerebri pars fu perior, in camerae
formam effiCla. Atque i n de forte Cofiarum etymon
petendum , ejufmodi fcilicet capitis tegumenti,
quod vulgo Coiffe dicimus,' quod fupremam ca¬
pitis partem , feu cerebrum tegat : quomodo Cer-
vellerium appellarunt nollri eam Capitis armatu¬
ram , quae caput & cerebrum tegit. Vid e Cupbia,
Sc Ccrvellerium. At Salmaliusad Hili. Aug. pag.
3^0. pro , reltituendum v.at[xa.<rlu cenfet.
[Janus in Supplemento Antiquarii habet , Cufa ,
HctfAotfa. , Fornix. ]
2. CUFA , Cucurbita , <mv' » , Ventofa. GlolfaeMSS.
ad Alexandrum Iatrofoph. Ccber , id ef , Cufa ,
qua dicitur Ventofa. Matth. Silvaticus : Sicia , ven¬
tofa , Cufa , cucurbita chirurgicorum. Vido Gario-
pont. 1. 1 . c. 5 . 8 . 9. &c. & Cupbia.
^F CUF1A , Cufha. Vide Cupbia.
1. CUGNUS, Typus quo nummi percutiuntur
Sc lignantur , Gall. Coin. Charta Capituli Autif-
liod. ann. 1360. Sub annuo reditu fexies viginti &
decem florenorum auri ad feu tunc de Cugno Domini no -
(Iri Regis Er ancta. Altera anni 1 3 64. ex Archivo
Callri Brientii : Ducentos florenos auri de Cugno Do¬
mini fjob annis Francorum Regis. Occurrit in Adlis
SS. Maiito. 1 . pag. 6 5 . apud Baluzium Hift. Ar-
vern.to. 2. p. 209. Marten. tom. 1. Anecd. coi.
1 6 3 1 . in Hili. Dalphin. to. 1 . p. 96. Edit. Ge-
nev.& pag. 99. Edit. Parif. Sc alibi non femel.
^de Cunhus Sc Cuneus 2.
2- CUGNUS , Angulus, Gall. Coin , alias Coing.
Edi&um Caroli Regentis ann. 1358. inter Ordi¬
nat. Reg. tom. 3. pag. 242. Concedimus pradUtis
Decano & Capitulo , quod ipji di clam mellam d Cu¬
gno dicti refectorii ufque ad capellam S. fjo annis Ev an¬
geli fe dicte Ecclefte Metdenjis valeant claudere & fir¬
mare. Vide Cuneus 1.
1F 3. CUGNUS, Cuneus, Gall. Coin , inllrumen¬
tum ferreum ligneumve findendis lignis Sc aliis
ufibus accommodum. Chron. Dominici de Gra-
vina apud Murator, tom. x 2. coi. 6 78- Jjhft de
nojlns concivibus retinent in cippis ligneis calcatis pedi¬
bus Cugno ligneo velut canes. Pluries occurrit apud
hunc Scriptorem. VideCuneus 4.
^FCUGUCIA. Vi de Cucucia in Cugus.
CUGUS, Gallis Cocu , vel Coucou , Comar d , Occi-
tanisCo«7'i«/,noIlrisolim Coutc. Lexicon Lat.Gall.
Niminvir , Conte, c’e(i de qui fa femme fait avouterte.
Ufatici BarcinonenfesMSS. cap. 6 7. Si quis ....
appellaverit aliquem Cugus , propter b annum emendet
ad Principem 20. unctis auri. Ufatica Regni Majo-
ric. an. 1 2 48 . Si quis dixerit alicui Cugus , vel Re-
■negat , & fiatim ibi aliquod damnum acceperit , non
teneatur re fponder e alicui domino, vel ejus locum te¬
nenti. Joannes de Condato MS.
Ce fu li Kuqits de pute aire.
Occitanis Cougot , idem valet ac Cagot , Cafart}
iners, piger: cujufmodi funt viri, quorum uxo¬
res moechantur , iis tacentibus , quos ideo Argat
vocabant Longobardi. Vide in Arga,[S>c in Cu¬
curbita z.]
Has vero voces nollri unde ufurparint,non pla¬
ne conllat,eth plurimi in eam concedant fenten-
tiam, ut ita di&os cenfeant adulterarum conju¬
ges, a cuculis avibus , quae in aliarum avium ni*
dis ova edunt. Nam Cucus , pro Cuculus inferior
aetas dixit, uti inGlolfario Arabico-Lat. rellituit
Meurhus, pro Tucits. Cucus , quem Spani Cuculum
i2ii CUG
vocant , a voce propria nominatus. [Vetus Poeta MS.
e Bibi. Coiflin. •*
Jfitumd dn Cucu oient le eri ,
Ne forent qtiel oifel ce fu ,
Ai ais que tofiens difoit Cucu.~\
Suidas : Kcjutu? , tiPoc opvbt , o omj tiyav khkxk. Le
Songecreux fol. 5 r.
Plufieurs /’ aiment poitr fa beaute.
Et par amour complait a tous ,
Gardei doncnepeultf caute ,
A fon mary , mais lefait Coux , &c.
At noftrfolim non Cocu , led Coux dicebant; ita
ut Cocu , vox fit Coux repetita , tamet.fi iftius ety¬
mon haud planum fit. Apud Philippum Belloma-
nerium quaeftio proponitur de eo, qui alium in¬
terfecerat , quod fibi exprobraifet d’avotr geu ofe
feme , & l’ avoir faitCos. Le Roman de la Roz*e :
Suis-jc mis d la Confrairie
Saint Arnonl le Seigneur des Coux.
Vide quae de vocis etymo conje&arunt virido-
dtiflimi iEgidius Menagius , & O&av. Ferrarius
in voce Becca.
Cucussus, Cucutiatus, Idem quod Cugus.
Petrus RexAragon. in ConftitutionibusCatalan.
MSS. Statuimus , quod Ji quis uxorem , qua nondum
1 5 . annum explevit , defloratam exiens de terra nojlra
per 7. annos reliquerit , fipoflea forte eam accufave-
rit , id eft , Cucujfum fecerit , non teneatur , nec pcenam
aliquam patiatur. Infra : Et hac ipfa ratione ipfe accu-
fattis ,idefi, Cucuciatus fuerit , Crc.
Cucucia, Cugucia, Adulterium , vel raptus
virginum , aut viduarum : proprie Placitum ,
quod in Gallia Raptus dicitur. Ufatici Barcino-
nenfes MSS. cap. 9 9 . De rebus & poffeffionibus Cu¬
cutiorum , fi maritis nolentibus eritfatia Cucucia , ipfi
& eorum feniores aqua portione habeant partem totam
adulter antium ccnqugum. Sivero , quod abfit , maritis
volentibus , & pracipientibus Jive ajfentientibus fuerit
facta ipfa Cucucia , illorumtalium jus & juflitiam ha¬
beant integriter illorum Seniores. Alibi : Cumvero am-
bojimul fuerint /& eam ( uxorem ) maritus fipe &
f&pius aggravaverit & molefiaverit , vel male inductam
fecum habuerit , & hac ratione ipfe accnfatus Cucutia¬
tus fuerit , nullo modo ipfa increpetur , aut in aliquo pu¬
niatur. Charta Raimundi Comitis Paliarenfis an.
1055. edita a Stephan. Baluzio : Valentiam filiam
veftram in conjugio accipio , & vobis manifefte conve¬
nio , ut eam femper cum honore teneam , ficut homo de¬
bet tenere fuam legitimam uxorem , & nunquam eam
dimittam , dum vixero , nfi propter Cucuciam , quam
ipfa mihi faciat , & ipf a Cucucia mihi fit probata d me
legaliter , & manifefte convicia , & non fit fati a per
meum ajfenfum , nec per meum confilium , nec per meum
ftabilimentum. Lenocinium, inGloffisantiquis MSS.
dicitur effe uxoris meretricatio mariti confenfu. Vide
Licentia mala. Charta Hugonis de' Belpin Militis ,
qua Gaucerandodc Pinos vendit villam dePi in Ce-
ritania ann. 1138. Etoftem , & cavalcatas , & fe-
quis , & Cucucias , & exorquias , & homicidia , Ce in-
teftationes , & arfinas , &c. Alia Rogcrii Comitis
Fuxenfis x 3 . Kl. Madii 1250. Enfr anquimus om¬
nes & fingulos homines & feminas de valle de Mcr an¬
ges & eorum proles in perpetuum de exorquia , ir.te-
ftia , arfena , & Cucugia , ... & de queftis . . . jufti-
tiis , monetaticis , exceptis exercitibus & cav aleatis ,
Crc. Alia an, 1 304. Item pronuntiamus , quod Vica¬
rius Ceritania det tertiam partem de his , qua habebunt
ratione juftitiarum , exorquiarum , Cogociarum Cr arfi-
narum ab hominibus Ceritania , &c. [ Charta ann.
1153. Mareae Hifp. coi. 1318. Scilicet Cogocias ,
CUI ir 11
homicidia , adulteria , furta , &c. Alia anni 1068.
coi. 11 44. Cum baucias , Cugucias Cr exerquias &
homicidiis , Cr omnia placita qua pertinent ad Jeniorem
majorem. Alia anni 1141. ibidem coi. 1288. In¬
cendia atque homicidia , ruptiones ( f. raptiones ) at¬
que Cucucias Cr omnia placita, &c.~\ Alia vetus
Charta HifpanicaMS. Ego Ahnimill D. de Plano de
Curtis accipio per te Oliba Comitem meum Seniorem ad
fevum . . . meum alod de Placurt ... Cr ego Oliba Co¬
mes . . . & fic totum dono Cr. firmo Cr laudo ,videli-
ces homicidias , Cugucias } firmandas Crjuftitias, qua
ibi ejfepojfunt , Crc. Fatiaefifcriptura 5 . Kl. Aug.an.
22. regnante Leutario filio Lodenarii. In alia Char¬
ta, Cugucia videtur reddi per raptum virginum &
viduarum. Michael Carbonellus in Chron. Hifp.
fol. 97. Efpecialment los enfranqui quels vene los
ufos e cofiums mals : fo es intefiies , exorquies , Cucu-
cies , e arfies-,hon encara lo bovatge , rebotvage , e
herbage a tots aquells , qui volgueren e comprar ne
pogueren. Videtom.8. Spicilegii lAcheriani pag.
2^68. 270.
^JCUIDERE, Servire. Leges Palatinae Jacobi II.
Regis Majoric. inter A6ia SS. Junii tom. 3. pag.
xiv. Si vero aliquo cafu eveniret , quod nullus de Jcuti-
feris nofiris ad Cuidendum coram nobis deftinatis pra-
fens ejfet ; tunc unus ip forum qui potus curam habent , qui
antiquior erit officio . , . praditiorum abfentium officium
fibi affumat faciendum. Alias GalhsCuider xeljjfiii-
der , Cogitare , aeftimare.
CUIGNUS, Forma, qua monetae percutiuntur,
Gall. Coin vel Coing. Necrologium Confratrias-
Clericorum apud Pontifaram : Item tres fiorenos au¬
ri ad fcutum de Cuigno Regis Philippi. Vide Cugnus
Sc Cuneus.
CUILIBET , Vocabulum in Capitulo Bellova-
cenfi ufitatum , pro Cumulo minutarum obven¬
tionum & diftributionum , quae fiebant Cuilibet
praefentium pro diurnis Horis , Milfis extraor-
. dinariis, &c.
CUILLA, Navis adtranfvehendum. Lobinellus in
GloITario ad calcem Hift. Britan. Petrus deCraon
cum fuis gentibus , in tribus Cuillis mare intravit. An
fic dida navis per fynecdochen a Carina, quam
vulgo dicimus, Jjhiille , uti Poetae Carinam pro
navi dixerunt aliquando ?
CUJORUM , pro Quorum. Cujorum inter eft ,apud
Rymerum to. 2 . p. 1 1 5 .
«JJ CUISSELLUS , Ferreum femoris tegumentum ,
Gall. Cuiffard. Teftamentum Odonis deRolfilio-
ne Militis ann. 1298. apudMarten. Anecd.tom.
1 . coi. 1306. Aleos Cuijfellos , meos chantones , meum
magnum cultellum & meam parvam enfem.
CU1SSER1US, ut Cuijfelhis. GarniGones feu mu¬
nitiones inventae in caftro Carcalfonenfi ann.
1294. n. paria camb eri arum fineCuijfertis,i. par cam-
beriarum fine Cuijferiis.
CUISSETUS , An genus panni? Teftamentum
Garini Goujons ann. 1314. Unum fupertunicale de
cindalo , unam pliciam de Cuiffetis.
^fCUISSIA, Coxa, Gall. Cuiffe. Onomafticon ad
calcem tom. 2. SS. Aprilis.
^[CUISSINUS , Pulvinar, Gall. Couffin. ChartaLu*
dovici IX. Franc. Regis ann. 1228. apudMar¬
ten. Colleift AmplifT. tom. 1 . coi. 1 2 2 1 . B. Cum
hofpites nofiri de S. Germano in Laya... tenerentur
nobis providere de culcitris & Cuiffinis , quandocumque
in eadem villa jacebamus. Vi de Cufifinus. *
H CUISTA , vel Cu 1 stu m , Qu 1 stu m, Col-
Ie£ta , tributum afubditis exadtum , colleftum,
quafinm. Venditio Comitatus Rellaniae perLu-
1213 CUL
dovicum II. Coinitem Provinciae fa£la Petro d’J-
cigne Sencfcailo ann. 1410. ex Schedis Praefidis
de Maz.augues : Cum ... Menis > cavale atis , adem-
pris , tafquis , Cuijhs , vintenis , &c. lnquifitio ju-
rium Curiae regalis in loco Aufeto an. 1364. ex
iifdem Schedis : Item ha.be t ibi in dicta fefto ( Paf-
chae) pro Quifto ditiarum cavale At arum folidos 4. &
denarios 8. Quod autem hic Quiftum , Colletlio di¬
citur in Recenfione anni 1 41 4. Item habebat ibi¬
dem dicta Curia pro Collectione ditiarum cavale ataruM
folidos 4. denarios 8 • Vide Collecta 1 . & Quafta.
CUJUSMODI , pro quahbufctmque , utitur crcbfo
S. Auguflinus. Vide lib. 2. deOrdine cap. 1 4; •
tjj CULAGIUM , Tributum afubditis matrimonio
jungendis Domino exfolvendum, Cullagc in quo-
dam Inftrumento anni i 5 07. quod laudat D. de
Lauriere in fuo juris Gallici Glolfario. Polyptycha
Fifcamn. ann. 1235. Cum villanus maritat filiam
fuam, extra villanagium , debet tres folidos de CulagiOi
Vide Marcheta.
CULBARE , Subfiillare , , in GIolT. Grsc.
Lat. ibid. , Culbicio , fubftillatio.
CULCA, Culcare. Exculcator. Vide Collocare.
CULCITA, Culcitra. Culcitarum vel Culcitra¬
rum exatiiones, quae fiebant a vaffallis & tenentibus
ad dominorum exceptiones , cum peregre ibant.
Quae quidem Culcitarum prabitiones Comitibus , vel
Tribunis, aliifve Magiftratibus fieri vetantur in
leg. 2. 3. Cod. Theod. de Salgamo hofpitibus
non praebendo. Charta Wiilel. Nothi Regis Angi,
pro fundatione Abbatis S. Trinitatis Cadomcn-
iis an. 1082. Sed & gablum & confuetudinem Cul¬
citrarum , quod in eadem parte burgi habebat , Eccle -
Jia S. Trinitatis ad feribit. Charta Communis Bitu-
ricenfis ann. 1281 .Ab omni tolta , t allia & botagio ,
& Culcitrarum exactione quieti & liberi erunt. Char¬
ta Hugonis Decani Autifiodorenfis an. 1280. in
Tabular. Ecclef. Autifiodor. fol. 249. Item con¬
fuetudinem de Culcitris tradendis , quotiefcunqtte De¬
canum , vel Camerarium , feu alios Canonicos ad lo¬
cum illum declinare contigerit , & ibidem pernoctare ,
remittimus. Tabularium Foffatenfe : Tenentes di¬
tias terras de quarta debent Culcitras & linteamina ad
opus D. Al batis & ejus familia , quando pernotiat ibi-
dem. Charta Beatricis Abbatifiae B. Mariae Suef-
fion. ann. 1232. pro Communia Aifiaci : Itemji
contingat nos Abbadjfam in ditiavilla jacere , homines
villa tenentur nobis minifirare tn qualibet hoftifia Cul¬
turam ( f. culcitram ) & pulvinar ad petitionem ma¬
joris , vel alicujus Scabmorum , ubi viderit bona fide ,
quod haberi pojfit , &c. Regeftum Caltri Lidi in
* Andibus fol. 47. Quando Dominus Sufa , vel Do¬
mina ad S ufam Venerint , Praco debet quatere paleam
& bucham , & Culcitras , & lintea , & napas , & cj-
phos per domos burgenjium , per amorem, non per fico-
dum : & debet quatere ea, qua nece (fana fuerint in
bofpitio Domini. Charta Alani Epiicopi Autifio-
dior. apud Sammarthanos : Si Epifcopus venerit m
villam ,vel hofpites ei fupervenerint , accipiet patellam ,
cacabunt , fcutellas , aphos , Culcitras , quijf.nos & pan¬
nos ad jacendum. Tabularium Fifcanenfe fol. 6 7.
Et 2. corveias ad opus f oenorum ficorum , & accommo¬
dationem Culcitrarum & linteaminum meorum , & fo-
ragium vinorum meorum , &c. Charta ann. 1210.
in Chronico Andrcnfi : Confuetudinaliier folebamus
habere apud H ames . . . dimidiam frefc rugam , tres bti-
ftellos avena , unam Culcitram, quoties fupervemrent
hofpites. Charta Philippi VI. Regis Fr. an. 1 3 40.
Quod fuerint in pojfejfione & faifina talis libertatis &
immunitatis , quod ditius Archiejsifcopus exiftens in
CUL 1214
villa RCmenji , aut gentes ftu , letios , Culcitras , cvf-
Jinos , coopertoria , aut alta letiorum efior amenta , in
domibus iftorum conquerendam capere nequeunt , niji ad
hoc eorumdem conquerendum voluntas occurrat ,
Compotus Praepofiturs Parifienfis pro termino
Afcenfionisann. 1333. per Joannem de Milone
Prxpofitum Parificnf. De Prapojitura Montifltrici :
De hallagio , ... de pondere & cojluma befitarum , dc
egrunt) , de arrivagio * ... de trulla , . . . de cojluma
Culcitrarum , &c. Majus Tabular. Corbeienie , ubi
de juribus Abbatis: ... Item pluifour deleditevile
li doivent Colites d court , quant il en font femons. Char¬
ta ann. 1247. apudPerardum in Burgundicis:
Que nuis ne en nojlre venue , ne fens nojlrevenue , ne
pregne d Rouvre , gchne , ne pitcin , ... ne Coutte ,
ne cui/fin , ne charrot, &c. [Lditdum Johannis Fr.
Regis ann. 1355. tom. 3. Ordinat. Reg. pag.
2 8 • Notre tres chiere compaigne & noflreditfilz. allanz,
par chemin par nojlre roj aume , noz.maijhe d’ojlel pour
nous , pourronthorsbounes villes ,faire prendre par la
jujlice des heus , fourmes , t abies , trcjhaux , Coujies ,
coujins , feurres , &c. ] Adta Murenfis Monallerii
pag. 39. Adducit edam ante Nativitatem Domini
duo plaujlra ligni, & ter in anno Letios hofpitibus pra-
jlabit. Charta ann. 1 3 x 2. in 48. Regefto Tabu¬
larii Regii num. 17 y.Tam in Corveis , quam in
capdone Culcitrarum , & aliis quibufeunque , &c. Ne¬
que opinor, aliud fuit fervitium, cujus non fe»
mei mentio in Charta Grodegangi Epifcopi Me-
tenfis ann. 765. apud Meuriifium : Debent autem
curtim indominicatam muro circumdare , vineas vallo
munire , vigilare, Letios dare, arare , frc. Adde
Chartam Libertatum villae S. Hilarii ann. 1324;
in Probat. Hift. Caltilionenfis.
Culcitram Auee*rh, jure Mortua manus. Ma¬
gnum Chronicon Belgic. an. 1 1 3 3. de Adalbe-
roneEpifcopo Leodienfi , qui Mortua manus jus
in fua dioecefi extinxit : Maxima pax Lcodienfium
hoc tempore fuit : unde de notie dicitur orare folitus hic
Epifcopus pro grege Jibi commijfo ante fores diverfarum
Ecclejiarum , ubi femel vidit mulierem flentem mortem
mariti fui , & praferdm propter mortuum maritum Cul¬
citram fuatn auferri ab Epifcopo.
Culcitra Puncta, Gall. Coute pointe , quam per-
cifmo c. 1 2.
Ejlque Thoral letio quod fupra ponitur alto ,
Ornatus caufa , quod dicunt Culcitra puntia.
Perperam editum pitia in editione Lugdunenfi an.
1490. Rainaudus Abbas Ciftercienfis in Inllitu-
tisejufdem Ordinis c. 29. Nullus ferat fecum invia
puntiam Culcitram ad jacendum , ni/i is , cui in Capi¬
tulo concejfum fuerit. Ubi Manriquez. perperam pul¬
vinum fella equtftri impojitum interpretatur. [Anti¬
quae Conllitut. V allis-Caulium in Anecdotis Mar-
ten.to. 4. coi. 1661. Nullus prior extra domum fe¬
rat Culcitram puntiam vel coopertorium , exceptis his
qutfunt in Scotia , vel qui longum iter arripuerint. ]
f Culcitrarum Portitor, inter Minifteriales
Curiae recenfetur inChartaJoann.de Avenis Co¬
mitis Hannoniae ann. 1 2.8 7. apudMiraeum tom.
1 * P^g' 777' c°l' t* Minifteriales quoque in Curia
Feodatos fc ilice t , Dapiferos , Pincernas , Piftores ,
Camerarios , Portarios , Coquos , Culcitrarum Portito¬
res , Ballivos , &c. Eorum , opinor, cura erat cul¬
citrarum ferendarum quocumque pergeret Co¬
mes.
Culcitrare, Calcare plumis, farcire , apud Lau¬
rentium in Amalthea.
nc ulcitrarius, Qjd facit culcitras. Ibidem. Oc-
IZIJ CUL
currit in Mirae. S. Angeli Mart. to. z. Maii p- 94.
Culcitarum ufum ac nomen a Gallis primum
promanaffe , funt qui putant , ex hoc Plinii loco
lib. 1 . cap. I 8. Sicut in Culcitris pracipuam gloriam
Cadurci obtinent , Galliarum hoc & tomenta pariter
inventum.
f CULCITERNUM, Pulvinar , Gall. . Coufftn ,
Oreiller. TeftamentumGuidonis de Cuiliaco Mi¬
litis ann. 1247. Hili. Eccl. Meld. tom. 2. pag.
150. Unicuique domorum Dei de Porta S. Meloti
Meldenfis , deCornillo , de Dompno-Martino , de S.
Patujio, de Remeya, de Wareddis unam culcitram
cum Culciterno & duo linteamina.
CULDEA, <®lep voi, Calx , calcaneum , in Supple¬
mento Antiquarii.
CULDEI. Vide Colidei.
CULEATA. Charta an. 1 z 9 o. in Tabulario S. Ma-
gloriiParifienfis fol. 96 . Habent mortuum nemus tam
in communi , quam in defenfo , quoquo modo ceciderit ,
remota Culeata , [ Id elt , Securi. Vide Cuneata. ]
CULFUM , Sinus maris, Italis Colfe , noftris Golfe.
Occurrit non femel apud Sanutum lib. z. part 4.
cap. 2 5 .
^fCULHERIUM, Cochlear , Gall. Cuillier. Ono-
malticon ad calcem Anecd. Marten. Unum Ctilhe-
rium argenti.
f CULIARIS, ut Culherium. Scriptura Principis A-
delgaftri pro Monafterio S. Mariae de Obona, inter
Concilia Hifp. to. 3. p. 90. Damus . quatuor
tapetes & tres vafos S alomoniegos & duodecimCuliares
argenteas.
CULINA. Ifid. GlolT. Culina, latrina, fecejfum. GlolT.
Lat. Graec. Conclavis & Culina , dquPpw , uorlCaflcs.
Culina , aTroCarc;. Culina , Xarguv. GlolT. Graec. Lat.
txTToCuro; , Culina , Recejfmit.
Culina, Polyandrium. Aggenus de Limitibus
agror. lib. 1 . Sunt in fuburbanis loca publica inopiun
deftinat a funeribus , qua loca Culinas appellant. An
hac notione fumatur Culina in veteribus Infcript.
apudGruterum 24. 2.49. 3*& in alia apud Ja-
cob. Sponium in Itinerario tom. 5. pag. 4 7. plane
incertum.
CULIT , Vehementer percujfit. GlolT. Uid. Eli ab
inulitato verbo Cellere; de quoPerottus ait: Item
a Cedo eft Cello, quo veteres utebantur pro Cedo. Nunc
compojitis tantum utimur , Excello & Pr&cello , quod
eft Excedo & Antecedo ■ Habet vero etiam , ut rite
obfervatMartinius, percutiendi lignificationem:
unde Percello , Procello, Recello.
•i CULITIA Olivarum , Praeftatio ex olivis. Vide
locum in Corfura.
CULLA , Genus v e fis Monachorum , unde Cuculi a , id
eft, parva Culla , & Cullatus, Culla indutus. Ita Joan.
de Janua , qui addit Cullam idem elTequod Cucul¬
la , fic dida , quafi minor Culla , Poeta infimi aevi
MS.
Dic Monachi Cullam veftem foifc jive cucullam ,
Veftis lata tegens caput , armos , efto cucullus.
[Armoricani Ctp/? vel Cvol appellant.] Certe in Or¬
dine Ciftercienfi Moniales amplum & latum pal¬
lium, quo in majoribus Feltis utuntur, etiamnum
Coule vocant. Le Roman de Vacces MS.
* Du cbef de fon braier une clef deffer merent ,
Et Cole & eftamine , & un froc en ojlerent.
Vide Cuculla.
^[CULLEA, Scrotum. Miracula S. Zitae , tom. 3 .
April. p. 5 1 o. Semperfuit in Cullea ruptus , &quod
habebat gr offam Culleampropterea ire non poterat.
«j[ CULLICOLUM , Juxdmv, Culeus, in Supplemen¬
to Antiquarii.
CUL 1216
CULMEN , Tectum domus , noftris Cornble. GlolT.
Lat. Graec. Culmen , epe^w. Servius ad Ecl. 1 . Culmen
dici ait tedum , quod veteres aedificia culmis te¬
gerent, id eft, paleis e melfibus. Ita etiam Ilo Ma-
gifter in Gloffis ad Prudentium. Lex Bajwar. tit.
9. de Incendio domorum , cap. 1 . §. 2. De fcuna
vero liberi ,ft cor.cluf a par ietibus , & pejfulis cum cla¬
ve munita fuerit , cum 12. fol. Culmen componat. Cap.
6 . Si quis . . . liberi Culmen ejecerit, domino domus cum
40 . fol. componat. §.2 .Si eam columnam, a qua Cul¬
men fuftentatur . . . ejecerit , &c. Beda in Vita fandi
Cuthberti Epifc. Lindisfarn. n. 29. Culmina vero
( habitaculo ) de lignis informibus &fcenofuperpofuit.
Charta Edgari filii Malcolmi Regis Scotor. to. 1 .
Monaftici Anglic. p. 4 5 . Jjfua ( Ecclefia ) cum per
1 5 . annos deferta Jine tetto durajjet , eam Alonacht
Culmine impofito revocaverunt , & per tres annos pof-
f ederunt.
Culmen, Titulus honorarius fu minorum Magi -
ftratuum, qui crebro occurrit in Conftitutionibus
Itnpp. in utroque Codi c<z. [Culmen regium, in Chro¬
nico Andres Danduli, apud Murator, to. 12. coi.
4 9 3 . & 494-]
Culmen, Culmus, calamus , Gallis, Chaume.Ta-l
bularium S. Egidii Pontis Audomari : Habet ....
unamdietam ad garbas quadrigandum , unam ad poma
terendum , unam ad Culmen colligendum .
CULMINARE, Culmen agere vel accumular e. Papias
MS. Mart. Capella lib. 9. pag. 3 09. jQn/i fenatui n
lumina Deum verendo Culminatis vertice : id eft Ex¬
tollitis.
CU LMlTES,/>ro Divites ponitur. Papias. [ GlolT. San-
german. MS. n. 501. Culmtespro Divites poni puto.
In edit. GlolTarii Cangiani Francofurd. male legi¬
tur Culmifes. ]
CULMUS. Culmo fubnixa, connixa, [hoc eft,
traditione culmi vel ftipulae roborata & confirma¬
ta. ] Traditiones Fuldenfes lib. 1. tradit. 5 . & lib.
2 . trad. 16. 21.28.42.43. Firmiffimam habeatis
pote flatem Culmo fubnixam . Alibi : Hoc jit attum co¬
ram teftibus fubterpofitis Culmo fubnixum. Tradit. 11.
Firmiffimamque habeatis potejlatem jhpulatione fubni¬
xam. Unde liquet , Culmum & ftipulationem idem
Tonare. Eft autem Culmus idem quod ftipula. Gl.
Lat. Graec. Culmus, Huxdfjw ,s-d%u<;. Will. Britto in
Vocab. MS. Stipula funt folia feu vagitu, quibus Cul¬
mus ambitur , atque fulcitur , ne pondere fruges * cuetr.
[f. curventur. ] Vide Stipulatio.
CULPA, ut Coipus, Idus, interprete Eccardo. Lex-
Salicatit. 2o.art. 8. Sivero fingitis exierit, taliter
Culpam componat, quantum fi eumdem ferramento vul-
neraffet.
Culpam Fa c ere , Culpam expiare, agnofeere.
Hugo Flaviniae, in Chron. an. 1097. ^>ro reten '
tione Culpam fecit , & abfolutus eft. Infra : Multo
tempore d nobis excommunicatus , tandem culpam fecit
apud Conedam, & abfolutus d nobis eft. [Schramb.
Chronicon Mellicenfe pag. 334- coi. 2 . iA Regula
reform. ejus Monafterii : Similiter fervitores exce¬
dentes venias faciant , nihilominus de gravioribus m
Capitulo fratres Culpas fuas faciant .]
Culpa Gravis, & Gravior, dicitur non
modo gravius Monachi delidum , quod graviori
poena expiatur, fed etiam ipfa poena ,rqu^i puni¬
tur. Joannes Monachus lib. 1. Vitae S. Odonis
Abbatis Cluniae. Ab illis non folum eft auditus, ve¬
rum contra fub gravi Culpa adjudicatus. Bernardus
Monach. in Confuetud. Cluniae. MS. cap. 60.
Nec Jilendum eft , quod omnis , qui ei , qui in gravi Cul¬
pa eft , loquitur , aut jignum facit fine Abbatis juffu ,
dignus
i2i7 CUL
dignus eft poni in eadem Culpa. U dalricus lib. 3 . Con-
fuet. Cluniae, cap. 2. de Abbate : Sibi [oli repnji-
tumeji, ut quemlibet fratrem mittat , ut aiunt , in Cul¬
pam graviorem. Quae autem Iit illa Culpa , feu po¬
tius poena gravior, pluribus docet cap. proxime
feq. Vide Statuta Ord. Praemonftrat. Dift. z.c. z.
Dift. 3 . cap. 1 . 2. 3 . 4. 5 . 10. Conllitut. Fratrum
Caritatis B. Marite c. 1 8. & feqq. Stat. Praedic. <5cc.
f Culpa Gravis, Capitulum ubi hujufmodi
culpae feu poenae injungebantur, vel forte locus
iftii expiabantur. Hilt. Gemmetic. p. 6 5 . Epita¬
phium Domini Engilberti feu Enfulberti quiefeentis in
clauflro coram Gravi Culpa , fculptum in lapide im-
prejfo in muro prope fenejlram Gravis Culpa refpicientis
in clauflro.
CULPABILIS, Gall. Coupable, Sons , nocens, in
veteribus Chartis non femel , ut & apud Apu-
leium, Tertullianum, Arnobium, Salvianum,&c.
% CULPABILITER, Nocenter, apud Symmachum
S. Augullinum, S. Paulinum & alios inferioris
aetatis.
CUf PALIS , ut Culpabilis. Chartular. Ecclefioe
Aptenfis fol. 1 3 7. v°. Sane (i quis .... inquietare
voluerit , non hoc valeat vindicare quod quarit , & Jit
Culpalis & impleturus auri libras duas.
CULPARE, Delinquere. Capitulare Pipini Regis
Italiae cap. 1 7. & Lex Longobard. lib. 2. tit. 5 6.
Ero fatisfattione hominis illius , contra quem Culpavit,
fecundum ipjius legem . . . emendet.
1. CULPATURA , Culpa, deli&um. Charta San-
<ftii Regis Navarroe aerae 1125. apud.Sandoval-
lium in Epifcopis Pampilon. pag. 7 6. In diebus
\ vero mercati , Ji homines f 'ancla M 'ana cum aliis homi¬
nibus in illo mercato Culpaturam fecerint , habeat fan¬
da Mana medietatem de calumnias , & fenior mercati
alteram medietatem.
2. CULPATURA, Caelio, fcihio , exGallico Cou -
peure. Rogerus Hovedenus pag. 784.^3! autem
forisfecerit inforefta Regis de viridi, Jive per Culpatu¬
ram ,Jiveper efbranCaturam , Jive per f aditionem tur-
v arum, Jive per excoriationem mora , Jive per culpa¬
tionem defub nemore , Jive per ejfartum , &c.
CULPONES, vel Culponei, Papise &Ugutioni,
Rujhca calciamenta. Romualdus Salernitanus Ar-
chiepifcopus in Chronico MS. an. 1 1 3 2- Sacra¬
menta Ecclejia , id eft , fandum chrifma , m fuis pero¬
nibus deridendo , feu Culpombus fundebant.
<Jf CULTA , Ager cultus. Mabillonius narrat to. 3 .
Annal. Bened. pag. 229. in Caroli Cralfi Diplo¬
mate pro Monalierio Brumadenli in Liguria me¬
morari Carolum Magnum, ac LudovicumPium,
necnon Lotharium & Ludovicum Imperatores,
qui eidem Monalierio quandam Cultam , qua voca¬
tur Accola, cum adjacente lilva, unus poli alte¬
rum, fuis praeceptis confirmarunt. Vide Cultura 1 .
^[CULTARE, Colere , Gall. Cultiver. Chronicon
Farfenfeapud Murator, tom. 2. part. 2. coi. 3 97.
Conflit uit libertos ipjius ad Cultandum & meliorandum
in libellario nomine ... & ad perfolvendum annualiter
. . . hordei modia x. Et coi. 398* Conflit uit ipjius li¬
bertos . . . ut ipfas resCnltarent & meliorarent & an-
tuialiter perfolverent hordei modia x. Vide alium lo¬
cum in Precaria lin. Alia precaria formula , &c.
<1 C ULTELLA , f. Scutella, fpecies lagani , de qua
Ugutio in Scutella. Jura & reditus EccIelioeNo-
biliac. apud Stephanot. to. 3. Antiquit. Pi&av.
MS. fol. 532 . Jn feflo omnium Sandorum percipit a
Priore Maniaci quadraginta folidos & quinquaginta
Ciiltella: p'arvas & magnas. Similiter in Refurredione
m f eft 0 B. [Juliani.
Tom. //.
CUL 2218
CULTE LLARE, Cultellatavefles , de vallibus, quas
Franci noftri lubinde in ligulas incidere folent :
Taillader les habits , habits tailladex :. Csefarius Hei-
fterbach. lib. 4. Mirae, cap. 1 5 . Superbiavero Jicin
cis regnavit , ut cogitare non [afficerent , quali modo ve-
(liifienta fua inciderent , fh ingerent , atque Cultella-
rent. Idem iib. 5 . cap. 4 5 . Damonem m fpecic viri ,
tunica Cultellata contra fe flare confpexit. Lib. 10.
cap. 1 1 . Erat indutus veflibus purpureis atque Cul¬
tellatis. Et mox : Concedam tibi unam lingulam pal¬
lii mei.
Ejufmodi veftium fcilfuras , quae frequentes
fuere apud noftros, damnarunt pallim Scriptores.
VitaS. Gerlaci Eremitae cap. 9. Milites de percuf-
Jione & fcijfura veftium , de oppreffione pauperum , de
vanitate alearum... arguebat. Chronie. Vofienfe :
Dehinc reperta funt pretiofa aevaruveftes , dejignan-
tes varias omnium mentes , quas quidam in fpb arulis
& ligulis minutijjimc frepantes , pidi Diaboli formam
ajfumunt. De hujufmodi veflibus fic llatuit Jaco-
bus I. RexAragon. in Conftitutionibus Catala-
nioeMSS . Item ftatuimus , quod nos, nec aliquis fub-
ditus nofter non portet veftesincif as , liflatas , vel tro-
patas , nec portet aurum vel argentum , nec aurifrigium ,
nec fetam [udam, nec jembelhnum , nec ermintum , nec
lutrtam , nec aliam pellem fractam , nec ajfibiays cum
auro vel argento ; fed ermintum , vel lutriam integram
Jimphcem f lummodo in longitudine incifam circa capu-
iium cap a, & operturas manicarum, qua dicuntur BraJ »
/ 'aleres , & in capitibus inanitarum , & in mantellis Ji-
militer & cotis , Jive garnariis. Balduinus de Con-
dato MS.
.... Et quis homs es tu ,
J9ui voijt f alternent veftu
De draps ouvers & Feneflrez
Ejufmodi fciffoe velles Clericis potiliimum inter¬
dicuntur in Concilio Melfitano can. 1 3. & Re-
menfi can. 2 .
Cultellare Agrum, Frontino de Limitibtis
agror. eft agrum eminentiorem ad planitiem redigere t
& quafi cultello decidere tumores .Cultellatus ager ,
efl libratus , & ad planitiem exaequatam redadtus.
Vide Salmafium adSolinum pag. 690.
f CULTELLARII, Milites cultellis inftrufti. Vide
poli Cultellus.
f CULTELLARiUS, GlolE Lat.Gr.
MSS. Sangerman. Cultorum artifex, Gall. Coutelier.
Cu ltell arius , Theca cultelli, Gall. Gaine.
Apud Ry merum to. 8. p. 428. inter fupelle&ilia
Epifcopi recenfentur Duo Cultellarii cum cultellis.
CULTELLIFERI , Matthaeo Paris ii dicuntur,
qui aliis AJfaJini , qui fcilicet accepta mercede
homines jugulant. De iis adum in AJfaJini.
CULTELLUS US , Scalpellus acuendis calamis
feriptoriis, Gall. Canif. Anonymi Epifl. ad Joan-
nem deMonfterolio apud Marten. AmplilT. Col-
left. tom. 2. coi. 1455. Habui munera tua .. . vi¬
delicet ihftrumenta feriptoria .. .forficulas &Cultelli-
num argenteum & ornatum.
y CULTELLUM-P odare, Maflilienfibus Ponda -
dcire , Species falcis vinatoriae. Legitur in quodam
Inventario Malfilienli an. 1294.
CULTELLUS, Dentale, dens aratri ; Plinio, Cul¬
ter pradenfam profeindens terram : noltris Coultre.
I.exSalica tit. 29. §.12. Si quis Cultellum alienum
f uraverit , &c. Vide Cultellare.
Cultellus, Inter arma bellica rccenfetur in
Mandato Regis fuper juratis ad arma : Unufquif-
qtie habeat Cultellum. Rigordus an. 1214. Habe¬
bant Cultellos longos , graciles triacumines , quolibet
Hhhh
1219 CUL
acumine indifferenter fecantes , a cufipide ttfique ad ma¬
nubrium , quibus utebantur pro gladiis. Coufiillesv ul-
go. Chronicon MS. BertrandiGucfclini :
Et s' av oie nt Coufiilles , qui bien furent trancbans.
Infra :
Chacan lance deus cos , ains qui fuffent finez, ,
Puis traient les Coufiilles par vive poefie.
Hinc
Cultellarii, Milites ejufmodi cultellis inflru-
di, quemadmodum Sicarii , de quibus Jofephus
«Sc alii. Statutum Raimundi Comitis Tolofae an.
1151. apud Catellum in Comitibus Tolofanis
pag. 218. 219 .Si quis aliquem hominem malum ,
quem Cultellarium dicimus , cum cultellis euntem no¬
cte caufa furandi occiderit , nullum damnum patiatur
propter hoc. Occurrit paflim infra. Coufiilliers ap¬
pellantur a Froiffarte 1. vol. cap. i9.Monftrel-
leto 3. vol. pag. 29. Berrio in Hifl. Caroli YII.
pag. 144. 1 5 6. & Raveflano in Tadicis p. 8 1 .
Vide Catellus & Coterelli.
Cultelli BarbaRini. Statuta antiqua Ordi¬
nis Cartufienfis 2 . part. cap. 1 9 . <5. 21.de Merce¬
nariis : Cultellos barb annos non portent , &c. E bar¬
baria, feu Africa forte allatos.
fCOLTELL! Feritorii. Cliron. Dominici de
Gravina, apud Murator, to. 12. coi. 599. Eattis
per eos quaji ficalis cum Cultellis feritoriis. Italis Feri-
tore , Qui ferit , vulnerat , caedit.
Cultelli, in alis avium. Fridericus II. Imp. lib.
2. de Arte venandi cap. 24 .Penna major es alarum,
tam cooperta ^ quam illa , qua cooperiunt , quas coope¬
rientes vocamus Vanos, & coopertas vocamus Cultel¬
los , funt plana , non crifipa , ampla, & dura. Coufieaux
ejufmodi pennas etiamnum vocant.
^IPer Cultellum Tradere. Vid e Invefii-
tura ad lin. Per Cultellum, &c.
«|[ Cultelli Tab larii siveMensalesQu
Charta an. 1 2 5 6. e Tabulario S. Germani aPra-
tis. Gall. Couteaux de Table.
CULTER A , Culcitra , Gall. Coite. Statuta Equi-
tumTheutonic cap. 4. apud Duellium Mifcell.
lib. 2. pag. 2 3 . Ad leftifiernia vero fiaccum .... &
Culter am de Uno vel de bukfprano & cervical haben¬
tes fint contenti.
<j[ CULTERARE , nude, Laurentio in Anlalthea
idem quod fupra Cultcllare agrum.
% CULTIBILIS Terra, Quse colitur vel colipo-
tefl, Arabilis, Gall. Labourablc. Occurrit in Annal.
Bened. tom. 5 . pag. 1 1 8 • num. 1 1 . ex Charta an.
1 077. .apud D. Brujfel de Ufu feudorum to. 2.
p. 884. ex Charta an. 1 200. in Anecd. Marten.
to. 1. coi. 769. & in Formulari Anglic.Thomac
Madox pag. i 8 8 . &c.
«I CULTIFER. Vide poft Cortis 1 .
CULTILUM. Vide pofl Cortis 1 .
^[CULTIV A Terra, Terra culta , Gallice Terre
Cultivee.Manuoperator, qui terram Cultivam non ha¬
bet , apud Martenium to. 1 . Anecd. coi. 6 54.
CULTI VARE, Colere, a Gallico Cultiver. Sen-
tent.arbitr. an. 1446. ex Tabulario Corbeienfi >
fifinpd fi contingat aliquem incolam villa de Baiviller
. . . Cultivare vineas in parrochia . . . quod ipfie reus . . .
fuit tempore Cultiv ationis ipfiarumvenearurn incola di-
IlavilU . . . Cultiv avit quoque per fc vel fiuos. Charta
anni 1284. ex Schedis D. Lancelot : Divifierunt
majorem partem ipfius territorii incolis dicti loci ad
Cultiv andam ad novum accapitum.
CULTOR Ecclesiae , Idem, utvidetur, qui
Colonus, Cultor agrorum Ecclefiae.Concil.Legion,.
an. 1 o 1 2 . can. 2 . Si vero Ecclefia aliquid jure tenue-
CUL 1220
rit , & inde tefiamentym non habuerit , firment ipfiurn
jus Cultores Ecclefia juramento. TeftainentumBea-
tricis de Alboreya Vicecomitiflae Narbonae ann.
1367. inter Anecd. Marten. tom. 1 . coi. 1529.
fubfcribit Stephanus Pafichalis Cultor Narbonenfis.
^1 1. CULTRA , Culcita, vel Stragulum. Chartula¬
rium Compendienfe : Utenfiha Parifius. vm. Cul-
tras cum v. pulvinaribus & duo paria pannorum de lecto
Domini Abbatis. Raimundus Capuanus in Vita
S. CathaiinaeSenenfis, April. to. 5 • p. 9 5 o. <%on-
tigit eam lavare quoddam coopertorium letti , quod de
lineo panno & Bombyce conficitur , & vulgari vocabulo
Cultra vocatur. Mag. Joannes in Vita S. Petri Pa¬
rentii , tom. 5. Maii p. 89. Sepulto itaque Domino
Petro Parentii , non lapide , fied Cultra r~endadi coo¬
pertum e fi modico tempore monumentum.Chartul.S. Pe¬
tri de Domina fol. 87. Donavit Domnus Aub er tus
Prior Stephano quindecim fiolidos & Cultram. Legitur
etiam apud Murator, tom. 7. coi. 951.953.
2. CULTRA , fau^txipla xougtos, Novacula , culter ton-
fiorius. Supplementum Antiquarii.
«II CULTRIX, apudRymerum tom. 7. p. 356. coi*
1. idem quod Cultra 1. Culcita: Unam magnam Cul¬
tricem pro letto.
1. CU LTRUM, pro Cultra 1. Statuta Equitum
Theuton. art. 74. apud Raimundum Duellium
lib. 2. Mifcell. p. 5 9* JjEfilib et fratrum debet habe¬
re . . . carpe tam , linteamen , cujfiinum & Cultrum. In
Onomadico ad calcem tom. 5. SS. Maii , Cultrum
redditur Jugerum.
2. CULTRUM , Patella, Joan. de Janua. In Cultrum
pofita, collocata , dicuntur apud Vitruvium 1. 10.
c. 1 4. ea , quae perpendiculariter funt collotata ,
ita ut opponantur planis.
CULTRUS, GlofT. Lat. Graec. MSS. San-
German. lq>uyk quandoque vidimam , quando¬
que cultrum , quo jugulatur , fignificat. In Supple-
mento Antiquarii habetur: Cultrus, faaytlpis trq>zyu$>
Secefipita , Securis poparum ; ubi puto legendum
e-cpctyn;.
1 . CULTURA , Ager cultus , Gallis, Coutnre. GlolE
Lat. Groec. Cultura , Tiwgylx, yiu^ovlu. Ladantius
de Mortibus Perfecut. n. 7. Ut enormitate indittio-
num confiumptis viribus colonorum de fererentur agri , &
Cultura verterentur in filvam. Lex Wifigoth. I. 1 oJ
tit. 1. §. 9. De filvis,quaindivifia forfitanrefederunty
. . . & fortaffie fecerit Culturas. Adde§. 1 5 . Polypty-
chus Floriacenfis : Nonus manfius efi indominicatus ,
ubi habet Culturas 5 . & pratum , & filvas , d" aquas
cum farinario. Fulcherius Carnot. 1. 3. Hiffc. Hie-
rof. cap. 3 7. Hic potitur vineis , ille Culturis. Suge-
rius de Reb. a fe geftis c. 1 2. Culturas nofiras , quas
ibidem habebamus dominicas .... colonis , qui ibidem
inhabitarent, cenfiuales fecimus. Charta Gaufredi Co¬
mitis Andegav. apud Chopin. i. 3. de Sacra polit,
tit. 1 . §. 8. Terram quoque, quam pater meus bubut
propriis excolebat, & dicebatur Cultura Comitis. [Co¬
dex MS. Irminonis Abbatis San-German. fol. 94.
Coi. 2. Habet ibi de terra arabili Culturas vmi. qua
habent bimaria cccim . Index MS. Beneficiorum
Ecclef. & Dicec. Conflantienfis fol. 24. Exceptis
Culturis fupra quibus Re £1 ores duarum portionum per¬
cipiunt decimam. ] Fleta lib. 2. cap. 7 1 .§. 3 . jfhiot
campi , & quot fiunt Cultura in dominico, & quot aera
arabiles in qualibet Cultura. Occurrit hsec vox paf¬
lim in utroque fignificatu, apud Gregor. Turon.
lib. 6. Hifl. cap. 20. lib. 9.C. 24-Ingulfum pag.
8 88.SilveltruinGiraldum 1. 1. Itiner. Cambriae
c. 2.Hemeraeum in AuguilaViromand. p. '228.
in Probat. Hifl. Vergiac. p. i45.apudDouble-
izii • CUL
tum pag. 88 2. Vafforium in Hift- Noviomenfi p.
925. Perardum pag. 17. 21. 22. 47. in Miraculis
S. Vedafti n 1 o. &c. Habetur etiam pluries apud
Agrimenfores , locis a Rigaltio indicatis.
Cultura faepe fumitur pro modo agri , qui coli¬
tur & aratur. Tabularium S. Remigii Remenfis :
Sunt ibi Cultura, tres, ubi poffunt feminari inter utram¬
que fationem , figula , frumenti , hordei , modii 1 1 6 .
Chronicon Valcidiorenfe pag. 526. Ipfe vero Co¬
mes , qua eidem Abbatia ab eodem Rege conferebantur,
ibidem replicavit, & defignatis 9 5 . terra manjis , Cul¬
turis 1 o . cum magnis redditibus , &c. Baldricus No-
viom. lib. i.cap. 25 . Manfos 60. Culturas 11. Ec-
clejias 1 1. &c. KcuATspo' eadem notione in Diplo¬
mate Rogerii Comitis Siciliae apudUghellum to.
1. pag. 1025.
Costura, Idem quod Cultura , ex Gallico Couture,
in Charta Hugonis Comitis S. Pauli ann. 1229.
Et duo arpenta terra in Coflura nofira defuper Volen-
giatum. [Chartularium S. Vandregefili tom. 1. p.
1 48 • Pratum .... Jitum intra hardineas ex una parte
& Co (luram S. Vandregefili ex altera . . .Actum ann.
MccLv.JMaiftre Vacces en fon Roman de Rou MS.
N’y a beufne charue , ne villain en aree ,
Ne vigne prooignie , ne Couture femee.
Le Roman du Renard MS.
La fusemmi cele Couture ,
Me faites une fepulture.
fCoTURA, Eadem notione. Madox Formul. Angi,
pag. 184. Ego Simon de Pinkeni dedi & conceffi ....
Roberto filio Hernaldi , pro homagio fuo & fervitio , &
pro iv. marcis de gerfuma , totam Coturam meam de
Borthfurlong voanndbilem , & tantum pratum quantum
habui ibi , in campo Orientali Caturam ( Coturam )
meam fuper Hethul juxta terram molindinani . . . . &
fuper aliam Coturam de Hethul defuper, duas forer as
cum capuciis prati.
^Coutura, Eodem fignificatu. Chartularium SS.
Trinitat. Cadomenfis fol. 70. v°. Coutura qua eft
juxta mafuravi Lefceline quatuor aerarum efl , & va¬
let quinque fext. frumenti. Chartular. S. Vandrege¬
fili tom. 1 . fol. 22. Vendidi . . . unam pechiam terra
. . . intra Couturam Monachorum S. Vandregefili.
aj Cous tura, Idem. Charta Odonis Abb. Cazia-
cenfispro Ecclefia Refbacenfi ann. 1264. ex Ar¬
chivo hujus Monafterii : Noverint univ er fi nos te¬
nere ab Ecclefia Resbacenfi terram des Effarts ufque ad
undecim quarteros continentem , medietatem Conflaro, de
Luquie , &c.
«[f Cu stu R a. Bullarium Fontanell. fol. 17. v°. De
Ciifluris quas ego vel homines mei in palufiribus ejufdem
villa facimus vel facere poterimus . . . Ann. mlxxxvi.
2. CULTURA , Cultus , adoratio , in leg. un. Cod.
Theod. de Imag. Imper. [Cultura idolorum , in S.
Udephonfi additione ad librum S. Ifidori de viris
illuflribus , interConcilia Hifp. to. 3 . p. 7 8 .3
CULTURARE, Colere. Papias : Holerare , Olera
Culturare. Gall. Cultiver. Onomaft. ad calcem to.
3 . SS. Maii : Culturare , ad Culturam aptare.
H CULVERTA. Libellus fupplex anni circiter
1 1 06. apud Murator, tom. 2. part. 2. coi. 66 2.
In tantum Ecclefiam aff igebant , ut Culvertas fuas
mitterent , quas ojfertiones de manu Presbyteri per vim
diflraherent , in quorum manibus , qui offerebant , ofeu-
lum prebebant. Cl. Editor Culvertas fervos viles in-
telligit. Rede quidem ; id Eatis patet ex fequenti
voce Culvertagium. Sed cum non una fuerit fervo¬
rum vilium conditio, reflat invefligandum, quae¬
nam fuerit Culvertarum propria. Illam , mea qui¬
dem fententia , retegit Caput 96. libri 1 . Stabi-
Trm. II.
CUL 1222
Ementorum S. Ludovicicum veteri Confuetudi-
ne Andegavenfi comparatum. Hoc caput inicri-
bitur in Stabilimentis : De hons mefconntt en terre cie
gentilbons , vel ut praefert codex MS. DD. Cancel¬
larii : De horne meferu de fon feigneur ; in Confuetu-
dine vero Andegavenfi. notis illullrata : De horne
eftrange & Cuvert. Idem fonant Mefconnu, Meferu,
Eflrange & Cuvert: funt autem Mefconnus vel Mef-
crus hoc in loco , ut rite probat D .de Laurieie to..
1 . Ordinat, pag. 1 8 7. Albani leu advena: ex alio
regno egredi , quorum origo incerta eft & inco¬
gnita. Hujufmodi advenas pluribus inlocis cum
lervis annumeratos f uilfe teftis efl inter alios Bel-
lomanerius cap. 45 .Des Avenx pag. 2 5 4. II y a
de telles terres , quant un frans horne , qui n efl pas gen-
tixhome de lignage , i va manoir & i eflrefident un an
& unjour, il devient foit horne ,foit femme , Serf au
feigneur fous qui il vient cflre refident. Statuta Da-
vidis Regis Scotiae lib. 2. cap. 3 • Homo qui in terra
Domini Regis fine domino inventus fuerit , poftquam
breve lettum fuerit incuria domini Regis , habeat fpa-^
tium quindecim dierum perquirendi fibi dominum. Et fi
ad proximum fibi terminum dominum fibi non invene¬
rit ,jufiitiarius domini Regis ollo vaccas de eo capiat ,
& hominem ad opus domini Regis cujlodiat , donec do¬
minum invenerit. His addit D. de Lauriere Confue-
tudines Vitriaci art. 72. & Campaniae art. 58.
necnon Inquifitionem alienigenarum Calniaci relatam
in Gloffario Juris Gallici in voce Aubaine : ex qui¬
bus liquet alienigenas fervituti faepius obnoxios
fuilfe.Sed illud ipfum comprobant Stabilimenta
S. Ludovici cap. 96. primum laudato , ubi : Se
gentilhons a hons mefeoneu en fa terre , fe il Seryoitle
gentishons : vel ut habet MS. DD. Cancellarii , S il
efioii Serf : pro quo Confuetudo Andegav. Si gen¬
tis horne a horne s Cuvert en fa terre : quibus non fo~
lum declaratur fervitus alienigenarum , fed vo¬
cum Mefconnu 8c Cuvert una & eadem notio con¬
firmatur. His politis, nemo eft qui non videat ,
quam facile explicentur loci, quos in voce fubfe-
quenti Cangius exhibet. Unus fitinflar omnium:
Rex Francorum omnes cum equis juffit fub nomine Cul-
vertagii convenire , id eft. Sub pcena dejedionis in
conditionem Culvertarum feu fervorum extraneo¬
rum : quo poena: genere congruenter pleduntur
qui militiam detredant , quam amore patriae, ubi
bellum urget , ultro fequuntur fideles indigenae»
hineque magis ac magis evincitur Culvertas ex- t
traneos fuiffe infimae conditionis & incognitae.
Neque fortalfis aliunde arccffendum vocis ety¬
mon , quam quod hujus fortis homines parum
noti effent <Sc obfcuri. Ad hanc notionem proxi¬
me accedit vox nofira Couvcrt , Tedus , velatus,
occultus : quam alias Culvert vel Cuivert efferre
potuerunt. Huic conjedurae non parum favet vox
fynonyma Mefconnu , ignotus. Sunt qui deducunt
a. Collibertus ex aliquanta vocum affinitate , quae
me non multum movet , quod non eadem fit Cttl-
verta & Colliberti notio. Vocem Cuivert ufurpavit
Helinandus in fuoPoemate delaMort:
Mors fuit franc homme de Cuivert.
Hoc efl , e fervo facit liberum , ut rede interpre¬
tatur Menagius.
Culvert agium. Matth. Paris anno 1212. Rex
Francorum omnes cum equis juffit fub nomine Culver-
tagii convenire , ne crimine lafa majeflatis damnum ex¬
heredationis incurrere viderentur , &c. Infra: Rex
fjo annes brevi fuo adVicecomttes jujfit , ut nullus re¬
maneat , qui arma portare poffit ,fib nomine Culverta-
gii, & perpetue fervitutis. Ibidem : Nihil magis quam
tlhhh ij
1213 CUL
opprobrium Culvertagii metuentes , &c. Eadem Iia-
fcetMatthseus Wefcmonaltcrienfis an. 12x3. Vide
Gul. Prynneum inLibertat. Angi. to. 2^.269.
Voxfervitutem quamdam ignominiofam deno¬
tans Francis perinde acAnglisjled incertae 6c igno¬
tae prorlus iignifieationis utriufque gentis peri-
tioribus. Nam vix ell, ut quampiam ex prolatis
aSpelmanno in Nidering , ut & a Watlio, Somne-
-ro, & Twifdeno fententiis ample&ar, qui a cu¬
lum vertere , feu fugam arripere, vocis etymon ac-
cerfunt , nullo fane fundamento, Si tamen cum
aliis divinationi liceat indulgere , Culvertagium
idem valet hoc loco quod confifcatio , feudorum
fcilicet. Nam inConfuetudine Solenfi tit. xo.art.
8 . Couvrir le feu de fon fivatter , feu ignem fui vaf-
falli operire , dicitur dominus , cum ex defedtu
vel delido aliquo, valfallorum feudalium feuda
ac tenementa in manu fua ac poteltate ponit.
Verba autem fub nomine Culvertagii , idem fonant,
quod fub poena confifcationis. [ Vide Culverta. ]
CULULLI , Calices flttiles. Papias.
CULUST A. Fragmentum Petronii : Nam mihi ni¬
hil novi poteft afferri ,Jicut ille feri Culufla mei habuit
praxirn. [ Valefius in Valefianis p. 233. hunc lo¬
cum Petronio perperam attributum ftc corrigit :
Sicut ille feroculus , tamen habuit praxirn. Non mul¬
to clarior evadit locus obfcurus ingeniofa corre-
dione. Hinc tamen fit, ut vocem Culufla creda¬
mus fidis vocibus annumerandam. ]
% i.CUMA , Poma Silvejhia. GlolT. Ifid. Grsevius
monet legendum ex Conflantienfi , Corna , Poma
fylveftria. Virgil. 3.^neid.
Victum infelicem baccas lapidofaqtie Corna
Dant rami, &c. Vide Cofnia.
f 2. CUMA, u/rasci. pa^c? , in Glolfis Lat. Grsec. Afpa-
ragus.
^ 3 . CUMA , Brevis dittio , inGloffar. San-German.
num. 501. Legendum Comma ut in GlolT Ifid.
V ide lib. 1 . Orig. cap. 9 . & lib. 2 . c. 1 8 .
4. CUMA, Coma , ut infra Cumba, 2. Locus de¬
clivis, propenfus, in vallem delinens. Ada con-
fecrationis Ecclefiarum S.M. & SS. Petri & Pauli
in valle Albania ann. 955. in Appendice Mareae
Hifp. coi. 875 . His affrontationibus includuntur , a
parte orientis in Cuma crofa , & pergit per ipfa Cuma
de pugo rotundo ... & vadit per ipfa Cuma qui pergit ad
manjione Radone ... per ipfam rocham de Maz.anedo ,
& per aliam Cumam qua dicitur Gotalio. Pluries oc¬
currit ibi , atque bis aut ter feribitur Coma.
CUMACUS. Epillola Valeriani apud Pollionem in
Claudio: Fibulam auream, Cumaeum, cypream unam.
[Forte legendum , Cum acu Cyprea una. ]
CUMADA. Capitulare de Villiscap. 42. Unaquaque
villa . . . habeat . . . catenas , cramaculos , delaturas ,
fecures , id efl , Cum ad as , terebras , &c. Ubi legen¬
dum indubie Cuniadas ex Gallico Coignee ,[&c\ins.
Vide Cuneata.
CUMASCLE , Provincialibus , Catena ferrea fuf-
pendendis in foco lebetibus, Gall. Cremalliere. Le¬
gitur in Inventario anni 1294. ex Schedis D. le
Fournier.
CUMATICUS, Verfificator. GlolT. San-German.
num. 501. Lege Commaticus , ut in Glolfis Ifido-
ri. Vide Comma.
CUMATILIS , vox formata ex Graec. wy* , fludus ;
unde Commodianus, de Neptuno:
Patet effe Deum Cumatilem illo paratu.
[Nonius Marcellus cap. 1 6. de genere vel colore
vellimentorum. n. 1 . Cumatilis , aut marinus , aut
eatruleus d Craco traftum,quaji fluttutimjimilis ,&(<]
CUM 1224
1 . CUMBA , Cymba , navis , feti potius navis fpe-
cies. Glofllir. Arabico-Latinum : Lembus navicula
brevis , diti a & Caupulus , & Cumba, & Lintris. Pa¬
pias : Cumba , navicula , locus navis. GlolT. Gr. Lat.
iKclcp» , to <sry\oi«p/ov , Alveum , Alveus , Cumb a . Ali¬
bi : Audrtov , Cumba. GlolT. Saxon. iBlfrici : Cumba ,
vel caupolus , &c. Lexicon MS. Regium : Ki!y€xit
w-Xe7a arig/yepei , Vuyaloie. Ugutio : Cumba & Cimba,
ima pars navis & vicinior aquis ,Jic ditia , quod aquis
incumbit , unde & ipfa navis, &pracipue parva dici¬
tur. Feftus Avienus in Defcript. Orse maritimre :
. . . Cumbis turbidum late fretum
Et beluofi gurgitem Oceani fecant.
Flodoarduslib. 14. Carm. 18.
Siflerejic triduo cogens fine gurgite Cumbam.
Alibi:
Applicitas qua littoribus propellere Cumbas
Infurgunt.
Utitur <St Prudentius lib. Perilleph. Hym. 2.25.
Occurrit etiam in Notis T yrortis. Hinc forte Kcy-
&d<>iov , navigium maj us , apud Conllantin. Porph .
in liallho cap, 4 2. TgictuoltTet TrXiioo v ysyl^-uv , e? Koy-
Gagici Xej,sTa<,Cap. 43 .e 'luotri KoyCdpict. Utitur etiam
Leo lrnp. inTadic.cap. i8.§. 1 40. ( qui a Sara¬
cenis vocabulum accerfit, dido cap. i8.J&cap.
19. §. 70. ut & Cedrenuspag. 580. 58 1. Editi
Reg. & Zonaras in Balilio. uoy7rdpov idem Con-
Rantinus dixit lib. 2. de Themat. c. 1 1 . p. 1 06.
Gombarias vocat Andreas DandulusinChron. MS.
ann. 992 . N aves , quas Veneti Gombarias nominant,
contra Narent anos Sclavos mifit. Vide Glolfar. med.
Grsecit.[& fuprzCaupulus.]
f Cumbus, Eadem notione in Agnelli Libro Pon¬
tificali apud Murator, to. 2. pag. 60. coi. 2. Alia
vero die , Cumbum ingreffus propitiis ventis properavi
ad iftam fervat am a Deo civitatem Ravenna.
2. CUMBA , Hifpanis Comba, elt Curvatura, Vafco-
nibus locus declivis & propenfus , qui in vallem,
definit. [ Armoricis Combant.^ GlolT. Lat. MS. Re¬
gium Cod. 1 o 1 3 . & Gloflfa? Ifidori : Gumba , cu¬
neus , crypta. Cnpa, in Glolfis Ifid. ubi alii pro Cu¬
neus , legunt Cuniculus. Anglo - Saxonibus etiam
Comb ell vallis, montibus undique oblita, quem¬
admodum veteribus Britannis Kum, ut obfervat
Cambdcnus in Dammoniis. Sic autem dida,quod
Cumba , feu navigii ita nuncupati, quod cavum
ell , & longius, fpeciem referat : feu ab alveo na¬
vis, qui Cumba etiam dicebatur. Hiltoria fundat.
Monafterii Miratoriiin dioecefi Lugdunenfi MS.
Tempore vero pracedente D.Guerricus praditli Htim-
berti filius anno 1156. Cumbatn Ojjei , & omnem ter¬
ram praditla Cumba circumquaque adjacentem pradi-
dts fratribus vendidit. Tabularium Bellilocenfe in
Lemovicibus n. 8 3 . Manfosmeosin Bretenis dimitto
tres ... ita quidem dimitto , ut frater meus Ratbodus
teneat ad obedientiam S. Stephani ad ( aerarium dena¬
rios 2. de vine a in Tib ena intrante in ill a Cumb a. Ea¬
dem habentur in Charta an. 1 1 3 1. to. 1 3 . Spici¬
legii Acheriani pag. 3 r 1. Vetus Charta apud Pe-
rardum in Burgundicispag.116. Etincircum vol¬
vitur per rupes , infra quas Cumba permaxima tendens
ad curfum S ujionis , & per ipfum curfum pergit ufque
ad terram , unde fluunt olle. [ Charta anni 1 o 6 8 . in
Appendice MarcseHifp. coi. 1143. Et extra hoc
habeat ibi Agerenjis Ecclejia duas pariliatas terra . . .
in Cumba de Artejia. Vide Cuma 4. & Valefii No¬
titiam Galliarum pag. 415. coi. 2. ubi obfervat
Provinciales, Dalphinates ac Sabaudos praeter ce¬
teros Convalles Cumbas appellalTe. ]
Comba, Eadem notione. [Pattum iater Jacebum.
112 5 CUM
Arragonise Regem & Berengariom MagalotiaelN
pifc.an.1z7z. De limitibus jurifdi&ion is utriuf-
que : Fluit aqua pluvialis ad ipfum flumen per filum
Comba qua e (l juxta ipfaiti rupem. Comba Regerit, in
qua iitse erant vineae, pluries memoratu linKe-
gelto 87. Chartophylacii regii.] Charta Henrici
Comitis Augi tom. 1. Monallici Anglic. p. 9Z0.
JVertham cura Comba juxtaferefiam meam,&c.Chro-
nic. Befuenfe pag. 640. Et pro tali commercio dedit
illi z 5 . folid. & unam Combam , quam plantaverat.
Occurrit praeterea in aliquot Chartis apud Du»
chefnium in Probat. Hift. Vergeiacenfis p. 1 3 5.
14 3 • & Guichenonum in Probat. Hift. Sabaud. p.
y.Le Roman deGarin MS.
For chevaucbier le bruel de S elve longae t
Si defeendirent les une b affle Combe.
Hinc Altaccmba in Sabaudia , & Combalonga in
Conforannis , Monafleria feu Abbatiae, nomen
accepere, quod in altis, profundis, & longis val¬
libus exftrudae fint. Vide Catacumba.
Cuxmbus, apud Moretum Antiq. Navafrae p. 3 oo*
& 3 o 1 . ex Archivo S. Joannis : Dedit illis unam
fpeluncam , qua eft fub Orolis facie ... & inde devallat
contra illa ferra de tras illos Cumbos de fonte fr igida.
Ubi verfio ejufd. Moreti : Les dio una cueba a la vi-
fi a dei Uruel ... y de alii correpor valle contra la Jierra
de aquellos Cumbos de fuen frigida.
Subcumbus, Terminus cavus. Latinus de Ter¬
minis : Terminus Ji Subcumbus pojitus fuerit , limitem
ofiendit: quidam maxime per conv allia pergunt. Siau-
temin plano Subcumbus pojitus fuerit, ubi vallis non f.t,
in proximo ante fle claudet finem. Alius Agrimenfor:
Terminus decum x. habuerit , quadrifinium exponet : Ji
Subcumbum fuerit , limitem ofiendit , aut vallem deji-
derat.
% 3. CUMBA. Theloneum Monafterii S. Bertini;
Carteia de Cumbis falconum z, den.
CUMBRI. Vide Combri.
CUMBUS. S. Audoenuslib. z. VitaeS. Eligii c. 5.
Arrepto Eligitis farculo coepit. . . terram f anilis effodere
manibus: mox reperit Cumbum fane veterrimum , te¬
gentem corpus f aeratum. Ubi legendum puto Tum-
bum, feu tumulum , id eft , Tumbam. [ V ide Cum-
bus , aliis notionibus in Cumba 1 . & z . ]
CUMERA, Vas frumentarium de fe (lucis. Ugutio,
[Papias MS. Bituric. Cymeras , vas frumentarium.']
CU MERUS, Urbanus. Gloff. lfid.Conje&ores re-
flaurant : Camerus , Curvatus. Mallem , Comes , Ur-
banus. Mihi favet Conflantienfis , ubi ; Cumes ,
Urbanus , Nomen civitatis. Ultima verba pertinent
ad vocem praecedentem , Cuma , Civitas Campania.
Haec fere Graevius.
f CUMEX , Scutella profundior, Belgice Komme.
A&aSS. Junii to. 1. pag. 3 zo. de S. CoemgenO:
Coemgenus jam non inveniens patellam , lac effudit in
Cumicem ligneam , pofuitque manibus fluis fuper ignem,
& ignis nullo modo ligno nocuit.
f CUMLATERATIONES , Limites. Charta Al-
cherii Aurucii pro Abbate Sichardo , apud Ste-
phanotium tom. 1 . Antiq. Occitan. MSS. pag.
368. fffiuantum infra iflas affrontationes vel Cumla-
terationes includunt ,Jlc vendidimus vobis. V ide Colla-
teratio.
CU MMA. Vide Conduma pofl Condamina.
f CUMPADIS , vel Cunpadis. Agnellus lib. Pon-
tif. part. z. cap. 3. Aiunt alii quod pofi mortem ip-
forum pofi plura tempora Roma in concilio hac caufd
difcujja f difflet ; qui providentia Epifcoporum quaji pro
depojittone illorum inciderunt fummitatem Cunpadis
( vel CutnpadisyUt in nota ) pedis dextri. Quid hoc fit
CUM 1 zi6
jpoft eruditiffimum Editorem Muratoriqm ultra
fatemur nos ignorare.
IT CUMULATUS , Cumulus. Barthius in Gloflari»
ex Hifloria Palaeltina.
CUNA. Vide Cuva.
1 . CUNAGIUM , a Cuneus , Gall. Coin. , Typus ,
feu ipfa typi percullio , qua lignantur monetae
aliaque quam plurima e metallo confe&a; Tri¬
butum pro imprelfione typi exfolvend.um. Char¬
ta Edwardi III. Angi. Regis an. 1337. apud Ry-
merum to. 4. pag. 736. coi. 1» Dederimus eidem fi¬
lio nofiro fiannariam nofiram in Comitatu pradido ,
una cumCunagio ejufdem fiannaria. Et paulo poli i
Cum omnibus ad pradida fiannariam & Cunagium ac
curiam qualitercumque fpedantibus . » . una cum Cu-
nagio ejufdem fiannaria , & cum omnibus 'exitibus . . *
curia pradida. Ejufdem tomi pag. 748. coi. 1 . in
Charta ejufd. Reg. proWillelmo de Monte-acuto
fuper exitibus Cunagii : RexColledoribus JiveCu-
fiodibus Cunagii ft anni in Comitatu Cornubia falutem...
Concefferimus . . . de exitibus Cunagii pradidiper ma¬
nus vefiras , & aliorum Colledornm& Cufiodum ejuf¬
dem Cunagii , &c. Ibid. p. 648. coi. 6. in alia Char¬
ta ej ufd. Edw. de compofitione fuper emolumen¬
tis Cunagii : Nifi tantum tertias partes emolumenti
didi Cunagii. Etto. 7. pag. 41. coi, 1. in Charta
ejufd. de moneta Scotiae , ad Joannem de Bolton
an. 1 3 74. Pro eo quod gentes Scotia per fubtilitatem
fluam bonam monetam argenti extra regnum nofirumAn-
glia fubtraxerunt , & in Cunagium fuum , ad minorem
valorem quam moneta Anglta extitit , pofuerunt , & Jic
currit in folutione in regno pradido , ad grave datn-
pnum & deceptionem nofiram ■, &c. Denique tom. 9 .
pag. 471 . coi. z. in Charta Henrici V. Angi. Re¬
gis an. 1417» Controfador miftera moneta & Cuna¬
gii multiplicator , & lotor auri & argenti cum cuneo no¬
firo Cunatorum.
% z. CUNAGIUM , f. ut Canicularia. Vivarium cu¬
niculorum. Tabularium Calenfe pag. 40 . Meta,
rerum pradidarum . . . fiunt , hac videlicet pradida
noa. . . ufque ad ardillariam , & de ipfa ardillaria
ufque ad Cunagium S. Andrea& de illo Cunagio ufque
ad vineam Petri , &c.
H CUNATUS, Cuneo feu typo percultus VideCtf-
rngium r.
CUNCIDA , ut Concida , Sepimentum. Lex Salica
tit. I9.art. 1 o. Edit. Eccardi : Siquis Cuncidam
alienam capulaverit , &c.
IT CUNCTABlLIA, Morae, dilationes Ut conjicit
Sollerius. A&a S. Reginfwindae , Julii to. 4. pag.
95 .Et tanta illum difciplina fiigmativavit , ut vide¬
licet livida cutis apta vefiigia divina vifionis Cundk-
bilia omnia facerent credibilia.
CUNCTALIS , Generalis. Papias. [Mart- Capella
lib. 1. pag. 6. Lar omnium Cuudalts , i. e. Genera¬
lis , oppolitus familiari.]
^CUNCTARI, Inficiari , negare, aut faltem du¬
bitare , quia qui cundantur quali dubitant inqui¬
rendo num aduri lint necne : haec propria vis
verbi Cun&ari. Chriftophorus Papa in confirma¬
tione Privilegiorum Corbeienlium , apud Ache-
rium to. 6. Spicii, p. 41 $■ Nulli Cundandutn efi ,
quod eunda Ecclejia paci , f aluit & quieti profpicere
nos oporteat.
f CUNCTIClNtJS , Omnifonus. Mart. Capellalib»
9*p. 306. Plenitudo Cundicina voluptatis.
CUNCTIGENA, Omnisgeneris, in Decretis Syn¬
odi Ainhamenfis ann. 1009. can. zz. Nequitia
Cundigena , &c.
f CUNCTIO. Vide Cociones.
1717 CUN
<j[ CUNCTIPARENS, Parens omnium. Prodent.
Paflf. S. Agnetis v. 12,8. Cui poffe foli Cunliiparens
dedit .
CUNCTIPATER, Omnium pater Deus. Theo-
dulphus 1. Carm. v. 69. de Hifkia Rege :
Cui tria Cunclipater voluit fuperaddere luftra.
CUNCTIPOTENS, pro Omnipotens. Cunltipotentia ,
in Prologo ad Vitam S. Turiani, Epifcopi Dolen-
fis. [ Prudent. inPafT. S. Quirini v. 5 6. fjefu Cun¬
ctipotens. Legitur & alibi. ]
«H CUNCTITENENS & Omnipotens , in Praecepto
Ludovici Balbi an. 879. apudMabill. de Re Di-
plom. lib. 6. pag. 549.
f CUNCTITONANS Deus , in Adis SS. Julii
to. 1 . pag. 1 3 3 . de S. Swithuno.
CUNCTIUM , Rellauratio, reparatio. Adta SS.
Junii to. 3 . p. 9 3 6. de B. Michelina : Res relidas
Ecclejia pradilta expendendas in CunCtio Ecclejtapra-
dilta.
CUNCTUS , Scyphus , patera. Ita Papias MS. Edit.
hdbetCundus. [MS. Bituric. habet etiam CunCtus. ]
f CUNDUS. Vide CunCtus.
CUNEATA, Gall. Coignee , Securis. Tabularium
Vindocin. Ch. 54. Favente Hilgodo fratre fuo Se¬
curi , Jive , ut vulgus loquitur , Cuneata cognominato.
Vide Meurfiumin Kumov , & fupra in Cumada.
f CUNELA , Qu/aCg*. GlolT. Lat. Graec. Sangerman.
Thjmbra. Lege cum Plinio , Cunila , Herba odo¬
rifera, quam vulgo dicimus, Sariette.
CUNENEA. Computus an. 1201. apudD. BruJJel
de Feudorum ufu ad calcem to. 2 . p. cliv. coi. 1 .
ProCunenea facienda veteris turris & pro aula deal¬
banda & capella xx. /. Sufpicor legendum elfe Ca¬
mine <&, Gall. Cbeminee , Camini fpiraculum. Erit
forte qui malit Cuneneam ede Angulum Gall.Cotw.
^1 1. CUNEUS, Angulus , Gall. Coin. Charta Phi¬
lippi Augufti an. 1 2 1 1 . to. 1 . Ampliff. Colledt.
coi. 1 1 00. Ab era S. Venantii ufque ad Cuneum
muri , &c. Charta Philippi III. Erane. Regis ann.
1272. in Hili. Sangerman. Jacobi Bouillart pag.
lxv. col.i.^ Cuneo adaquat orn . . .eundo ad portam
5. Germani de Pratis. Liber Anniverf. ejufd. Ab¬
batiae fol. 70. Super domo qua facit Cuneum , &c.
2. CUNEUS, Sigillum ferreum, quo nummi cu¬
duntur , Gallis Coin: a cudendo didlum cenfet
Cokus ad Littletonem fedl. 335. Alii a cunei fi¬
gura , & probabilius. Lexicon Gr. MS. Apyvpoxo-
rrtiov , ev w uoorlirat r st vcjAtr [acito. , 0 vCV i /jluvtmv kx-
Leg. c-w/xavT &>v. Matth.Paris an. 1248- Cuneus
monet alistCunei emolumentum. Monallic. Angl.to.z .
p. 308.313. Carucatam terra , qua jacebat olim ad
Cuneos moneta. Adde Will. Thorn.inChron. pag.
i8i6.Fletal. 1. c. 2 2.§. 5 . Fabricatores Cuneor um.%.
6. Fabricatores falfa monetajine Cuneo.YideAfoneta.
Saepe etiam fumitur pro ipfo jure cudendi
monetam , in Alfifiis praefertim Hierofol. MSS.
Le chief Signor a Cour , Coins , & ffufiice , qui efi la
haute Cour. Palfim ibi.
3 . CUNEUS , Species vel forma panis.Chron. Win-
defem. Bufchii lib. 2. cap. 43. Uno Cuneo , hoc
efi , albo pane , modicifque cibariis in hebdomada fu-
flentabatur. P icar di Cuignet etiamnum appellant,
panem ladle fubadlum, & in varios angulos for-
mafum. Audior Mamotredli 7. Levit. Collyridis ,
id eft , panes Jimilagineos triangulos , vel circulos.
4. CUNEUS, Latinis , ellinflrumentum ferreum ,
aut ligneum , quo finduntur ligna. VitaS. Joan-
nis Epifc. Tragurienfis : Accedentes autem plures
prioribus , adjellis ferreis palis & Cuneis , fubmovere
illum ( lapidem) non potuerunt. Miracula S. Richa-
CUN 1228
rii Abb. lib. 1 . c. 1 .Cum findere tentajfent cum mal¬
leis & Cuneis , & omni hujus generis machinamento ,
&c. VideCrdericum Vital. lib. 8. pag. 698.60
Meurf. in KxvvU.
«fi CUNGNUS, Angulus, Gall. Coin , alias Coing.
ConfuetudinesMSS.Tolofanae ex Bibi. D.Abbat»
de Crocat fol. 1 8. vel 19. Et exinde ufque ad cru¬
cem de Cungno. Vid e Cuneus 1 .
«IICUNHUS, Typus quo moneta cuditur & ligna¬
tur, Gall.Coiw.Extradlum computiSiardelliMaf-
faritiae Magillri monetarum an. 1 3 3 9 . Hili. Dal-
phin. to. 1 . p. 9 5 • Primo videlicet , quod fierent de¬
narii curnbiles . .. fiub forma & Cunho , &c. Pluries^
repetitur eadem voxibidem , pro qua bis habetur
Cugnus. Vide in hac voc eSzCuneus 2.
CUNIADA , Securis. Vide locum in Caradrus
& fupra vocem Cuneata.
f CUNICULA. Vid eConucula.
CUNICULARIA , Vivarium cuniculorum , Gallis
Lapiniere , Garenne. Occurrit non femel in Fleta
lib. 2. cap. 52. §. 1 2. cap. 71. §. 12. cap. 71.
§. 1 4* &c.
CUN1CULARIS ,Quj cuniculos venatur. Fori Ley-
renae : Cuniculatis pofl unam nollem det unum Cunt-
niculum cum fua pelle.
^[CUNICULINA Caro, in Epillola Evantii Ar-
chidiaconi , inter Concil. Hifp. tom. 3 . pag. 8 7.
Cuniculina pelles , id eft , Cuniculi, apud Johannem
de Janua.
CUNICULUS , Mendofe pro Duciculus. Ibi vide.
1f CUNIRE , Cuneo notare , Typo fignare , Gall.
Marquer au coin. Praeceptum Edwardi III. Angi.
Regis an. 1 3 3 8. de Hanno capiendo ad bellum ,
apud Rymerum to. 5. pag. 3 9. AJfignavimus vos
conjunEim & divijim ad capiendum ad opus noflrum
totum flannum in Comitatibus pradiclis Cunitum &
etiam Cuniendum , cum Cunitum fuerit & in eifdem
Comitatibus jam inventum. Apud Felium Cuntre ell
Stercus facere , quod de infantibus fafeias in cunis
polluentibus maxime intelligendum ell. Vide
C unarium 1 .
o
CUNlTAi , Haeretici, quorum audior Cunus qui¬
dam , in Anglia noti an 1 147. M. Chron. Belgic.
% CUNPADIS. Vide Cumpadis.
1. CUPA, Vas vino condendo paratum , Latinis , k
Koupar Anglis, nollris, Cuve, [Germanis Kuffe .]
Lucanus lib. 4. de Bello civ.
. . . Ratem vacua fuftentant undique Cupa.
Vide Petrum Blefenf. Epiffc. 63. Navis capacita¬
tis 40. Cuparum , inNovella Valentiniani deNa-
viculariis amnicis. Nos dicimus : Un vaiffeau de
40 . tonneaux. GlolT. ^Elfrici : Cupa, tunne.[Com-
putum Capituli Autilfiod.an. 1 247, Eodem anno
habebat Capitulum duo prejforia munita , & xxu. ton-
nas , & quinque canales ad eas implendas , & feptem
Cupas cum quadam parva , in qua vinum colatur. Jo-
nas Monachus inVita S. Columbani n. 5 3. Re¬
petit eos facrificium profanum litare velle , vafque ma¬
gnum , quod vulgo Cupam vocant , quod 26. modia s
amplius minufue capiebat , cervijia plenum in medio
habebant pojitum. V ita S. Aullregifili Epifc. Bitu¬
ric. inter AdlaSS. Bened. faec. 2. pag. 97. Repleto
vafe mu fio , unum quod illi vocant Cupam , ferme vi-
ginti metra capiens refedit vacuum. Sed & apud Ul¬
pianum inter vafa vinaria numerantur Cupa & do¬
lia , qua in cello fixa funt . Bertha Monacha in Viu
S. Adelheidis Abbatiflae n. 1 5 . Cellerariam enim
aliquando , vinum de Cupa producentem , feftinanter
per nuntium accerjivit : qua in obedientia nefeiens mo¬
ram , ejus prafentiam velociter adivit, ore Cupa non
CUP
ob firmato , fed ducibtilo fecum in munibus afportato.
Occurrit eadem notione pro dolio vel doliolo ,
in Vita S. Willibrordi , inter Ada SS. Benedid.
fxc. 3 . part. i . pag. 6 1 5». n. xvm. in Vita S. Ge-
novefae , tom. 1. Januarii pag. 140. 145. <Stc.
Ifid. lib. a.Orig. cap. 6. Cupas, d capiendo ,idejl,
decipiendo aquas vel vinum vocatas volunt. Genui¬
num etymon Kv-rn , fpecies navis de qua mox in
Cupa 2.]
Cuppa, Eadem notione. Charta anni 1047.
inter InRrum. to. 2. Gall. ChriR. coi. 480. Item
de fylva nojlra ... ad domos fcilicet adificandas vel re-
fiaurandas , ad Cuppas , ad dolia , ad vallum, ad na¬
ves , &c. BernardiOrdo Cluniae, part. 1. c. 47.
Cuppa quatuor , una ad fabas fervandas , quando fue¬
rint bainata , altera in quam cadit aqiuduflus , tertia
in qua lavantur fcutella, quarta ad hoc ut aqua cali¬
da in eam mittatur ad Alandatum & ad rafuram Fra¬
trum.
Cupella , Minor cupa. EpiRoIa Bonifacii Ar-
chiep. Moguntini : Vice ofculi duas Cupellas vini
Celfxtudini vejha tranfmijtmus'.
2. CUPA , Cuppa, Coppa. Hefychius : KvCCa ,
'5rol»p(oi'. GlofT. Lat. Gr. Cupa , fidrli; [atyolxn , «V
Tire; yuvXov K&xwtv. ER autem ya.vXc; , certa navigii
fpecies : & apud Hefychium , y.ottu.1 , t7do; Ti noo; ,
pariter efle dicuntur. [Sic vocem Copa Nicolaus
Specialis ufurpat lib. 7. de Rebus Siculis cap. 1 7.
apud Murator, to. 10. coi. 1070. Sed die tertia ,
ut ipfos defenfores urbis in multarum partium defenfio-
ne diflraberent , quo debilitatam urbem viris bellato¬
ribus facilius fuper arent , catbenam qua portum urbis
conclu fer at , pramiffis por tenuis , quas vulgo alii Filvas,
alii Copas vocant , magnifque navibus fuccedentibus in¬
fringere conabantur .] Idem GloRarium *c'4 a , urna ,
hydria. Ubi forte legend. K oV«. At apud Hero-
nem Mathematicum , «SVa , & /SQtIi; , pro vafis
vinariis fumuntur; fed Cupa major cR butti. Re-
centioribus vero Cupa & Cuppa , ufurpantur pro
poculo , feu vafe potorio, quod videtur fic ap¬
pellatum, quod Cupa formam referat. NoRri Coupe
appellant , [Armorici Cop.] Vita fandi Guidonis
Abbatis Pompofiani : Cuppam ,quabibebat Abbas ,
ab eo Jibi petiit' porrigi. [ CupaS . Columbarii , in ejus
Vita inter Ada SS. Benedid. fec. 2. pag. 5 3.]C«/>
pa aurea & argentea , in ConRitut. Siculis 1. 3 . tit.
3 6 . <£. i . Liber de Contemptu mundi :
Injtgnefque tbori , Cupa , cypbique decori.
Vide Lupum FerrarienfemEpiR. 8j. Salmafium
ad HiR. Aug. pag. 2 5 3 . [ Naevium ex quo lauda¬
tur : Duas Cupas mero plenas exbaufit. 6c Anecd.
Marten. to. 1 . coi. 1525.&1527. Coppa una ar¬
gentea, in Chronico Romualdi II. Archiep. Sa¬
lem. apud Muratorium to. 7. coi. 242. Cuppa ar¬
genti fujilis , quam Calicem interpretatur Mabil-
lonius , in Tranflatione S. Filiberti , inter Ada
SS. Bened. faec. 4. part. 1 . pag. 5 5 2 . J
'Cuppa , Eadfm notione, apudSimeonem Dunel-
menf. Charta ABthelRani Regis Angi. to. 1 . Mo-
naftici : Tria tapetia, &duasCoppas argenteas cum
cooperculis. Cuppas vocat mox idem Dunelmenfis.
Eckeardus junior deCafib. S. Galli cap. t. Cop-
pam auream Domiti tui . . .pincerna meo confeftim of¬
fero. Supra cantharum appellavit. Chronicon Ca-
Jinenfe lib. 3 . cap. 5 7. ( al. 5 8 - ) Coppas duas ar¬
genteas deauratas cum nigello librarum 1 5 . Romual-
dus Salernitanus in Chronico MS. Scrinium Hu-
golini Bom Comitis fregerunt , & ex co Coppam unam
argenteam , & privilegium , quod Rex Imperatori fe¬
cerat , afport arant. Otto Murena-: Et ipji unam Co¬
pam auri denariis plenam ipji Regi portaverunt.
^[Copa Ff.rrea, recenfetur inter coquinx vafa *
in Inventario anni 1342. ex Archivo S. Vide¬
ris Mallii. Armar. Din. num. 38.
Cu p a.ri u s M a j o r , dignitas in aula Regum Lu-
ftanise. Vide Brandaonum in Monarch. Luiitan.
to. 5. pag. 304. v.
f Cupp arius.T raditiones San-Emmeram. apud
Bernardum Pez. to. 1 . Anecd. part. 3 . coi. 1 7 1 .
Udalric Swarfcepfe Cupparius.
^ CuPHA,Idem quod Cupa 2. VitaS. Godehardi
n. 6 2. Petendo eum , ut benedicat parum vini in Cu-
pha vel fcypho feto.
Cupellus, vel Cupella, Vafis potorii fpecies*
ex Cupa , aut a Graeco HvmWw , quod Flefychio
eduda; rsrcT «mtk. Ubi forte legendum wwts ,
in formam ovi. Alii a Germanico, ICuebel dedu¬
cunt. Glolf. Lat. Gt2EC. Capillum ,yeu$'tpldsic>y, f.ytu-
s > poculum quo vini gullus capiebatur , apud
Athenaeum : Gujlatorium , in Fragmento Petronii
de CoenaTrimalcionis. Apitiuslib. i.cap. i. Pi¬
per tritum cum meile difpumato in Cupellam conditi
modo mittito. Alia Editio habet Cupellam.
Cu pe lla , Vas potorium. [Supplem. Antiquarii i
Cupella (ZcvtIicv , Gaulus .] VitaS. Paterni Epifc.
Abrincat. cap. 5 . Potum per Cupellas difpofitum evel¬
lere voluerunt. ER etiam Cupella , parva cupa apud
Gregorium Turon. lib. 2. de Mirae, cap. 3 5.
fCuPELLAApuM.Vas apum , Alvus , Gall. Ru+
che. Inflrumentum anni 1267. ex Archivo S.
Vidoris MalTiI. Reflor hofpitalis S. Andrea . . . inter
alia promittit reddere Priori ejufdem Sanfli d S. Vi-
flore dependentis Cupellas apum quadraginta.
Coppula, Cupa minor. Computum an. 1333.
HiR. Dalphin. tom. 2. pag. 277. Item pro duobus
bacilibus de are pro Domino ,taren. \ni.gran. m. Et
pro Coppulis fex pro Domino , taren. m.
Cuppa. ChartaHenricilll. Regis Angi. apudPryn-
neum in Libertatib. Eccl. Angi. to. 2. pag. 834.
Cum ex confuetudine approbata & obtenta habere coti-
fueverimus palefridos & Cuppas Epifcoporum & Ab¬
batum regni cedentium & decedentium , &c. Haben¬
tur fimiles aliae Chartae aliquot to. 3 .hujufce ju¬
ris Regii teRes. Vide Hermam .
Cu ppa vel Copa ad reponendam Eucharifiam. Ne-
crologium Eccl. Parifienfis Id. Aug. Dedit nobis
Calicem aureum cum patena ponderis 4. mare arum
auri , de quo fafla fuit Cuppa ad reponendum Eucba-
rifliam : Charta Anglica apudPrynneum in Liber¬
tatib. Angi. to. 3* pag. 798. Alandatum ejl ffufli-
ciario Hibernia , quod tn jingulis Ecclefiis Cathedra-
libus Hibernia inveniat unam Cuppam ad Euchari-
ftiam in ea reponendam. [ Chartularium S. Martialis
Lemovic. Capfa capitis Apofioli[S. Martialis) manet
renovata & Copa ubi Corpus Domini refervatur.~\
f Coppa, apud Martenium Itiner, to. 2. p. 241.
ex antiquo Inventario Thefauri MonaRerii Ab-
dinghotf. Paderborn. Aureus calix 1. cum patena
lxx. lapidum decoratus ornatu. Argentei vero vii.
Coppa 1 . argentea , An ad reponendam Euchari-
Riam , non fatis liquet.
f Copa Calicis, in Notis marginalibus anti¬
qui Martyrologii Ecclefiae Aquenlis.
3. CUPA , Menfura frumentaria. Charta an. 1241»
tom.io.Spicileg. Super f exter ali , & corda , ferro y
pondere , & Cuppis. [ Antiqux Recogn. de Alor as ,
in RegeRo Probus i ol. xxxv. Guigona Panalli tenet
de Comite 1. ennn. terra , & debet inde vm. Cupas
fru nenti. ER autem C/i/u nudedida, inquibuf--
dam locis , ut Bellijoci , quarta pars Bicheti *
1231 CUP
fexque Coponos continet ; Cupa vero tertia Bicheti
pars tertia efl , & o£to Coponos compledlitur. Co¬
poni viginti quatuor faciunt Bichetum. Sed om¬
nium locorum non eadem ratio efl. In agro v. g.
Atrebatenfi Cuppa efl quarta pars Mencoldi , Bur¬
gi apud Sebufianos in Breffia Cupa efl viginti qua-
tuorlibrarum , &c.]
Cupa Octavalis. Confuetudines MSS. Solem-
niaci in Arvernis : Omnes homines de ditia communi¬
tate debent molere unum [extarium bladi pro una Cupa
ottavali , perfolvenda de tali blado , quo perfulvi con-
futvit , nec debent defengranari.
Cupellus, Menfura frumentaria. Libertates MSS*
vilke S. Defiderii in Campania ann. i 2x8. Mo¬
lendina habebit dominus in ditta villa bannalia , &
erunt CupelU rationabiles & menfurabiles , quorum Cu-
pellorum fexdecim faciunt [extarium.
Copa, Menfura frumentaria minutior, vox pariter
formata a Cupa. Charta Alphonfi Comitis Tolofa-
niann. 1144. pro Montalbanenfibus apud Catel¬
lum lib. 2. Rerum Occitanar. cap. 17 .Ufus talis
ejl:de duobus [extariis avena, quam afiportabunt ex¬
tranei ad vendendum , habeat dominus unam Copam ,
de uno f 'extario mediam Copam .... de faumata [alis
.... habeat dominus unam Copam. Charta an. 1246.
in lib. r. Feodorum Burbonenfis dominii fol. 96.
Ger ardus de Beria duas Copas ordei Jifenals , & 2 . de¬
narios 3 &c. Infra : B. Rahnundi 4. Copas Jifenals Jl-
liginis , &c. Occurrunt liaec verba pluries.
<f C oppa, Eadem notione. Antiquae Recogn.Al-
beripae in Regeflo Probus fol. lxiv. verfo : Refchi
tenet de Comite 1. pedam & debet inde 11. Coppas fru¬
menti , & 1. quart. vini &i\. den » pro efpalla , &
habet ibi cibum , quando folvit cenfutn. Charta Ro-
berti Comitis Arverniae ann. 1284. apud Baluz.
in Hifl. ejus familiae tom. 2. pag. 1 5 4. De quoli¬
bet [extario bladi debent levari & percipi pro moltura
diu Coppa rafe, a feflo Nativitatis B. fijoan. Bapt. uf-
que ad Natale Domini , & pro rejiduo temporis ....
debet levari .... una Coppa cumulata & rata Coppa
pro rata bladiqucd ibidem molet , & Jic xi 1. Coppa
rafa dicta menfura debent complere & perficere car-
tamfori de Vico. Chartularium primum Moiiafte-
rii Aquicindlenfis fol. xxv. Lambertus tenet partem
unius modii una Coppa minus , alii bofpites catera &
Jilvam , de qua cenfum habemus quinque dor-ellos
avena.
f Cuppa, Idem. Litterae Radulfi Epifc. Atrebat.
pro Monaflerio Strumenfi ann. 1 204. Recognovit
[e vendidijfe . . . dimidiam mencoldatatn Ce dimidiam
Cuppam . . . & pro terra illa [olvebat dicta Ecclejia
tres mencoldos frumenti & dimidium , & dimidiam
Cuppam.
CoPonagiUm, Copponagium, Jus exigendi
ejuCmodiCopas ex frumentariis mercibus , quae in
mercatis veneunt. Charta Odonis Ducis Burgun-t
diae ann. 1 266. apudPerardum pag. 511. Item
homines ditia villa ad praftandum , leida & pedagio pe¬
nitus fiunt immunes : Coponagium vero debent die mer¬
cati folvere tantummodo , & non aliis diebus. Coppo-
ttagiimentio occurrit in aliquot aliis Tabulis apud
Guichenonum in Probat. Hifl. Breffenfis p. 64.
107. & in Genealogia Dominorum deThoire,
pag. 2 5 x.
Copa g ium, Eadem, ut puto, fignificatione.
Litterae Johannis Franc. Regis ann. 1356. Ordi-
dinat. tom. 3. pag. 75. Primo , quod in univerfio
omnes habitatores dicti loci Avinioneti qui nunc fiunt &
qui pro tempore erunt , poffint Jine licentia cujuflibet ,
ufque ad tres annos d die concejfionis prafentis nofire
CUP 1232
gratie' computandos , a regno nofiro extrahere pafiellum
cretum in terris propriis eorumdem , & etiam bladum
cretum in eifdem , ufque ad mille cartones pro quolibet
dictorum trium annorum : provifo tamen quod ditle mer¬
cature [eu aliquid ex eis ad nofiros vel regni noftri ini¬
micos nullatenus transferantur vel portentur. . . . Item ,
quod omnes venientes ad locum [eu forum de Avinioneto
pr editio cum ip fotum mercaturis , Jir.t immunes & li¬
beri die fori dicti loci , emendo & vendendo , a leuda fete
Copagio per tres annos , d die concejfionis prafencium
computandos. Item , quod omnes venientes ad nundinas
dicti loci de Avenioneto , eundo & redeundo , venden-
doque & emendo ,Jint immunes d Copagio , leuda &
barra , atque gabclla per tres annos continuos d die con-
cejfionis prafentium numerandos. Ex integro tedlu li¬
quet inter mercaturas , de quibus hic agitur, po-
tiffimum recenfenda effe blada , quibus belle con¬
venit notio Copagii a nobis praenotata.
•H Copa , Menfura agraria in Comitatu Vien-
nenfi, f. tanta quae capiat feminis unam Copam
frumenti. Inflrumentum an. 1 3 09. in Hifl. Dal-
phin. to. 1. pag. 97. Dominus Comes habet apud S.
R impboriamm in dominio fuo unum curtilejitum juxta
fojfiata caflri prope caminum Vienna continens tres Co¬
pas terra. Item habet ibi molendinum ditium de Novet
infra villam , ubi fiunt dua rota, &c.
*| Cupata , Eadem notione. In agroDumbenfi
interdum efl media pars Bicherata, modo tertia,
modo quarta fecundum locorum varietatem.
^fCuPA , Menfura olearia' etiamnum in ufu pluri¬
bus in locis, fed diverfa in diverfis regionibus.
Memoratur in Charta anni 1130. ex Chartulario
Aptenfifol. 69.v°.&in Charta anni 125 2. apud
Columbum Geneal. Simian.pag. 592.
4. CU P A , Cuppa, T ributi vel penfitationis fpe-
cies apud Occitanos, eademforte quae coponagii.
Charta ann. 1292. apud Sammarthanos in Epi-
fcopisMagalonenfibus. JjJuantum ad Cupas & len -
das. Ufatica , feu Leges municipales MSS. urbis
Monfpelienfis cap. 7 1 . Jjhulibet habitator Alontif-
peffulani pro domo , vel locali fuo , cujufcunque Jit pre¬
tii , debent falvare Cuppas & lefdas , & Bajulus
Montifpcjf. debet ei laudare illam domum vel locale.
Vernaculum fic concipitur.- Cafquun habitaire de
A/onpefiier per maifon & per logal Jicn de qel pres que
Jia petito gran , deufaluar Copas e leiclas , &c. Etcap.
91. Captalarius non debet praftare Lefdam vel Cup¬
pas , nijt pro ea parte pro qua pertinet ad cum lucrum
jam Curia acquifitum. Vernacul. Captalier nondeu do¬
nax leidas ni Copas , Ji non per aqella parte per la qal
az.el perten locaptal , 0 per aqella part , par laqal par-
ten az.el la gat,anh que a dona. Charta ann. 1231.
in Regeflo Comitum Tolofae : Item petebat me¬
dietatem dei Cop , qui datur ab illis , qui vendant bla -
dum in villa G alliacenjt ad pilam. Infra : Abbas au¬
tem & Monaftcrium Galliacenfe habebit tertiam par¬
tem in toto blado , quod colligitur dei Cop , ab illis qui
vendunt bladum in villa Galliaci. Charta Liberta¬
tum oppidi de Meneto in Biturigib. ann. 1260.
De tousbleds de fextier une Cope delaide , &c.
5 . CUPA , Urna , arca fepulcralis. Vetus Infcriptio
Romae : D. M. D. Apuleius fjonicus fecit Eutjchia
for ori fu & Eutycheti filio ejus , m hac Cupa mater &
filius pojitt funt. Vetus Scheda apud Ughellum to.
2. Itai. facraepag. 247. Inalta Cuba juxta Orien¬
tem- fepulcrum SS. Victoris , Dominici, &c. Vide
Cuba.
CUPARIA. Arborum extremitates , feu Rami
decifi , Gall. Coupiers. Charta Hugonis Abb. Cor-
beienfisan.i 183. e Tabulario cjufd. Monaflerii;
/
1233 CUP
Hugo guerpivit nobis qua in nemoribus nsflris tam ipfe
' quam pradecejfores fui reclamare confucverant , vide¬
licet nemus mortuum , geneftas , Cuparia , ramofque
reftdttos , circam , cuftoduni.
CUPATA D o mu 5 , in modum Cupa feu Capella
te&a, in Charta ann. i 3 56. in Hift. Bononienfi
Ghirardacci lib. 1 . pag. 2 5 . [Vide Cuppas .]
CUPBURD , Angiis Cup-board , Abacus , Gall.
Buffet. Charta Henrici IV. Regis Angi. an. 1405.
apudRymerum toin. 8. pag. 384. coi. 2. Qua¬
titor veteres tabulas pro camera & aula. . . umm ve¬
tus Cupburd , duo gr offa plumba in fornacibus pojita.
f CUPED1US. Vid e Cuppes.
«^CUPELLA, Cupellos. Vi de Cupa z. Sc 3.
CUPER AMENTUM , Acquifitio, Re caper amentum.
Tabular.Montismoriiionis in Pictonibus :fJoannes
Areos donavit pauperibus Dei de Monmorlo fe & om¬
nia fua Cuper amenta , qua fecit in vita fua. Et fol.
44. Donaverunt Pauperibus domus Dei de Monmorlo
. . . omnia Cuper amenta fua , qua Cuper av erant Do¬
mini domus Dei , vel qua Cuper at uri fuerant in omni
terra fua , &c. Occurrit ibi non femel.
CUPERIA, [Quae vendit fulem cum Cupa fingula-
tim.] Charta Udephonli Comitis Tolofe apud
Catellum in Comitio. Tolof. pag. 192. Et femi¬
na Cuper 'ut ■, qua falem voluerint revendere , emant ad
falinum > &c.
«[[ CUPERTOR1UM, ut fu pra Coopertorium , Stra¬
gulum quo leCtus infternitur. Donatio anni 855.
Mareae Hjfp. coi. 788. Septelamos tapites 11. Cu-
pertorio firicio 1. & vellat as xi. &c>
CUPES. Vide Cuppes.
1. CUPHA, Scyphus. Vide Cupa 1.
«f 2. CUPHA, Cucurbita medicinalis, Gall. Ven-
toufe. Vide Scupba.
CUPHI A , &c. T egmen capitis , quod caput totum
ambiebat. Ugutio : Caleptra proprie dicitur Cupbia
equi. Olim virorum maxime, nunc mulierum ,
Gall .Coife. Papias : Cy daris, mitra, tyara, pileus fa-
cerdotalis , Cupbia. Alcuinusde Offic. divin. ait,
Graecos pileos , ideft , Cuphias geftare in capite , dum
ajfijlunt altaribus. Joann. de Janua : Caleptrum ejl
proprie Cufia ( al. Cupbia j equi.
C u f f 1 a , apud Lobinell. in Gloflario ad calcem
Hift. Britan. In poffeffionem mijl per Cujfiam Comitis.
Coffia, Cofia. Chronicon Vofienfc cap. 74.
Mitras in capite ge flabant juvenes utriufyue fexus ,
quas vocabant Bonetos , poftCapellos de lino , vel Cof-
fias , dehinc Capellos de pilis cameli. [Ciemeils IV.
PP. Epifl. 427. n. 5 2. inter Anccd.Marten.tom.
2 . coi. 485. Item , quod ipji Clerici vel Canonici . . .
nec cappas quarum caputta alterius coloris exifiat , nec
cum capellis feu Coffiis lineis apparentibus incedant .]
Cofea. Fortunatus inVitaS. Radegundis cap. 13 .
Stapionem , cami fas , manicas , Cof 'eas, fibulas, cuncta
auro, quadam gemmis exornata . . . f anclo tradit altari.
Coyffia. Computum Johann. Humberti fub
Guigone Dalphino ann. 1328. Item f/udas. pro
Coy fiis Domina augmentandis 12. fol.
C o y s 1 a. Ordinatio Regis Angliae contra Majo¬
rem & centum Pares Baion. apud Ry merum to.
2 . pag. 169. Ordinamus , laudamus & dicimus , quod
. . . Major & alii pr&dicti . . . centum Pares , proce f-
Jionem folempniter faciant ... in fola tunica fjtne cor¬
rigia & Coyjia , &c. Puto legendum Coyfia.
Cucufa, Eadem notione. Gelta Guillelmi Majo¬
ris Epifcopi Andegav. c. 22. Omnibus ornamentis
Pontificalibus etiam cafula, & mitra albis , videlicet
debougran reveftiti , & etiam propter unitionem , Cu-
cufati quadam magna Cucufa fubtus mitram.Qccmni
Tom. II.
CUP 1234
rurfum infra, & in ejufdem Statutis Sy nodali¬
bus an. 1314- Regeftum Parlamenti Parif. fign.
B. fol. 44- inter Arcfla an. 1 277 .A difiantia unius
leugte venient pedites in caligis ad domum dicti Militis ,
in tunicis fine tLonis ,Jine cApuciis & fine Cucufis , &c.
Occurrit etiam apud Continuatorum Nangii ann.
1 3 26. & in Statutis Collegii Navarraei an. 12x5.
apud J. Launoium in Hili, ejufd. Collegii p. 89.
Cucu fatus, Cucufa caput te&us, in Synodis
Rotomagenfib. an. 129 9. & 1313. can. 1 .
^ C u cu f a r 1 a , Quae facitaut vendit cucufis. Co¬
dex MS. redituum Epifcopi Autiffiod. Vendemes
culcitras debent de qualibet culcitra unum denarium.
Qualibet Cucufaria debet unum dena rium & duas leva¬
tas ad manum. Eadem vox, fed incerta mihi notio¬
ne legitur inObituatioBellijOci ante annos trecen¬
tos exarato : Dedit domum fiam Jitam ante Cuctifa-
Yiam. An taberna Cucufaria feu vendentis Cucufas l
cjCucutf.ra, pro Cucufa. Articulus Xiv. Concilii
Trevir. an. 1310. inter Anecd. Marten. to. 4. coi.
2 40 . inferibitur : Contra gerentes Cuctiteras & riga¬
tas ; fed in iplius articuli corpore vetantur mitra feu
Cucufa.
innq dac dixit Codinus de Offic. cap. 2. n. 52.
Corona pretiofa trxvcpict , capitium. Galli etiam-
num dicimus Scoufion. Vide Pfeudo-Chronicon
Luithprandi pag. 322.
C o 1 f 1 s hodie etiam caput operire Servientes ad le¬
gem in Anglia , teftantur Spelmannus & Watfius,
ad tonfuram celandam Clericalem uti opinatur
idem Spelmannus, indeque vulgo vocari Sergeants
of tbe Coife.
^1 Cofa , Caffis , galea ferrea. Statuta Bajuliae Fo-
rojul. ann. 1 2. 3 5 . ex Archivo S. Vibtoris Malhl.
Peditem armatum intelligimus armatum fcuto & pro-
punlto feu afpergoto , & Cof a feu capello ferreo , &
cargan vel fine cargan vel fcutum inter dtlos pedites.
f Coifa Ferrea. Teftamentum Bartholomxi
de Lega apud Th. Madox Formul. Anglic. pag.
423 .Item iV.Bordel loriculam fu amcumCctf a ferrrea.
^ Cophia. Vita S. Guillelmi tom. 5. SS. Junii
pag. 1 1 7 .Ut & galeatus pojjet ad bellum procedere,
ad modum fui capitis ferreum tegumen fieri jujfit, quod
vulgo Cophia dicitur , quam poftquam Domini miles in
capite fumpfit , eam ulterius non removit.
f Copha, Eodem lignificatu. Statuta Maffil. lib.
2. cap. 38. Qui arma piEa faciunt five facient
in Majfilia , vel Cophas, vel galeas , &c.
Cofiarum Fenearum meminit Froiffiartes 4. vol. cap.
3 8 • Cottes defer , Gantelets , Coiffettes d’ acier. G tiilh
Guiartzn. 1301.
Boucliers es poins , Coife s laciees.
Et blanches efpeesfacbiees.
Idem an. 1 3 o 4.
Armees de cotes a leur tailles ,
Et de bons hauberjons d tnaillis ,
De fors gans , de Coiffes jerrees ,
De gorgieres & fefpees.
Le Roman de Garin :
Parmi la Coife de blanc hauberc faffre.
Charta Odardi Dom. Hamenfis an. 1328. Hau
bregon, bachtnet , Coi fete , ou piate 011 autre armeure
femblable.
Hoc porro tegumento Clerici caput operiebant,
praefertim cum itineri fefe committebant: nam
alias id iis vix indultum. Conllitutio Ottoboni
apud Lindwodum , feu Concil. Londinenfe an.
1268. can. 5 . de habitu Clericorum : Clerici non
niji in itinere confiituti unquam aut in Ecclefiis , vel
coram Pr alatis fuis, aut in confpeEu communi horni-
Iiii
1235 CUP
r.utn publice infulas fu as , vulgo Cloypbos (Lind^o-
-dus legit Coyfas) vocant , portare aliquatenus audeant
vel pr&fumant. Alibi : JjAtin tamen hujufmodi Cloy-
pham veltenam portare pojjit in burfa , vel crumena
fua ad utendum de node. Coifam Clericis etiam tri¬
buit Matth. Paris an. i 2 5 9. JViUelmus de Buffey
.... cum non pojfet objectis refpondere, quia multis ir¬
retitus erat [celeribus , voluit ligamenta Coifafua fol-
vere , ut palam monflraret tonfuram fe habere Cleris
calem. At in Conftitutiotte Petri Epifcopi Rutc-
iienfis in infulaCypro an. 1 3 1 3 . Cojia interdicun¬
tur Clericis cap. 8. Et repertus portare Ccfam , fil-
vat pro poena 2. f olidos ^ & perdat Cofam.
CUPI DENARIUS, Mercator , cupidus denariorum.
Ita nugatur Ugutio, pro Cupediarius.
«([ CUPIDICINUS vel Cupidicoenus, Cupidus
coense , epulo , parafita. Gloff Lat. Graec. Cupidi-
ccenus , MS. Sangerman. Cupidicinus ■,
Tpe , Qui currit ad cenam.
CUPIDINAR1A Fascinatrix , Cupiditas
prava, effrenatus appetitus. Godehardus Abbas
Tegernfenfis adTheodulumEpifcopum, ih Ana»
ledis Mabillonii tom.4. pag. 350. Abjit ame de-
ceptrix cupiditas , ut aliis tam impie vellem inhiare ,
quamquam fine veftris nullo modo vivere poffem. Ve¬
nena, quin immo Cupidinaria fafeinatrix ita penitus
fiat in me fopita , ut alterius copula jundarn vel concu -
pifeibili oculo invidiofe infpicere prafumam.
CUPIDINARIE, Cupide, mala cupiditate. Char¬
ta Hugonis Archiep. Bifuntiniann. 1041. inter
Anecd. Marten. to. 1 . coi. 165. Vifum fuit nofiris
Fratribus , ut quod antea Cuptdinarie fuerat adum ,
caritative ejfet emendatum. .
*§ CUP1DIN ARIUS, Voluptarius. Papias. MS. Bitu-
ric. habet Voluntarius.
^ CUPIDINEUS, Avarus , Cupidus pecuniae. Go-
celinus Monachus iu Vita S. Auguftini Cantuar.
Maii tom. 6. pag. 407. Sed pecuniam , non pretium
fanditatis bruto intelledupenfabat. Hinc femen Cupi¬
dinea vanitatis, &c.
^ CUPIDINOSUS , ut Cupidineus. Miracula S. Ma¬
ximini, tom. 7. Maii p. 28. Nofiris Cupidinofam
injuriam proclamantibus ,cauf a refertur ad Comitem.
%CUPIDIOSUS, mCupidineus. GocelinusMon. in
Miraculis S. Auguft. Cantuar. Maii to. 6 . p. 40 7.
Crefcebat avo , crefcebat & avaritia fludio. fjam canis
albefeebat , & Cupidiofa mente nigre fiebat.
CUPIDITIA, pro Cupiditas. Ratherius Veronenfis
Epifc. in Synodica ad Prefbyter. uiCupiditia
afluant , qui invidia vel odio tabefiunt.
CUPIENTIA , E7r«0vjtti« , in vett. Gloffis, Cupido.
CUPILLUM. Gloff Lat. Graec. Cupillum, ytu^-fidur.
[ Vide Cupellus podCupa 2. & Lexicon Martinii.]
CUPISCERE, Cupere. AdaS. Caffiani apudlll.
Fontaninum in Appendice Antiq. Hortae p. 3 49.
.... Animo & praflanti corde Cupifiens ,
Has Jitiens epulas, ne quid fperaret, habebat , &c.
1 . CUPLA. Papias : Cupla in tedis domorum , quod co¬
pulent in [e ludantes. Addit Joan. de Janua deri¬
vari a copulare & ludantes appellari , quod eredi
invicem fe teneant more ludantium. [Quae om¬
nia defumtafunt ex Ifidoro Orig. lib. 19. c. 18.
Pro Cupla Martinius in Lexico legit Cupta. Unde,
nefeio-] VidePhilandrum ad Vitruvium 1. 4. c.2.
2. CUPLA , Copula canum venaticorum, Gali. Cou-
ple. Capitula Caroli Magni an. 879. cap. iq.Ut
Epifcopi & Abbates & Abbatiffa Cuplas canum non
habeant , nec falcones , nec accipitres. Capitula Pla¬
citor. Coronae fub Ricardo I. Rege Angi, apud
Hovedenum : Jj)ui. . . canes duxerint Jine Copula per
CUP 1236
forcftato . . . Regis , ... erit in mifericordia Regi • . Co¬
pula , eft d.Xuir'Aicv , in Gloff. Lat. Graec. id eft, in¬
terprete Suida, nXclUU ylvoc -TTlfl TOV TgcityACV.Ovid.
7. Metamorph.
Copula detrahitur canibus.
Et lib. 5 . Trift.
Ut que canem pavida nadum vefligia cerva
Ludantem fruflra Copula dura tenet.
Nemefianus in Cynegetico :
Libera nunc primum confue fiant colla ligari ,
Concordes & ferre gradus , claujique teneri.
IwtPuctfyiv Ti*c , apud Xenophontem de Ve¬
rat. cap. i o. V ide Sidon, lib. 8 - Epift. 6. Roger;
Hoveden. pag. 78 5 - & in verbo Difcopulaie. Le
Roman de Garin MS.
Cueilliet. ces Copiis for ces chiens retenir.
3 .CUPLA. Vita S. Drogonis , to. 2. Aprilis pag.
444. Tanta plebium rnulttiudo ad Jepuhrum B. Dro¬
gonis confluebat , quod non poterant omnes fipulcrum pra
multitudine plebis attingere , f id aptatu Cuplis oblatio¬
nes fuas . . . apponebant, hoc eft , munera fua fimul
copulabant five colligabant, ut per manus tradita
facilius offerrent^
CUPPA. Vide Cupa.
Cuppa Mazerina. V ide Mauer.
CUPPATUS. Vide in Cuppus.
CUPPES, Faflidiofus, Cupidus. Gloff. Ifid. Papias
addit, Superbus i quod idem eft ac Faflidiofus , ut
in illo Poetae :
Carpit Jingula dente [uperbo.
Plauto Cupes eft Sedator Ctipediarum :
Elandiloquentus , harpago, mendax. Cupes , avarus ,
Feftus: Cupes & Cupedia antiqui lautiores cibos nomi¬
nabant , &c. Sealiger pro Cupes didi.m fuiffeCw-
pedius afferit : hunc confule ad Feftum.
% CUPPLANTARE , Impedire, compedibbs irre*-
tire. Supplem. Antiquarii : Cupplanto, <rv [0.710^1-
£« , Impedio. Puto legendum Supplanto.
1. CUPPULA, Cupula , Tholus, trullus, for¬
nix rotundus in altum porredus, & in modum
cupa effidus : Cupola , Italis ; Coupele , Gallis. Cc-
currit apud Baron. an. 68 z. num. 4 1 . [ Tranf-
latio SS. Profperi & Venerii to. 5. Junii p. 70.
Retento Jibi ex didis reliquiis fruflulo , ad effedum il¬
lud collocandi, ut dixit , in cruce Cupula Ecclefiapra-
dida. ] Matthaeus Villaneus lib. 3. cap. 42. Una
folgore cadde in Roma , & perceffe il campanile di [anto
Petro , & abbate la Cupola. Ita apud Hefychium
ksT tyiiov , eft xayUetpa» Ini tw a/xet^uv ytvbfxivn , tegu¬
mentum eurruum in cupa formam cameratum.
[Bernardinus Balbus in Vitruvium ait , tholum
’ etiam vocari Cubam & Cupolam , & haec Arabica
effe cenfet. Etenim , inquit , Cabubu Rotundavit,
contraxit , & Tbachbabo Rotundatio , contra-1
dio : unde Cuba Podium, menianum, tholus,
faftigium , camera. Simplicius a Cupa derivaveris.
Vi de Cuppus. ]
2. CUPPULA. Charta Eberhardi Archiepifc. Salti-*
burgenfis an. 1246. apud Wiguleium Hondium
to. 2 . p. 6 9 . Nudi falis libram dimidiam Cuppularum
... in falina noflra tradidimus annuatim. V ide Cupa 3 .
CUPPUS , Tedum in modum Cuppa. ChronicoQ
Parm. ad an. 1247. apud Murator, tom. 9. coi.
772. Afportantes Cuppos , lateres & alia adificia do¬
morum , ut fuas domos de ipfis adificarent. Ibid. coi.
7 7 3 . xEdificavit civitatem nomine Vidoriam & con -
jlruxit burgos , & domus muratas &Cuppatas, facient
ibi circumquaque foveas magnas valde & plane ata -t
bitifredos & betrefebas, & pontes levatores , &c. Vide
Cupata Domus.
1237 CUP
Cuppv s, pro Cuppa, in veteri Charta fub J tr¬
iti n iano fcripta , apud Briflonium de Formulis
pag. 647.
CUPRUM , Latinis Cyprum, five as Cyprium, vel
etiam quodlibet aes : noftris Curare. Spartianus in
Caracalla : Ex are & Cupro cancelli fiperpofiti cjfe
dicuntur. Chronicon Abbatiae S. Trudonis lib. 1.
Item Cruciculas aureas 3 . argenteas 6 . ex Cupro z .
&c. Occurrit apud Vegetium de Re veterinaria
non femel, & apud alios Scriptores. FUnc Cupra -
tus , Cupreus , apud Ebrardum Betun. in Graecif-
mo cap. 2 5. [ & alios. Statuta Arelat. MSS. art.
99. Commune habeat menfuram Cupi eam , qua legi-
timentur barraliaf Commendatur vero prcefertiin
cuprilm Hifpanicum. Geda Francor. ufque ad
Robertum Reg. MSS. ex Bibi. Loifeiliana ann.
1014. Chorum etiam pfallentium tabulis Htfp.mici
Cupri circumdedit opere fufili. Hifpanicum metallum
paulo ante appellatur. Sed & Cyprum , pro Cu¬
prum, dixit Ethelwelfus, lib.de A bbat.Linden-
farn. cap. 1 4.
Nec minus ex Cypro fonitant ad gaudia fratrum
Alnea vafa cavis crepitant queis pendula fijlris.
yide in Cyprinum.
CUPSONES. Vox incertae notionis apud S. Augu-
Itin. in Sermonibus.
CUPTARE, Papiae ; Capere multum. Alia notione
vocem ufurpat Padus Legis Salicae tit. 6 1 . <5. 1 .
De eo, qui chrenecrudam peragit , de qualupra: Et
poflea debet in cafam fuam intrare , & de quatuor an¬
gulis terra pulverem in pugno colligere , & poflea in
duropello (lare, & intus cafam Captare debet , & fic
de finifira manu trans fuas fcapulas jadare fuper pro¬
ximiorem parentem. Lex Salica recentior habet : Et
flare in durpilo,hoc efl , in liminari, & intus Capta¬
re , &c. Ubi Wendelinns Cuptare idem elle vult,
quod Belgis Kuppen , obtegere, occultare, ita ut
ille fe intra cafam ab aliorum confpedu fe lub-
movere debeat. Nec fcio , an a Captare , quae in
aliis Editionibus occurrit , vox noltra Cacher, pro
Occultare, deduci debeat. [Eccardus aliter inter¬
pretatur Cuptare vel Captare, nimirum per Refpi-
cere. Refpicere autem , inquit, & Circumfpicere
nobis olimCapen vel Capfen jam Gaffen dicitur.]
CUPULA. Vide Cuppula.
CUR, pro Jjfuia, ufurpat Lucifer Calaritanus p.24.
1. CURA, Dignitas feu munus Curionis, Cure .
Concilium Rotomagenfc an. 1072. Venduntur
Cura Paflorales , fciltcet Ecclejia Parochiales. Ste-
phanusTornacenfisEpid. 1 7 9. Laborat & murum
Je opponit contra filios inobedientia, qui extra clauflrum
fub obtentu parochialium Curarum morari defiderant
atque mori , &c. Ubi plura in hanc fententiam.
Braulio Caefarauguftanus in Vita S. iEmiliani
cap. 5 .Quapropter in Ecclejia Bergegii Prefbyteri efi
fundus officio. Tunc relidis , quibus dediti ejfe folent
ijlius ordinis , nojlri quidam homines temporis fandam
imp artiebatur Curam , &c. [S. Bernardus Epifl. 42.
cap. 7-n. 27. ad HcnricuinSenon. Archiep.Gir-
ritur in clero paffim ab omni atate & ordine , d dodis
pariter &i'ndodis ad ecclejt aflicas Curas, tanquam fine
curis quifque vidurus fit , cum ad Curas pervenerit.
Occurrit alibi paffim.]
Cura, Domus Curionis. Odo Cluniae, lib. 4. Col-
lat. pag. 243. Timentes eos , in Curam Ecclejia di¬
verterunt.
2. CURA , inMonaderiis , qui curam hofpftum ha¬
bet , feu Hofpitalis. Statuta Monadica in Vitis
Abbatum^. Albani: In allate flatimpofl Er atrum
■refedioveni , & gratiarum adionem, in locutorio hc-
Tam. II i
fpitttm divertant , feu in aho quolibet loco fibi deputatd
Cura cum ipfis exifiente , qui propter Ordinis difcipli-
nam , hora illa cum eis remaneat. Intra : Hora vefper -
una femper remaneant , Cura cum ipfis remanente, qui
cum ipfis manducet , &c. Eadem nempe forma, qua
Cura Palatii, dignitas , de qua mox , Cura Pratorii,
genus fervi apud Trebellium Pollionem, Cura
Epijlolarum , inter officia Praefedi urbis in Notitia
Imperii , Cura domus , in Capitul. Caroli Magni
lib. 6. cap. 127. Cura hara , pro fubulco, apud
Ovid. in Epift. Penelop.
f 3- CURA , vox Provincialis, Purgatio, ablatio
fordium & luti. Capitula pacis inter Carolum I.
Comitem Andegav. & Provincia cum Maflilien-
fibus ann. 1257. Jguod ad Curam portus Maffilix
eligantur, ut ceteri ofiiciales , tres probi viri , quibus
V icarius annis fingulis dabit ccc. libras regalium coro¬
natorum vel .MaJJilienfium minutorum . ..ile quibus fa¬
cient expenfas ad Curandum portum-, id eft , ad pur¬
gandum. Gallis, Curer , ut Italis Curare , Purgare.
f 4. CURA, Curatio vulneris , Gail. Cure. Litterae
Elizabethae Reginae Angi. an. 1562. apud Ry-
merum tom. r 5 . pag. 627. coi. 1 .Ordinamus &
facimus habendum , tenendum , gaudendum & occu¬
pandum didum officium fervientis chirurgorum noflro-
ftm tam le bouge de courtc hofpitii noflri , quam vim,
cera & aliorum requfitorum pro Curis , & aliis proficuis
commoditatibus , &c. Similia leguntur p. 6 5 9 . coi. 1 .
<Jf 5. CURA. Epitaphium vetus apud Claudium Aie-
nejhier Flid. Lugdun. pag. 3 4. D. Ai. & memoria
aterna Aufidi Adilitaris , qui vixit ann. xxii. cujus
fuprema talia fuerunt. Hic iens in Curam per amnem
Arar, fubito cafu abreptus. Hunc tumulum po fuit L.
Ignius Charito fororius ejus & Claudianus Dulcicius
furor. Quidam pro Curam legerunt Curiam, alii Cur¬
ru, non fatis attendentes , inquit laudatus Hido-
riographus, Curam praedium elle Ulpiano leg.Abf.
D. de Judic.§. Si quis tutelam , vel Curam, vel nego¬
tium, vel argentariam, vel aliquid aliud, unde obligatio
oritur , certo loco admimflravit. Flaec Menederius,
qui & ipfe non fatis attendit Curam hic Ulpiano
non elfc praedium , fed tutelam vel bonorum pu¬
pillarium adminidrationem , Gail. Curatelle , quae
tutelae folet adjungi : quocirca fineque Curiam
neque Curru legendum elt in Epitaphio fuperio-
ri, crediderim Curam munus ede, officium vel ad¬
minidrationem , qua notione Cura non femel le¬
gitur apudScriptores Latinos. Tacitus lib. 4. Hid.
A re tinum Clementem Pratorianis prxpofuit , patrem
ejus fub Caio Cafare egregie fundum e a Cur a didit ans.
Suetonius in Claudio cap. 2 5 . Provincias Achaiam
& Alacedoniam , quas Tiberius ad Curam fuam tranf-
tulerat , Senatui reddidit.
Cura-P acis, apud Anianum ad leg. 1 . Cod.
Theod. de Pignorib. in qua Prafedus pacis is dici¬
tur, qui Grxcis eJpwa^Kf. Vide JacobumGotho-
fred. ad hanc legem.
Cura PaLatii, Dignitas Palatina, cui Senator
lib. 7.Epid. 5. Palatinorum aedificiorum indau-'
randorum , & de novo extruendorum curam po-
tiffimum incubuiffie ait : qua qui donatus a Prin¬
cipe fuerat , aurea virga decoratus inter obfequia m -
merofa ante pedes regios primus incedebat. De qua qui¬
dem virga videtur intclligendus S. AderiusOrat.
in Oeconomum iniquit. Tl St r m ti7ru%XovTuv
h o"AH V» , t 0 atpyrjfiv o^n/ixct , » xaCha.fJ.lt; » fyvm- Ejlll-
modi ed dignitas illa apud Reges nodros: Inten¬
dant des baftimens du Roy.
Certe quidquid fit de Cura Palatii , cujus mu¬
neri aedificia Palatina incumbebant , apud Go-
liiiij
1 2 39 CUR
thicos fortaffeltaliaeReges , alia fuit illius digni¬
tatis fu ndio apud Auguflos Byzantinos, quantum
conjedura licet aflequi , qua donatos Apollina¬
rem & Saturninum fub Conflando tradit Ammia¬
nus lib. 14. & 2 2. de Apollinare : Paulo ante agens
PalatiiCafaris Curam. De altero : Saturninus ex Cu¬
ra Palatii. Idem 1. 3 1 . Tribunus EEquitius , cui tunc
erat Cura Palatii credita. Sidonius carm. 2 3 .
Intra aulam foceri mei expetitus ,
Curam cum "moderatus es Palatii.
In Codice Theod. Cura Palatii mentio occurrit ,
jungiturque Tribuno & Comiti Stabulorum in leg.
unie, de Comitib. <3c T rib. Schol. & leg. 1 . Qui a
praffiit. tyronum excufentur. Sed quod illius po-
tiffimum fuerit munus, non omnino conflat: etfl
probabile fit , eofdem fuilfe ejufmodi officiales ,
qui poflmodum Curatores Palatiorum, vel qui Pra-
pofiti Palatii appellati funt. At Alamannos exifli-
mat , eum , qui vulgo Cura Palatii , & poflmo¬
dum Curopalates appellatus efl, effe, qui Scripto¬
ribus aliis Prafetfus Pratorianorum indigitatur, qui¬
que Praetorianis militibus praeerat: idque potiffi-
mum elicit ex Procopio , in Hifl. Arcana feriben-
te , Juflinum Principem cuflodem Palatii confli-
tutum ab Anaflafio Auguflo: Ap^evra ya.(> aulcv Am-
B ar/AeJ? KaTtf iiff-a.ro t oov Iv rictXaT/» tpuXayMV.
Quae quidem dignitas eadem efl , qua tCuropolata.
Nam caeteri Scriptores hac donatum paffim tra¬
do nt.Evagrius lib. 5 . cap. 1 ■ I affivot; t»V quXukhv t»£
ttuEUt; t/j.7Tt7ri^"eufjitV6C , ov KtSfOVetXclrnv » Vos/xa. lusv Xtyti
Vigilius PP. Epill. 1 5. Sed & ffu fimum Ex-
confulem & Curapalattt. Cujus quidem dignitatis
audoritas magna erat, ut quae primas ab Augu-
flali teneret, ut habent Theophyladus Simocat-
ta lib. 3 . c. 1 8 . S. Nicephorus in Brev iario p. 1 6.
primae Edit. Photius in Biblioth. Scc. Corippus
1. 1. de Laud. Juftini Junioris:
Par extans Curis , folo diademate difpa?
Ordine pro rerum , vocitatus Cura Palati.
Et lib. 2.
Difpofitorque novus fiacra Saduarius aula
Succeffior foceri , fattits mox Cura Palati.
Hinc viros primarios, & qui proxima Auguflos
attingebant neceffitudine & affinitate , hac po-
tiffimum donatos legimus , in Chronico Alexan¬
drino pag. 868. apud Luitprand. in Legatione ,
Zonaram pag. 8 2. 127. 166. &c. ApudGrego-
rium Turon. lib. 2. Hifl. cap. 8. Aedus Curam
Palatii gejfiffe dicitur , quo loco meminit fjoannis
Cur a- Palatii.
Curopalatas Iberiae Principes appellatos do¬
cemur ex Conflantino de Adm. Imp. c. 4 3 . 4 5 .
& Zonarapag. 178.
Curopalates. Paulus Diae. lib. 4. Chron. Ca-
ftn. cap. 108. Maurum quoque Curopalatem Palatii
Imperatoris Confiantinopolitani.
Choropalasiu s , eidemcap. 17.
Corpalatius, apud Baldricum in Hifl. Hiero-
folymitana pag. 9 3 .
Corpalasius, apud Petrum Tudebodum lib. 1.
Vide Major domus.
CURAC^, Primores apud Indos Hifpanos. Con-
cil. Liman. an. 1 5 8 2. Vitia Primorum inter Indos ,
quos illiCaciques autCuracas vocant , facile diffimu-
lanttir. Alterum ejufd. urbis Concil. ann. 1 594.
Indorum Parochi caveant ne Indos ad offerendum ...
compellant. . .. claudendo portas Ecclefia , ne fine ob¬
latione fatta egrediantur. . . nec mittendo petitum elee-
viofynam ad ipforum domos per ipforum Cur ac as feu Re¬
ctores aut Officiales vel Mmifiros ,
CUR 1240
f CURAGULUS. Vide Curagulus.
CU RADIA. Charta ann. 1 1 49. apud Petrum Ma¬
riam Campum in Hifl. Eccl. Placentinae in Rege-
flo 2. part. Ch. 41. Super c au fa qua vertebatur inter
D. Tbeobaldum Epifcopum Placentia ex una parte, &
Confules & Commune Placentia ex alia, de pedato Flo -
rencioU, de advocatia , & Curadia, &c. [ Forte me¬
lius legeretur Curaduria , Hifpanis , Pupillarium
bolorum curatio , Gall. Curatelle. Saltem eadem
efl notio. Hic Advocatia pro T utela fumitur. Vide
Curatura. ]
CURAGENDARII , qui& Curiofi , in leg. 1. Cod.
Theod. de Curiofis, qui Curas agunt, in leg. 2.4.
& 5 . eod. Curam publicam agentes , in veteri For¬
mula. 'Hiftoria S. Clementis Epifcopi: Pofl myfie-
na autem facta , profiravit fe ad pedes B. Clementis
Theodora , dicens , virum fuum Citras agentem fecre -
torum Domini noftri fj. C. cacitatem incmriffe oculo¬
rum amborum , & utrarumque aurium auditum perdi -
diffe. Cum is nimirum ad ( hriftianorum colledas
veniffiet, infpedurus, quid in iis ageretur. Paffio
S. Bonifacii Martyris, edita ab Holltenio: Habens
fub fe feptuaginta &tres Procuratores t qui Curas age¬
bant in poffejjionibm ejus. V ide Curiojus.
CURAGULUS , Curam gerens. Gloffise MSS. Cur 4-
gulus , follicitus. Gloffi Ilidori , Curagulus , Curiofus.
[vel ut eas exhibet Georg. Graevius : Curagulus , id
efl, Curiofus. Cur aculus , Curiofus. Quae verba vide¬
tur haufiffea Prifciano 1. 4. Partitionum , qui ta¬
men non dicit idem fonare Curagulum , ac Curio -
fum ; fed vocem utramque a Cura derivari. Charta
Edmundi Regis tom. 2. Monaflic. Anglic. Igo
Edmundus . .. Rex Anglonnn , & Curagulus multarum
gentium.
^1 CURALLUM , pro Coralium vel Corallium , Gall.
Corail. Fliflor.Dalphin.tom. 2. pag. 275. Pro...
duobus filis de paternefiris de ambro , & duobus filis de
paternofiris de Curalio , &c. P aternoficr de auro cum
gaudiis de Curalio . . . Paternofier de Curalio cum gau¬
diis de ambro , apudRymerum tom. 9. pag. 276.
coi. 2.
CURAMENTUM , Cura, curatio , Gall. Soin '
Adminiflration. Chartular. S. Vandreg. to. 2.foI.
1282. P. miferattone divina Rothomag. Arcbiepifc.
dileffo filio Decano S. Georgii falutemin Domino. Te¬
nore prafentium tibi mandamus, quatenus Ric ardum Pre¬
sbyterum latorem prafentium exparte Abbatis S.War -
dreg.prafentatum & d nobis receptum , cui contulimus
curam de Cur amento Ecclefia de Cravenfon auttoritate
nofira inftituas in eadem. . . . datum apud Pratum S.
Gervafii an. mccxl.
CURANDERII telarum , in Charta an. 1 3 3 7. in
M. Paflorali Eccl.Parif. pag. 368. Curatores , Aiv-
km-t Eg , feu Tr^vTut , Theophilo Anteceflofi.
CURANTIA, Acquifitio. Charta Philippi Epifc,
Pidav. an. 1 2 3 6. apud Beflium in Epifc. Pidav.
pag. 8 2 . Si vero in diflsa Ecclefia 'aliquem monachan-
do , feu confenfu proprio aliquo modo acquijitiones ,Jive
Cur antias fecerit, eidem permanebunt propria, & fi Ca-
pellanus ibidem fecerit fumptibus propriis acquijitiones ,
feu Cur antias , eidem & fuccejforibus fuis remanebunt.
[Vide Covrantia.f
1 . CURARE , Ev\a.qiaf tiv , Curare funus, lavare, un-<
gere , lepelire , & omnia proeliare , quae requirun¬
tur ad fepulturam. Palladius cap. 1 o. £)uem cum
ego Curaffem , & linteis fincli corpus involvtjfem, &
depofuiffem ,&c. Vide Procurare.
2. CURARE, Hofpitio Sc convivio excipere. Vi¬
de Procurare.
f 3. CUR ARE, Purgare , Gall. Curer, Ita l. Curare,
I
1241 ' CUR
in Statutis Maffil. lib. 2. cap. 41. Arelat. MSS.art.
1 5 9. in voce Cura 3 . &c.
^i CURASSIA , Gall. Cuiraffe , Thorax , lorica. Ap¬
pellatio Conventus Monafterii S. Vigoris Mallii,
ad Concilium generale an. 1 424. Lanceis & bom¬
bax dis , Curaffus & cajjidilibus , &c.
1. CURATA, [Species telonii.] Vi de Curatura.
f 2. CURATA , Idem , ni fallor , quod Procuratio ,
feu Hofpitium & convivium ab Tcclefiis debita
Epifcopis & Archidiaconis , cum ab eis vifitaban-
tur. Charta fundationis Prioratus S. Fromondi ex
Archivo Monafterii Carifiac. Concedente etiam H li¬
gone Conflantienji Epifcopo pradiclarn Ecclejiam ejfe
quietam & liberam ab omni fynodo & Curata & con-
fuetudine. Vide Procurationes Epifcoportm.
f 3. CURAT A , Fofla, quae purgari folet faepius ,
unde egeruntur fordes, quas Galli dicimus Cu.ru-
res , Purgamenta. Charta Calomontis: Juxta do¬
mum & pedam liberorum Petri Bone t i , quadam Cura¬
ta intermedia , juxta muros vilis. & carreriam publi¬
cam. Computum anni 1 3 14. Hift. Dalphin. to.
1 . p. 1 3 2. coi. 1 . Pro ganta facienda .... Pro Cu¬
ratis dici a ganta faciendis centum folid. Hic Curatae
funt effofla garits fundamenta. Vide Curare 3 .
4. CU R AT AEcclhsia, Parochialis , cui pne-
eft Curio. Legitur in Charta Conradi Ducis Sile—
diae ann. 1345. inter Reliq. MSS. Ludewig. to. 5 .
pag. 635. Curata Capella , ead. notione , in Indi*
ce MS. Beneficiorum Dioecefis Conftantienfis fol.
6 1 . Vide Ecclejta.
«H CURATELA, Curatio, Pupillarium bonorum
adminiftratio , Gall. Curatelle. Occurrit in Arre-
ftoParlamenti Parif. an. 1 440. Hift. Harcur. to.
3.p. 328. & apudRymer. to. i6.p. 178. Vox
Jurifconfultis nota.
CURATERIA , Ars coriaria. Statuta Maffil. lib.
2. cap. 41 . Confiituimus ut omnes illi , qui erunt con-
flituti d curia tam fuper minifierityC urat eris quam blan-
caris teneantur fpeciali f aeramento , quod ipji bona fide
& Jine dolo faciant jurare omnes blancarios qui faciunt
aptari , & operarios fuos qui pelles aptandas accipiunt,
&c. Vide Corrateria 2.
% CURATERIUS , Sutor, Gall. Cofdonnier. Charta
pro Communia Balneoli ann. 1300. Ordinaverunt
quod itnufquifque fabaterius & Curaterius de Balneolo
pojfit & debeat tenere unam b ancam in mercato ... &
Ji fabaterius ejfct Curaterius, vel Curaterius fabaterius
exifteret , in hoc cafu Jibi liceat tenere duas hanc as in
mercato , unam fcilicet in loco ubi & alii Curaterii fuas
banc as tenent , & aliam in illo loco , ubi & fabbaterii
tenerent banc as fuas. Aliaan-. 1 3 44. ex Schedis D.
Lancelot : Item fiatuerant quod Curaterius Jive femel-
lator aut fabaterius Jit aufus tenere in mercato vilis
Balneolis banca , niji &c. Concil. Biterrenfe ann.
3299. inter Anecd. Marten. to. 4. coi. 2 2 5 . De
Clericis qui carnifices , pelliparii, futores , fotularium
Curaterii feu aluderii , Jive fabri communiter publici ac
manifefii exifiunt , vel alia mechanica viliora commu¬
niter & publice exercere nofcuntur , auctoritate prsfen -
tis Concilii innovamus , quod in alio fuperiori Con¬
cilio vetitum eft.
f[ CURATIUS, Accuratius, curiofius. AdaSS. Ju¬
lii to. 3 . pag. 1 5 o. de S. Udalrico : Accepit provin¬
ciam , tnfpetloque Curatius loco , divinis ineptum fer-
vitiis , & commodis Monachorum necejfariifque adver-
fiim deprehendit.
1 . CURATOR. Curator f s in civitatibus didi ,
qui rebus venalibus pretia imponebant , Curiali¬
bus praeerant, vedigalibusac tributis perfolven-
dis invigilabant , ut eft in Curatoris civitatis for_
^ CUR 1 242
mula apud Senatorem 3. 7. E pift. t 2 . ex qua prae¬
terea Curatores civitatibus ac Principibus datos
docemur : quod firmant etiam aliquot veteres In-
feriptiones apud Gruterum. Capitolinus in An¬
tonino Philofopho: Curatores multis civitatibus e Se¬
natu dedit. Reditus etiam civitatis colligebant :
unde & A oyi<?a.l didi. Gloff. S. Benedidi cap. de
Magiftr. Curatsr ,<j>povTisr>k > Aoyis-»? GloflaeNo-
micae MSS. Hapamop , cppomg-»?. Julius Firmicus lib.
5 . cap. 1 . Faciet.. . Curatores vel principales civita¬
tum publicis rationibus prspojitos , Rationales & qui
fifcalcs rationes fideli fetnper ojficio exigant. Curatores
pecunia piiblic s , srani , in aliquot Infcriptionibus:
Curatores urbis , aut civitatis , nude in aliis. Curator
civitatis , in Adis Proconfular ibus Martyrii SS. Di-
dymi & Theodorae n. 1 . C-;i arer urbis , apud Am-
mian. 1. 1 4. Apud Auguftinum 1. 3 . contra Cref-
con. c. 2 9. ex Adis Munatii Felicis : Flaminis per¬
petui Curatoris Colonia Cirtenjts : in Collat. 1 . con¬
tra Do'nat. c. 1. fit mentio Curatoris celfa Cartha¬
ginis : Curatoris Alexandria , apud Pollionem in
JEmilid.no : Curatoris Aquini , apud Spartianum in
Pefcennio,&c.
Mf.gas Curator, Dignitas in aula Byzantina.
Habetur tom. i.Hift. Francor. EpilL Childeberti
Reg. inferipta Viro glonofo Meganti Curatori: qui,
nili fallor , non alius eft ab eo , qui Curator Impe¬
rialium domortun dicitur in ESift. Mifcella , lib. 1 8.
Kypar&sp xm oiku>v , Theophani pag. 220.
ruv feiwv ehuv , in Novella Tiberii Imperat, cap. 1.
Agathias 1. 5 • de Anatolio : AvcTp a. tmts tuv vndxuv
ufyq. rflifxnfjLtvoiv, ^ <®-p otrytro (pfovriLct t IQterQai , Zj \m-
fxlXtiav tw Bao -AeV’; ollzuv n yj kIh{/.oltu>v «p %>>v iiXuxolu.
KapafTwpa; J'e tutm; zctxStri P u/xcuoi. T radit Theopha¬
nes p. 41 2. Nicephorum Imperatorem praecipua
fubditorum praedia £/?thV Cunhuinv uu^dtluaeluv rede-
gifte , id eil , Magno Curatori fubjeciffe , qui eo¬
rum reditus fifco inferret. [ Anonymus Combe-
hfianus in Lacapeno num. 24. aiteumdem Im¬
peratorem capta Melitene , hanc e/5 Kaparwp/av re-
degiffe , multis inde auri argentique millibus
quotannis & tributis eo illatis. Vide Curatura
fub finem. ] Exftat apud Gregorium Magnum 1*
8. Epiftola ( quae eft 7. ) inferipta Theodoro Cu¬
ratori , ex qua colligitur , Curatorem dignitate
admodum illuftrem , militefque illius quodam¬
modo imperio fuilfe fubditos. Summus Cur ater ,
occurrit in veteri Infcriptione 43 1. 1. fed alius
forte a Magno Curatore.
Curator Divinae & dominica domus , in leg. u!t.
Cod. de Quadrienn. praefeript. &Nov. 1 . Juftin.
Curatores vero Ungulorum Palatiorum non le-
mel memorant Scriptores Byzantini : Curatorem
Palatii Hormifda , fexta Synodus Ad. 1 . &: Chro-
nicon Alexandrinum pag. 8 68. 870. Curatorem
Palatii Manganorum , Leo Grammaticus p. 496.
Curatorem Palatii Antiochi , Chronicon Alexandr.
pag. 870. Curatorem Palatii Marina , Theophanes
an 3 5. Juftiniani. Ita porro appellati, non quod
ipforum Palatiorum curam haberent ; fed aera¬
riorum, quae in iis repoli ta erant , &aflervaban-
tur , quod ex Scriptoribus Byzarkinis licet colli¬
gere. Vide Henr. Valefium adEvagrium lib. 5»
cap. 1 8 .
Curatores Operum Publicorum,
Curatores aErarii,
Curatores Annona:,
Curatores A ctp arum,
Curatores Viarum,
Curatores Calendarii ,
1143 CUR
Curatores ^dium, &c. habent paffim veteres
Infcriptioncs , quas indicant Index Scaligeri , &
JCtorum Libri.
Curatores Domus, vetantur effis Clerici &
Monachi , td eft , villici , in Capitulis Caroli Ma¬
gni lib. 6 . c. i 2 2 . V ide Meurlium in Kagal wgefce.
Curatore s Regionum, in veteri urbis Con-
llantinop. delcript. in infcriptionibus apudGru-
terum p. i 5 o. 2 5 1 • apud Capitolinum in Anto¬
nino Philofopho , &c.
5J z .CURATOR, Prior, Superiorapud Cartufianos.
Chronicon Trivetti adann. 1200. Henricus II.
Rex Angi, vix multis precibus , ut ( Hugo) in domo
quadam ejufdem Ordinis ( Cartuliani ) inAnglia ....
Curatoris admitteret officium , potuit obnnere. Gfucm
..... vacante [ede Lincolnievji , fuajit Canonicis , ut
Priorem domus fua Hugonem in Epiftopum digerent &
proficerent in Pafiorem.
5f CURATORIA, Officium Curatorispupillorum.
Vox forenfis. Vide Leg. 1. & 2. Digeft. de Ex¬
cubationibus tutorum.
CURATORICII Equi. Lex 29.Cod.Theod.de
Annona & trib. Ut vicenis [olidis , qui in proterit um
pro equis Curatoriciis petebantur , duo [olidi detrahan¬
tur. Meminit praeterea 1. 2. eodem Cod. de equo¬
rum colla i. Equorum , qui Curatoricio nomine flagi¬
tantur. Ubi ejufmodi equos didlos putat Jacobus
Gothofredus, quod iis uterentur Curatores, & Cu¬
ragendarii , vel Palatini , qui ad agendas curas reipu-
blic& in provincias deltinabantur. V ide alias ej uf-
dem conje&uras ad has Leges.
CURATORIUM, ^des curatoris. Lexic. Graec.
MS. Reg. Cod. 2062. KfeijixTMgsTcv , tv <x> b Jtagsmog.
ff CURATORIUS , Spe&ans Curatorem pupillo¬
rum. Initrumentum an. 1 3 3 2. ex Archivo S. Vi-
ftorisMaffil. Cau[a ventilata inter Petrum de Bran-
dijio de M ajfili a Curatorem & Curatorio nomine Bar-
tholomaa neptis [eu felev,ena fua.
CURATURA, vel Curata , Telonei fpecies ex
mercibus in nundinis diltra£tis. Charta Berenga-
riilmper. ann. 91 6. apud Ughellum tom. 4. pag.
794. in E pi fcopis Cremonenfibus : Placita cuflo-
dire , manjionatica [acere, portatica tollere ac telonea ,
ac Curatam publiciter erigere qimebat. Infra : Aut
Curatam aut portaticum ibi tollat nemo , &c. Ita pag.
§ 1 7. At
Curatura, fcribitur in Charta Henrici Imp. ibi¬
dem p. 808. Alia Ardoini Regis Italiae an. 1011.
apud Guichenonum in Biblioth. Sebufiana pag.
249. Omnem diftriclum , mercata , teloneum , Cura¬
turam , &c. Alia Anfelmi Archiepifcopi Mediolan.
anno 1100. apud eumdem Ughellum , & Puri-
cellum pag. 48 2. Stabilitur quoque & communi in-
ftitutione d nobis laudatur , quatenus ibi Jit mercatum
annuale omnium rerum fluens & venale , ex quo nullus
prafumat Curaturas quarere, &c.Turadia , perperam
pro Curadia , editum apud eumdem Puricellum p.
519. Coloneum ( 1. teloneum ) quod vulgoTuradia
dicitur ,Jive Portenaticum. Sed &
Currita, perperam, ni fallor , exaratum legitur
in Charta Lotharii III. Imper. anno 1133. apud
eumdem Ughellum & Cadeftinum in Epifcopis
Bergomenfib. Theloneum videlicet, quod Currita vul¬
gariter dicitur , de omni mere ato , quod infr a civitatem
fit , cirr.Ut &
Curri tura , in Charta Friderici I. Imper. anno
1156. apud eumdem Ughell. ibidem : Cum ufi -
bus , conditionibus, [odro, diflricio , atque teloneo , quod
vulgo Curritur a dicitur , ubicumque mercatum fuerit ,
At unde di£um ejufmodi teloneum , non
CUR 1x44
plana affequor , nili debitum illud fuerit civita¬
tum Curatoribus , tainetfi extremis faeculis ejufmo¬
di dignitatis vix mentio occurrat) vel potius,quod
tributa in Curatorias , de quibus fupra in voce Cu¬
rator 1 . inferrentur.
51 CURATUM Beneficium , Sacerdotale , ad quod
pertinet Cura animarum , Gail. Benefice cure , vel
Benefice d charge d' ames. Beneficium Curatum & non
Curatum , apudllymerum tom. 8 . pag. 293. coi.
2. Vide Curata 4.
I . CURATUS , Curio , Sacerdos Ecclefiae , vulgo ,
Cure. Thomas Walfinghamus pag. 275. Docuit
etiam decimas & oblatuv.es [ubtrahendas Curatis ,Ji
conflaret [ubjecium aut Parochianum melioris vita fore
quam Curatum fuiim. Charta Joannis Regis Franc.
anno 1363. deEpifcopo Parifienfi ; Inter alias di¬
gnitates pr alatus cfl & quaji Curatus Regum Francia .
[Occurritalibi non femel. Capell ani Curati, inLau-
dibus Papiae , apud Murator. tom. 11. coi. 38.]
5J 2. CURATUS , Purgatus , in Charta anni 1471.
ex Camera Comput. Provinciae Regelt. Columba
fol. 282. Vide Curare 3 .
CURBACULUM,In(lrumentumad capiendas aves
tempore nivium , ex paucis virgulis confe&um,
interius concavum , & in parte poftrema acutum,
habens oftiolum ,quod in terra jacet, coopertum
palea , quod cum uno vimine in terram infixo
elevatur, & pofterius percutit adefeam intrantem
quae intus elt, quam aliunde accipere nequit, cum
fit undique terra te&um. Petrus de Crefcentiis
lib. 1 o. de Agricult. cap. 28.
51 CURBADA , ut Corvada. Vide in Corvata.
51 CURBIT A, Stuprum , Infamia, in LegibusLon-
gobard. telte Martinio. Hinc Cucurbitare , de quo
fupra. t
51 CURCEBOLDUS. Vide Curcinbaldus.
5f CURCILLA, Oppilago. Gloffi lfid. & Papias. Mar-
tinius vocem hanc ducit a Curculio , quod guttur,
inquit , exerceat edendo. Oppilago , quali Oppilatio,
quod corpus Oppilet cibis & oppicat.
CURCINBALDUS, Curceboldus, Vehis fpecies.
Odo Cluniacenf. lib. 2. deVitaS. Geraldic. 23.
De [uo quoque veftimento , videlicet Curcimbaldo in¬
dutam latenter extra tentoria deduci fecit. Wolphar-
dus Prefb. lib. 1 . de VitaS. Walburgis num. 1 9.
Curceboldum ,quem prius ad texendum erexerat , fle¬
xis digitulis texere coepit. Quidam Codd. habent Cur -
ciboldum, aliiCuciboldum. Innocentius III. PP.lib.
1 . Epift.pag. 3 1 . Edit. Venetae, & 29. Edit. Co¬
lon. de CanonicisRegularib. Cortibaldum infuper ,
fubaros quoque in hieme , [otulares habeant in aflate ,
caligas tam lineas quam laneas , & [cafones Jimiliter
habeant duplicatos , cap as nigras Jinguli de manteli ano
habeant vel nadivo, pelles agninas albas , &c . Ex his
emendanda AbfcaMurenfis Monallerii p. 55- Dc
ftola [anili Defiderii, & Thurciboldo ejus , & cali¬
gula ejus. Legendum enim Curcinbaldo , ut & in
Querimonia Berengarii Vicpcomitis Narbonen-
fis adverfus Guiffredum Archiepifc. Narbon.iVo»
chlamydes neque capas polemitas ) non cyclades , non
dalmaticas, non Cureballt , non lignum dominicum , &c.
Ubileg.Curcinbaldos , [aut Cortiballos ; nam
51 Cortib allus & Cortibaudus , Bituricenfib.
ac Lemovicenfibus Courtibault , Tunica brevior
eft feu Dalmatica , quam geftabant Diaconi, cae-
terique miniftri inferiores. Confuetudines MSS.
S. Augullini [.emovic. fol. 2. Matricularius indu¬
tus debet prdre procejfionem cum magna cruce & uno
vexillo , & Diaconus indutus dalmatica portans librum
Evatigeliorum in manibus , cum duobus pueris indutis
1245 CUR
Cortib audis & tenentibus candelabra cum candelis, di¬
tet ire ultimus pofi Prionem , &c. Fol. 3. Nona dici a
induat fe Dompnus Abbas cum fiola & crojjfa & vefii-
mento parato , & minifiri cum Cortibaudis accipiant
crucem & aquam benediBam. Et fol. 2 2. Acquifivit
huic Ecclejia xxx. fext. frumenti . . . .pratcrea quam¬
dam cafulam , dalmaticam, Cortib audum dolfamit ru¬
beum. In Regulis antiquisOfficiariorumS. Martia¬
lis ejufdem urbis dicitur ThefaurariielfeCVyaffr
& Cortib alios cuftodire, & in MS. anni 1 2 29. me¬
morantur Cortib aus fejlals & Cortib aus ferials. Or¬
dinarium ejufd. Ecclef. apud Marten. de antiqua
Eccl. Difciplina in Officiis celebrandis p. 98 . d<3
Odava Natalis Domini : Primam ledionem vigi¬
liarum nodurnarurn debet legere Succentor indutus
Cortiballo , id efi , dalmatica * ajfifiente Jibi Diaconi
ordinario , non Canonico , tenente duas parvas candelas
tnjimul junctas ad librum : quinque teBior.es fequentes
leguntur per Canonicos in Cortiballis ; tres ultima le-
Biones fequentes leguntur per C anonicos incappisfericis.
$ CURCIO , itfdva. Gloff. Lat. Graec. Sangerman.
Vipera.
^CURCUBA. Vide Cucurba.
CURCULIO. Papias : Curculias nauta fio more vo¬
cant, quibus in tempefiatibus utuntur. Eadem habent
Ugutio & Joan. de Janua. [Vide Cucurba. ]
CURCUMA, Capiilruni , x.cbp:cvfjLov Hefychio 6c
Achmeti c. 271. Vegetius 1. a.Mulomed- c. 3 3 .
Curcumam confiriBam oportet imponi , ne depravet
dentes & labia. Hanc vocem teftituunt viri dodi
inleg. unie. Cod. Nulli in frenis, &Ci VideMeur-
fii Glolf. & Cucurba.
C ti R c m a , S and alium , in Lexico Chaldaico, apud
Cujae, lib. 1 1 . Obf. eap. 1 o .
f CUREBALLUS. Vide Curcinbaldus.
l. CURELLUS. Charta ann. 1185. pro pedagiis
pontis AVenionenfis : De bove 1 . denar. cie bacone
1 ^ den. de Cure Ilo 4. den. &c. ubi quidam Currum
interpretantur. [Non male. Vide infra Curre Ilus.']
«[[ 2. CURELLUS , Species loricae. Statuta Maffil*
lib. 4. Cap. 19. §. 1. Generaliter decernimus obfir-
vandum a modo , quod omnes mercatores portantes in
aliqua nave Majfilia valens c. lib. regal. vel amplius ,
habeant & portent loricam vel aufbergotum m qitod-
tumque viagium ibunt per pelagus , & fimiliter omnes
portantes valens Cc. Lib. vel amplius , portent garnifo-
nem , & pro fervitiali fuo aufbergotum vel Cur ellum.
CURER HET , ChU rer egth , Curia redi, fo¬
rum judiciarium , in quo jus feu reBum dicitur.
Charta Roberti Comitis Flandriae in Tabulario
S. Bertiiii : Jgjficumque in prafata villa Popenngehen
de furto aut faljis nummis , vel de alio crimine , prater
quod pertinet ad Curerbet , conviBi fuerint , ad Abba¬
tem tota terra ipjius , & tertia pars’ fubfiantia de¬
volvatur. Alia an. izoi. ibidem : In villa & terra
de Poperinghem Chureregtb , Jient Charta ejufdem avi
hofiri te fatur , habeatis , & forum in eadem villa , &
cotifuetudines , &c. Vide Cbora [ & Cora. ]
CURESCET. Vide Cirifcetum.
CURETTA, Lorica j thorax, G ali. Gdr^,Itai.
Corana. Hift. Dalphin. to. 2. pag. 278- in Com¬
puto ah. 1 3 3 3 . & feqq. Item , pro Curettis tribus ,
barbuta una & cerbellena una * unc. m. taren. xvm.
CURFODI, [in quibufdam codidbus legitur pro
Zurb. Eli autem Zurb , Cefpes avulfus ad ignem ,
quem vulgo dicimus Tourbe.] Vide Zurb.
H 1. CURIA, Kvfia, Domina. Tranflatio brachii
S. Philippi , Maii to. 1. pag. 1 6. Imperator Emma-
tiuel largitus fuerat S.Apofioli Philippi brachium nepti
fu a Curia Mariti
40
z. CtJRlA •, Meretrix : unde Joahhes de Janua s
Curia jus curat , meretrix ejl Curia diBa.
Vide Meurfium in k^Gu.
j. CURIA, Dignitas vel Officium Curionis, Curet.
Jacobus de V itriaco in Fliltor. Occid. cap. 2 z. dc
Prtemonftratenfibus : Habent autem Curias & Prio¬
ratus , non filum hominum > fed & feminarum , in qui¬
bus tam Clerici vel Laici , fecundum quod eis a fupe -
ri eribus injungitur , commorantur.
Curia Persona Ecciesi,e , Domus Cur io-
nis, Angi. Parfonage, Gall. Prcfiytere. Charta Hii-
gonis Lincoln. <Sc Jocelini Barthon. Epifcoporum
apud Kennettum ih Antiquit. Ambrofden. ad
annum 1228. pag. 2 05. Epifiopus Sarum & ejus
fucce fores conferent in perpetuum cui voluerint idonea
perjona tertiam panem decimarim garb arum totius pa¬
rochia de Cumpton & omnes minutas decimas , qua de
jure delentur eidem Ecclejia , & omnes obventiones
altaris & cmeteriipradiBa Ecclejia, & totam terram
& Curiam , qua fuit Perfina illius Ecclejia , cum om¬
nibus libertatibus & liberis confuetudinibus ad pradi-
Bam Ecclejiam & terram illius pertinentibus : prater
duas panes decimarum garb arum pradiBa parochia 6"'
crcftam qua jacet juxta Cunam Perfina , & unam
aeram prati vicinam eidem crofta.
4. CURIA , Senatus civitatis, cujus Magiftratus
Decuriones & Curiales dicuntur in Cod. Theod. &
Juftin. de Decurionibus paffim, in Glolf. Lat.
• Groec. Bax» , /3aAst/]wp(oi/. Gloil. Gr. Lat. BsAc-iil igicv ,
Curia, ordo.
Inftitutae porrb Curia fuentnt in municipiis
exemplo Senatus Romani, kala f}a.<nXeir<strr,i; 770-
[xifxmnv , ut eft in Juftiniani Novella 3 8 • unde
6c Senatus nomen iifdem inditum. S. Ambroiius
2. adTimoth. Jduos confiat m ficietatem Romano¬
rum receptos , ut de catero appellarentur Romani ; id¬
circo necejfe efi eos Curiam habere , in quam more Ro¬
manorum penulati conveniant. Senator lib. 6. Epift.
3. Curiales etiam verberat , qui appellati funt legibus
Minor Senatus. Idem lib. (j.Epift. 2 .Non enim in-
caffum vobis Curiam conceffit antiquitas , non inaniter
appellavit Aiinorem Senatum , nervos quoque vocitans
ac vifiera civitatum. Aufonius ih Mofella :
GIups Curia fummos
Municipum viuit proceres , propriumque Senatum.
AddeS. Auguftinumin Pfalm. 1 2 1 . MarculphuS
lib. 2. forni. 3 7. In civitate illa adjlante viro illo
laudabili Defenfore , & omni Curia illius civitatis. V i-
de Bertherium lib. 1 . Pithan. cap. 10. Jacobuni
Gothofred.ad tit. Cod. Theod. deDecurion. &
Jurifconfult.
Curijg Obnoxius dicitur ■, qui ad munera Cu-
rialia , aut ad Curiam devocatur , uteltin leg. 7. &
1 1 . Cod. Theod. de Epifc. Nam olim poenae ge-
hus fuit Curiis mancipari, quod graviffima Curia¬
libus onera incumberent, quibus ex eo nec Cu¬
riam deferere fas erat , lege 122. Cod. T heod. de
Decurion. &c. AnaltahuS in S. Bonifacio : Nec
fervum Clericum fieri , nec obnoxium Curia Poeniten¬
tia, vel Curia , vel cuilibet conditioni obnoxius , apud
Gfcgorium Magnum lib. 2. Ind. io.Epift. 25.
S. AmbroliusEpift. 17. Aliwfiri Ecclejia retrahuntur
d munere facro , & Curia deputant «r.ConciliumTi-
cinenfe fub Benedifto VIII. PP. Ecce Clericos Cu¬
ria & firvos legibus traditos , num mutire fas erit J Si
fervi funt patres, fervi erunt & filii : fervient itaque
cum filiis patres in Curia , id efi , curam fuper his tan¬
tum in publico habebunt , qua ad fol am Eulejlavuuli-
tatern forenfem pertinebunt. Nulli obnoxius civitati ,
ih Edido Theodorici cap. 64. Curialis conditio.
1147 CUR
in Capitulis Caroli Magni lib. 6. cap. i 16. At
Valentinianus 1. 6 6. Cod. Theod. de Decurioni¬
bus vetuit iupplicii loco quempiam in Curiam ad-
gregari , mitti, addici. Adde 1. 108. infra.
Curia , nude, pro foro fseculari faepe fumitur.
Jura & Confuetudines Normanniae cap. 5 3 . Lai-
c dis Curia ejl congregatio eorum certo loco & die affi-
gnato, fer quos jus ejl fuper querelam contentionis pla¬
citantibus exhibendum. Anaftafius in S. Silveftro PP.
Hic confutuit, ut nullus Clericus propter caufam quam¬
libet in Curiam introiret , nec ante judicem cinttum
caufam diceret , nijiin EccleJia.Lex Longobard.lib*
2. tit. 5 1. §. 12. Nemo Clericus , vel Diaconus ,
vel Prefbyter pro qualibet caufa intret in Curiam , nec
ante judicem caufam dicere pr a fumat : quoniam omnis
Curia a cruore dicitur & immolatione Jimulacrorunu
Hildebertus Cenomanenfis Epifcop. Epift. 30.
Reos tormentis afficere , vel fuppliciis extorquere con-
fejfionem , cenfura Curia efl , non Ecclejia difciplina.
Ivo Carnotenfis Epill. 22. Calumniatoribus meis
.... refpondere non fubterfugtam , vel in Ecclejia , Ji
Ecclejiajliea funt negotia , vel in Curia , Ji fmt Cu-
rialia. Epift. 5 3 . de quodam Clerico : Verberatum,
fpoliatum per manus fervorum trahi feci/lis ad carcerem,
& Curia traditum nulla conflatione refovijlis. Epift.
237. De Curia autem in caujis Clericorum vitanda ,
&c. Adde cap. Novimus. Extra de Verbor. figni-
fic. Ita Clerici Curia tradi dicuntur , cum de crimi¬
ne , quod vitae difpendio luitur, accubantur, in
Vita S. Anfelmi Lucenfis Epifcopi num. 8. Sc
apud WillelmumNeubrig. lib. 1. cap. 19. Vide
Capit. Caroli Magni lib. 5 . cap. 228. &c.
f Curia Appellationum Malfiliae ad hoc
unum inftituta, ut audiret caufas eorum , qui a
lentendis a Judicibus aliarum curiarum latis ap¬
pellabant. Exftat de jure hujus Curiae caput in¬
tegrum in Statutis ejufdem urbis lib. 1 . pag. 2 7.
& feqq.
•Curia Baronis, Anglis,eft locus pedaneus,
in quo dominus feudi intra limites feudi fui ju-
xifdidionem in tenentes fuos exercet. Baro enim
in hac fignificatione a Domino feudi nihil dif¬
fert. Ita Cowellus. Leges Edwardi ConfelF. c. 9.
Barones vero , qui fuam habent Curiam de filis homini¬
bus, videant , ut Jic de eis agant , quatenus erga Deum
reatum non incurrant , & Regem non offendant. Mox:
St quis Baronum jufiitiam non habet , in hundredo , ubi
placitum habitum fuerit , ad propinquiorem Ecclejiam ,
ubi judicium Regis erit , determinandum efi. Adde cap.
21. 35. Leges Malcolmi II. Regis Scotiae : Nul¬
lus Baro vel Comes .... receptabit malefattorem ali¬
quem .... infra dominationem fuam fub poena amijfio-
tiis Curia fua in perpetuum. AflifiaeHierofol. II y a au
Royaume de fjerufalem 4. Baronies & plujieurs autres
Seigneunes, qui ont Cour , Coin , & JJuffice. In Sta¬
tutis Alexandri II. Scotiae Regis, cap. 14. Baro¬
nes non poliunt tenere Curias fuas nili Vicecomes
Regis, aut ferviens Vicecomitis nomine, inter¬
fit, ad videndum fi Curia rede tradetur : Scin
omnibus eorum Curiis 4. placita refervantur ad
Curiam Regis , videlicet de raptu mulieris , de
incendio, de murdro, Sc de roboria,quae dicitur
rapina. Qualiter autem Dominus feu Baro perdat
Curiam fuam , docent pluribus Leges Baronum
Scoticorum, feu Quon. Attach. cap. 8 . & 9. Agi¬
tur etiam de Curiis Baronum ibid. cap. 3 4. Brit-
ton. cap. 2 7. ubi Rex loquitur : En Countes avons-
nous double Court , une des plees denoflre peas , lequel
ttennent nos Coronnes & les Suters , ( fedatores j &
dount les Coroners feulement ont rtcord. Et Ji avent
. CUR 1248
Court come Court de Baron, & dontlcs Suters fount
‘ chargez. . de jugement , & nontpoint de records hors de
leur Court, &c. Exftat in Libro Anglico , inferipto
JJuffice ofpeace , forma procedendi in Curiis Baro¬
num , pag. 8 2 . Sc feqq.
^Curia L et a, iifdem Anglis Court-leet , minor
eft & inermis Jurifdidio,Gall. Ccur fonctere , vel
Bajjcjujhce. Charta Henrici VI. Regis Angi. ann.
1443. apud Rymerum to. 1 1 . p. 41 . coi. 1 . Fe¬
riis , m areatis , chaceis , parcis , Tvarennis , Curiis Le¬
tis , vijibus franciplegiis , confuetudimbus , libertati¬
bus , &c.
Curia Christianitatis, Britoni p. 46. v.
Cour Chreflienne , aliis Cour de Chrefiiente , Jurifdi-
dio Ecclefiaftica , forum Ecclefiafticum , in quo
caufse ac quxftiones , quae ad religionem perti¬
nent, agitantur. Quippe ex leg. 1. Cod. Theod.
de Religione, quoties de religione agitur , Epifcopos
convenit judicare , cateras vero caufas , qua ad ordina¬
rius cognitores vel ad ufum publici juris pertinent , legi¬
bus oportet audiri. Ita in leg. ult. de Epifcopali ju¬
dicio eodem Cod. in Nov. Valentiniani III. de
Epifc. judicio , &c.
Religionis porro voce Epifcopi deinceps jurif-
didionem fuam adeo porrexerunt, ut ordinariis
judicibus nihil fere judicandum relinquerent; ex
quo fubinde graves querimoniae exortae de Eccle-
fiafticis judicibus, qui Ordinariorum jurifdidio-
nem contra fas fi bi adferibebant ac ufurpabant:
de quibus vide Chartam an. 1 2 o 4. De interceptio¬
nibus Clericorum adverfus Do. Regis fj uri f dictionem ,
in nupera Conciliorum EcclefiaeRotomag. Edi¬
tione, Regeftum Parlamenti lignatum Oltm fol.
6 3. Librum Jacobi de Cugneri is Advocati Regii
an, i 329.cuititulus; EI ac funt gravamina & ufir -
pationes , qua &quas Er alati Fr ancta. & alia per fona
Ecclejia Regni Francia , vel eorum officiales & judices
pro ipjis fecerunt & faciunt in prajudiciim j urif dictio¬
nis temporalis D. Regis , Baronum & aliorum [abdito¬
rum fucrum dominorum temporalium: Sc Refponfio-
nem Cardinalis Bertrandi ad eumdem librum:
Brittonum in Legib. Angi. cap. 3. Philippum
Bellomanerium c. 61. 66. veterem Confuetud.
Franciae, Wilh Stanfordium lib. 2.dePlacit. Co¬
ronas cap. 4 1 . Sc feqq. Guliel. Prynneum in Li¬
bertatibus Angi, palfim , &c. Ad jurifdidiones
denique iftas Epifcopales haec fpedant Guilielmi
Neubrigenfislib. 2. cap. 16. Nempe Epifcopi dum
defendendis magis Clericorum libertatibus vel dignita¬
tibus , quam eorum vitiis corrigendis refecandifque in¬
vigilant, arbitrantur obfequium fe praflare Deo & Ec¬
clejia , Ji facinorofos Clericos, quos pro officii debito ,
Canonica rigore cenfura coercere vel nolunt , vel negfi-
gunt , contra publicam tueantur difciplinam.
Curia igitur CZ>ny?irf«ft4mamplilfimafuit jurif-
didio, cum quaeftionum ac caufarum omnium,
quae non modo res Ecclefiae , fed & facramenta ,
& quidquid ex iis dubietatis oriretur , fpedant,
cognitionem fibi arrogaflet. Cognofcebat enim
De caulis Clericorum ac tonfuratorum. Vide
Appendicem Codicis Theodof. Conftit. 6.17.
Capitul. 3. ann. 81 1. cap. 1. veterem Chartam
apud DiagodeComitib. Barcin. lib. 2. cap. 3 1.
Bradonum lib. 5-trad. 5. cap. 2.§. 5. cap. 10.
§. 1. <Scc. Petrus de Cugneriis in Gravaminibus,
ait, Praelatos, ut jurifdidionem fuam augerent,
Sc omnium paene ad fe caufas traherent , /olere fa¬
cere magnam multitudinem tonfurarum pueris atate
minoribus.
In rebus criminalibus Clericorum judex Ec-
clefiafticus
>
V
1249 CUR
clefiafticus non habet jurifdidionem, fed tantum
judicii executionem , v. gr. degradationem. Vide
Matth. Paris pag. i 1 3 . & Bra&on. lib. 5 . trad. 5 .
cap. 9. §. 3 .
De caulis fpiritualibus, vel fpiritualitati an ne¬
xis, &c. Vide Bradon. lib. 5 .trad. 5. cap. 2.S. 5.
De decimis , Sc aliis Ecclefiae proventibus. V i-
deeumdem Bradonum lib. 5. trad. 5. c. 2. e. 5.
cap. 1 o.§. 1 • 6. cap. 1 6.$. 1.
Decaufis, in quibus fidei aut facramenti ia-
'terpofitio occurrit. Vide Matth. Paris pag. xi u
Brad. lib. 4. trad. 1 . cap. 1 2. AiTifias Flierofol.
cap. 2 o • Concilia Rotomagenfia pag. 185. &c.
De Haereticis. Vide Matth. Weftmonaft. pag.
333. &Gariellum in Epifc.Magalonenf. p. 2 7 5.
De infradura Ecclefiae vel atrii , de ludione
Clerici, de opprelfione & violatione feminae. Vi¬
de Confuetud. S. Audomarian. 1 1 2 7. in Probat»
Hili. Guinenlis pag. 194.
De advocationibus Ecclefiarum. Vide Regiam
Majeftat. lib. 1 . cap. 2.
De privilegiis Crucefignatorum. Vide eumdern
Brad. lib. 5 . trad. 5. cap. 9.§. 1. Stabilimenta
S. Ludovici lib. 1. cap. 82. &c. nuperam,Edit.
Concil. Rotomag. Eccl. pag. 179. 180. 181»
De caulis matrimonialibus , dotibus , & ea¬
rum acceiToriis. Vide Joannem Sariiber. E pili.
89. Regiam Majell. lib. 1 . cap. 2. Matth. Well-
monaft. ann. 1247. pag. 3 3 3 - Matth. Paris pag.
I 1 3 . 48 8. Bradon. lifi. 5. trad. 5. cap. 2. §. 2.
cap. 10. §. i.cap. 1 2 . §. 3. Stabilimenta fandi
Ludov. lib. i.cap. 18.131. AlfiliasHierof. cap.
lo.Rocchum Pii-rum to. i.pag. 145. Concilia
Rotomagenfia pag. 185.
De adulteriis. Videeumdem Rocchum Pir-
rum in Notit-. Ecclef. Sicil. to. 1 . pag. 125. ve¬
teres Chartas apud Ughellum tom. 7. pag. 400.
1327. [& Statuta IVfSS. Caroli I. Regis Siciliae
cap. 296.]
De ballardia , legitimatione, feu de natalium
jure. Vide Regiam Majeftatem lib. 2. cap. 50.
^ 4. cap. 5 9. §.4. Bradonum lib. 4. trad. 3 . cap.
19. lib. 5» trad. 5. cap. 6. §. 1. c. 19. <?. 1. Matth.
Paris pag. 488- veterem Confuetud. Norman.
cap. 27. Guliel. Prynneum in Libertatibus Angi,
to. 2. pag. 393. &c.
De Teltamentis & caulis tefiamentariis. Vide
Regiam Majell. lib. 1. cap. 2 . Matth. Paris p. 1 1 3 .
488. Bradonum lib. 2. cap. 26. §. 2.1. 4. trad.
i.cap. 12. lib. 5 . trad. 5 . cap. 2. §. 3 . cap. 1 o.
§. 1. 2. 4. Fletam lib. 2. cap. 57. §. 13. Alfifias
Hierofol. cap. 20. Foros Beneharn. Rubr. de y/u-
gi ament , art. 8 . Rocchum Pirr. pag. 145. Sed per
Arelta Parif.i 1. Januar. 1355. 18. Novemb. &
Decemb. 1372. 14. Novemb. 1 3 76. 15. Dec.
1377. &c. didium fuit. Regem de jure & ufu
habere praeventionem in cognitione tellamento-
rum omnium in regno fuo decedentium.
De catallis , quae funt de tellamento vel matri¬
monio. Vide Concil. Infulae bonae an. 120 5. Bra¬
donum lib. 5. trad. 5.C» 2. §. 5. 6. cap. 5»§. 1.
Deufuris. Vide Matth. Paris pag. 113. Matth.
Wdtmonalt. pag. 333.
De feudis & tenementis > datis in liberam clee-
mofynam» Vide Bradon. lib. 5 .trad. 5 . §. 1. cap.
10. %. 1. Inter querelas * quas Barones Franciae
Regi Ludovico VII. detulerunt contra ufurpa-
tiones Ecclefiallicorum , illa eft : Jfijpd Clerici
trahant caufam feodortm in Curiam Chrifiianitatis ,
propter hoc quod dicunt , quod fiducia vel juramentum
Tom. II.
- CUR iz5o
fuerunt inter eos 5 intto quos *aufa vertitur , & propter
hanc occajionem perdunt Domini jufiitiam feodorum
fuorum. Re fponfto. In hoc concordati fiunt Rex & Ba¬
rones , quod bene volunt , quod ipji cognoficant de per¬
jurio , &tranfgrefiione fidei : fed nolunt , quod cognd-
fcant de feodo. Et Ji convictus fuerit de perjurio , vel
tr anfgrcjfione fidet , injungant eis poenitentiam : fied
propter hoc Dominus non perdet jufiitiam feodi , nec
propter hoc fie capient ad feodum. Sed de fori Ecclejia-
fiici origine & ufu confidendus Olorinus lib. 1. de
Poenitent.sap. 9.[<5c D. Fleury in Praefatione ad
to. xix. Hili. Ecclefiall.]
^1 C u ri a Archidiaconi, in qua Archidiaco-
nus jurifdidionem exercebat fuam. Pro emolumen¬
to Jigilli Cuna Archtdiaconalis , in Charta an. ^40.
inter Probat. HiU. Eccl. Mcld. to. 2 . pag. 218. I11
Chartulario S. Nicafii Remenlis plures habentur
Chartae Curia Archidiaconi, velArchidiaconatus Rc-
menjis. Vide Archidiaconus.
Curiae, Domini cales, German is Dinckaf quae
Dominis villarum vel territoriorum competunt :
deiisZazius part. 11. de feud. §. 3.
Curia Inferior, feu Baronis, Cour baffe , in
Confuetud. Aquenfi tit. 14. art, 1.
Curia Major, fic appellata apud Beneharnen-
fes Curia illa, in qua relidebant Epilcopi duo , to -
tidem Abbates, cum Provincias magnatibus , qui
de majoribus & publicis negotiis, & de valfallo-
rura litibus fupremo judicio dijudicabant , ut au-
dor ell Marea lib. 5 . Hili. Beneharn. cap. 3»n. 2.
Vide Eoros Beneharnenfes Rubr. de Cort Major ,
ubi de illius jur^didione , & eumdern Maream
lib. 4. Hili. Beneharn. c. 17. n. 6. lib. 6. c. 23»
n. 5 . cap. 24. n. 7.
f D are Judices ad Curiam, dicebatur de
Judicibus quos ad dirimendas lites exortas inter
fe & fubditos Domini conllituebant , qui judi¬
ces ab adverfa parte primum erant approbandi.
Concelfio feodi per Guillelmum Bertmndi pro
Odone Alamandi coram judicibus datis pro Cuna.
Hili. Dalphin. p. 20. Anno 1282. Indici, x. xiv°.
Kal. [Julii ad requijitionem nobilis viri Odonis Ala¬
mandi Domini de Campis fuit confeffus & publice fo-
lemniter recognovit ex fu a certa [cientia & fpontanea
voluntate Dominus Guillelmus Bertrandi Miles > in
prafentia Petri Domini de Bucunone & Falconis Do¬
mini de Canuto datorum pro Curia d pr aditio Domino
Odone Alamandi , & per pradittittn Dominum Guillei-
mum Bertrandi approbata & recepta ,fe habere & te¬
nere in feudum & nomine feudi ab ipfo Domino Ala¬
mandi , & defendo & dominio ipjius Domini Odonis ,
quidquid ipfe habet , tenet &poj]idet } &c. Videto. 2.
pag. 20. coi. 1.
^[PonereJudicEs pro Curia sua, iifdem
notione & conditione. Recognitio fadaperVuil-
lelmum de S. Martino Annue relidae Petri Selvoii
an. 1259. ibid. to. 1 . pag. 6. Ad requijitionem feu
interrogationem Domina Anna uxoris quondam Petri
Selvon, coram Gorta de Monte Bononi & Guiffrcdo
de V alie S. Stephani , quos dicta Anna pofiierat pro
Curia fua , quam quidem & approbavit ditius Vuillel-
mus de S. Martino.
f Curiam Habere dicuntur Domini qui facul¬
tatem habent judicandi fubditos fuos in Curia
fua. Chartular. S. Vincentii Cenoman. fol. 5 1.
Si homines Monachorum ,eju fidem Nundinis forisfa-
cerent , vel quod eis ejfet- aliquid fonsf actum , Mona¬
chi haberent Curiam & emendas fuorum bominuni. Ma-
dox Formul. Anglic. pag. 3 8. Jguod Ji hujufmodi
fonsf actura fuper terram Ecclefia evenerit, pracipii
Kkkk
1251 CUR.
quod Prior (fi Monachi inde furni plenarie habeant
Curiam ; (fi defendo ne in alus locis qltocunque modo
placitentur , niji in eadem Cuna S. Alaria & fua .
«tfClJRI a m P et er e , Litem aliquam ad luam Cu¬
riam advocare. Confuetudines Brageriaci art. 6 2,
Item fi duo Feodat ani ad invicem litigent , & Dominus
feodalis petat Curiam ante litis conteftationem , (fic.
Gallica veriio fic habet : SideuxTenanciers plai-
dentlun contrff autre , & le Seigneur feodal demande
le renvoy avant la conteftation , &c. Vide raoxC«-
riam reddere.
Starf. in Curia, & inCuria detineri, apud Ve¬
netos, quid fit, docent Statuta Venetorum, edita
a Jacobo Theupulo Duce an. 1242. lib. 1. e. 5 r.
Quippe debitor , qui judicis lententia ad folutio-
nem debiti condemnatus erat, fubmonebatur &
citabatur per miniflerialem a Duce, ut in Curia
Itaret , & debitum exfol veret intra S. dies , aut
pignus vel vadium daret. Quod fi juri non flaret,
capiebatur , & detinebatur inCuria. Stare autem
in Curia fic intelligimus (verba funt Statupi) ut in
territorio Ecclefia S. Marci per dies 3 o . flet , ita ut
pontem aliquem non tranfeat : quod fi recedens pontem
aliquem tranfierit , Dux faciat eum capi, (fiin carce¬
rem retrudi, ubi erit per 3 o .dies. Si vero d Curia non
recefferit , fed prafato modo inCuria (fi in territorio S.
Marci fle terit , (fi creditori • fuo infra eofdem 3 o . dies
non perfolverit debitum, debet in carcerem retrudi ufque
ad alios 3 o .dies -.quibus expletis , fi debitum non perfol¬
verit , jurabit manife flare quidquid habet , quod Dux
accipiens dabit illud creditori. Pro his vero , qua defe¬
cerint creditori fuo de fuo debito, faciet debitor cartulam
promiffionis , & jurabit quod de omnibus , qua lucratus
fuerit , tertiam partem creditori fuo dabit, ufque quo
redditum erit debitum univerfitm. Alioquin flabit in
c arcere , donec hac faciat , aut perfolvat. Id poflea
immutatum a Francifco Dandulo Duce lib. 6.
cap. 14. eorumdem Statutorum , ubi flare inCuria ,
ell remanere reclufum in carceribus Communis Vene-
ttarum , ubi incarcerari folent debitores , de quo
exire non pollit , nifi pofl 2 . menfes : quibus exa-
dlis, flare debent in Curia S. Marci per alios 2.
menfes , ex qua exire ei non licet : quod fi exeat ,
vel pontes tranfeat , a Duce rurfum in carcerem
conjicitur , in quo per alios 2. menfes detinetur ,
fi debitum non folverit.
Curiam Tenere, eadem ferme notione habent
Libertates urbis Barcinonenfis a Petro Rege Ara-
gon. conceffse an. 1283. In electione eft creditoris
vel convenire principalem debitorem , vel fidejujforem ,
falvo quod poflit tenere Curiam per unum annum.
Curia Pedis Pulverizati, [idefl, peculia¬
ris extraneorum mercatorum in nundinis.] Vide
Pede pulverofi.
CuriaPublica. Formulae veteres apud Bigno-
nium cap. 3 . Geflis municipalibus cum Cuna publica
(fi defenfore profequi (fi alligare deberem. Id efl , la
Cour affemblee.
Cu ri am Reddere , dicitur Dominus aut vaffal-
lus , cum advaffallum , aut Dominum lis ante al¬
terutrum intentata remittitur. Rendre laCour , in
Confuetudine Andegavenfi art. 79. 80. & Ceno-
manenfi art. 9.RegeflumParlamentiB. fol. 67.
, Cum. . . tenens locum Comitis Campania Curiam fibi
reddi petiijfet,&c. Curiam repetere , amittere, fol- 70 .
Occurrit pafhm in hoc Regeflo. [Vide D. Bruffel
de Ufu feodorum to. 1 . p. 2 2 3 . ]
Curia Franci^, in Charta Galcheri deCaflel-
lione Comitis Porceani & Comitis Stabuli Fran¬
cis 20. Febr. ann- 1316. apud Duchefnium in
CUR 1252
Probat. Hifl. Caflilion. pag. 209. videtur fuiffe
Magnatum ac Procerum Francicorum Conventus
pofl mortem Ludovici Hutini Regis ad Regni
gubernationem coadtus , donec Clementia Re¬
gina ad partum veniret : feu Curia Baronum , vel
Parium Francis. , hoc efl , Curia Parlamenti Pari-
fienhs. Ubi haec verba fubinde repetita notanda ;
Par jugement de nos grans Seigneur s : Par le jugement
de l a Cour de France : Et avons encore promis ....
loyaument & en bonnefoy , & en noni de nos grans Sei-
gneurs defftfdiz. , que fi-toft comme on commencera a
eferire & a feeller au nom de cellui ou de ceus , qui le
Royaume de France deveront gouverner , nous leurs
baillerons Lettres feellees, &c. Habetur Regeflum
vetus , cujus titulus ita concipitur : In nomine Do¬
mini noflri y. C. incipit Rcgiftrum Curia Francis, de
litteris (fi inftrumentts figillatis cum figillis authenti¬
cis , prout ipfs littera & inftr ument a fuerunt in ipfa re-
pofita per Magiflrum Bartholomaum de Podio , Cleri¬
cum D. Regis judicem C arc affonenfem ,cum mag. Ni¬
colao de Autholto D. Regis Clerico , (fi quandoque cum
Dom. fio anne de Mur lento Canonico Capella Dom.
Regis in fex feriniis per numerum & ordinem , de man¬
dato Dom. Ludovici inclyt arceor dationis Regis Fran¬
cis an. Dom. 1269. menfibus Oftobr. Novembr. (fi
Decembr. qua quidem fcrinixfunt his litteris fignata in
thefauro Capella P arifiis ejufd Dom. Regis. Deinde :
Hoc efl Rcgiftrum Curis Francis D. Regis de Fetidis
& negotiis Senefcallianm Carcajfona & Bellicadri ac
Tolofa& Caturcenfis & Rutenenfis an. 1269.
Curia de Arcubus, ita appellatur Curia Ar-
chiepifcopi CantuarienfisLondini , quod tenea¬
tur juxta Ecclefiam B. Matia de Arcubus , ut Ra-
flallus audior efl : quas quidem Curia, Fama ce¬
lebris , dicitur in Synodo Cantuarienfi an. 1295.
in Prxfat. Ea autem Synodus continet Statuta
Roberti Winchelfei Archiepifcopi Cantuarien-
fis pro meliori ejufdem fua Cuna regimine : ubi Con-
fiftoriurn de Arcubus appellatur c. 2. 32. &c.
CuriaRogationum. Libertates villae Martelli
in Lemovicibus an. 1219. apud Juflellum : Nemo
debet vendere ad talum res extraneas , ntfi per concef-
fum procuratoris particularis inCuria Rogationum , &
qui fecerit , pro juftitia 60. folidos dabit.
5 • CURIA , Praedium ruflicum , poffeffio , Curtis ,
manfus. Charta Leonis IX. PP. apud Meuriffium
in Ephc. Metenfib. pag. 355. Cum Ecclefia (fi de¬
cimatione in villa five Curia , qua vocatur Rumelia-
cum. Charta Ruperti fenioris Comitis Palatini
Rheni an. 1380. apud Freherum lib. 2. Origi¬
num Palatin. Curtes , five Curias in Nuvoenhoffe prope
villam Altripf. Speculum Saxonicum lib. 2. art.
5 4. §. 3 . Ubi pretium Paflori folvitur de manfis , feu
Curiis. Art. 49. Unufquifjue tenetur partem Curia
fua fepire. Art. 5 o. fiftuy Curiam fepit virgis , (fic.
Adde art. 48. §. 7. & Wichbild Magdeburg. art.
124. §. 1. art. 126. §. 1. Chronicon Laurisha-
, menfe pag. 91 .Tres Abbatia Curias , videlicet Ob~
benheim , IVibelingcn , Cingen regia poteflati in con »
cambium tradidit. Et infra : Prater hac etiam fra¬
trum utilitati confidens , 2 . huobas cum area in fVi-
nenheim fit as , multa pecunia ab haredibus comparatas ,
itemque Curiam cum vineis in Hophenheim ip forum vi¬
dualibus adjecit. Curia Marfnenfis in Diplomat.
Friderici I. an. 1 1 5 2. apud Mineum in Donat.
Belgic. [ Curia Haneberg qua quinque manfos habet,
apud eumdem to. 1. p. 28 i.col. 2. edit. 1723.
in Charta Philippi Heinbergii Archicp. Colon,
an. 1180. Curia de Maidieres cum appenditiis (fi per-
tinentiis ejus, in CJjarta anni circiter 1 2 2 7. to. 3 .
1253 CUR
jiovoeGall. Chr. Inllrum. coi. t 40 . 'C'uri& domini-
cales ejufd. to. coi. 153. in Charta anni 1 1$ 5 .]
Burehard. de Cahb. fandi Galli cap. 8. In bac pe-
(lilentia , fideles hujus Eccleju pojfeffioncs noftras di¬
videbant , optimos manfus Curiarum nofirarttm elige¬
bant. Cap. ult. & alibi non femcl utitur. Lib. 2.
Feud. tit. 5 1 . JjEndam Capit aneus in quadam Curte
fua beneficium dedit militibus , & pofiea eandem Cu¬
riam vendidit. Charta Cunradi Regis in Privilcg.
Ecclef. Hamburg. pag. 178. Jnjuper duas curtes
Wtfelam & Goganheun . . . matri fuadedit , hac in-
terpojita rationis conflantia , ut non ex jure beneficii eaf-
dem Cunas teneant 5 fed , &c. Adde p. 1 90. Vide
pnEtereaStatutaOrdinisPraunonftratenf. dift. 4.
cap. 2. 10. Diplonui Joannis Comitis Holfatice
an. 1330. apua Pontahum lib. 7. Hift.Danicre
pag. 552. Conradum Ufpergenf. an. 1209. Al-
bertum Stadenfem. ann. 1105. 1112. [ Hilio-
riam Mediani Monailerii p. 330.331. <Sc Scliil-
teri Gloflarium in Cburt. ] &c.
Curia Capitalis, Praedium praecipuum , Do¬
mus principalis eadem quae Caput tnanji, quod vi¬
de. Charta Edw. II. Regis Angi. to. 2. Monadici
Anglic. pag. 271; Cum omnibus libertatibus , liberis
confuetudinibus fi & omnibus aliis rebus ad Capitalem
fuam Curiam de Worle pertinentibus. Alia ibidem
p. 326. Dedi etiam totum mantrium deTborne , cum
Capitali Curia & virgulto , &c. [Kennettus Anti-
quit. Ambrofden. an. 1 1 9 3. p. 1 5 o. Ego Tbo-
mas de S. IV ale, ico dedi . . . Deo & Ecclejta E. M.
de Ofcneia . . . totum manensm meum Mixcbury . . .
cum capitali Curia & cum omnibus pertinendus , &c.~]
«j[ C u R 1 a J U m 1 n t a l i s , fic forte dida quod ple¬
raque edent ibi jumenta. Litterae Leopoldi Du¬
cis Auftriae an. 120 2.apudLudewig. Reliq. MSS.
to. 4. p. 182. Confirmamus eidem Monajlerio ( Ad-
montenfi in Sty ria ) Cunam jumentalem dittam IV vr-
Tpiz, in pr alenda fubjtdium datam fratribus cum omni¬
bus alpibus pafcuahbus , fdvis , vallibus ad eandem
Curiam pertinentibus.
6. CURIA, Atrium , impluvium quod vulgo Cour
dicimus. Ebrardus in Graseifmo , cap. 1 o.
Curia planities in terris ; Curia Regum :
Sed Curtis proprie dicitur Canonicorum.
Leges Edwardi ConfelT. Si ( reus ) fugiendo domum
Sacerdotis vel Curiam ejus intraverit , eamdem fecu-
ritatem & pacem habeat , quam & apud Ecclejiam :
dum tamen domus Sacerdotibus & Curi a ejus infun¬
do Ecclejta conjiflant. Ita paflim Scriptores. Vita
Ludovici Pii an. 811 • Caefarius Heitlerb. lib. 4.
Mirae, cap. 7 6. 77. 94. lib. 5. c. 28. 1. 8- c. 96.
1. 1 1 . c. 6 3 . 1. 1 2 . c. 5 . Speculum Saxon. 1. 3 .
art. 51. §. 1. Thwrocz. 1. part. Chron. Hung.
cap. 41. &c.
Curia, Ambitus, incindus domus. ChartaLudo-
vici Regis Franc. an. 1 1 2 o . pro Monaftcrio San-
dionyliano apud Duchefnium in Hift. Drocenli
pag. 220 .Curia etiam & propriis domibus Beatorum
Martyrum in eadem Curia perennem indulgemus li¬
bertatem , vicanam omnimodam in Curia ipfa , & Cu¬
ria domibus conferimus. Quod vero Curia hic dici¬
tur, Curtis Monafterii appellatur Joanni Diacono
lib. 4. Vitae S. Gregoriicap. 197.
^Cu ria Beghinarum, Claultrum in quo Be-
ghinae commorantur. Statuta Ecclefiae Leodienlis
ann. 1287. inter A necd. Marten. to. 4. coi. 879.
Item , pracipimus , quod omnes Beghina privilegio Be-
ghinali gaudere volentes , intrent Curiam Beglnnarum ,
& pracipimus commorantibus extra Curiam Beghina¬
rum , quod difiinguant habitum fmm ab habitu Begbi -
T om. II .
CUR 1254
narum, &ji aliqua Beghina extra Curiaih accefferii
moratura , vel ejecla fuerit propter incontinentiam vel
aliud deiiitum , habitum non deferat Beghinarum . . .' .
alias autem inCuriis commorantes declaramus ad pra-
m-ffa non teneri.
ijj Curia Canonicorum, fimili notione, apud
Kennettum in Antiq. Ambrofden. ad ann. I2r2.
pag. 1 76. Charta Johannae PriorilToeS. Trinit. de
Bofco: Noveritis quod nos dedimus. ..Hervico Priori dc
Bemcefler & ejus loci Canonicis duos felior.es in Hodes-
ham qui jacent juxta rivulum extra Curiam dictorum
Canonicorum habendos & tenendos diftis Canonicis in
perpetuum. Canonicorum domum interpretatur
Kennettus in Gloflario, fed forte melius intelli-
geretur Praedium rufticum. Vide Curia 5 .
7. C U R I A , Regius Comitatus , vulgo , la Cour .
Monachus Sangallenlis lib. 2. c. 41 .In qua etiam
cunctis in Palatio miniftr antibus t & in Curia Regia fer-
vientibus , juxta jingulorum perfonas , donativa largi¬
tus eft. Guntherus lib. 4. Ligurini :
Nec tamen emiffa tantorum plebe virorum
Vel Princeps vacuus , vel Curia fola remanjit.
Et mox :
Sive novi veniant , fett qui venire recedant ■,
Semper inexhaufta celebratur Curia turba.
Curia , nude pro Papali , vulgo, la Cour de Rofne i
Gefta Abbatum S. Germani Autifiiodor. cap. 1 5.
Pro qua pofiulatione . . . mijfusfuit ad Curiam :fed Pa¬
pa poflulationem hujufmodi non admittens', &c. Ryth-
ini antiqui de origineMonafterii Pratenfis in Flari-
dria :
Bis perrexit ad Curiam formam nequiens habere ,
Paucam habebat monetam , nihil poterat pr alere ,
Et qui nihil potefl dare , non ejl opus in Curia.
Bonum facit variare plures atque pecunia.
Adde Joannem Sariiber. lib. 5. Policrat. cap. 6.
Michaelem Scotum lib. 4. Menfae' Philofophicas
c\ 3 o • & alios paffim. Carmen de Curia Romanas
Ver fibus eloquere , quis Jit (latus Urbis avita
Detur materuCuria noftra tua.
Infra :
Plurimus impugnat Romam detratter , & ipfa
Curia multorum morjtbus alma patet.
8- CURIA. Curia praeterea didi illi folennesRegum
Conventus , quos in praecipuis anni feflivitatibus
celebrabant , advocatis omnibus Regni Magnati¬
bus & Praelatis : iifque Curiarum nornen inditum,
quod ut plurimum majoris momenti negotia in
ipfis difceptarentur , & lites ac controverfice Ma¬
gnatum dirimerentur. Eoeporro
CuRiiE Solennes appellantur apud Hariulphum
lib. 4. cap. 6. Petrum de Vineis libro j.Epift. 1.
2 1 . Thwroczium part. 1. cap. 15. 17. in Char¬
ta anno 1129. apud Duchefnium inHiflor. Dro-
cenli pag. 221. &c,
CuRiiE Generales, apud eum dem Petrum de
Vineis lib. 3 . Epifl. 5. 77. in Chronico Longi-
pontisp. 8 • in Hiffc. Cortufior. lib. 6. cap. 2.&c.
CurijE Augustales, inVitaS. Ennenoldi Ab¬
batis lib. 1 . c. 3 . n. 3 .
CuRiiE Publici , in Diplomate Fridericl II.
Imp. ann. 1220. apud W. Hedam. in Epifcop#
Trajed.
Curia Paschalis, quae in fello Pafchatis tene¬
batur, apud S. Anfelmum lib- 2 . Epift'. 2 6 . [ Cu¬
ria Pafcha, in plerilque diplomatis.]
f Curia EpiphanijE fimilem ob rationem di¬
citur in Charta Philippi I. Milidunenfi coenobio
concelfa, cujus meminit Mabill. 1. 2. de Re Di-
plom. num. 28. ubi etiam obfervat iifdem ma-
Kkkk ij
1255 CUR
joribus fellivitatibus , alios etiam Principes Cu¬
riam fuam habui Ile & Diplomata condidille, ut
probat exemplo Balduini Comitis Flandrix, qui
Bergis diploma dedit in follemni Curia Pentecfles
an. i 06 7. Vide lib. 3. c. 1 . n. 8.
C wi 1 m illae indicebantur , & banno feu edido pu¬
blico Magnates praelati, & urbium ac civitatum
nuncii totius regni ad eas fubmonebantur. Hinc
Curia indicta , quae Corte bandita , Scriptoribus Ita¬
lis dicitur. Fridericus II. Imp. apud Petrum de
Vineis lib. 5 . Epill. 1 .Apud Parmam folennemCu -
riam duximus indicendam , ad quam ab Ui be citra om¬
nes urbium Italia nuncios invitamus. Epill. 5 . Indi¬
cta etiam Moguntina Curia generali , &c. Adde Ep.
7 6. & Arnoldum Lubec. lib. 3 . c. 9.
In his porro Curiis quid potillimum ageretur,
multis profequitur Richardus de S. Germano in
Chronico ann. 1 2 3 3 . ut & Anonymus de Geftis
Friderici II. Imp. pag. 852. ubi earum magnifi¬
centiam defcribit: de qua adjungam , quae habet
Ditmaruslib. 4. pag. 3 6. Celebrata proxima Paf-
cbalis folennitas in Jguidtlingeburg a {'HenricO
Imp. ) ubi quatuor miniflrabant Duces , Henricus ad
menfam , Conradus ad Cameram , Hecil ad Cellarium,
Rernhardus equis pr afuit. Albertus Argentin. ann»
1356. Eodem anno venit Carolus Imperator ad civi¬
tatem Metenfem in Adventu Domini celebrans ibidem
Natalem Domini : fueruntque ibi Elettores & Officia¬
les feu Minifirales Imperii , quorum quilibet minijlra-
b at Imperatori [edenti in menfa , in officio feuminijle-
rto fao proprio. Quilibet autem veniebat fuper equo
ufque ad menfam. Defendentes vero de equo coram
menfa , hiftrionibus & mimis dabatur equus , & ali 4
plures folennitates fiebant ibi,&c.
Interdum ob anguftias civitatum feligebantur
ad ejufmodi folennes Curias amplae planities , in
quibus & tentoria, & aedes , & Palatia ex lignis
tumultuario opere erigebantur , ut in illa Curia
folenni, quam ad Moguntiam tenuit Fridericus
I. an. 1182. apud Arnoldum Lubec. loco proxi¬
me laudato , ubi multa perinde habet de harum
Curiarum magnificentia , in qua officium Dapiferi
feu Pincerna , Camerarii feu Marfchalci , non niji Re¬
ges , vel Duces, aut M 'ar chiones adminifirabant.
Reges ac Principes in hifce occafionibus coro¬
nati procedebant , & facris Liturgiis intererant ,
& conviviis publicis, in tribus folennitatibus , ut eli
apud Gillebertum Lunicenfem Epifcop. de Ufa
Ecclefiaftico fub finem, cujus moris palfim ex-
ftant exempla apud Scriptores : in Geftis Dago-
berti Regis cap. 5 1. in Annalib. Francor. Meten-
fib. ann. 837. apud Witkindum lib. 2. pag. 3 2.
Wipponemann. 103 9. ConradumUfpergenf. p.
305. Edit. 1540. Godefridum Monach. S. Panta-
leon. an. 1231.1235. Rogerum Hoveden. pag.
40 1. Will. Neubrigenfem lib. 4. cap. 42,'Her-
mannum Monach. lib. 3 . de Miracul. S. Maria
Laudun. cap. 2 2.0rdericum Vitalem lib. 4. pag.
515. 516. 669.6 pp.Ivonem Carnotenf. Epilt.
66. Continuatorem Florentii Wigorn. an. 1126.
Turpinum cap. 20. Albertum Aqu.lib. 1 2. c. 7.
Gaufridum Monemuthenfem lib. 5 . c. 5 . lib. 7.
cap. 4.Sugerium in Ludovico VI. pag. 318. in
Legibus Alfonfinis part. 2. tit. j.apudiEgidium
de Roya anno 1 3 1 3 . in Chron. Fland. cap. 5 2,
apud Prynneum in Libertatib. Angi. tom. 1 . p.
1 2 48 . & alios a nobis laudatos Scriptores in Dif-
fertat. 5. adjoinvillam, & inDefcript. aedis So-
phianae num.43 .
Corona vero eorum capitibus imponebatur in-
CUR 1256
ter faers Liturgice folennia ab Archiepifcopis vel
Epilcopis , ut obfervare ell ex iis , quae habent
S. Anfelmus ad Ernulphum Priorem 1. 3. Epilt.
90. Eadmerus lib. 4. Hili. Novor, pag. 1 o 5-Ivo
Carnotenfis Epill. 66.67. 84. Joan. Sarifburien-
fis Epill. 3 4.Baldricus lib. 3. Hilfc. Camerae, c.
5 5 . Bromptonus ann. 1125. pag. 1016. Will-
Neubrigenf. lib. 1. cap. 18. &c. Hinc folennes illi
Regum Conventus
CurijE Coronat^ appellantur in Charta Lu-
dovici VI. Regis Franc. an. 1128. pro Commu¬
nia Laudunenfi : Dies Corona Regis , apudEadme-
rum lib. 4. & Hugonem de Cleeriis de Senefcalli»
Francix ; denique Coronamentum nude apud eum-
dem Hugonem.
Defcripta legitur Charta S.Ludovici Regis as-
no i 260. in Tabui. S. Dionyfii , qua duas coro¬
nas aureas cum lapidibus pretiofis , quae a Rege
Philippo avo pro coronandis Regibus & Reginis
Francix, olim fadx , inThefauris Regiis ferva-
bantur , & unam coronulam auream cum lapidi¬
bus pretiofis, quam confueverat Rex die corona¬
tionis fux in prandio deportare , Abbati & Con¬
ventui S. Dionyfii cullodiendas , & in Thefauro
Ecclefise deponendas llatuit , ut de ipfoThefauro
cum aliis indumentis & ornamentis regalibus pro
coronandis Regibus & Reginis Franciae afiuman-
tur , &c. Exltat alia in hanc rem Matthaei Alaha-
tis S. Dionyfii m. Gdobr. ejufdem an. quae qui¬
dem Chartae de Coronationibus Regum in prae¬
cipuis fellivitatibus accipiendae funt.
Curiam Tenere, feu folennem Conventum
celebrare , apudTurpinum de Carolo Magno cap.
20. Petrum de Vineis lib. 3. Epill. 77. in Ad¬
dit. ad Willelm. Gemeticenfem pag. 327. &c.
Curi je Generales Ar agonum , de Foro ,
celebrantur de biennio in bienni, um. Has Rex in
quocunque loco regni ad arbitrium convocat : cui
foli interfunt , qui revera Baroniam habent. His
praeeft Jullitia Aragonum , &c. Vide Michaelem
dei Molino in Repertorio Fororum Aragon. p. 79.
CuriaGallorum, [ Celebrior Gallorum con¬
ventus in campo Roncalix fuper Padum cele¬
brari folitus.] Vide Roncalia[ poli Runcalis.']
CuriaJesu Christi, vel Dei. Godefridus
Monachus S.Pantaleon. an. 1188. Latare Hieru-
falem , Curia celeberrima apud Moguntiacum celebra¬
tura totius Teutonici regni Capit aneis \ tam de Clero ,
quam de ordine Laicah , prafente Hernico Cardinale ,
qua a Sereniffimo Imperatore & filio ejus Rege Curia
fjefu Chrifli ante fuit intitulata. Qupd nempe in-
dida elfet ad decernendam Cruciatam contra Sa¬
racenos. Curiam Dei didam feribit Silveller Gi-
ralduslib. 2. deExpugn. Hibern. cap. 26. [Cu¬
ria Dei alia notione ac forte pro Valetudinario
publico , Gall. Hotel Dieu fumitur in Computo
generali reddituum regni Gallis an. 120 2 . quem
D. Brujfel exhibet ad calcem tomi 2. de Ufu feti¬
dorum pag. cxl. Moniales de hofpitio xx /. Curi *
Dei x. /. Carnalium lx. I. ]
CuriaPlenaria. Hugo Flaviniacenfis in Chro¬
nie. pag. 243. Eodem anno Aymo reddidit 3 .[olidos
cenfuales ...de terris in circuitu caftri ad jus Ecclejia
Elaviniacenjis pertinentibus in fejlivitate S. Petri , in
plenaria Curia , quos retinuerat pluribus annis , &u.
Charta Willelmi Nothi Regis Angi, in Monafti-
co Anglic. to. 1 . pag. 44. Et ut Curiam fuam ple¬
nariam & IVrech in terra fua habeant , concedo. Char¬
ta Henrici II. Reg. Angi. to. 2. pag. zSi. Et Cu¬
riam fuam plenariam, pr at er quam de furtis & de pro-
ny7 CUR
priis hominibus ipjius Comitis , &t. Charta Petri Co¬
mitis Bigorrae in Regello Bigorrae fol. i 3. Curia
namque ibi er At magna & plenaria. In Tabulario
Vindocinenfi fol. z 5 o.extac Judicatum , plenaria
Curia vidente. Chron. MS. Bertrandi duGuefclin:
Et tontc fa vaijfelle face amener dnit Id ,
Pour ce que Cour plainierc ce dit tenir voudra.
Curiam autem plenam & plenariam proprie vo¬
cabant , quae conflabat pluribus Paribus , feu vat-
fallis judicibus. Id potiflinium difcimus ex Con-
fuetudine Belloquercenfi art. 5. Le Seigneur de
fief , qui a un botmne de fief , que l’on dit communement
de Court, ou plujieurs homtnes de fief , que fon dit pleine
Court , il a <fujiice de Vicomte : & s’tl na quun homine
de fief, il peut emprunter hommes pour faire fes JJn-
gemens .
MagnaCuria, a Friderico II. Imp. inftitttta ,
cui praefidebat Magifter Jullitiarius , qui in Curia
cum Imperatore commorabatur, & cum 4. aiTei-
loribus judicibus de crimine laefae majefiatis , de
feudis , de appellationibus ordinariorum , l'eu de¬
legatorum interjectis , de caulis Curialium , feu
eorum , qui Curiam ledabantur , &c. cognofce-
bat. Vide Conltit. Sicul. lib. 1. tit. 3 7.
fCURIA Magna Dalphinalis dicebatur illa, cui
praefidebant Magiltri Rationales, ut patet ex Lit¬
teris Humberti Dalphini an. 1534- diredis Ju¬
dici Graifivodani , Hift. Dalphin. to. 2. p. 26 5.
Przcipimus dilettis nofiris fidelibus Magifiris magna
noftra CuriaJfiLaticnalibus , ut &c.
^ 9. CURIA, Conventus, coetus publicus ad ludos,
choreas,&c.StatutaEccl.Argentin.an.i43 5. inter
Anecd.Marten. to. 4. coi. 550. Choreas quoque om¬
nibus Dominabus quorumvis Monafieriorum noftra Dtce-
cejis & fpecialiter in publico ,fcilicet in ftupis virorum ,
qua dicunturT rinkafluben , & in Curiis & folemnita-
tibus qua fiunt pro haftitudiis ( haftiludiis ) vel fponf *-
Hbus , diftiicie inhibemus. Parilius de Cereta in
Chronico Veronenli ad an. 1242. Eo anno Domi¬
nus Henricus de Egna tunc exiftens Potefias V erona
fecit magnamCuriam militum & dominarum cujufcum-
que conditionis in palatio communis Verona, &in fero
feu mercato Verona milites bagordaverunt ,& tunc do¬
mina b all av erunt in ponticellis factis extra palatium
communis Verona. Rolandinus lib. 2. Chronici cap.
14. Erat nempe Conftituta Curia quadam caufa folatii
Venetiis , ubi fuit Arvo Afarcbio pater Marchionis
iftius , & alii de Marcbia nobiles & potentes , quam
Cariam pater meus honorare dejlderans , fecum habuit
xi. Afilites & ipfe exftitit duodenus , quorum omnia
Jimilia fuerunt veftimenta , &c.
f 10 . CURIA , Capitulum ubi Monachi folent con¬
gregari. Vita S. Anfegili Abbat. Fontanell. inter
Ada SS. Benedid. liec. 4. part. 1 . p. 6 3 5 . JJuJftt
praterea aliam condere domum juxta abjidam bajilica
S. Petri ad plagam feptentrionalem , quam Conventus,
Jive Curia , qua Grace Beleuterion dicitur , appellari
placuit ; propter quod conjilium in ea de qualibet re per¬
quirentes convenire Fratres foliti Jint.
f CURIACA , Lorica, thorax, Gall. Cuirajfe, Ital.
Coratava. Informationes Civitatis Mallii, pro paf-
fagio tranfmarino , e MS. Sangerman. Secantur ar¬
ma neceffaria pro galeis , videlicet centum viginti Cu-
riace pro galea ; item centum viginti fervellerie , &c.
|. CURIALES, Udem & Decuriones , ait lfidorus
lib. 10. cap. 4. Et ditti Curiales , quia civilia mu¬
nera procurant. Senator lib. 9. Epifb. 2. Curiales ,
quibus a provida gubernatione nomen eft. Gloff. Graec.
Eat. , Decurio , Curialis. UoXnmol Sucxrxi ,
..ia Novellis Jultiniani. Salvianus 1. 3. Jj)uanquam
non fbluni injuria contemnamus Dium , qna contemni
a fervis fuis Curiales folent. Infra : jQuid aliud eft
Curialium , quam iniquitas ? Idem lib. 5 . £)ua enim
funt non modo urbes , fed etiam municipia atque vici , ut
non quot Curiales fuerint , tot tyranni Jint\ [Litterae
Petri Ducis Borbonii an. 1345. confirmat* Lit¬
teris Johannis Franc. Regis an. 1 3 56. to. 3. Or¬
dinat. pag. 159. Item , concedimus quod Bavilus feu
alii Curiales ditti Caftri ( S.Genelii) & ejus manda -
. d amenti f non poffint nec debeant procedere contra ali¬
quam perfonam ditti mandamenti ad inqueftam , tiijt
prius fatta de crimine legitima informatione. UbiC«-
riales funt Ballivi Conliliarii feu Aflefiores. Enu¬
meratio jurium Comitis Biterr. in Civitate AI-
bienli an. 1252. Cum dittus Epifcopus & cives AD
bienfes nuper citati fuerint ad parendum juri in curia
veftra , idem Epifcopus confoeder avit fe juramento in-
terpojito cum quibufdam civibus Albienjibus , qui des¬
tinent poffeffiones & bona faiditorum & de hareji con¬
demnatorum & alia jura ad dictum Regem pertinentia
ut omnes injimul fe def enderent contra Curiales do¬
mini Regis , qui peterent pramijfa ab ipjts.~\ Maxime
vero
Curiales dicuntur, qui Curialium oneribus &
praellationibus obnoxii funt & adferipti , apud
Jurifconfultos. Vide Edidum Tfieoderici c. 2 7.
52.69. 113.126. & Legem Wifigoth. lib. 5 »
tit. 4-§. 1 9. npcryfxenwG/Mvoi, inConcilio Calche¬
don. Ad. I 3. E7 roiilirxv O.UTHV T»V <3 roXtv , 30 XciCtoV «7 TO
N/Jtsc/a? [XXTtvo uarig-ito-tv hnT. Ubi Inter¬
pres Curiales vertit.
Curiales dicuntur etiam Homines Curia , Hommes
de Cour , in Confuetudine Belloquercenfi. Charta
anni 1 27 5. in TabularioS. Flori Arvern. Si vero
aliquis de praditta familia noftra . . . tale crimen com¬
mitteret, per quod cognitum Curiam noftratn debere deca-
pitari vel puniri , judicatus hujufnodi per Curiales no-
ftros traderetur Curialibus veftris ad ipjius judicati fen-
tentiam exequendam. Statuta Philippi Pulcfi Regis
Franc. an. 1302. art. 3 . pro reformatione Regni ;
Et volumus , quod in Par lamento & Curia pe, Cana¬
les noftros tr attexuur. Vide iEgid. Aureae Vallis Mo¬
nachum cap. 26.
Curiali Jure feudum poflidere dicitur , qui il-
lud poffidet finehomagio , utMinilleriales. Vide
Jus feudale Saxonum cap. 22. <5. 2.
2 . CURIALES , Palatini , Magnates , Regvim Offi¬
ciales, & caeteri , qui Principum Curias fedantur,
vulgo Courtifans . Glolfar. Latin. Gall. Aulicus :
Curtaux. Sueno deLegib. Curialib. Danicis c. 5 *
Prifcorum autem Curialium , qui & nunc AJihtari c ru¬
fentur nomine , hac vigebat confuetudo , crc. Petrus
Damiani lib. 2.EpiR. 3. Sicut ii , qui Ecclejia mi¬
litando promoti funt , vocantur ex more Pontifices: ita
qui famulando Principibus fiunt , dicuntur d Curia Cu¬
riales. Will. Tyrius lib. 20. cap. 25. Ibi vero oc¬
currentibus ei magnis [acri Palatii Principibus , cum
maximo Curialium numero. Lib. 22. cap. 4. Si fa¬
mulorum & Curialium numerojitatem feripto compre¬
hendere tentemus. Charta Simonis Comitis Leice-
Ilriae ann. 1 2 1 1 . qua donat Raimundo de Ca¬
durco callrum de Tornes , conjilio Procerum & Cu¬
rialium fuorum. Alia ann. 1126. Attum eft hoc fub
prafentia fttenui Comitis Theobaldi & ejus Curialium
apud Vitriacum. Libertates, concelfae Villae Mon-
tilbrufonis a Guigone Comite Forenfi an. 1 2 1 3 *
MSS. Si aliquis de Curialibus , vel de familia Comitis
verberaverit aliquem de villa , &c. Vide Joannem
VIII. PP. Epift. 199. Conftit. Sicul. lib. i.tit.
5). tit. 3 7. tit. 29. §. 2.&c.
12 59 CUR
Magnos Curialis , Dignitas in civitatibus*
•GrandCurial de B auge, d' Tenne, ^ pudGuichcnonum
in Probat. Hift. Brcffienfis pag. 51. 59.
Rec-enfendum non eft inter dignitates civita¬
tum Magni Curialis officium. Curialis Balgiaci
Magnus didlus ell , quod effiet Scriba Judicis Bal¬
giaci, majorque CaftellanOrum Curialibus, qui
& ipfi inter Dignitates urbium iniBreffianon de¬
bent annumerari. In ulibus aut adlu Notorieta-
tis ffiagnorum Breffiae , apud eumdem Guiclie-
nonum in Probat, pag. 170. & apud Revellum
pag. 265. Curialem & Scribam unum eumdem-
que fuiffe aperte claret : Teftes coram nobis Petro
€aft ellam Cajtellano de Villariis & manibus mei Cu¬
rialis fubfignati de & fuger pradifta confuetadine in¬
terrogati . . . ann. 1502. De iis Curialibus eorum-
que muniis fufius agunt Revellus p. 261. & Col-
letus pag. 1 74. & Teqq.
3. CURIALIS. Bulla Benedidli VIII. PP. Ind. i.
apud Ughellum inEpifc. Portuenfib. Concedimus
vobis & veftris fucccffonbus in perpetuum de civitate
Portuenfe duos pifcatores , & duos Curiales , quales vos
eligere volueritis de ipjis hominibus, qui ibidem fuerint.
Et infra : Ipji namque duo pifcatores & duo Curiales
ulterius nullam dationem aut fervimini facient. Charta
Libertatum villae S. Germani in Forelio an. 1147*
Jjhwd fi aliquis de Curialibus vel de familia nofira ver¬
beraverit aliquem de villa , ... nifi Curialis faceret il¬
lud catifa correctionis , &c. Ubi Curiales iidem vi¬
dentur , quos Hofpites & Manfionarios vocabant :
Curia & praeftationibus ac muniis Curialibus ob¬
noxii.
4. CURIALIS. Joann. de Janua : Comis , fuavis , Cu¬
rialis ,[Gall. Courtoisfi Henricus Huntindonenfis
de Contemptu mundi cap. 1 .Guillebertus verfibus
& profa & habitu Curialiffmus.
Curialitas. Joan. de Janua : Comitas , Curialitas ,
vel fuavitas. Alibi: Facetia , Curialitas. Gallis Cour-
toifie. Philippus de Pergamo in Catone moralizato
Curialitas eft qtiafi idem quod nobilitas morum : Mox :
Sicut virtus legalis , qua eftjuftitia , eft omnis virtus cx
eo , quod facit actum omnis virtutis :fic Curialitas, qua
dicitur 'a Curia , efl magna domus Nobilinm\ quantum
ad mores ,&c. Deinde: Ille, qu i Curialis eft, libe¬
ralis eft , quia prompte tribuit : & eft magnificus., quia
magnos fumptus facit in magnis operibus, & eft tempe¬
ratus.. . . affabilis , &c. Metellus in Quirinalibus:
Ut convivarum primo fummoque fuorutn ,
Et Curialitate fe vivere mandat adhuc.
Nangius in S. Ludovico pag. 365. Eos adtrahebat
ad pacem & benevolentiam fuis Curialitatibus & auxi¬
liis opportunis. Rodericus Toletan. lib. 5. deReb.
Hifpan.cap. 2. £htos Curialitate , affabilitate & bo¬
nis moribus fic inftruxit , &c. Hift. Cortuliorum lib.
7. cap.4. Tanta Curialitatis & largitatis , utvix fibi
equum & tunicam retineret. [ Charta anni 1209. ex
Archivo Monafterii B. M. de Bono Nuntio Roto-
mag. Monachi de Curialitate fua michi dederunt quin¬
que libras Andegav. Charta anni 1 303. apud Ste-
phanotiumto. 3. Antiq.Pidav.MSS.p. 9 3 5 .Con-
c effit . . . Helia Guidcnis ...pro Curialitatibus & mul¬
timodis gratiis , &c. Regeft. Parlamenti an. 14 5 6.
apud Baluz. to. 2 . Hift. Arvern. p. 4 3 3 . In recom-
penfationem plurium Curialitatum & fervidorum, &c .]
Charta vernacula ann. 1 3 99. in Hift. Vergiacenli
lib. 5. cap. 4. Leslongs & agreables fervices & Cu_
rialitet , quelle tnafait au tems paffe. Vide Guiche
nonum in Epifcopis Bellicenlib. p. 44.79. He-
meraeum in Auguft. Viromand. p. 202. [ Ache
rium Spicii, te. 6. p. 664. AdlaSS. Martii tom. 2
CUR 1260
p. 123. Maii to. 7. pag. 851.832. & 8 3 6. &c.
Murator, to. i 2. coi. 690. ]
Curi ali t a s A nc. li£ et Scoti JE. Ea olim ,
nefeioan & hodie , inoleverat in AngliaLex,qua,
qui uxorem duxerat feodo fimplici vel talliato
fai litam , illa extinda, Illiberi , qui ex eorum ma¬
trimonio nati fuerant, feu mas , feu femina, vel
flante matrimonio , vel poft uxoris mortem obiif-
feiit, feodo illo fruereturad vitam. Quae quidem
Lex Curialitas Anglia ideo dicta , quod in eo tan¬
tummodo regno locum haberet , inquit Littleton
ledi. 3 5 . cujus lemma concipitur : Curtefie d’An-
glctetre. Monafticum Anglic. tom. 2 . p. 6 4 5 . Le-
quel Sire fjean ( le Spenfer ) engendra fur ly un fis , cu
une fili e , que mouruft , ifft ke apres la mort fjeannc ,
Sire fjean le Defpenfer tint le maner duCbaftel per U
Curtayfiede Engleterre. [ VidcNomolexicon Tho-
mae Biount in Curtefie df Englandf]
Neque tamen in Angliaduntaxat locum habuit
Curialis feu officiofa Lex illa , fed & in Scotia ; at-
queadeo in burgagiis. Leges Burgorum Scotico¬
rum c. 44. cujus lemma eft De Curialitate Scotia
m burgo : Si aliquis capiat burgagium cum aliqua in
Uberum maritagium , & cum ea genuerit tnafculum vel
feminam, & cafu contingente moriatur uxor viri illius ,
& poft mortem ,fi filius vel filia vivat , vel moriatur ,
vir illo burgagio omnibus diebus fuis vitagaudebit , &e.
Vide Tenens , & Viduitas : praeterea Skseneum de
Verbor. lignificat. in verbo Curialitas.
Curiali ter, Comiter, humaniter, Courtinfeme.it: r
more Curialium, 'a la maniere des Courtifans. Audior
de DMciplina Scholarium cap. 4. Jguafivit , cujas
effet ? fecumque me adduxit , Curialiter confclans , &c.
Adde c. 5 . Fulbertus Carnotenf. Epift. 2 1 . Jgjd
noft.er neque A/onachus fit, neque Clericus , & p lares
habeat teftes Curialiter agitandi, (f. agendi ) quam nti-
naftice vivendi. Nangius in S. Ludovico pag. 356.
Et omnia neceffaria . . . abundanter & Curialiter mini-
ftrari fecit. Occurrit non femel in Hift. Cortufio-
rum , lib. 4. c. 10. lib. 6. c. 7. lib. 7. c. 19. &c.
Huic voci opponitur alia ,
Incuri aliter , in Concilio Avcnionenfi anno
1326. can. 4. Atanus temerarias ad capiendum Cle¬
ricos aliafqite perfinas Ecclefiafttcas Incurialiter ....
extendere nonverentur. U bi vir dodtus ad m arginem,
f. inciviliter : 1'ed perperam.
5 . CURIALIS. Charta Aldegaftri , filii Sylonis Re¬
gis Ovetenlis , an. 781. Jffu,at nor tapetes , & tres
vafos Sulomoniegos , & duodecim Curiales argenteas ,
&unum ( aquimanile ) argenteum. Ubi Sando vallius
editor vertit, dor^c eucharas de piat a, y un aguamanil
de piata. Proinde aquimanile deeft in Latino. Eft
autem Euchara, Hifp. Cochleare, noftris Cueilliere.
CURIARIA , Praedium , Curia , Curtis. Charta Ba-
refoni Reg. Sardiniae ann. 1 1 64. apudUghcllum
to, 4. pag. 1203. Dabo etiam operi S. Laurentii duas
Curianas, quas confules fj anu a praelegerint in tota Satr
dinia , ex quarum reditibus ipfa Ecclefia perficiatur.
^ CURIAllIUS. ChartaHugonis Abb. Corbeienfis.
an. 1 1 77. ex Tabulario ejufdem Monafterii : Ipfe
Ever ardus five ejus mCuri artis , id eft , Cur iam S. Pe¬
tri inhabitantibus ,five inhofpitibus in terra de dote al¬
taris manentibus , five in culturis , five in carnbariis
nullum dominii jus poffdebit.
CURIATIO , Curia , feu Comitatus, vel etiam C<-
riafolennis, Concilium Budenfe ann. 1279.C. 2.
de veftib. Praelatorum : Cum ad exercitui , feu Cu-
riationes , aut expeditiones ex certis & necejjariis cau -
fis eos contigerit profteifei. 1
CURIA-TOGA, id eft , advocatio juridica. Papias.
1 2,6 1 CUPv
CURIATUS, Curia, Senatus. Statuta Philippi
Regis an. i 3 o 3 . in Codice MS. Confuet. T olof.
fol. 3 5 . Item quod Notarii Curiatus Tholof. [cubant
acia bene & [delirer , &c.
CURIFUG1US , Qui fugat curas, & taedia difpel-
lit. Angelus Rumplerus 1. 3 . Hift. Monaft. Eorm-
bacenfisapud Bernard. Pe z. tom. 1. Anecd. part.
3 . coi. 4 66. Scribit Perottus homo dottijftmus dc vil¬
la fua , quam Curifugiam nominavit . . . Ego illud ca-
firum prafero , quod & Curifngium genere neutro ap¬
pellavero .
CURIO , Sanguis , inGloffis Hidori. Patet legen¬
dum Cruor.
f 1 . CURIOSUS , Facetus , dicax , urbanus. Papias
MS. Haud abfimili prorfus ratione Gallice quan¬
doque dicimus, Curteux , pro Concinno & ele¬
ganti.
4. CURIOSUS, Kupiua-o-cc , Palladio in VitaChryfo-
ftomi pag. 1 5 . Edit. Emerici Bigotii. GlolE Balil.
Kap/cfl-e? , udoi; afyto/jLaiTcs. Sic autem appellabantur,
qui deledli ex Memorialibus , atque etiam ex Agen¬
tibus in rebus , ab Imperatoribus , per lingulas pro¬
vincias , modo duo , modo iinguli , annuum mu¬
nus afturi mittebamur , qui & curfui publico in¬
vigilarent, ne videlicet citra eveftionem quis eo
uteretur, & omnia, quae geri in Republica vi¬
derent , ad Principis notitiam deferrent. Unde
re£le Scaliger ad Manilii 1. 5. dixit, Curiofos idem
munus obiilfe , quod in Gallia Contrarotulatores
difpolitorum equorum , les Controlleurs des Pojlss.
In Notitia Imperii occurrunt Curioji curftts publici
prafentalis , St. Curioji per omnes Provincias , fubdif-
pofitione Magiftri Officiorum : Curioji litorum , in
Novella Tlieod. & Valent, de Tribut. fifcal. Cu-
rioforum fit etiam mentio apud Firmicum lib. 3 .
cap. 1 3. Tertullianum lib. de Fuga in perfecut.
Athanafium Apolog. 2. Suidam in VitaChryfo-
ftomi, &c. qui cum multiplici nequitia & con-
cuffionibus infamarentur, fublati demum funta
Juliano Imp. De his pluribus agit praeterea titu¬
lus Codicis Theodof. deCuriolis , & ibi Jucobus
Gothofredus.
CuRicrsi-apud Ordericum Vitalem lib. 8 • p. 704.
videntur iidem , qui Curiales.
Curiosi & Correctores Fratrum Ordinis Grandimon -
ts, in Arefio Pariam. Parif. 1 5-Jan. 1 3 2 z.[ An¬
tiqua Statuta ejufdem Ordinis in Anecd. Marten.
tom. 4. coi. 1 43 z. n. 1 5. Ad portam eat ille quem
Corrector & Curiofus huic officio deputandum decreve¬
rit pro communi utilitate & pace. Literae Simonis Ar-
chiep. Bituric. ann. 1 z z 3-proiifd. Grandimon-
tenfibus , Anecd. Marten. to. 1 . coi. 9 1 o. Duo¬
bus Jingularum domor um minifter io deputandis , uno vi¬
delicet Clerico , alioque Converfo : quorum alter , Con-
verfus fcilicet Curioji, Clericus vero Correctoris officium
gereret , fecundum quod etiam nunc ob fervatur in Or¬
dine fupraditto. Corredor fpiritualium curam ge¬
rebat, Curiofius temporalium.]
CURITA. Vide Curatura.
CURITIS, pro Curtis. Occurrit non femel in Diplo¬
mate Mathildis Comitiffie anno 1078. apud Fr.
Mariam in Mathilde.
CURITZE, Modius, Slavorum lingua , apudHel-
modum lib. 1 . cap. 8 8 .
CURMEDIA , fervitutis fpecies in Germania , quae
ejufmodi erat , ut obeunte aliquo obnoxiae con¬
ditionis , dominus jus haberet rem , quam vellet,
in illius bonis , verbi gratia equum , vellem , an-
nulum , &c. feligere , fibique afferere. Quae fpe¬
cies eft laudium, feu relevit , Germanis Cbur muart
CUR 1263.
dida , ut audor ell Rofentalius lib. de Fetidis c.
2 . §. 39. cap. 5 . §. 1 3 1 . Caefarius lib. 4. Miraculi
cap. 6 2 .Cia cum Converfus refponderet ;• Talis homo
eum ( pullum equinum ) nobis legavit ; ait PrapoJi ~
tus , utrum ex devotione > 'vel ex aliquo jure legavit
eum ? Refpondtt Converfus t Ex decejfu illius cmerjit ,
nam uxor ejus , eo quod effet de familia noftra . jure
C/, media illum obtulit. Charta Caroli IV. Imp. an.
1 3 49. apud Willelm. Hedam pag. 360. 1. Edit*
S vper folutione cenftts , cera , pecunia , vejlium , equo¬
rum , pecorum , & j unum ( vulgariter Cormede ) aut
aliarum quarumcumque rerum , qua in vita vel poji
mertem cujujlibet hominis , conditionis bujnfnodi ( ler-
vituti obnoxii ) Epifcopis & Pralatis ac Ecclejiajli-
cis perfonis hactenus dari confuev erunt. Huc etiam
pertinet Diploma Henricilmper. & Cunegundis
pro Fundatione Monallerii S. Michaelis Bamber-
genfis apud Brufchium de Monaft. Germ. p. 8 7.
Elaee fervitus , inquit Molahus lib. 3. de Canon,
cap. 36. multis in locis primum redempta fuit
pecunia , deinde ex magna fumma in parvam eft
derivata , & paulatim per negligentiam & rebel¬
lionem evanuit. Vide Cat alium melius.
^Coremede, Cor ime de, 'Eadem notione. Di¬
ploma AbbatialisEcclefiae Bilifienfis ann. 1 1 8 1.
apud joan. Mantelium Hift. Lolfenfis part. 2.p.
2 .Notum facimus tam futuris quam prafehttbus , quod
quadam mulier Margareta liberis orta natalibus , titu¬
lum fua ingenuitatis in liberiore Dei redigens fervit, ne,
EcclcJiaB. Amoris condidit , hocque conditionis fenore ,
quod tam ipfa quam omnes pojleritatis fua [oboles , lin¬
gulis anilis ibidem ad altare pradicti patroni fui duos ptr-
folvent denarios ; mulieres libere nubentes in orbitu fuo
xii. denarios pro Coremede darent ; viri vero alienas
ducentes xu. denarios ad licentiam folvent, totidemque
in orbitu fuo darent , nullumque advocatum habentes
prater altare fuum , nullis placitis nullifque exactioni¬
bus tencientur obnoxii. Ibidem pag. 3 . in Diplomate
anni 1040. Tota autem illacognatio p/Jl mortem fuam
de capite fuo , pro jure quod vulgo attulit , Jive Cori -
mede dicitur , tantum xii. denarios , & nihil amplius
folvat. Hinc, ni fallor, emendandus alter locus
Tabularii S. Trudonis ibid. part. 1 . p. 8 1, lauda¬
tus: Ceterum lipet Abbaii vel ab ipfo cotjlitutis , de
quocumque negotio Jine Advocato placitare , td ejl , pla¬
cito jive judicio decernere . . . fcilicet de terris , de do¬
mibus , de externis uxoribus , Coreniedis Jive citermix-
dis & familiis ; melius enim Coremedis > quam Core¬
niedis legeretur.
CURMEN, Kap /ai, Diofcoridi lib. 4. cap. no.
aliis Fumen , Potus quidam ex hordeo, fimilis
zytho. Glolf. Lat. Graec. Curmen , /fodo; cvno fiTou.
Occurrit apud Ulpianum. Vide Hadrian. Junium
lib. 4. Animadverf. c. 1 2. Salmafiun? ad lnfcri-
ptionem Herodis p. 5 1. & Camdenum in. Agro
Dorbienfi.
CUROPALATES. Vide fupra in Cura 5 .
CURRABIUS, Species navis. Laurentius Diaconus
Veronenfis de Bello Balearico lib. 1 . pag. 899.
Hoc varix fiunt diverfo robore naves ,
Gatti , Dromones , Carabi , celerefque Galea ,
Barca, Currabii , Lintres , grandefque Sagina,
Etplures alia variantes nomina naves.
Ubi f. Ieg. CurrariivelCurfirii. Vide in hac voce.
CURRALE, Curtis atrium. ForiOfcae ann. 1 247.
fol. 5. fjhtipignor at boves, bravos , ( branas) equas,
vacas , vel oves, & miferit eos inCurrali, peytet pro ■
calonia 6 o .fol. &c.
CU RRATE RIU S , apud Hofmannum, Idem
qui fupra Corraterius.
I
X
i
1263 CUR
«[ CURRATOR1A. Charta fundationis Turritani
Monafterii in Sardinia an. 1205. Pradiltus judex
dedit prafato Conventui P utiles cum pertinentiis fuis ,
in Currat ori a de Romagna curiam de Save cum perti¬
nentiis filis omnibus ... & in Curratoria de Nolauro
curiam de Obneto cum omnibus pertinentiis. Sic lego
pro Incurratoria , ut fcribitur to. 1. Anecd. Mar-
ten. coi. 800. Curratoriam autem puto idem elle
quod Parochiam ab Italico Curato, Parochus,
Curatus.
CURRAX , in leg. 1 8 . D. de iEdil. Edid. ut Vigi¬
lax eodem ioco. [GlofiT. Lat. Gr. Currax , «/'go/xaf.
Gratius Cynegetico v. 89.
Nam fuit & laqueis aliquis Curracibus ufus.
Ubi Laquei Curraces dicuntur qui facile currunt,
currenteque nodo, Gall. Nceud Coulant, illaqueant
& n edunt.]
«J[ CURRELLUS, Currus. Charta Confulum Ave-
nion.an.11 9 5 .apudFantonum to.2. Hift. p.8 3 .
Concejfimus ut de Jingulis equitionihus duos denarios, de
ajinoununt denar . de Currello quatuor denar. de Jingu¬
lis peditibus Jingulos ebulos i &c. Vide Catellus 1.
CURRERE dicebantur , qui ob crimen aliquod
per urbem traducebantur. Charta R. Abbatis Ca-
roffenfis ann. 1 3 o 8 . ex Regefto 2 . Philippi Pul-
cri Regis Franc. num. 1 1 . in Tabulario Regio :
Item adulter & adultera, Ji deprebenji fuerint m adul-
term ,Ji inde fattus fuerit clamor , vel per homines fide
dignos convilti fuerint , vel confejfi in jure , quilibet in
centum foftdis projufiilia puniatur , vel nudi Currant
per bajlidam , & Jit optio eorumdem . . . Item quicum¬
que aliquid valens duos folidos vel infra de die vel de
nolle furatus fuerit , Currat villam cum furto ad col¬
lum fufpenfo , & in quinque folidos pro jufiitia punia¬
tur , & refiituat furtum , cui furatus e fi , &c. Vide
Trotare.
2. CURRERlUS, Apparitor , Sergeant. Charta an.
1258. apud Petrum Mariam Campum in Hift.
Placentinae Ecclefiae, in Regefto z.part. Ch. 98.
Citatis dictis vicinis, & ipjis Templariis per parabolam
Currerii Communis ofiiatim, ad quos ifia divijio perti¬
mere videbatur. [Statuta Maflil. lib. 1 . cap. 9. §. 3 .
Licet autem inter officiales curiarum intelligamus nun¬
tios curiarum , excipimus tamen . . . Currerhos palatii &
curiarum. Vide Currerus.]
«Ji 2. CURRERlUS, Curfor, Tabellarius, Gallice
Couner , Ital. Corriere. Caffarus Annal. Genuenf.
lib. 1 . ad an. 1162. Confules vero ne galea a civi¬
tate recederent, donec liter as diffidentia Pifias mitterent,
praceperunt , & fine mora Currerium quemdam cum li¬
teris Pifanos diffidando Pifasmifcrunt.
«([CURRERUS, Apparitor. Laudes Papiae apud
Murator, to. 1 1 . coi. 2 6. Omnes homines collegium
facient, quod Paraticum vocant, etiam ufque ad Curre-
ros Communis , quos Mijfos vel Servitor es appellant.
% CURRIB1LIS Moneta, Qu x currit, ut in Char¬
tis non femel, live quae in ufu cft, Gall. J>Vli a
cours. Capitul. General. MSS. S. Vidoris Maliil.
Libras quindecim Turonenfes argenti cum O rotundo
boni&Curribilis. Occurrit alibi non femel.
CURRICULO, Celeriter. Papias. [Utuntur Plautus
& Terentius.]
«K CURRiCULOSUS, Currens. Vita B. Idae Comri-
tiflae, tom. 2. April. p. 145. Fefiivitates SS. Vi¬
duarum Curiculofa per anni tempora dum revolvimus.
Vide mox Curriculum.
( 'I. CURRICULUM, Annus, le Cours d’un an, no¬
ftris: quomodo anni , & annorumCurricuJa non fe¬
mel in Cod. Theod. [& in Praecepto Ludovici
Imp. an. 8 2 3 . in Appendice Mareae Hjipan. c@l.
CUR 1264
768.] Vetus Diploma profert Viago in Comiti¬
bus Barcinon, lib. 2 . cap. 3 4. quod lic clauditur :
Altum e(l hoc annorum Dominica Incarnationis qua¬
ter quinquagenis & quinquies, quinis luflris , & tribut
Curriculis , menjibufque quinque peractis. Ubi innui¬
tur annus 1228. nam quater 5 o. conficiunt 200.
rurfum quinquies 200. conficiunt 1 000. quin¬
que luftra 2 5. tria curricula 3 . annos.
2. CURRICULUM , Semita, via. Charta donatio¬
nis Ecclefiae Cornutianenfis edita a Suarefio : In.
pronao velum lineum . . . ante fecretarium , vel Curri¬
cula , velalinearofulata penjilia habentia arcus duos.
CURRILES aqua , & incurriles , quae fluunt , curfurtt
habent, aut non habent, in Chartis Alfonfi VL
Regis Hifpan. apud Antonium de Tepet, in Chro¬
nico Ordinis. S. Benedidi to. 6. p. 489. 490.
CURRISARE , Curru vehi. Ada Capituli Gene¬
ral. Ordinis Praedicator, an. 1264. inter Anecd,
Marten. to 4. coi. 1738 num. 1 2. Item quicum¬
que fratres equitaverint vel Currifaverint , fecundum,
gravitatem culpa gravius puniantur.
CURRIT A. Vide in Curatura.
1 . CURRITORES,Iidem, qui Cur fores , infra. Tu-
debodus lib. 1. Hift. Hierofol. pag. 788. Coepe¬
rant Curritores noftris anteire , donec pervenerunt a<i
Er acie ani.
2.. CURRITORES , Proxenetae, noftris Couretiers.
Curia Generalis Catalaniae in villa Montis-albi
an. 1333. fub Alphonfo Rege Arag. MS. Merca¬
tor vel draperius , & eorum negotiatores feuf altor es . . ,
hoc idem obfervari jubemus inCurritoribus & peleriis ,
qui pcls 0 robes recipiunt ad vendendum , Vide
Curfor , Corraterius.
% CURRITORIUM , f. Opertum iter ex altera
parte domus in alteram , ab Italo Condor e, vel Hi-
fpano Coredor, noftris Corndor. Teftam. Guillelmi
Vencienf. Epifc. an. 125 7. inter Inftrum. tomi
3 . novae Gall. Chrift. coi. 195. Altum in dillo Mo-
nafterio (S. Vidoris Maflih ) m quadam turri quaeft
juxta Curritorium. Vide Cur fena.
CURRITURA. Vide Curatura.
CURRO DREP ANUS , vox hybrida , Currus falca¬
tus ; ex Currus , Sc Ap eVavoy , Falx. Exftant apud
Anonymum de Rebus bellicis , fubjedum Notitiae
Imperii, Lxpcjttiones Currodrepani, Currodrepanijin -
gularis , & Currodrepani clypeati , quas confules*
poterit , qui volet.
CURRULUS Equus, Iwfxiui Tolutarius ,
in Supplemento Antiquarii.
CURRU PIRE, Invadere. Gloflar. Sangerman«
num. 5 o 1 . f. Corrumpere.
«j[ CURS , Cortis. Vide in hac voce.
CURSA , Gall. Courfie , Excurfus militaris , incur*
fio , praeda ipfa , in Capitul. Sicardi Princip. B«-
nev. inPraefat. [Fragmenta Hift. Dalphin to. 2*
p. 624. coi. 1 . ad an. 1 346. Baillivus Vienn. cucur¬
rit vexillis evellis , in qua Curfa . . . omnia mala fece¬
runt qua potuerunt excepto incendio.~\ Vide Curfus 3 .
CURSABILIS Mensura, Quae in ufu eft , in
Charta anni 1 26 2. ex Chartulario S. Vandrege-
filitom. 2. pag. 1566.
«([Cursabilis Moneta, Eadem notione, Gall,
Monoic qui a cours , in Charta Bartholomaei Lau-
dun. Epifc. an. 1138. apud D. du Pleffis in Hift.
Cociacapag. 1 39. Vide Curfalis.
CURSALICA Litteralis. Vide Scriptura.
^[CURSALIS, Idem qui Curfarius. Ottoboni An¬
nal. Genuenfes lib. 3. ad annum 1192. Prafati
Confules armaverunt vm. galeas pro fugandis galeis
Curfalimn de Provincia , qua capiebant ligna per mare .
4 Item®
12 65 CUR
Iterum utitur ad annos 1171. 115)4* 1195»
uo5.&nn.
Cursalis Canis. Vide in Cunis.
C ursa lis Mensura, ut Curfabilis , in Char¬
ta anni 1 2 3 3 • ex Archivis Abbatiae de Lanvaux.
«{[Cursalis Moneta, ut Curfabilis , apudAche-
rium to. 1 3 . Spicii, p. 629. Vid eCurfibilis.
CURSARI A. Vide Cur foria.
CURSARII, Praedones maris, noftris Cor faires , Pi¬
ratae. Leges Alfonfinae part. 2. tit. 14. lib. 18.
Mas por rar-on de furto no deve matar , ni cortar mem¬
bro ninguno , fueras ende Ji fuejfe ladron conocido , que
manifeftiamente toviejfe caminos } e que robajfe otres en
la mar , con navios armados , aquien dr~en Curf arios ,
eW'. Tit. 2 6. leg. 3 1 . Curfarios fat,en mucbas vega-
das grandes dannos fobre mar , mutanda los ornes , c
prendiendo los , erobando les lo que traen , &c. Epi-
ftola Gregorii PP. apud Matth. Paris anno 1234.
Cur farti & pirata nimis impediunt fibfidium Terra
Sancta. Utuntur idem Paris an. 1 245. Jacobus a
Vitriaco inHift.Occident. cap. 2. Sanutuslib. 1 .
part. 5. cap. 2. &c. Ita Graeco-barbaris K«p«-stpw? ,
in GlolT Meurfii. Ex quo emendare licet Gloflas
B ajtrCKMUV , pag. 5* I^aupo», oi cporsT? , ci ^ ei
nttrid^toi , legendum enim xapc-ap/oi. Vide Cur for 3.
9 . <5c Curf ‘us 2 .
«j[ CURSATOR. Vide Curfatores in Cur for 4.
CU RSERI A , Via in muris u rbium ad holtes in ex¬
pugnationibus propulfandos difpolita , per quam
ex una turri in aliam fit tranfitus: unde Curforiae
didae. Litterae Philippi Regis Franc. an. 1280.
de compofitione murorum civitatis Carcaftonae ,
inter Anecd. Marten. tom. 1. coi. 1160. Item ,
concejfnnus eidem Epifcopo & dictis ftucefforibus fuis ,
quod unam de turribus qua conji ruuntur in muris pradi-
His habeant teneant & pojfideant a parte inferiori
ufque ad Cur ferias , qua fient defuper in muris pradi-
ttis : parte vero dicta turris fupra Cur felias pradittas
femper nobis & noflris gentibus remanente .... Fiant
Jt quidem claufura ,five porta defuper in dictis Cur feriis,
tibi muri incipiunt domibus epifcopalibus jungi in utroque
capite dictarum Cur feriarum a parte domuum epifcopa-
Hum , ne tranfitus & a f pe cius in eifdem domibus pa¬
teat cuilibet tranfeunti. Vide Curritor ium & Cor ferta.
^fCURSETUS , Idem quod fupra Cor fetus , Tho¬
rax, tunica, Gall. Corfet. Hift. Dalphin. tom. 2.
pag. 283. in Computo annorum 1 3 3 3 . & feqq.
Item , pro quinque alenis de ventato proDom. Andre a
filio Domini , ad faciendum duos Cur fetos , xxix. fol.
Vienn.
^CURSIBILIS Moneta, in Statutis Capituli
Tuli. an. 1 49 7. cap. 1 1 . dc Praepofitis , Moneta
communis, publice recepta , Gall. Monnoie cou-
rante. Pecunia numerata , bona & approbata , Curfi-
bilis , inTradatu Matrimonii ann. 1283. Hift.
Dalphin. tom. 2. pag. 26. coi. i.Vide Curfabi¬
lis Sc Cur fu alis.
«[} CU RS1LIS M o n e t a , ut Curfibilis, in Charta an.
1 2 5 4. ex Archivo Cafiri Nannetenfis
CURS1LITAS, Ad curfitandum propenfio. Va¬
gabunda Curfilitas difplicet , apud Fulgentium 3.
Myth.
CU RSIN ARIUS. Vide Curfirius in Ctirfus 2.
CURS1TORES, lidem qui Curfores, Coureurs. Apud
Ordericum Vitalem lib. 9. pag. 731.732.
4; CURSLVA Italica. Vide Scriptura.
1 . CU RSOR, T abellarius , ifve, qui ad aliquid pcr-
ferendum mittitur.GlolT.Graeco-Lat. Exercipes ,
Tct^utfpo/uc? , ti? >t) y.u p«"«p. GlolT. Lat. Graec.
Cur for , T^cjjLioc. Gefta Purgationis Felicis : Subor-
Tom. II.
' CUR it66
natus efi quidam privatus homo , qui modum Cur foris
haberet. Vetus InfcriptioTrevirenfis , apud Bro-
werum in Treveri :
Nanctus augufit , velox pede , Cur for ut aura.
In alia Chriftianalnfcript. apud euradem : Ur fa¬
ctus Curfor Dominicus. Lupus Ferrar. Epift. ult.
Cur for nofier , donec veniamus, pauperis apud vos locum
implebit. Matthaeus Paris an. 1276. Cum . . . contra
Regem tenere aufifuiffent , & paulo ante Cur for em Re¬
gis apprehendiffent , & jibt manum amputaffent. Cur¬
fores ordinis , Tabellarii, in Nomaftico Ciftercienfi
p. 3 3 5. VideFabrotum inGlolF. ad Cedrenum,
verbo kdp<rwg , & Cafaubonum ad Spartianum.
Cursores, ut cft apud Academicos Crufcanos,
fono detti in Roma i Alandatarii publici dei Papa , che
intimano i Cardinali a Conciftoro , & ad alii atti pu¬
blici , &c. Concilium Avenionenfe anno 1279.
Si Officiales vel locorum domini quilibet fete ul ares , feu
eorum Curfores aut Bannerii ceperint Clericum ali¬
quem , &c. [Hoc in loco debet Apparitor intelligi,
Gall. Sergent , Huiffier , ut alibi non femel. Statuta
Maffil. lib. 1. cap. 35 .De Nuntiis feu Curfonbus
curia & baculis curia fignatis .... Curfor pro loquerio
cujujlibet perfonet de qua quis Conqueretur , profingulis
vicibus , quibus ipfum inveniet vel ibit ad domum ejus ,
ab illa perfona unum obolum habeat. Infra : Statuentes
etiam quod illi , qui voluerint ejfe Curfores .... jurent
ad fantta Dei Evangelia , quod fideliter faciant per
totum unum annum mejfajarias & omnes alias caufas ,
& ea qua pertinebunt ad officium curia ... & quod por¬
tent baculos & calotas de figno communis APaJfilia.
Rurfum memorantur cap. 6. §. 2. Charta Caroli
Comitis Provincite, de pignoribus an. 1290. e
MS. D. Brunet fol. 7 6 . Nullus . . . Curfor feu exedi¬
tor , vel alius officialis pignoret de bobus aut beftiis aliis
aratoriis. Occurrit hac notione in Statutis Ave-
nion. lib. 1. rubrica 3 . art. 2.]
2 . CU RSOR. Curso res,T adicis dicuntur , qui
aciem in praeliis antecedunt. Vide Leonem in
Tadicis cap. 4. §. 20. cap. 7. §. 36. & alios,
quos laudat Meurfius in GlolF. Qui iis praeerat ,
ngwlefcapo-wf didus. [Adde GlolT. med. Graecit.J
Cursores , Qui agmen Imperatorii comitatus
praecedebant, & in Palatio cum Decanis, Lam-
padariis , Menforibus, & aliis militabant. Corip-
puslib. 3 . deLaud. Juftini :
. fjamque ordine certo
Turba Decanorum , Curfor um , in rebus Agent um ,
&c. Lampadariis adjunguntur in leg. ult. Cod. de
Diverf. Qlfic. de quibus idem Corrippus :
..... Pranuntius ante
Signa dedit Curfor pofita de more lucerna.
Ubi tamen alii legunt lacerna. De iis etiam inteJ-
ligendus Philoftorgiuslib. 2. cap. 4. Videntur id
muneris obiifte, quod in Regum noftrorum Pa¬
latio les Guides des cbemins, qui Comitatum Re¬
gium praecurrunt , ne quod in viis impedimen¬
tum obftet , quibus qui praeeft , Capit aine des Gui¬
des dicitur. Qui curloribus Palatinis praeerat, Pra-
pofitus Curfor um dicitur in vetere Infcriptione : Sep.
Aug. lib. Zibi Prap. Curfor um.
3 • CURSOR, Cursores, cfjvgygdcpei ,
Joanni Euchaitarum Epifc. p. 16. T«^fw? y^ov-
rt; apud Eunapium in Proaerefio , & Damafcium
in Vita Ifidori : Notarii ,qui notis verba curfiin
expediunt , in leg. 3 3 . D. Ex quibus caufis majo¬
res. Ita deferibuntur a Nicolao de ClemangisEp.
109. Cejfavit igitur cum diftatu antiqua feribendi
formula , qua per feliam ac rite formatam litteram cum
certa diflinflione claufularum notifque accentuum tra-
L1U
l^6^ CUR
ttim antiquarii fcrilebant , & f, arrexerunt fcriptores,
quos Curfores vocant , qui rapido juxta nomen curftt
properantes , nec per membra curant orationem difeer -
nere , nec pleni aut imperfefti fenfus notas apponere ,
&c. Sidonius lib. 9. Epift. 1 1. Tribuit, & quod¬
dam diftare celeranti feribarum fequacitas faltuofa ,
compendium , &c. Vide Brodiator.
Cursarii videntur appellari in Fleta lib. 2. cap.
3 6. §. i.
4 • CURSOR. Cursores, Proxenetae , qui aliis
Curaterii, & Curritores. Libertates Barcinonae an.
1 28 3 . guod aliquis non pojfit repetere aliquam rem
ab illo , qui emerit eam per Cur forem publicum , & pu¬
blice , nifi r e ftituerit pretium. In alio capite Corredo-
res & Curritores dicuntur.
Cursator f.s, Eadem notione in Charta Liber¬
tatum Caroffenf. oppidi in Biturig. anno 1 1 94.
apudThomaflerium.
5. CURSOR Publicus, Praeco , qui fubhafta-
tioni praeeft. Jacobus I. Rex Aragon. in Foris Of-
caean. 1 247. fol. 2. Tamen Ji voluerit pignoratus ,
quod bejlia illa ponatur in manu Cur foris publici , &
vendatur , pretium illud tribuatur pignoratori. Fol. 3 .
Si ille, qui m jit in pignore b are ditat em f ape didi am,
non habuerit , unde pojft eam redimere , dicit Forus ,
Per buccam fjujlitu mittatur ipfa hareditas in manu
Cur foris , & ex illa die , qua fuerit pojita in manu
Curforis , ufque ad 30. dies vendatur , &c. Obfer-
vantix* Regni Aragon. lib. 6. tit. de Generalib.
privileg. §. 39. Et f adi a eft venditio Jine traditione ,
& fine carta , & fine arra , & fine Cur fere , &c. Lib.
8. tit. de Contumacia, §. 12. Et poft lo.diesCur-
for faciat fidem de praconit-atione. Lib. 9. tit. Decla¬
rationes $. 2. Curfor feu Sagio.
6- CURSOR. Cursores , apud Nicolaum Uptonum
lib. 1. de Militari officio cap. 9. dicuntur Nuncii
pedit antes Imperatorum , Regum , & Principum ,
quorum officium eft pedibus tranfire , qui in fuper portant
arma Dominorum florum in pixidtbus depidla , penden¬
tibus in fuis cingulis ,fiv e cinctoriis fupr a renes. Nec
eis eft permijfum fuortm Dominorum arma alio aliquo
loco portare. Et ifti pojfunt effe Milites propter peri¬
tiam in officiis b abitam , non tamen funt nobiles , & vo¬
cantur Milites Caligati , ut C. de Nuptiis , L. A cali¬
gato , per Accurfium. Vide Profecutor.
Cursores Baccalarii, [Theologiae Candi¬
dati , qui ad curfum Theologicum explicandum
admittuntur in Academiis. ] Vide Baccalarii 3 .
Cursores de Orf. ia, qui dicantur apud Cae-
farauguftanos , vide Michaelem dei Molino in Re¬
pertorio Foror. Aragon. pag. 79.
CursorEquus, Courfier,, in Confuetudine An-
degavenfi art. 47. & Cenomanenfi art. 5 5. Wil-
lelmus Malmefburienfis lib. 2. de Geftis Angi,
cap. 6 . Equos Curfores plurimos , cum phaleris fulvum,
ut Maro ait , mandentes fub dentibus aurum. Gun-
therus lib. 7.Ligurini :
Non tamen aut galea muniri tempora curat ,
Aut Curforis equi , quo pralia femper agebat ,
Officio fungi , &c.
Conftitutio Caroli Craffi pro Expeditione ^Roma¬
na anno 884. Bini ducantur equi , unus Currens , al¬
ter ambulans. Cur forii equi, apud Ingulfum p.878.
Et apud Bernaldum Archidiacon. inVitaB. Ge-
raldi Archiepifcop. Bracarenlis num. 11. [Vide
Cor ferius. ]
CURSORIiE , Naves expeditiores , veloces , Ifi-
doro lib. 1 9. cap. 1 . Navires de Courfes. Sidonius
lib. 1. Epift. 5 . Ticini Curforiam (fic navigio nomen )
afeendi , qua in Eridanum brevi delatus , &c. Willsl-
CUR 1268
mus Brito lib. 7. Philippid. pag. 171.
Septuaginta rates, quibus eft Curforia nomen.
Naves Curforia Rigordo an. 1213. Roger us Ho-
vedenus inRicardo I. Anno eodem applicuerunt ibi
naves & bufeia plufquam 500. exceptis galeis &
Curforiis , qua multa fuerunt. Bromptonus habet
Curfariis. Vide Scaligerum ad Aufon. lib. 2. c. 6.
Couraux videntur appellari aGuiarto :
Engtns ront de part & d’ autre ,
De fuft parfais & achevcz, ,
En nez, & en Couraux levetL ,
Defquiex grojfes pterres efchappent.
^ CURSORIE, Curfim .celeriter. Ordinarium MS.
Piperac. Abbatiae an. 1 3 o 1 . Antiphona dicitur Cur.
forie. Madox Formul. Anglic. pag. 3 3 9. in Char¬
ta anni 1503. Et infuper quod feptimanatim quoli¬
bet anno , perpetuis futuris temporibus , unus Presbyter
Canonicus ipfius Monafterii per Abbatem ejufdem. . .
Cur forie affgnandus , Mijfam cum fpecialiColledta pro
animabus ipfortim . . . celebrabit. Hic vox Cur forie
du&a videtur a Curfu feu Officio Ecclcliaftico ,
quod quotidie certo ordine decantandum eft, ac
proinde idem fonarequod per ordinem a/fignandus .
ff CURSORIUM , Arelatibus Coffiou vel Coujfou. Sic
vocantur apud Arelatenfes lingulae pafcuorum.
portiones, quas in planitie de Cravo finguli te¬
nent pafcendarum ovium caula hyemis tempore.
Vocis etymon a Curfu , quod intra Curfqrii limites
pecori liceat Currere & pafcere. Charta an. 1221.
proArchiepifeopo Arelat. in Libro viridi fol. 119.
verfo: Concedimus & confirmamus in perpetuum Cur-
forium quoddam de Cravo , quod vocatur Malcrejfet
cum omni jure & pertinentiis ,&c. Charta Ludovici
Regis Siciliae e MS. D. Brunet fol. 108. Curforium
Avellmi Comitis vulgariter appellatum , fcitum utique
in Cravo.
*f[ Corsorium , Eadem notione. Charta Curiae
Arelatis an. 1225. e MS. D. Brunet fol. 84. Hec
eft carta continens quantum quodque Cor forium debeat
continere . . . Corforium.de Moliarie . . . habuit cccxv.
cannas in longitudine & cclx. m latitudine. Non fe-
mel occurrit ibi.
«Jf Cossoriu m, Eodem fignificatu. Conventio in¬
ter Ludovicum Regem Siciliae & urbem Arela¬
tem an. 1385.6 MS. D. Brunet , fol. 3 . v°. Poffi-
derc bona ac acquirere de novo mobilia & immobilia ,
atque jura, cenfus , redditus , patua , Co/fona ffalinas.
CURSOR1US. Vide fupra Curfor equus & infra
Curfus 1 .
^1 Cursoriu s, Scriba citiffimus, idem qui Cur¬
for 3 . V ide Brodiator.
Cursoria Nota Decantare, in Capitulo
generalis. Vidoris Maffil. an. 1 3 48.Curlim , ce¬
leriter , non protrahendo.
% CURSOTENUS, Juxta curfum. Supplementum
Vitae S. BonifaciiMart. to. 1. Junii pag. 474. Et
fic Curfotenus fluminis Eulda ne f ciendo enabat.
f CURSU ALES Equi. Vide Curfus 7.
CURSU ALIS Moneta, id eft, Communis & re¬
cepta , Gall. Monnoye courante. Legitur in Charta
Mathildis Comitiffae Autiffiod. pro Monafterio
S. Mariani an. 1226. Vide Lobinellum inGlof-
fario ad calcem Flift. Britan. & fupra Cmfibilis.
1. CURSUS Limitis , Curforius terminus , Cur fo¬
rium, voces Agrimenforum , apud quos ita dici¬
tur limes , terminus procurrens, quomodo fe ex¬
porrigit in latitudinem , vel longitudinem. Vide
Gloffarium Rigaltiiad Agrimenfores.
i. CURSUS , Officium Ecclefiafticum, feu feries
Orationum , Pfalmorum , Hymnorum , & caete-
ii69 CUR
rarum precationum , quae quotidie in Ecclefia de¬
cantantur , quam a D. Hieronymo , Damafi PP.
rogatu , difpofkam Peribit Honorius Auguftodu-
nenfis lib. 3 . cap. 1 . Concilium Calchutenfe an.
78 7. cap. 7. Ut omnes Ecclejia publica Canonicis ho¬
ris Cur fum fuum cum reverentia habeant. A Herus de
«<3flfredi reb. geft. Po(l hac Curfum diurnum , id efi ,
celebrationes horarum , &c. Item : Libellum , in quo
diurnus Cur fus & Pfalmi feripti habebantur . Beda lib.
deGefl. Angi. c. 1 8. Accepit & prafatum f/o annem
Abbatem in Britanniam perducendum , quatenus in
Monaflerio fuo Curfum canendi annuum . . . edoceret.
Abbo lib. 2. de Bell. Parif.
Qui Miffas , Curfufque facros illic celebraffent.
Eckeardus Junior de Cafib. S. Galli cap. 3 . Plerum¬
que Cur fus & Miffas neghgebat. Cap. 4. Matutinas
deinde Laudes , Curfum de S. Cruce . . . perfolventes.
Padim Scriptores , Gregorius Turon. lib. 5 . Hift.
cap. 2 1 . lib. 8. cap. 15 .lib. 10. c. 19. lib. 1 . de
Mirae, cap. 1 1. de Gloria ConfefT. cap. 38. Ana-
ftafius in S. Telefphoro PP. S. Bonifac. Mogun-
tin. Epift. 17. CaefariusHeifterbach lib. 1. c. 6.
VitaS. Bertilae cap. 2.6. Vita S. Alberti Gam-
bron. num. 1 2. Leo IV. PP. de Cura Paftorali,
initio : S. Audoenus lib. 2. Vitae S. Eligii cap. 20 .
Jonas lib. 2. Vitae S. Joann. Abbat. Reomaenf.
cap. 7. Lib. de Miracul. S. Qujntini c. 18. Wil-
lelm. Malmefb. lib. 2. de Geft. Angi. cap. 4. Ha-
riulfus lib. 4. c. 3 5. Vita S. Odon. Abbat. Clu¬
niae. iib. 1 .pag. 27. Paulus in VitaS. Hilari Ab¬
bat. Galeat, n. 9. VitaS. OttonisEpifc. Bamberg.
lib. 2. cap. 44. EgbertusEborac. Archicpifc. in
Pcenitent. pag. 1 4. VitaS. Geraldi Auriliac. 1. 2.
c. 9.Baudovinia inVita S. Radegundis c. 18. &c.
Wandelbert. in VitaS. Goaris , Hift. Epifc.Saltz-
burg. p. 2 5 o . Fortunat, in V ita S. Germani Epi-
fcopi Parif. e. 6 3 . 76. idem lib. 2. Poem. 19. &
in VitaS. Radegundis cap. 4. 1 1 . 18.22. Beda
lib. x . de Wiremuthenfi Monaft. cap. 1 4. Ricul-
fusSueflionenlis in Conflit, cap. 3 . VitaBurchar-
di Wormacienfis Epifcopi. Vita S.Valarici c. 2-6.
VitaS. Goaris cap. 4. 5. Vita S. Serenicicap. 9.
1 5. Vita S. Fru&uofi Epifc. Bracar. c. 13. Vita
S. Eparchii cap. 17. Vita S. Nicetii Lugd. Epilc.
pag. 9 7. Honorius Auguftod. lib. 2 . c. 6 3 . 6 5 .
Amalarius deOrdin. antiph. cap. 1. Regulae SS.
Patrum parte 2. c. 5. Regula S. Macarii cap. 9.
S. Ferreoli cap. 1 2. S. Columbani cap. 7. 1 o. S.
Aureliani ad Virgines c. 3 8. Sic «fpc/xc? , Graecis.
Vide Joan. Phocam cap. x.
Regula et Cur su sfantti Beneditti, in ChartaS.
Draufii Epifcopi Suellionenlis.
Cursartus, Cursinarius, Liber Ecclefiafti-
cus , continens Curfum , feu Officium Ecclefiafti-
cum. AdaMurenfis Monafterii p. 10 . Lccliouarius
autem vetuflus , & Cur fartus antiquorum , & Liber re¬
gula, &c. Alibi : Sunt & duo Curjinarii , &tres Be-
nedultonales libri .
3 . CURSUS , Excurfus , praeda , quae in ipfis excur-
fibus capitur. [Ga 11. Courfe.^ Gregor. Magn. lib.
1 2. Epift. 2 3 .Hoflem colleltum habet , . . . & Ji huc
Curfum Deojibi irato mittere voluerit , vos loca ipjius,
quantum vos Dominus juvent , depradamini , &c. Ubi
mittere Curfum , nihil aliud fonat quam mittere ad
pradam , feu praefatores. Cur fus enim , ut Tadicis
Gracis kaf<r«? , pradam fonat. Leo in Tadtic. cap.
I 2. §. 2 7., A -ro KUftro^wv , ilyovv t uv ii<; xtsgcrcv r Ptcty-
fxtvuv g-gscTsufActTw. Joannes Cananus : On re tm?
VoAtucmcv 'srAtfVc v .. . fi? (Piavofxd.i’ vrctpxd' idn , >cep-
re? tc7? Mcvff-cvXfxxvctc. Et inox : Qi jacnc, ei? t x
Tom. II.
CUR 1270
H«pc-«. Hinc Kcuga-iwv , praedari. Hiftorla Belliffarii
MS. AiuXcIthv , y.aptnvurtv rtiic ;^wpe? rcov Vu/xAm. Alia
fuggerunt Rigaltius , Meurfius, & Fabrotus in
Glolfariis Gr. [Obert<us lib. 2. Arinal. Genuen-
fium apudMuratorium tom. 6. coi. 303. Doleo
quod galea ifla exivit nunc de portu iflo & vadit in Cur¬
fum. Ibidem coi. 3 y^.Supradicli veroConfules ma¬
ris tres magnas naves cum tribus galeis , tribufqueb ar¬
ebis , tribufque cantheriis magnis viriliter armaverunt
& in Cur fu miferunt. ]
4. CURSUS. Fori Morlanenfes art. 3 2. de Homici¬
da : Si vero ifias leges dare nequiverit , quidquid ha¬
bet ,Jit in Curfu meo , & fepehatur fubtus mortuum .
Ubi legendum , in mcurfu meo , [i. e. muldtam in¬
currat. ] V ide Incurfus [ 1 . poft Incurnmtntum. ]
5. CURSU S, Locus ludicri certaminis. Vita S.
Magdalena de Pazzis , to. 6. Maii p. 251. Erant
autem parentum ades ad plateam , quam Cur fus appel¬
lant. Cum ergo circa fefium S. fj oh annis .. . . publica
decurjiones ad pallium, ut aiunt , celebrarentur , &c>
Cursus Equ o r u m, iTr^od^ixiov. Libertates, con*
ceffa Villa Francha ab Archembaldo D. Burbo-
nenfi an. 1217. Dom.Archimbaudus & Agnes ejus
uxor conjlituerunt Curfum equorum apud FtlUm Fr an¬
ebam in crajlinum nundinarum , qtu funt in citabis Pen-
tecofies , & dederunt illi , qui Curfum lucraretur, unam
marcbam argenti , & illi , qui equos equaret ad pontem
de Baria 5. fol. Vide ThomafTerium in Confuet.
Bituric. lib. 1 . c. 1 00. 101.
6. CURSUS Moneta , [dicitur de Moneta , qua in
ufu eft. ] Vide Moneta.
7. CURSUS, Cursus Pub l icus , V chicularius >
cujus Augultumaudorem memorat Suetonius in
Aug. c. 49. Trajanum , Aurelius Vidor Schotti
c. 1 3 . De cujus ufu , & cateris ad hanc rem per¬
tinentibus , vide Titulum de Curfu publico in
Cod. Theod. & qua ibi notavit Jacobus Gotho-
fredus , Cafaubonum ad Spartianum, Savaronem
ad Sidonium , &c.
Cursuales Equi, Ad curfum publicum defti-
nati , in 1. 6 4. Cod. Theod. de Curf. & apud Se¬
natorem lib. 4. Epift. 47. lib. 5. Epift. 5. Qui ad
continuos Cur fus conftituti funt lib. 1 . Epift. 2 9. Cur¬
fu alis tractus , apud eumdem lib. 4. Epift. 47. Cur-
fuale miniflerium , apud eumdem Senatorem lib. 5.
Epift. 5. PrapofiiiCurfis publici , in leg. 3 5. Cod.
Theod.de Curf. 1. 9. de Curiof. Primi quibus Cur-
fus publici cura follicitudoque mandatur , Firmico lib.
3 . cap. 4. Mancipes Cur fus publici , lib. 1 5 . de Curf.
6cc. Gregor. Magn. lib. 3 . Dial. cap. 8 .Andreas ...
qui quondam in Jtabubis itinerum Curfum fervaverat
equoium. Vetus Infcriptio , apud Gualterum in
Tabui. Sicul. p. 18. Inflante EI. Valeriano Ducena¬
rio Agente m reb. & PP. Cur fus publici. Exflat Dia¬
logus Theodori Abucara Scriptus npc'?T«V T«cfpo-
fxx E/xlrru^.
8. CURSUS, Pradium. Diploma Rudolphi Reg.
Rom. de Dotalicio Filiae Regis Angi, apud Ry-
merum to. 2 . pag. 1 1 2 . Damus & ajfignamus ....
oppidum Zuge & Curfum feu curiam ibidem. Donatio
anni 1078. apud Joan. Mantelium Hift.Loffen-
fis part. 2. p. 1 4 .Hujus autem boni operis beata me¬
moria Dominum Epifcopum Hernicum incentorem ha¬
buit & devotiffimum fuffr agat orem : & ut hoc libentif-
Jime perageret, quorumdam Epifcopi Cur fuum delega¬
vit ei redditus , donec viveret.
9. CURSUS , Ordo laterum in ftruendis parieti¬
bus. Vide Corium.
f CURSU VIROTOS. Vide Fmfmrotos.
% CURTA. Vide poft Corus 1 .
LUI ij
n7i CUR
CURTALINUS. Vide Cohortalis & Cortinam in Cor¬
tis 3 .
CURTAM1SIA. Hiftoria de Fratribus confcriptis
tom. 2. Alamannicorum Goldafii : Unicuique fra¬
trum pellicium cum pelle . . . Ctirtamtjia dari pracepit.
An cum pelle & curta cami/ia ?
i.CURTANA, Curtein. S. Edwardi Confeftb-
ris Angi. Regis gladius , vel enfis , qui in Regum
Anglorum coronatione a Ceftrenfi Comite prae¬
fertur , cufpide acieque rctufus , in fignum mi-
fiericordiae, populis a Rege proeliande , unde no¬
men. [ Hodie defertur inter duos gladios alterum
Juftitiae temporalis , alterum fpiritalis. ] IVJatth.
Paris de Apparatu nuptiarum Henrici III. anno
i z 3 6 . Comite Cejlria gladium S. Edtvardi , qui Cur¬
tem dicitur , ante Regem bajulante , in fignum , quod
Comes ejl Palatinus , & Regem , Ji oberret , habeat de
de jure potejlatem cohibendi. Id etiam juris fpcdtafle
Ducem Lanccftriae, docet Proceftus fa&us ad co¬
ronationem Regis .... 2. f]o annes Rex Caflilia &
Legionis , DVx Lancaftru , coram dttto D. Rege , &
Cuti/ilio ftto compar e ns clamavit , ut Comes La cejlria
officium Senefcalcia Anglica , & ut Dux Lancajlria ad
gerendum principalem gladium D. Regis vocatum Cur¬
iana , & ut Comes Lincolnenfis ad findendum & fe¬
tandum coram ipfo D. Rege [edente ad menfam dicto die
coronationis , &c. apud Edw. Cokum ad Littleton.
fe£t. 3 5 . [Curtens appellatur apud Rymerum to.
3 . p. 6 3 . c. i. ubi de Coronatione Edwardi 1 1.
an. 1308.. Gladium qui vocatur Curtens portavit Co¬
mes Lancajlria. \ Dehocenfe fic etiam Poeta no-
Ilras neotericus Morellus in Triumpho Henrici
Magni :
Ces lames de Damas , ccs coutelas th antei. ,
Ce branc que nos guerriers pcrtoient d leurs coflez. ,
Sous des titrespompeux bruient dedans /’ Hiftotre ,
Mais ffoyeufe , Corto , Flamberge , Dordonnois ,
Rompie , Durandal , & Courtin le Danois ,
Cedent d fon taillant , & bien plus d fa gloire.
Neque id Anglisduntaxat familiare fuit, ut enfis
Regius peculiari interdum nomine donaretur.
Nam fimilia narrantur de enfe RegioDanic. apud
Saxonem lib. 2. Biarco utebatur prs flantis acuminis,
inujitatsque longitudinis gladio , quem Lovi vocabat.
Lib. 4. Erat Regiinujitati acuminis gladius Skrep di¬
tius , qui quodlibet obflaculi genus uno ferientis ittu me¬
dium penetrando diffinderet. Et lib. 7 .Haldenus avi¬
tos d matre gladios recepit, quorum alter Ltujingus , al¬
ter Hwyntingus cb colliniati acuminis nitorem vocabu¬
lum habuit. Ita Arthuri Brittonum Regis gladius
Caliburne di&us, ut au&or eft Rogerus Hovede-
nus in Ricardo I. V ideGaralfum in lacris Remen-
'fibus c. de enfe Regio, & infra in verbo Durandal.
<$2. CURTANA, Scripturoe genus. Vide Scriptura.
CURTARE , GlofT.Lat.Gr.rc. Curtatus, Ko^oCf. Gl.
Graec. Lat. k oXoCoc , b fxl pcc iZ a-d/xEoi; dcpHj» [alvos, mu¬
tilus , truncus. Comam alieni caballi turpare , aut cau¬
dam Curtare, inLegib. Wifigoth. lib. 8 . tit. z.
Curtatus caballus , in Lege Burgund. tit. 73-§. 3.
cui cauda decifa eft. Curtus canis , apud Audtorem
Queroli. Membris decurtare , in Epillola inter Su-
gerianas 5 9. [Horatius ipfe 2. Sat. 3.
Quantulum enim fumms Curtabit quifque dierum. ]
Vide Decorticare , Caudatus.
f CURTARIUS. Vide poli Cortis 1.
CURTE. Vide Cortis 1 . initio.
^CURTEIN, Curtens. Vi deCurtana 1.
CURTESTA. OttoMorenain Hiltor. rerum Lau-
denfium pag. 1 8 . Papienfes vero iterum viriliter pu¬
gnantes , omnes Mediolanenfes tunc debellaffent , ac
CUR 1272
maxima Curtefla eos cepijjent , nift Dominus fua pieta¬
te ... qtiandam pluviam eis tribuifjet , &c. [Murator.
Scriptor. Ital. tom. 6. coi. 9 8 5 . pro Curtefla reiti-
tuit Virtute, additque in notis, obfervato primum
. apudOfium legi Curtefla, & abOfio Cangium vo¬
cem hanc defumfiffe : Si meam de hac re fenten-
tiam proferre debeam, expungendum prorfus di¬
cerem peregrinum hoc antiquitatis vocabulum ,
cum illud cenfeam purum amanuenfis mendum ,
qui in confufo aut corrofo codice, male intelle¬
ctis primis lyllabis Eirt pro Curt , reliquas pejori
errore corruperit. Ingeniofa eft pro more & veri-
fimilis clariffimi viri conjedura. ]
1. CURTI. Tudebodusl.4. Hili. Flierofol. p. 794.
Saracenos , Publicanos , & Az,ymitas , & Curtos , &
Per fas , & Agulanos, & alias multas gentes. Horum
meminit rurfum fub finem lib. 5. p. 814. Populi
ita appellati; ledqui ii fuerint, & an nomen la-
dionisfit, ut Publicani, ScAzymita, mihi non con¬
fiat , ni fi iidem fuerint cum Tureis , quomodo
vocem hanc ufurpare confiat Albertum Argentin.
pag. 141. Eo tempore Humbertus Delphini , qui per
annum erat inter Curtos , &c. Rex enim Curtorum ,
cum venijfet Delphinus in terram fuam,&c. Vide Hili.
noftramFranco-Byzan tinam lib. B.cap. 6. ubi de
de hac Delphini expeditione.
2. CURTI. Tabularium Abbat. Conchenfis in Ru¬
thenis Ch. 415 .Et habet cenfum ad Calendas duos
folidos de Curtos , & 2. gallinas . . . & in Augufto duos
folidos de Curtos , & unum porcum , &c. [ Vox Curtus
quandoque fumitur pro Cortis , ut in hac vocedi-
dum eft poft Cortis 1 .]
CURTICELLA , Curticlis, &c. Curtifer,
Curtilagium, Curtile , &c. Vide in Cortis 1.
CURTIDUS, mendofe pro Curticlus. Vide Curti-
clis poft Cortis 1 .
CURTIMARCHIA, Terminus curtis, Quidquid
ad eam pertinet. Praeceptum Henrici II. Impcr.
apud Freder. Sch annat pag. 4 1 . Vind. Litter. Er¬
go curtes & Curtimar chias cum his qua praferipta ftnt,
Monafterio S. Micbaelis . . . noftra imperiali donatio¬
ne contulimus. Vide Curtis 1 . & Marcbia.
% CURTiNA , Curtinum. Vide poft Cortis 2.
f CURTIS. Vide Cortis.
f Curtis - B a s s a. VideBaJfa Curtis.
f r. CURTIS ANI , Aulici. V ide poft Cortis 4.
2.CURTISANI,Qui Cortes curant. Vide Cor tif ani
poft Cortis 1 .
CURTORIA. ChartaHenrici II. Regis Angliaepro
Monafterio de Bernaio in Norman. in io6.Rege-
fto Tabularii Regii Ch. 8 4. Fidelicet villam qua di¬
citur S. Albini , & Ecclejtam ejufdem villa, fagetum ,
logias ,-Curtoriam , cum f is appendiciis , &c.
CURTUS. Vide in Cortis 1 .
CURVADA. Vide Corvata.
•ifCURVALICA Simplex, Curvalis Anti-
qu a , Species feripturae. Vide Scriptura.
^ CURVALIS, Modus agri. Charta A debertiMo-
guntini Archiep. Rcr. Mogunt. to. 2. pag. 464.
Edit. 1722. Madtildis vidua , foror JVolffmanni
xxiii. Curvales , IVolffmannus & frater ejus decem
& dimidium , Gez.acba tres & dimidiam fretam . . .
eorum Fratrum ufibus mancipavit. Vide Croada 2.
•[fCURVANA I n jE qjj alis. Species feriptura?.
Vide Scriptura.
CURVARE. Vide Cr avare.
CURVATA. Vide Corvata.
CURVATURA. Index errorum ValdenfiumS.i 5*
Omnia par amenta Epifcoporum , infulas , chirotecas ,
Curvaturam , anmtlos [reprobant.) Legendum forte
1273 CUR
paraturam , ni CiCurv at ura nomine intelligatur pe¬
dum Epifcopale incurvum.
CURUCA , Navis , alias Carmcha , noltris Canache.
Gildas in JBpilt. led. i 5. Itaque de illis ad fua re¬
meantibus emergunt certarim de Curucis , quibus funt
trans Styticam vallem evelli, quajl in alto Titane , &c.
Polydori Virgilii Editio Carruchis praefert ; Editio
Jon. Joffelim Curucis.
CURVIS. Vetus Charta Longobardica in Chronico
Monalterii S. Sophiae Beneventani pag. 613. In
prunis cafas cum Cmvibus & ortis , molimo , balneo ,
(eu c l au furis , &c. Videtur legendum Curtibus.
CURULLUM , Supelledilis menfariae fpecies. Ta-
bulariumMonalteriiS. AndreaeViennenfis:[/z<7.d-
cunque Coenobita deinceps facrilegium facere aufus fue¬
rit , [abripiendo de Refectorio cyffum , aut Curulium ,
aut mantile , aut quodlibet utenjile refectorii , ultimus
maneat ubique velutfur.\EnCochlear,Gd\\.CuillierV\
CURULUS,0psVc? nytfxoviKof, S eila Curulis , in Sup¬
plemento Antiquarii.
^[CURUSTUS, Alagnus. Gloff. Ilid. Excerpta le¬
gunt , Corufcus. Cerda in Adverlariis emendat :
Gr offus vel Crajfus , Magnus.
^fCUSARE , Frequenter cudere , apud Prifcia-
num pag. 8 90. Sed infra in Cujire idem elt quod
Suere , Gall- Coudre.
CUSCHA. Charta anno 1158. apudUghellum in
Archiepifcopis Mediolan. Cum. . . campis , pratis ,
vineis , Cufchis , gerbis , &c. Forte TaJchis. Vide
T afea , Tafchia.
f CUSCFilNUS, Anglis Cufhion, Pulvinus , Gall.
Carreau , Couffin. Charta Ricardi I. Angi. Regis
an. 1381. apud Rymer. to. 7. pag. 356. Cortinas
pro lettis blueti colori) continentes fex pecias , unam ma¬
gnam cultricem pro lecto , & fex Cufchinos pro camera.
Vi deCuffinus. ■
f 1. CUSINUS, Gall. Coujin , Confobrinus,Patruelis.
Miracula B. Hcnrici Baucenenf. to. z. Junii pag.
384 .Teftis Benedictus de T bnello ejus Cujtnus.
f 2. CUSiNUS , Pulvinus. Vide in Cujfinus.
CUSIRE, Ifidoro in Gloff. Confitere. Italis Cucire ,
Gallis , Coudre. Gloff Grcec. Lat. n«p<p«TT« , Suo ,
Cttjio. Cu fuere , p d.7r\uv , in Gloff Lat. Graec. Gloff.
Arabico -Lat. Infao , fagitto , Cofuo. Cufare dixit
Pelagius in VitisPatrum : Faciebat quoque plectam
de ipjis palmis ,& Cufabat ufque ad horam fextam. Oc¬
currit praeterea lib. 2. de Miracul. S. Bertini c. 5 .
CUSOR , eA«r»?‘ ypiurcu » dxxwc bxn; , lur auri aut
alterius materu. Supplementum Antiquarii.
CUSORES Linarii, in leg. 1. deExcufat. artif.
1. 1 o. T«V xivafcov Kvii^at , qui cudunt lina. Cujae.
CUSPUS , Ligneum fandalium. Gloff. Latin. Graec.
Cufpus , ^vXivov e-uvdctXiov ■ Glolffe Bafilicwn : Ki>vcr7rc(
^uXornsc,. Regula Magiffri cap. 81. de calceis Mo¬
nachorum. Ad Notturnos vero in afate ligneos Cufpos
utantur , ne inquinatis pedibus ad futim revertentes flra-
tum , lettorum fagos coinquinent. Ita Codex Regula¬
rum apud Menardum.
Graecis recentioribus , mwtoc, , eff Cippus , ge¬
nus tormenti, quo fervi torquentur. Gloffae Ba-
fllic. Ho^oKchiK» , %vXov to iv ejpstTW, Iv w t*'? teodat;
t/aCetXXoVTet; e%uo-iv , 0 <nra.fi. Vu/aulvi; uaXurai ncva-Trcc,.
Gloff. Lat. Graec. Cippus , <woc/'<»t£tWw. Vide Gloff.
Meurf.&Fabrotiad Cedrenum,[ac med.Grxcit.J
^[CUSSINUM, Cervical , Gall. Couffin , Orciller ,
Chevet. Bernardi Ordo Cluniae, part 1 . cap. 1 7.
Pro figno capitalis , vel quod vulgariter Cnffinum dici¬
tur , &c. Bis legitur inTeltamento Abbonis Ca¬
nonici Autiff. an. 1 1 9 1 .
CUSSINUS , Pulvinus , Gall. Couffin . Occurrit apud
CUS 1274
Arnoldum Lubecenf. lib. 3. cap. 29. in Speculo
Saxon. art. 2i.§. 4. art.24. §.2. in Chron. Centui.
Hariulfi lib. 3 . c. 3 . in Vita B. Dodonis de Hafch
Ord. Praemonltr. num. 2. in Chronico Abbatise
S. Trudonis lib. 1. p. 3 5 o. apudMichaelem Sco-
tum lib. 4. MenfaePhilofophicae cap. 43.&C. Ex
quibus emendandum Teftamentum Riculfi Epi-
fcopi Helenenlis an. 915. Facifiergio uno , Cejfi-
nos, pallio uno , &c. Legendum enim Cujfnos. V ide-
tur autem vox haec Gallica Coujfin , effida , quali
Cocfjin , derivariaue a Coite , Culcita. [Derivatur
a Germano Kuffen , quod idem figniheat. ] Vide
Cottiis , & [ Coijinus. ]
Cusinus. Epiftola Incerti ad Pipinum, tom. 2.
Hift. Franc. p. 66 4. Dirigo mtinufcula parva, non
tamen parvo voluntatis affettu , id efl , Cufinos 2 .&c.
^[Co sinus. Eadem notione , in Statutis Cardina¬
lis Trivulcii Abb. S. Vidoris Mallii, an. 1531.
«fCovsiNUs. Charta anni 1 3 77. ex Archivo S.
V idoris Mallii. Item tres Coyfinospyo tenendo miffale.
f Cuzinus. Leges Palatina Jacobi II. Regis Ma-
joric. inter Ada SS. Junii to. 3 .p. lxxii. Necnon
tuabola , & Cumini, & frontalium, & alia de quibus
in Ecclejia copiofe haberi noftra intentionis efl.
<j[CussYNs, Anglis Cufhion. Chartula an. 1388.
apud R-ymerumto. 7*.pag- 5 90. coi. 1. Sex ban-
tbalia , duas duodenas de Cuffyns de opere tapferia ,
viginti candelabra de laton , &c.
^ICUSSIO t»? , Percuffto moneta , in Sup¬
plemento Antiquarii. Cuffio moneta , apud Ry-
merum to. 5. pag. 5 06. coi. 2.
CUSSOLS, Species tributi, ac penfitationis. Curia
Generalis celebrata Barcinone an. 1 2 9 1 . a Jaco-
bo II. Rege Aragon MS. Item quod Clerici & Mi¬
lites non teneantur folvere in Ilerda, vel in aliis locis
leudas, pedagia , vel CuJJols de re ditibus e orum propriis.
CUSSUS , Cufus , percullus. Ctiffa moneta , apud
Ry merum to. 4. pag. 609. & to. 5 . pag. 71.
CUSTAGIUM,C USTAMENTUM) Cu STANCIA,
Custare. V ide in Cufus.
i*CUSTODIA. Custodi je , Vigiliae, excubiae
Latinis Scriptoribus. Decretio Chlotarii II. Re¬
gis cap. 1 . Decretum efi , ut quia in vigilias covfli-
tutas nocturnos fures non caperent , eo quod perdiverfas
intercedente conludio fcelera pratermiffa Cufiodias exer¬
cent , Centenas feri. Infra : Capitale tamen qui perdi¬
derit , d Centena illa accipiat abfjue dubio , hoc efl ,
de fecunda &vel tertia Cufodia.
Sumitur etiam pro ea obligatione ,qua tenen¬
tur vaffalli excubias facere in caftris dominorum,
quas vulgo Gardes vocant. Regeltum Caltri Lidi
in Andibus fol. 2 2. Hi funt homines , qui debent Cu-
fiodiam apud Caflrum Lidi , Dominus Montis aurei per
duos menfes , &c. Fol. x6.Hi funt , qui debent G arde
apud Cafrum Lidi. Alainnus de S cmblenp ai duos men¬
fes, &c. Fol. 3 7. Comes habet in terra deCorcillon
hofiem , Cufi odiam , talliatam , &c. [Regeltum Cam¬
paniae apud D. Bruffel tom. 1. deFeudorum ufu
p.124. Lucans de Triaus & Gervafius de Vienna de¬
bent facere continuum efagium in caflro fanttaMenoldis
ab inflanti feflo S. Remigii , quod efl anno Incarnationis
Dominicam.0 . cc° . primo , in duos annos completos.
Et deinceps unufquifque eorum faciet in eodem caflro
Jingulis annis fex feptimanas de Cufodia. Ego autem
Blanca Comiti ffa ( Campania) dedi unicuique illorum
fexaginta libras pro domibus faciendis. Pag. 125. He¬
res G alteri Chafce feneratoris, tres menfes Cufodia ;
& quoniam Cu fodiam fecit , Comes dabit ei centum fo-
lidos.^VidelVarda.
CustopiaTerRjE. Vetus inquelta in Regelto
i275 CUS
•Philippi Aug. Herouvalliano fol. 163. Hugo de
Soleto tenet Cuftodiam terra fua , unde debet duos men-
[es de Cufiodia. Infra : Unde debet exercitum & equi¬
tationem ad cuftum domini , & unum menfem de Cufto-
dia ad fuum. Vide Stagiumz.
Custodia , Idem qui Circa , Circator , qui vigi¬
lias circa Monalterium no&u obit. VitaS. Aica-
dri Abbatis Gemeticenfis cap. 28. Quadam nocte
ille p a flor egregius vigilias divinas fuper gregem domi¬
nicum faciens, fratribus omnibus prater CuJlodias fopo-
ratis , vidit , &c. [ Ne Prior Clauftralis faciat Cufto-
dias , prohibetur in Capitulo Generali S. Vitto»
ris Maffil. an. 1 3 1 2 . ex Archivo ejufdem. ]
a. CUSTODIA , dic Monaflerium fuum , feu Cu fo¬
dis Mon alteri i dignitatem vocant Francifcanfquo
modo Graecis dicuntur mulierum Mona-
Ileria , apud Palladium in Hili. Laufiaca cap. j 5 .
O /xiv yd p nrdv\u 1 fitttnispTrls-cit; 'idumv arxurupicii , kai
LKnXucrltue , Kj (puXctnaTc. Idem cap. 39. Oluovt/auvTii
tu. T*>v yvveUnuv Kj QuXcty.ct<; . Adde C. I 44*
f CusTODutANONicoRUM, Simili notione
pro Collegium. Praeceptum Caroli Simplicis an.
919. apud Mabill. lib. 6. Diplom. pag. 163 . de¬
linente.' Denique difponimus m eadem capella Cu-
ft odiam Canonicorum , qui ibifmt jugiter , ac die nodi li¬
que Deo laudes horis f fallant competentibus .
3 . CUSTODIA , Dignitas Cultodis Ecclefiaftica ,
apud Ughellumto. 4. pag. 410.
4. CUSTODIA dicitur , quoties judex officialibus
fuis reum cullodiendum tradit, quae Cufiodia offi¬
cii dicitur inleg. 2. Cod. Theod. de Exhib. reis
&lib. 4. de Abolit.
Custodia Captorum, ad quam tenebantur ex
Lege , urbium aut oppidorum incolae. Charta Lu-
dovici Comitis Blefenfis & Claromontis pro vili»
Credulienfi, feu deCreil, anno 1197. Nullus Cre-
dulii manens extra villam corvatam faciet . Cufl odiant
Captivorum quito , &c. Eadem habet Charta Com-
muniae Britul. an. 1224. Vide Efcapium , Prifo .
fCusTODiA Pupillo lum. Vide pofl Cuflos.
5. CUSTODIA. VilitatioThefaurariaeS. Pauli Lon-
dinenfis aft. 1 29 5 . Item aliud Omeliim , (Home-
liarium ) . . . incipiens , prater ea, qua feribuntur in
Cufiodiis , Dominica prima Adventus , in illo Ev an¬
gello ,. &c. prater ea , qua feribuntur in Cufiodia . . .
Item novum fandiorum Ricardi de Ely , incipiens in
tranflatione S. Thoma Martyris , quafi in primis Cu¬
fiodiis , & initio aliarum legendarum anni , & finit in
tegenda S. Edmundi Archiepifccpt.
■6. CUSTODIA, Theca, Gall. Cufiode. Charta an.
1321. apud Catellum in Hilt. Occit. pag. 901.
Et unum amictum , & quadam palla , & 2 . Cufiodia ,
& quidam manipulus de aurefrijio , &c. Petrus de
Ale&is Epifcop. Senogallienfis in Itinerario Gre -
gorii XI. Refervata Eucbariftia , repojitaque per fias
manus f 'aerati ffim as in Cufiodia. [ ConllitutionesEc-
cleffie Valentinae inter Concil. Hifp. tom. 4. pag.
177. Collatio jive guflatio haflenus dari fohta per
Suboperarium Ecclejia Canonicis ahifqiie Presbyteris
atque minifiris deferentibus Cuftodiam in proceffione
SS. Corporis Chnfii , &c.] Occitanis, Cuftodio ex¬
ponitur, Coffre ou poitrine d’ animal, Squelete , in Di-
dtionario Occitanico Goudelini.
Cu stodiam Dare. Species infeudationis , forte
ad vitam. Benedidus Abbas in Hili. Henrici II.
Regis Angliae : Tradidit autem Dom. Rex iVillelmo
filio Aldelmi Dapifero fio civitatem JVexfordu in
Cufiodia , cum omnibus peytinentiis fuis , & (latuit ,
ut fubfcripta in pofierum pertinerent ad fervitium
IVexf ordia , Arkelofv cum pertinenttis fas , &c. In-
CUS 127 6
fra : Tradidit autem ibidem Dom. Rex Roberto It
Poer in Cuftodiam civitatem W at er for dia cum omni¬
bus pertinentiis fuis , & ftatuit , ut hac fubfcripta in
pofierum perimerent ad fervitium Waterfordia, &c.
Rurfum : Poftquam autem Dom. Rex apud Oxenford
in pradiflo modo terras Hibernia , & eorum fervitia di-
vifijfet , fecit omnes , quibus Cuftodias commiferat , ho¬
mines fio s , & y/o annis filii fui devenire, & jurare iis
lige antias & fidelitates de terris Hibernia. Vide Eeu-
dum Gardia .
CUSTODIANATUS , Officium Cuflodis , feu
Guardiani , Gall. Gardiennat apud Fratres Minores.
Necrologium MS. Fratrum Minorum Silvane£t.
Eebr. obiit an. Dom.u. ccc. lxxx. v°. ixa. die men-
Jts Februarii bone memorie fr. fjob. Hale quondam
Cuftos Parif. & de Conventu ifto nativus , recepit me
ad facrumf Ordinem Francifcan.) videlicet fr. Pe¬
trum Paymont pro tempore fui Cufiodianatus vm*. die
Aprilis. TideCiiftodiatus ScCuftodia 1.
CUSTODIARIUM, fpecula, tugurium Cufto-
dis. Tertul. adv. Judaeos : Derelinquetur filia Sion
jient cafa in vinea, & Jicut Cuflodiarium in cucumera¬
rio. Vide eumdem ad Martyres cap. 2. Laurentio
fn Amalthea Cuftodianum ,ei t locus ubi aliquid cu-
ftoditur »
CUSTODIARIUS , Ugutioni & Joan. de Janua,
Cuftos. Vetus Infcriptio : Saniliffimo. Herculi, in-
vitto. corpor. Cuftodiar. L. Curtius , &c.
CUSTODIATUS , Idem quod Cufiodianatus. Mi¬
racula S. Antonii de Padua, to. 2. Junii p. 730.
Cum vero poftea d Cuftodiatu Lemovicenfi exoneratus x
de Lemovicio verfus Italiam tendens , &c.
CUSTODIRE FesiUm , feu obfervare felium ali-
cujusSandli ; quomodo Garder une Fefte , dicimui.
Anonymus de Miraculis S. Bertini cap. 14. apud
Mabillonium : Nulla ifiic antiquitus de prafatoChri-
fti martyre Cufioditio agebatur folennitatis , niji tribui
lecliombus totidemque refponforiis. Infra : Aram ipjius
Martyris in eodem (Oratorio) jufit confiitui , & ex
tunc omni anno ejus natalem in albis cum omni devo¬
tione decentiffime Cuflodiri. Obfervare , cap. 2 9. [Ita
q>uXct<re-m> ulurpat Typicum S. Sabbae c. 14. Vide
Gloff. mediae Graecit. ]
Custodire fefe invicem dicuntur virgines Deo
facratae , in Capitulari 1 . Caroli Magni incerti
anni cap. 2o.tanquamvitxtelles : Ut virgines Deo
facratafimul habitantes invicem fe Cuftodiant , nec paf-
Jvn vagando Ecclejia Udant exifiimationem.Vide Syn-
cellus , & Concellaneus.
CUSTODRIX , Cultos femina. Hyppol. Florea-
tinus in Miraculis S. Humilitatis , Maii tom. 4.
pag. 403. Petiit a Domina Gijla Cuftodrice ejus.
<[f CUSTOR , f. pro Cuflos , nifi mavis Cuftores hic di¬
ci Procuratores a voce Cufius , quodipfi Cuftus fa¬
ciant feu expenfas. Charta anni 79 5 . apudSchan-
nattum Tradit. Fuld. pag. 5 1. De fupradicla re fu-
pradiffus Abbas habendi, donandi, dominandi , pojfi-
dendi , vel Cuftores illius . . , habeant poteftatem. V ide
Cuftos 4.
CUSTORIiE , f. Expenfaea Gallico Couft. Index
MS. Beneficiorum Eccl. & Dicecef. Conflant, fol.
29. Reflor habet manerinm prefbyteratus continens fep-
tem virgatas terra, & debet facere Cuftoriam. Et fol.
41 . Reflor halet manerinm continens unam acramvel
eo circa , pro cujus parte facit Cuftoriam. Vide Cuftus.
f Coustoria, ibidem fol. 3 9.verfo: Prefbytera¬
tus continet duas partes unius virgate terre , & debet fa¬
cere Couftonam.
1 . CUSTOS , Prefbyter aut Clericus , cui Ecclefice
feu templi cura incumbit, aedituus, qui Cuftos Ei-
1277 CUS
clejia dicitur in OrdineRomano. Adrevaldus lib.
i .de Miraculis S. Benedidi cap. 26. Excubitorum
officium f 'acris templis dicatum non modo modernis tem¬
poribus conjlat : verum prifca atatefub B. Moyfe a Do¬
mino legimus tabernaculo [aerato Cuftoduni munia fub-
rogata: qua procejfu temporis 'a [ancto Propheta nec non
Pege mirabili David , ampliori difpofitione ordinata ,
morem nobis noflraque religioni , ut ita dixero , fuggefi-
[ere. Et quidem vetujia at as idem officium per [uccejjio-
nem prolis excipiebat : noftra vero non propagatione pre¬
lis ] [ed magis puritate vita , morumque probitate Officia¬
les admittit , &c. Cuftodis munus ficdefcribitS. Ili-
dorus in Regula cap. 19. Ad Cuftodem [acrarn per¬
tinet cura vel cuftodia templi, Jignum quoque dandi in
vefpertinis nofturnifque officiis , vela, veftejque f. 'aera ,
acva[a [acrortm , codices quoque , injlr ument aque cun¬
cta , oleum in u[us [anttuarii , cera & luminaria. Simi¬
lia habentur ex ConcilioToletanolib. 2. Decret.
tit. 27. c. 2. & apud Bernardum Praepolitum Pa-
pienfem lib. i.tit. 49. cap. 1 . Walafridus Stra¬
bus de VitaS. Othomari cap. 1 1. Prc[bjter quidam
. . . dum in Ecclejia Cuftodis officium gereret , nocturna
quietis tempore proficiendis luminaribus Bajilicam foli-
tus introire, &c. Udalricus lib. 3. Confuet. Clu¬
niae. c. 8. Cufiodi Ecclejia, quando [unt omnia Jign a
palanda pro anniver[ario cuju[que , &c. Willelmus
Abbas Andrenfis in Chrqn. J^Etidam eju[dem loci
adit au quem noftro more Cuftodem vocamus. Eadme-
rus 1. x . Vitae S.Anfelmi Archiep. Cantuar. c.20 .
Riculphus Secretarii, id eft , Cuftodis , officio in ipfo
Co-nobio fungebatur. Adde cap. 3 3 . Ea notione oc¬
currunt Cujiodes Bajilicarum, feu Ecclejiarum, apud
Juiianuin Antecellor. Conflit. 61. inLegeLon-
gobard. lib. 2. tit. 5 5. §. 1 8 - lib. 3. tit. 1 o. §. 1.
in Capitulis Caroli Magni- lib. 5. cap. 2 29. apud
Matth. Paris afl. 1 244.6: in Vitis Abbatum^. Al¬
bani pag. 3 5 . WHl. Thorn. pag. 1927. Paulum
Warnetrid. lib. 5. de Geliis Longobard. cap. 40.
Baron. an. 872. n.i 5. &c. Adde Gregorium VII.
PP.lib. 2.Epill. 1 o.
Custos Altaris, Idem qui Cuftos Ecclejia. Char¬
ta Ifarni TolofaniEpifcopi, apud Catellum lib. 5.
Rerum Occitan. Statuo & firmo cum Hunaldo Ab¬
bate Moifftacenji de loco S. Saturnini , quem ego laudo
& committo domino Hugoni Abbati Clumacenji & Hu¬
naldo [upraficripto. . . . hoc videlicet pacto , quod haben¬
dum [emper retineo quartam partem omnium oblationum
Ecclejia fupradicti Martyris , & proprium Cuftodem
altaris , & victum ipjius Cuftodis de Clauftro accipien¬
dum, & domum ad opus Cuftodis prepe ofttum Eccle¬
jia , &c.
2. CUSTOS. Custodes in Collat. I. Carthagin.
c. 1 3 2. 2 24 dicuntur, qui Notariis vel Excepto¬
ribus publicis ac deledis adjunguntur, ne quid
contra veri fidem in ada referant : Jfiuy Notariis
& Exceptoribus videntur appojiti , ut ell in Collat.
II. cap. 1 9. Addecap. 5 3.
3. CUSTOS Angli m , qui alias Gubern itor , Pege
abfiente , noltris Regent. Florentius Wigorn.dc Si-
meon Dunelmenfis ann. 1067. Rex Guillelmus
Normanniam repetiit . . . fratremque [uum Odonem Ba-
jocenfem Cuflodes relinquens , &c. T radit Matthaeus
Weilmonafter. anno 1254. Henrico 111. in V a-
fconia agente, Reginam & Richardum (Cornubien-
fem) Comitem regniCuftodes fui fle : Henricus Knyg-
thon Comitem Cornubiae Cardianum terra Anglia
conftitutum anno 1284. ab Edwardo I. in Va-
fconiam proficifcente: 6t Seldenus Joannem Bed-
fordiae 6c Humfredum Glocellriae Duces , quibus
vicillim regimen Angliae , Henrico Rege V. in
CUS 1278
Galliis agente , permitium ell, Cuftodes Anglia vo¬
citatos. Sic Arthurus Princeps Walliae Cuji os An¬
glia conllitutus ell , Henrico Rege VII. ex Anglia
profedo. Sic Petrus Gavellonus Cuftos Anglia erat,
Edwardo II. Rege in Galliis agente. Sic alii. Adde
Chronicon Flandr. cap. 74. Sed 6c HibernixPro
rex , Cuftos Hibernia , & dignitas ejus , Hibernia
Cuftodia , ftylo folenni, Joannis 6c Henrici Ili.
Regum maxime aevo nuncupabatur.
Custodes Regni : didi etiam apud nollros, qui
poftmodum Regentes in Epill. 1 1 6 . ex Sugerianis.
Exftat Charta Philippi IU. Regis an. 1 2 70. data
iaCaftris juxta Carthaginem , deferipta a Du-
chefnio in Probat. Hift. Callilioneae pag. 6 9. qua,
fi quid fibi humanitus contingeret, fratrem fuum.
Carolum Cuftodem /fegwiconflituit , donec Ludo-
vicus filius Regis filius annum 14. complevilfet.
Vide Regens.
4. CUSTOS, Syndicus, Procurator in Monafte-
rio S. Bertini. Chron. Joannis Iperii inter Anecd.
Marten. to. 3 . coi. 757. Primum officium fuit Cufto¬
dis, cui addiderunt officium Procuratoris ad caufas Ec¬
clejia defendendas & proficquendas , cum bonis Cufto¬
dia ab antiquo deputatis.
Custos Assisarum, in Fleta lib. t .c. 20.?. 2 2.
Custos Cambii, apud Anglos , in Fleta lib. 1.
cap. 2 2 . §. 12. Liber Rubeus Scacarii Dublinen-
fis apud Jac. Waraeum in Antiquit. Flibernicis
cap. 2 5 . A/ agi ft er Guillelmus de tVimundbam Cuftos
Cambiorum Doni. Regis in Anglia.
Custodes Castrorum vel Maneriorum Regis ,
in Fleta lib. 1 . cap. 20. 1 1 4. qui alias Villici.
Custos Ciborum, Officium in Coquina Regia,
in Ordinat. HofpitiiS. Ludovici Regis Franc. an.
1 269. vulgo G arde-manger.
Custodes Civitatis W recognitiones debitorum
accipiendas deputati , in Fleta lib. 2 . c. 6 8 . §. 2 . 7.
Custodes Communiae, Major 6c Scabini ur¬
bis, penes quos obfervationis Chartae Commu¬
nis cura incumbebat, in Charta Communiae Bel-
nenfis an. 1202. apud Perardum pag. 275. 6c
Valliacian. ii87.tom. 13. Spicilegii Acheriani
pag. 325 . VideChron. Flandr. cap. 7 6.
Custos Corporis Regis , Quj veilium Re¬
is curam habebat, Veftiarius. Helgaudusin Ro-
erto Rege Franc. Evocat f hi corporis Cuftodem , &
ut aliud Jibt ejufdem generis deferat ornamentum , hu¬
millimis verbis imperat.
Custos Crucis, Cui facrae , ut opinor, Crucis
Chrilli Hierofolymis infanda Analtafi fervandae
cura incumbebat, ut in aliis Ecclefiis reliquia¬
rum Martyrum cuftodia penes eos erat, qui Cufto¬
des Martyrum 6c Martyr arii nuncupati funt. Vi-
dor Tunnenfisin Chron. inAnallafio : Elias Epi-
[copus Hier ofiolymit anus . . . exilio traditur , & pro eo
fjoannes Crucis Cuftos E pifc opus ordinatur. U bi T beo-
phanes pag. 134. K ai l%upo\ovtlf>i lwtlvm a.7ro g-civpo-
quXcUuv. Sane Francis noltris Hierofolymitanum
regnum obtinentibus , hocce titulo, Dominicam
-crucem fervabat Canonicus fandae Anallafeos.
Vide Gretzer. de Cruce pag. 2 56. 6c 2 5 84.
Custos Dominicorum Regis, apud Anglos,
in Monaftico Anglic. tom. 2. pag. 278. id eft,
Domanii Regii.
Custos Domus Inf i rm o ru m , OfficiumMo-
nafticum , idem quod Infirmarii , de quo Chroni¬
con S. Trudonis lib. 10. pag. 464.
Custos Dormitorii, in Libro MS. Ordinis
S. Vidoris Parifienfis cap. 6 8. Cui Dormitorii
Monaftici cura incumbit.
>
1X79 CUS
Custos Ecclesias. Vide fupra Cufios i.
Custodes Ecclesiarum & fanltorum locorum,
in leg. 26. Cod. Theod. de Epilcop. quam legem
deEcclefiis & Jocis SS. Paladtinoe interpretantur
viridodli. Vide Baron.an. 38 1 . n.16. & Warda.
Custodes feu Magiftn , & Cuji odes For eft arum &
Aquarum , in Statuto Philippi Pulcri pro reforma¬
tione Regni ann. 1302. art. 7. noftris : Maifire
desEaux & Forefts de France.V ide Foreftarius.
Ccstodes Gaolarum, feucarcerum, quorum
munus fuitquandoque infeodo, & quadam
jantia reputabatur, ut elt in Fleta lib. 1 .c.26 5 .
Custodes Gaugeriae , in Itinere Camerarii
Scotici cap. 1 . Vide Gagcria poli Vadium.
Custodes FI ostiorum in itineribus , qui virgam
portant coram f/uftitiai iis deBanco , de quibus Fleta
lib. 2.c. 39. & Statutum 2. Weltmonalt c. 48.
Custos Laboris, Qui Monachorum labori in¬
vigilat , in Ufibus antiquis Cillere, cap. 7 5 .
Custos Martyrum. Vide Martyr arius.
Custos Meretricum. Charta Roberti Ducis
Normannise Richardi filii , in Regcllo Norman-
niae fign. P. in Camera Computorum Parif. Et
pradittus Baldricus & Regardator & Panagator mea-
rumforeftarum habens tantum in donis & liberationi¬
bus reguardi & panagii , quantum unus ex Magijlris
reguardatoribus & panagatoribus meis per totam Nor -
manniam & * Cuflodum meorum ad juftitiam gladii mei
pertinentium , & Cufios meretricum publice venalium in
lupanari de Roth. & Marefcallus meus, quando moror
Roth. habens unaquaque die pro ordinationis mea Roth.
de liberatione 6. panes, & 6. fercula coquina , &unum
[extarium vini , &c.
51 Custos Monasterii, Idem qui Ecclefia Mona¬
chorum. Epillola Monachorum Burgidolenlium,
vitam Flervei continens, librofquc ab eo confcri-
ptos, apud Acher. Spicii. to. 2. p. 5 1 6. Librum etiam
non minimum fecit de miraculis S. M an a Dei genitri¬
cis , qua eadem inviolata Virgo temporibus ejus geffit in
Dolenji Templo , qua ipfe mox pofiquam gefta erant ,
jicut audiebat ab ipfis , in quibus fiebant , & d Mona¬
cha Cufiode Monafierii ,Jine aliqua dilatione feribebat.
Custodes Monetae, in Statutis Davidis II. Re¬
gis Scotiae cap. 4 6. §. 2. qui Monetae cudendae
praefectus eft , nollris : G arde de la Monnoie. Statu¬
to S. Ludovici Regis : Le Garde de l a Monnoie de-
voit jurer, que il gardera bien & loiaument la Mon¬
noie , & que les Trouffeaux & les Piles , que h tail-
leur dlcelle monnoie lui baudra , queil les gardera bien
& loiaument , & ne les baillera d nulli , fors que as
■monnoiers , qui l a monnoie monnoieront. Cullodes Mo¬
netas in unaquaque officina monetariaadduos re¬
duxit CarolusV. Regens , 2 7-Febr. an. 1359.
Custodes Nundinarum Campania, in
Statuto Philippi Pulcri an. 1302. pro reforma¬
tione Regni §. 7. qui quidem ut plurimum ex
Militari & Nobilium ordine erant . & mercato¬
rum, qui ad has nundinas conHuebant, lites &
controverlias dirimebant. In Regello Magnorum
dierum Campaniae fol. 34. 35. mentio fit Joan-
nis de Breonne , & Guillelmi de Vdlarcey Militum
Culiodum nundinarum Campaniae , quo loco
ffiaec habentur : Ratione Cufiodia & officii nundinarum
pradiclarum , quod fecundum ufus & confuetudines di¬
tiarum nundinarum ,fi Cuflodes earumdem nundinarum
ponunt , vel poni faciunt in prtjionem aliquem debito¬
rem de corpore nundinarum , ad requifitionem alicujus
mercatoris Ji evadat d ditia prijione Jine voluntate &
afienfii ditti mercatoris , dicti Cuflodes ratione didi offi¬
cii, & Dominus Campank , cujus perfonamreprafoi-
CUS 1280
tant , in cafu ifio tenentur reddere & folvere ,feu reddi
& folvi facere mercatori praditto fiium debitum , ratio¬
ne cujus didas nundinas frequentantes erant & fuerant
in tali prijione. De nundinis vero Trecenfibus, im
Monachus S. Mariani anno 1189. In crafiinum
ejufilemfefii (S. Magdalenae) 'Treca civitas populofa ,
referta opibus , te ilis ampliffima , repentina conflagra¬
tione fere funditus eft everf x. Celebrabantur ibi nundina ,
in quibus diverfas congeffierant opes , qui de diverfis
partibus confluxerant infiitores. [Inltrumentum Ta¬
bularii Calenfis pag. 208. inferiptum : De quadam
venditione fada de mandato Magiftrorum nundinum .
De mandato di fer et orum virorum Domini J/o annis de
Brena Militis & Gene i ani de Parifiis Domini Regis
Fr uncia Pennetarii , Cuflodum nundinum Campania &
Bria d Domino Rege deputatorum , &c. ] V ide Sta¬
tuta fecunda Roberti I. Regis Scotiae cap. 20. &
infra in verbo Nundina.
Custodes Ordinis appellantur Decani in Or¬
dine Ciltercienli , ut oblervat Haeftenus lib. 3..
Difquifit. Monafl. tradi. 6. difq. 4. VideUghel-
lum tom. 4. pag. 1209. Hilloria depolitionis
Arnulfi Remenfis Archiepifcopi : Habitaque ra¬
tione totius fumma Synodi , dignitas, pralatura ac pote-
fias quaji judiciaria ftetit penes Archiepifcopum Signi¬
num (Senonenfem) quem &atas & vita meritum ac
[cientia commendabat. Arnulfus amemvenerabilis Epi-
fcopus (Aurelianenfis) Ordinis Cufios, ac omnium ge¬
rendorum interpres declaratus eft , eo quod inter omnes
G alitarum Epifcopos fapientia & eloquentia clarior ha¬
beretur. Confuetud. Eoveshamenfis Coenobii in
A ngl ia: A Celer ario igitur Jingtilis diebus debent venire
in Refectorium 72. panes monachiles , quorum quilibet
erit ponderis 6 5 .f 'olidorum : ex quibus Jtngult Monachi
Jingulos percipient : Prior & per duplum , niji cum Ab¬
bate comederit. Nihilominus qui ad f aperior em menfam ,
& Cufios Ordinis , /ederit , duplum : qui Miffam ma¬
jorem celebraverit , duos, &c.
Custodes & Gardiani pacis, in Anglia,quiaRege
flatunntur, ut in delinquentes contra pacem Re¬
giam animadvertant, eamque curent & tueantur.
Hi lub Edw. III. [Juftitiarii pacis appellari coepere.'
Multi horum , ait Spelmannus, in lingulis urbi¬
bus & Comitatibus, cum e majori nobilitate,
tum e minori, a Cancellario feu Cuftode magni
figilli Angliae defignati. Prima inllitutione duo
vel tres folummodo, & juxta Statutum 1 3. Ri¬
chardi II. non-ultra fex: fed audio in dies eorum
munere, reperti demum funt 60. atque eo am¬
plius in uno aliquo Comitatu, ad hoc fullinen-
dum. Erant olim pacis Cuflodes a populo eledli in
Comitatibus : nonnulli ex tenuroe ratione, & qui¬
dam virtute officii , de quibus Lambardus Eire-
nar. lib. 1 . cap. 3 .Vide Paciarus, in Pax.
Custos Palatii. Quidam Ludovicus hac di¬
gnitate donatus , inter Minifteriales fubfcribit
Chartam Lotharii Imp. an. 1 1 3 1 . apud Duchef-
nium i 1. Probat. Hili. Luxemburg. pag. 3 4. Idem
forte , qui Cura Palatii.
Custodes quinqjJe Portuum Anglia:.
V ide Barones quinque Portuum.
Custos Puerorum Regis, Maitre des Pages
dn Roy. GuillelmusCarnotenfis de Vita & Mira-
cul. S. Ludovici : Dominus Petrus de Laudum AFw
les Cufios puerorum Domini Regis Philippi.
Custos Puerorum, Infantium, feu eo¬
rum , qui adhuc pueri Monalterio oblati erant;
Magiller, qui iis proefedlus efl : nam Cuflodes pro¬
prie juvenum & puerorum dicuntur, ut ex. Tul¬
lio annotat Servius. Horatius :
Imberbis
ii8i CUS
Imberbis juvenis tandem Cuflode remoto.
Gaudet equis , &c.
Udalricus lib. i. Confuetud. Cluniae, cap. 41.
Et finguli (Fratres) fedent in fedili ftuo captu cooperti}
juvenes , qui in Cufiodia funt , juxta Qtjiodes [nos , de
quibus fanmoperc cavetur , ne Jimul ita fedeant , ut
non habeant inter fe probabilem & boni teflimonii me¬
diatorem. Lib. 3. cap. 6. ait, Circatores , Magiflros
puerorum , juvenum Cujlodes , fubeffe Priori Clau-
ftrali. Hariulfus lib. 4. Chron. Centul. cap. 14.
Ut humilitatis ejus conflantia certius no f ceretur, factus
eft Puerorum Cufios , ut qui Dei judicio paflor anima¬
rum erat eligendus. Cujlodes Infantum , apud Floren¬
tium Wigorn. pag. 6 3 1. Vide Confuctud. Flo-
riacenfis Monaft. pag. 399. Chron. Trudonenfe
Jib. 3 .6. 8. pag-. 381. 400. 439. S. Bonifacium
Mogunt. Epifl. t 7. & Haeftenum lib. 4. Difqui-
fit. Monaft. tradi. 1. difquifit. 6.
Custodi a Pupillorum, quae dominos feuda-
Jes fpedlat in Vaflallis. Duplex autem eft , altera
Regalis , altera feudalis. Garde noble Royale & gar-
de noble Seigneuriale, in Confuetudine Normannise
art. 214. Cufiodia Pupillorum Regalis illa eft , quae
ad Regem ipfo jure devolvitur ratione feudorum
ab eo nude pendentium, qui non modoejufmo-
di feudorum pupilli vaffalli , fed etiam aliorum
feudorum Erupturarum ab iis dominis feudalibus
pendentium redditibus fruitur , teneturque tan-
quam bonus paterfamilias & tutor aedificia ac prae¬
dia in bono ftatu continere , pupillumque juxta
ejus natalium praerogativam alere & educare. Do¬
minus vero feodalis iis tantummodo feodis nobi¬
libus vaffallorum gaudet , quae ab ipfo nude pen¬
dent , ut eft in eadem Confuetudine Norman. art.
115.dt216.Jus feudale Saxonum art. 1 8 • §. 6 .
Dominus etiam efl tutor pueri in bonis , qua de ipfo tenet
infra annos pueriles, dum nulli contulit hoc emolumen¬
tum : & debet inde reditus accipere , donec puer ad an¬
nos perveniat fupraferiptos , infra quos puer fe negligere
non valebit ,Ji d Domino non potuerit invefliri. Char¬
ta Libertatum Angliae an. 12 1 5 . Si autem alicujus
hares talium fuerit infra at at em , & fuerit in Cufiodia,
dominus ejus non habeat Cuflodiam ejus , nec terra fua ,
antequam bomagium ejus ceperit , perdat Curiam , &
pofquam talis hares fuerit in Cufiodia , & ad atatem
pervenerit ,fcilicet viginti & unius anni, habeat baredi-
tatemfuam fine relevio , & Jine fine : ita tamen , quod
Ji ipfe , dum infra atatem fuerit , fiat Miles , nihilomi¬
nus terra remaneat in Cufiodia dominorum fu orum uf-
que ad terminum pradiclum. Cufios terra bujufnodi
haredis , qui infra atatem fuerit , non capiat de terra
haredis , nifi rationabiles confietudines, & rationabilia
fervida, hac fine deflr ultione , &i >aflo hominum vel re¬
rum , &c. De Cufiodia Regali , haec etiam habet
WillelmusMalmefbur. 1. 5. de Ricardo Ceftrenli
Comite pag. 157« Erat ille tunc pro atate parvulus,
& Regis fidei tutelaque accommodatus. [Hernicus ve¬
ro Rex Angi, in Charta an. 1 1 5 5 . apud D. Erupi
deUfu feudorum tona. 2. pag. v. ad calcem : Nos
non habemus Cuflodiam haredis vel terra alicujus , qui
tenet de alio per fervitium militare , occafione alicujus
ferjantura , qua tenetur de nobis per fervitium reddendi
catellos vel fagittas , vel bujufnodi. J De Cuflodiarum
exitibus ,fpect antibus ad coronam, rationes inibantur,
ut eft apud Matthaeum Paris p. 258. 2 7 7.
Cuftodias iftas Regales Rex aliis donare , vel
vendere ut plurimum confuevit , qui de iis com¬
puta ad pupillorum commodum reddunt , ut eft
in Confuet. Norman. art. 215* Matth. Paris ann.
1231. p. 253. Ad hac Rex dixit Comitem profatum
Tom. II.
CUS 1281
de fe tenere in capite , & vacantes 'Cuftodias Comitum
& Baronum & eorumdem haredum ad fuarn Coronam
ufjue ad atatem legitimam pertinere : ttndejtbi licere
propofuit tales Cuftodias cui voluerit vendere vel con¬
ferre. Idem an. 1245. pag. 445 . Obiit. . . Gilbertus
de Himfrevilla parvulum fuum quemdam relinquens
haredem , cujus Cuflodiam flatim conceffit Rex Comiti
Legeceftria. Idem ann. 1257. Concejfa fuit Regina
Cufiodia terra JVillelmi de Cantelupo , qua prius con-
ceffa fuerat Edveardo , & Cufiodia terra IVillelmi Lon -
gafpatha. De ejufinodi cuftodiis pupillorum vide
praeterea eumdem Matthaeum Paris p. 2 5 3 . Ro-
gerumHovedenum p. 549- Leges Malcol mi Re¬
gis Scotiae cap. 1 . §. 3 . Regiam Majeftatem lib. 2 .
c. 41. 42. & feqq. Quoniam attachiamentac. 1 8.
Stabilimenta S. Ludovici lib. i.c.115. veterem
Confuetudinem Normannise cap. 3 3 . novam art.
129. 21 3. & feqq. Bradtonum lib. 2. cap. 3 5.
?. 1 . 6. cap. 3 7 . §. 1 . 3 . 5 . Fletam, lib. 1 . cap. 9.
§. 2. Brittonem cap. 66. Littletonem fcdl. 103.
& leqq. & fedl. 125. Chriftophorum de S. Germa¬
no de Confuet. Angi. cap. 7. p. 2 5 . FroifTartem
4. vol. cap. 90 . p. 271 .Thomam Smith. de Re-
publ. Angi. lib. 2. c. 4. Chopinum lib. 1 . de Do*-
maniotit. i.n. 18. lib. 3 . tit. 19. num. 8. 9. 10.
Cambdenum in Britannia p. 108. Edit. 3 . &c.
f Custodes R e c, aliarum. Vide Regalia , Fifcus,
Custos Regalis. Ita indigitatur Samuel Abbas
5. Joannis Reomaenfis fubann. 691. in Catalogo
Abbatum ej ufee Monafterii. Vide Con jeduras Pe¬
tri Roverii de hac nomenclatura n. 9 3 .
Custos Reg is. Ingelrannus fubfcribit cum aliis
Proceribus P receptum Philippi Regis Franc. ann.
1060. Regis Philippi primo quo vixfeptennisRex
erat. Vide Bajulus.
Custodes Saltuum z hllarumque regiarum, in Chro¬
nico Fontanellenfi cap. 1 . pag. 1 94. iidem , qui
Saltuarii ac Villici.
Cu stodes Sepulcrorum. Julius Firmicus lib.
3. c. 11. Pollinctores , & funerarios , mortuorum cada¬
verum Cujlodes , aut fepulcrorum faciet janitores. Lib.
4. cap. 1. Faciet quoque pauperes , mi fer os, deflitutos,
. . . Cuftodefqiie fepulcrorum , &c. Vide cap. 6. Mo¬
numentorum Cuflodes , lib. 8. cap. 26. in Concilio
Parifienfi III. can. 9. Degeneres fervi , qui fepulchs
definitorum pro qualitate ipjtus miniflerii deputantur.
Vide Ieg. 2. Cod. Theod. de Sepulcr. violat. Alii
Chriftianis fuere Cuflodes fepulcrorum , qui fcilicet
corpora, reliquias, & confeffiones Martyrum cu-
ftodiebant. Ademarus Cabanenfis in Abbatibus S.
Martial.Lemovicenfispag. 272 .Et intra 1 5. dies
crypta aurea cum gemmis d novo reflaurata eft a fjof-
berto Cuflode fepulcri ( S. Martialis ) Monacho. Vide
Martyrarius.
Custodia Sigillorum Regalium. Statutum
Philippi Regis anni 1302. pro Reformatione Re¬
gni : Item volumus , & tenore prafentium fancimus ,
quod Jigilla Sene [calli arum & Bajuliarum , Vicaria¬
rum & fjudic at urarum regni tioflri de c at ero non ven¬
dantur; fed in Cufiodia tradantur perfonis legalib ts &
bona fama. Idem Statutum legitur a Philippo Re¬
ge , 13 . Maii ann. 1 3 47. in Regefto Olim fol. 2 o .
[Vide Cancellarius. ]
Cu. sto des Silvarum. Vide Forefiarius.
Custos SpiRiTUALiTATis,Cui rerum fpiri-
tualium & ad animarum falutem pertinentium
cura committitur , epifcopali fede vacante. Pro¬
vincialis Lyndwoodi pag. 3 2 3. Edit. 167 9. Sdis
Epifcoporum bujufnodi perfonis ( inceffs ) ab f ludio¬
ne m fententia refervantes , excepto mortis articulo , tu
Mmmm
i283 CUS
quo abfolvi valeant a quolibet Sacerdote ‘,Jic ut Ji con¬
valuerint , peccatum futm hujufeemodi teneantur fu b
poena anathematis infra fpatium trium menjium pro¬
priis Epifcopis confiteri , aut fede epifcopali vacante ,
Cuji odi fptr itu alitatis , aut Decano Ecclejia Cathedra-
lis. Vide ibi notam 1.
Custos Summariorum & caretiarum Regis , in Fle-
talib. 2. cap. i4.§. 4*
Custodes V inearum , in lege Burgundion. Ad¬
dit. i.tit. i.§. 3. Vide Meffarius.
Cu stos Vini. Vide Vinarius , Officium Monaft.
CU STRIX , Officium , feu dignitas in Monafteriis
feminarum , ut Cuftodis in virilibus , -cui fcilicet
incumbebat Ecclefiae cura: occurrit hac notione
apud Wolfardum Monachum 1. 3. de Vita fandae
Walburgis cap. 2.
Cu s t ri x, Abbatiffa, Formulae vett. Lindenbro-
gianae 21. 22. Ubi inluftris Abbatiffa ill. Cujirix pra-
effe videtur , una cum norma plurima ancillarum , ibi¬
dem conft 'flentium.
f CUSTULAR1A , Cultrorum officina, Gall. Cou-
telerie. Vicus Cuflularia , in Charta anni 1 369. e
Chartulario S. Mellani Pontifarenfis.
CUSTUMA, Custumare, Custumariu s. Vide Con-
fuetudo 4
% CUSTURA. Vide Cultura.
4 CUSTURAR1US, a Gallico Couturier, Sartor, Sar¬
cinator , in Chartulario S. Martini Pontifarenfis.
1. CUSTUS, Costus , Costacium, &c.Ex-
penfae , impenfae , ex Gallico Couft , Hifpan. Csfia.
Matth. Paris ann. 1 244. Ad proprium fiumCujlum
ipfum compellent. An. 1258. Sine omni Cujlu appo¬
nendo. Occurrit apudWill- Thornnon femel, &
in Prob. Hili. desChaftaigners pag. 5 3. [apud Ry-
merum to. 8. p* 727* c0^ 1 • Latiner e tom.
2. Ordinat. Reg. pag. 1 2 6 .in Chartulario S. V an-
dreg.to. 2. p. 1673. & alibi paffim.]
Costus, ex Anglico & Cambro-Britannico Coft ,
Sumptus. Regiam Majefl. iib. 3 . cap. 3 . Si res talis
fuerit , quod e xp en fas , aut Cojlum , vel fumptus exigat
necejf ariosf Apud Lobinellum.Hift. Britan. to. 2.
coi. 324. Faciet fervidum decem militum ... ad Co-
flum & expenf am ejufdem. ]
4RCoustum. ChartaS. Martini Pontifar. an. 1244.
Dampna & deperdita & Couft a inde habita Priori ple¬
narie reftituantur.
Custagium, in Fleta lib. 2. cap. i.§. 27. [& in
Formulari Anglic. Thomae Madox p. 148.J
Costacium. Statuta fecunda Roberti I. Scotorum
Regis c. 19.5. 10. Et referventur femper mercatori
fua damna & Cuftagia necejf aria & rationabilia , &c.
Knyghton. an. 1357. Convenerunt dare Duci ioq.
mille fcutorum prof uis Coftagiis. Hift.P rioratus Wig-
morienfis tom. 2. Monadici Anglic. Et ve [quit en-
tre les Cbanoines a fes Cojlages demcines. Ibid. Ades
apres il fachevy a fes Cojlages demeines. Et mox: La-
quelle ilfift tcft perfere a fes Cojlages. Id efl, propriis
impenfis.
Constangium , feu forte, Coujlangium : in Ch ro-
nico Senonienfi c. 1 6. Unde contigit Abbatem ipjius
Monaflerii Conftangtis ditiorum armatorum ita attri¬
tum , &c. [ Gefla T revir. Archiepifcoporum apud
Marten. to. 4. Ampliffi Colled. coi. 3 7 6. Siatim
Ecclejia fua terras plurimas & redditus pignorali cau¬
tione & litterali obligatione, Conftangtis gravibus dam-
nifque datas impignor at afque per maxima debita con¬
traxit, de quibus parum dicitur per folviffe .]Odavianus
de S. Gelais in Viridario honoris:
Lcfqttrls apres merveilleufe Couft ange
En ceftui cas acquirent gr and louange.
CUS 1284.
4J Constangia , Gall. Couftange. ChartaHugonis
Comitis Regifleftenfis de Maceriis ann. 1233.6
Mufaeo D. deCange : Ipfos poffum ducere in exerci¬
tum .. . . per unam j ornatam ad ip forum Conftangias.
Gall. Chrifl.to. 4. coi. 782. ex Charta Guidonis
-de Rochefort Epifc. Lingon. ann. 1265. Priori &
Fratribus reftituimus & reddidimus pro injuria Jibi d
nobis illata , in terra ip forum conftruendo ftagnum, Con-
(iangias ,quas illud faciendo fecimus , concedentes eif-
dem ut ab hac hora ditium ftagnum pacifice poffdeant.
Utitur etiam Richerius Chronographus in Vita S,
Hildulphi Epifc.T revir. inter Ada SS. Benedid.
faec. 3 . part. 2. p. 4 80.
fCoUSTA ngia, legitur in Hoftis , Lin. Paulo ali¬
ter , &c.
Cu sta n c 1 a , in Domefdei, in Monaflico Anglic.
to. 3 . p. 3 06. Ditium manerium reddit duas firmas in
pane & cerevijia , & Cuftancias pijlrini & br acini. &c.
Con stamen tum, Eadem notione, unde vocabu¬
la priora a conft are deducunt viri dodi. Scriptum
de fervitiis Militum Normann. pofl Ordericum
V italem : Ricbardus filius Rou , 1 . Adii . uno die
cum Conftamento fuo , & deinceps cum Conftamento Co¬
mitis. Occurrit ibi pluries. Henricus Huntindo-
nenfis de Contemptu mundi c. 6. Jftvibusjam du-
dum magni Conft amenti fervitium impendere jocundum
mihi videbatur. Coftement , apud Wilharduinum nu¬
mero 10 1.
4JConstamentum, alia notione fumi videtur,
acf. eadem qua S talium in Charta Philippi Regis
Franc. an. 1 2 10 . e Chartulario Montis Martyrum :
In his autem omnibus tam in ftallis , quam in pradi-
cta domo ponent fepefati carnifices omnia Conftamenta.
Charta Officialis Curia Parif. ann. 1264. Ditius
Guillermus preditias nundinas logiare tenetur 3 & om¬
nia que ad cas pertinent de omnibus Conft amentis facere
fuis propriis fumptibus & expenfis. Sunt autem S talla
fedes & apothecae mercatorum in nundinis , ut
fuo loco dicitur.
41 Constamen ,ut Cvnft amentum , Expenfae , fu in¬
tus. Gefla S. Anfelmi , tom. 2 . April. pag. 907.
fftuod enim Jine multis periculis magnoque labore atque
Conft amine obtinere nonpoffes.
f Coustamentum, Idem. Litterae Officialis Pa¬
rif. an. 1241. e Tabulario Portus Regii : Ipfe red¬
dere tenetur Adonafterio pro damnis & expenfis xl. li¬
bras Par. f alvis omnibus legitimis Couft amentis. Char¬
tularium S. Martini Pontifar. Exceptis vindemiis ni¬
hil omnino Conftamenti in vinea , qua dicitur Hortus
Monachorum , ponemus. Legitur iterum in Charta
Monaflerii S. Germani Autiffi an. 12 5 6.
41 Costa mentum, Eodem fignificatu. Litterae
venditionis caflri de Glane ann. 1 294. ex Char¬
tulario ^Eduenfi : Damna deperdita , miffiones,Co-
ft ament a , qua ditius Epifcopus fecerit vel incurrerit
ob defectum garantia , tenebitur ditius fjoh annes eidem
Epifcopo reftaurare. Charta Simonis domini Rupis-
fortis ann. 1 2 3 2. ex Archivo Monaflerii Bone-
vallis: Volo etiam & concedo quod ditius Abbas & Mo¬
nachi adquirant , Ji potuerint , & pacifice pojftdeanty
Jine Coftamentis erga me vel haredes meos fatiis , de¬
cimam Roberti de Efcuretis, quam ipfe Robertus habet
in parrochia de Danciaco. Quae fere totidem verbis
repetuntur in Charta Galteri Archiepifc. Senon.
eodem an.& ex eod.Archivo.OccurritapudRym.
to. 2 . p. 3 o 3 . Marten. to. 1 . Anecd. coi. 8 8 7. 8$
D. Brujfel. de Ufu feudorum p. clxxxix. ad cal¬
cem tomi 2.
4JCustu mentum. Eodem int^lledu, apudRy-
mer. to. 3 . p. 1 6. coi. 2.
128; CUT
f Custamhntom, apud eumd. Rymer. to. x. p.
244. coi. 2.
C u stare, Conflare, Gall. Couter. Tabularium
S. Bartholomaei Bethun.ad annum 1226. fol.3 8.
verfo : Pratum quoddam quod habemus [itum in par-
r ocina de G erga juxta bufcttm Her manni . ...ita quod
Ji . . . aliquid Cufiaret , dittus R. & hares [mu tenere¬
tur Cuftum reddere. Jjhiantum poterit Cuflare repara¬
tio feu refettio dicti pontis, in Littcrisjohannis Franc»
llegis an. 1 3 5 6. to. 3 . Ordinat, p. 8 2.
f[ 2. CUSTUS , apud Rymcrum to. 10. p. 5 o 8. coi.
I. Invia & extra viam , redeundo , deferentes ,Jive
non deferentes gladios , dagaria & parvos Cttflus. Et
coi. feq. In via & extra viant , redeundo , gladios ,
dagaria , Bouges. Haec vox Bouges idem fignificare
videtur, quod Cufius : funt autem Bouges , fi bene
conjedo , Bulgae feu Sacculi ad feliam equi vel ad
brachium pendentes , noflris Bougettes , Anglis
BougetSc Budget. Erit forte qui Cufius pro Cultros
pofitum conjiciat.
% CUSUERE. Vide Cufire.
«jj CUSU RA e fi fpecies luti , qua dicitur Magra, Mattii.
Silvatico.
% CUSUS, %vXinrmXn%. GlolT. Lat. Graec. Sangerm.
Pii pro Cujfus , Vermis in ligno.
CUT, Tributi fpecies apud Scotos. Leges Burgo¬
rum Scoticorum c. 5 9. Et [ciendum eft , quod fial-
langiator non potefi habere lot , Cut , vel cavel , ullo
tempore de aliquo mercimonio cum burgenfc , niji infra
nundinas. [ V»de Cutum, ]
CUTARIA. Charta an. 1 1 79. exarata Papiae , MS.
Cum omnibus honoribus , conditionibus , diftrittis , al~
bergariis , fodris , b annis , collectis , Cut artis, & aliis re¬
bus , &c. In alia an. 1298. Fodris , b annis , teloneis ,
Curadiis , & aliis rebus. Idem valet ac Conredium .
Vide in hac voce.
CUTELLA argenti , in qua Dominicis diebus fal po¬
nitur. Sic Inventarium S. Martialis Lemovic. ubi
etiam : Item major Cutella & minor argentea. Utro-
bique videtur eife pro Scutella.
CU TELLUS , pro Cultellus, ex Gallico Colite au.
Will. Blito lib. 5 . Philipp.
. Et nudis agitur res dura Cute Ilis.
Lib. 8.
Haftis nil agitur , gladius folufque Catellus.
Liber Ordinis S. Vidoris Parilienfis MS cap. 25.
Pro figno Cutelh , &c. [Capitul. General. S. Vido-
ris Maffil MSS. ftatuunt«r nullus Clericus vel Lay-
cus rejidens & moram in Monaflerio faciens . . . pr&fu-
mat privatim vel manifefie Catellos vel alia arma qua¬
cumque deportare. Hic Cutellus videtur efle Acina¬
ces , Gall. Coutelas."\
CUTICA , Cutis , cuticula. Lex Longobard. lib» 1 *
tit. 7»§. 2. St quis alii plagam fecerit in capite , ut
Cutica tantum rumpatur , quam capilli cooperiunt, &c.
Occurrit rurfum tit. 8. §. 16. Dantes in Inferno
eant. 32.
Alhor li prefe per la Cutticagna.
Id eft , per capillos.
CUTIONES , vel Cuciones , inquit Marcellus Em-
pir. cap. 9. & 1 5 . befiiola funt multipedes , cute dura
& [olida , qua talla complicant fe in orbem pilula ro-
tundiffnna ; Polypodes Graci appellant. Noftri Clauf-
portes vocant ; fed male , aitSalmafius adSolinum
pro Claufporcs. Certe Porcelliones dicuntur Caelio
Aureliano lib. 1 . de Tardis Palfion. c. 4. Percellet $
Campanis noftris , atque inde vocem Coche , pro
porca, & Cocbons , pro porcello deducunt viri do-
di. [Laurentio in Amalthea Cujiones iidem funt
qui fupra Cociones. ]
Tom. II.
CUV 1186
1. CUTIS Olearia, perperam , ni fallor , feribi-
tur ptobutis olearia , in Charta plenariae fecurita-
tis apud Brifionium lib- 6.Formul. pag. 647.
2. CUTIS , [ Cute privari. , Fuftibus vel virgis caedi.
Conftitutio Henrici II. Imper. de contentionibus
inter Fuldenfem & HersfeldenfemEcclefias apud
Eccardum in Addit, ad Legem Salic. p. lox.Illi
qui hujus [alti dux & princeps fuerit , tollatur corium
& capilli, & infuper utraque maxilla ferro candenti
comburatur ; reliqui ejus fequaces Cute & capillis pri¬
ventur. ] V ide Crines.
<[f CUTTELLUS , ut Cutellus . Charta Bernardi Do¬
mini de Turre ann. 1 308. apud BaJuz. Hift. Ar*
vern. to. 2. p. 782 .Etji percufferit Cuttello, debet
fex libras Domino.
^ CUTULLUS , afy.a>v , Cubitus. Supplem. Antiq.
CUTUM , f. Idem quod fupra Cut. Edward. II»
Rex Angi, pro Univerfitate villae Fiorentiae ann.
1317. apud Rymer. tom. 3 . p. 6 7 5 . coi. 1 . Cum
Univerfitas ipfa & Confules ejufdem a tempore coii-
fir ultionis villa pradtcla .... Cuto &gardiag 'to uji funt
h attentis & gavift.
CUTURNUS, Supercilium , faftus. Gloffar. San-
german. n. 5 01. Eft pro Cothurnus , Calcei Tragoe¬
dorum altiores, & metaphorice Superbia.
CUVA,Cupa,exGall. Cuve. Domefdeitit. Ceftria;
JQuando Rex ibi veniebat , reddebat ei unaquaque
carrucata 20 o.hefias& unam Cuvam plenam cer-
vijia. Ubi Spei mannos perperam Cunam legit. Vitae
Abbatum S. Albani : Unam majorem Cuvam de dra-
fco: Alibi „• Cuva plena aqua. Rurfum : £hndqui.l in
corpore repertum eft , in quadam Cuva repojitum eft.
[ BernardusGuido in Hiftor. fundationum Con¬
ventuum Praedicat, apud Marten. to. 6. AmplilT.
Colled. coi. 521. Exceptis torculari , & Cuvts , &
doliis, & aliis lignis , qua in dittis domibus non funt in¬
fixa. Pro minori capfa fumitur in Adis SS. Junii
tom. 2. pag. 64. ubi de S. Syria Trecenfi : Et intra
eamdemcapfam quandam Cuvam feu capfam parvam. ~}
Vide Cupa.
f CuvA,f. Locus claufus ita didus , quod extru-
dus cflet in formam Cuva : vel f. legendum Cava
pro Cavea , Locus fubterraneus feu Sacellum in¬
ferius & fubterraneum , cujufmodi pleraque vi¬
dentur in quibufdam Ecclefiis. Gefla Guillelmi
Majoris Epifc. Andeg. cap. 2 2. Spicii. Acher. to.
Io. p. 298. Inchoata fuit Mtffa . . . Dum autem ad
Oblationem ventum fuit , intravimus unam Cuvam , ne
preffura hominum in oblatione currentium gravaremur.
f CUZIN US. Vide Cttftnus.
CUZUPIT IE, Montenfes, Rupitani Romae olim*
qui alias Donatiftae appellati funt. Hofmanni Le-
xicon.
CYANEA , Scythia gemma coeruleo corufcans nitore ,
purpura interdum & punttulis intermicantibus auratis
pulvifcults varians , Ifidoro lib. 16 Origin. cap. 9.
Perperam in doliario San-German. MS Cunea 5
eft enim a Graeco uvumo; , vel kvuvio? , coeruleus ,
quo Plinius dixit Cyaneus.
CYlllARlUS , qui vendit Cybia , pifces Plinio ,
Varroni & Fefto notos , f. a. Graaco xvCicv fic di-
dos, quod formae eflent cubicae feu quadratae. Sal-
malius in Solin. pag. 174. novae edit. Cybium non
pifcem , fed quadratum intelligit fruftum falfa-
menti. Arnob. lib. z. JjduidCy Harios , Salinatores ,
Bolonas, Unguentarios , Aurifices , Aucupes , &c.
CYBURIUM , C ibu reum. Vide Ciborium.
^ CY CARDIA , pro Circadia , Cenfus Epilcopo vel
Archidiacono pro vifitatione folutus ab Ecclefiis.
Charta an. 1 269. Hift. Eccl. Meld. to. 2.p. 171.
Mmmm ij
iz87 CYC
Perpetuo fine aliquo onere liberam pr&terquam de Cy -
cardia & fynodo liber aliter concedimus & donamus .
Vide Circada.
«J[ CYCEON , Kumuv, Mifcellanea potio. Arnob. iib.
5 . Ebibi Cyceonem. Laurentio in Amalthea , Cy-
ceon , Cynnus , Mifcellanea potio liquidorum ex vino
cum farina dr cafeo,vel ex multis herbis ad fedandam
fitim.
CYCLAS, Vellis undique claufa per extremum
ambitum , finuofa , & dum terram verrebat , cir¬
culum quempiam efficiens, unde nomen a Grae¬
co joJjcXo; inditum videtur. Papias -.Cyclas, genus ve-
fits , d rotunditate dicta , furfum firicta , deorfum am¬
pla. Gloffi Saxon. iElfrici: Cyclas , vel oraria ,Oji-
lay. Saxonibus Op.1 effc limbus. Gloil. Grec.Lat.
KvnXct;, VGrtfi tw ;^A«v/av7ro£<j>i/pa kvkAcj , limbus. Ibid.
n , » jiyxA «? , limbus. Ifidorus lib. 19. Orig. cap.
24. Circumtextum efi , quod Grace kuuXols dicitur de
quo Vir filius
Et circumtextum rofeo velamen acantho.
Circumtextum autem dictum, quia efi rotundum pallium.
In vocis origine aberrat G uillelmus Britto lib. 9.
Philippid. qui a. Cycladum infularum incolis primo
adin ventas ejufmodi velles putavit :
Stamina Phoenicum , ferum , Cycladumque labores.
Cyclas autem proprie feminarum fuit. Britanni¬
cus adSat. 6. Juven. Cyclas vefiis efi muliebris tenuif-
fima & rotunda. Hanc pronubis tribuit Sidonius 1.
I . Epill. 4. fiam Cyclade pronuba. Regino an. 7 5 5 .
Sed & B ertr ad am conjugem ipfius Regis , indutam Cy¬
cladibus regiis. Et Monachus Pegavienlis an. 10 9 6 .
fiuditha Comitijja , filia Uratifiai Boiemici Regis , co¬
ronata , & auro textis induviis regaliter adornata ,pro-
cejfit , & coronam auro gemmifque infignitam , & Cy¬
cladem auro textam , infiar Dalmatica, & preciofijfi-
wii operis , quam fub mantello ferebat, etiam auro tex¬
to induta. Cofmas Pragenfis an. 1086. Et impofuit
diadema fuper caput ipfius , & ejus conjugis Zuatavca
Cyclade regia amitta. S. Althelmus de laude virgin.
Et peplo chlamydis necnon Cycladibus ornat.
Et alibi de S. Anallalia :
Ut nullus membris pofiet auferre Cyclades.
Vide Lampridium in Alexandro , Vopifcum in
Saturnino , Chilienum inVita S. Brigidae virg. c.
1. num. 9. Chronie. Reichefpergenfe ad annum
7 5 3. &c.
Cyclas virorum etiam fuit. Anonymus in Reve¬
latione corporis S. Aullremonii : Podera quoque &
Cyclades , quarum amiciebantur tegmine , nivium fu¬
per ab ant candorem. Matth. Paris ann. 12 3 6. de ci¬
vibus Londonienlibus : Sericis veftimentis ornati ,
Cycladibus auro textis circundati. Joannes Monachus
Majoris Monafterii lib. 1 . Hillor. Gaufredi Ducis
Norman. deferibens cerimonias in Militia ejuf-
dem Ducis obfervatas , tradit poli corporis ablu¬
tionem , Gaufredum byjfo retorta ad carnem indutum,
& Cyclade auro texta fupervefiitum. Joan. Sarifber.
lib. 8. Poli erat, cap.12. Alter folis lineis bruma hor¬
rores excludit , & dum omnia gelu confiritta rigent, te¬
nui fudat in Cyclade. Anonymus vernaculus in Ri¬
tibus creationis Militum de Balneo, Cyclade pariter
novitios tyrones velliri folitos refert , ap. Edwar-
dum Byffiaeum : II fera amende , c’efl ajfavoir avec
un couverton d'or , appelle Sigleton.Ht infra, avec le
Swgleton.Sed & vellem militarem facit Chronicon
Bertrandi Guefclini MS.
Voit fon frere venir , qui Hanryot a nom ,
fihit devantfa bataille venoit fur un Gafcon,
Armez.de haubregon, couvert d’un Singlaton,
C efioit Hamis armes a loy d$ Champion.
CYC 1 288
rHiuImodi vellimenti non femel etiam meminit
ie Roman de Garin MS.
Si a vefiu un hermin pelipon ,
Et par defeurc un vermeil Ciglaton ,
Mantel a riche , qui nefi mie trop lon.
Alio loco :
Vent & engage tes alites & tes fies ,
Emprunte patlles , & Ciglaton s plaies ,
L'or & l' drgent , les mars , les deniers.
LeRomatt de Roncevaux MS.
Hafcons couvert d’ un vermoil Syglaton.
Fatendum tamen his locis pro pretiofo panni ge¬
nere, ex quo conficiebantur , cyclades interdum
ufurpari : undeEbrardusBethunienfis in Grecif-
mo Cycladem , pannum elfe dixit :
Efi Cyclas pannus , circundat cyclada pontus.
Joan. Bromptonus : Pertabant autem diverfi gene¬
ris fpecies pretio fas , aurum & argentum , pallia olofe-
rica, purpuram, Siclades , ofirum , & multiformium ve-
fiium ornamenta. Et Knyghtonus an. 1392. Fefli-
bus cultioribus , aureis fiy argenteis , velvetis , fyndo -
nicis Sicladibus , aliifque pretiofis , &c. Ubi forte le¬
gendum fyndonibus. Necrologium Ecclefre Pari-
lienlis Idib. Aug. Dedit nobis unum Cy elatum pretio
12. libr. Charta Aldephonfi Imp. Hilpanix aere
1 1 9 1 . apud Antonium Tepe z. in ChronicoOr-
dinisS. Benedidi to. 7. In ornatum Ecclefia trium
mar carum pretio , tres frontales , duos de Ciclaton , in¬
fulas tres , unam de Ciclaton , aliam de palio , du.w
dalmaticas palias , unam capam de Ciclaton , duo ve-
fitmenta linea cum fiolis & manipulis , &c. Monalli-
cum Anglic. tom. 3. pagina 316. Capa fioanms
Maunfelf , de panno aureo , qui vocatur Ciclatoun.
Adde pag. 314. &c. Computum Stephani de la
Fontame Argentarii Regii an. 1352,. Pour unepiece
de Chigaton de Luqties achetee , &c.
CYCLICUS , Pirata. Vita S. Gudwali , to. 1/ Ju¬
nii pag. 743. Gens totius Britannia a Cyclicis , qui
& Pirata , undique infeflata. A Cyclo fic videntur
didti.
CY CLUS, Circu J us , zvxXce. Cyclum orbis peragrare Sol
& Luna dicuntur , apud Vidorinum Afrum de
Principio diei, pag. 199^
Cyclo Curare, Certo modo ac methodo cu¬
rare , cum imperata dierum aliquot abltinentia,
aut preferipto corporis exercitio, non primo faltu
aut impetu proceditur ; fed ordine fervato per
augendi ac minuendi llatus vices. Occurrit apud
Vegetium lib. s . de Re veterinaria cap. 5. 6. Cae¬
lium Aurelian. lib. 1 . Tardarum Paffion. cap. 1.
Odav. Horatianum lib. 2. Rer. medie, cap. 1 5.
&c. Hoc genus curationis , Graeci rrepiec Tiav vocans
negiolemv , Cyclo curare , apud Pelagonium cap.
1 8 7. & 3 3 3 * Interdum quolibet modo ac me¬
thodo curare, apud Eumelium c. 5 3 5 . 6 5 3 .6 5 4.
Cyclus Metasyncriticus, & Cyclus
Resumptivus, voces Medicorum , de quibus
idem Caelius Aurelian. libro 1 . Chron. cap. 1 .
CyclusPaschalis, ad Lunae aetatem invelli-
gandam & diem Pafchatis inveniendum. Vide
Ilidorumlib. 6. cap. 1 7. Durandum lib. 8. Ra-
tion. cap. i3.Scaligerum 1. 2. deEmendat. tem¬
porum, BucheriumadCanonesPafchales inPrae-
fat. Galfenditm in KalendarioRom. cap. 4. [Ma-
billonium to. 3. Analed. pag. 5 14. & feqq. Di-
plom. pag. 176. 194. 581. fupra vocem A n-
««.«.] &c.
CyclusAureus, de quo Compotillae paffim,
& fequentesVerfus in MS. Thuano, quos hic ap¬
ponam , ne pereant : •
1 2 89 CYC
Prima dies Jani , qua janua diiitur anni ,
* 'Taurum tenet , «e pojlcrus ordo vacillet .
Majori numero debetur tertius ordo ,
Sicque minor [equitur , majori continuatur
Per duodena loca, non cjl hac regula vera.
XJndeno Februi numerum conjunge fequentem.
S unt qiioq~, fex menfes , [Julius prior , atq\ fequentes ,
//ii , quamvis crefcat , undenis fumma propinquat.
O clavo iiwior numerus [equitur , nec continuatur ,
Oftavo [accedentem conjungit , a in au.
October quintus prope debet habere [cquentem , .
Nonarum quartis duodeni denique tnenjis
Ter decimum numerum conjunttos atque fecundum.
Linea [ola tamen nemo Jic ejje recufet:
Tali quippe modo componitur Aureus ordo.
Cyclum, feuK^Aot' Graeci vocabant Indictionem:
lirivl/i wriv vero kukXh , id eft , partitionem circuli , an¬
num Indidionis. Vide Henricum Valefium ad
Evagrium lib- 3. cap. 3 3.
CYCNUS , Ordo Militum Cliviacorum an. Chri-
fti 71 1. poft obitum Theodorici Cliviae Ducis
inftitutus. Hujus enim fine mafcula prole dece¬
dentis unica filia Beatrix , ditionum paternarum
haeres, a vicinis exagitata, nobili viroEliae, a quo
fortiter fuerat defenla , nupfit ; qui cum in cly-
peo Cycni geftaret imaginem , hinc Ordini oc-
cafio. Ita Hofmanni Lexicon exFavyni Theatro
Honor. & Eq. tom. 2. 1. 7. pag. 1373*
•tfCYFRA. Vide Cyfra.
CYFUS, aut Cyphus , Scutula , vel Scyphus. Bur-
chardus de Cafib. fandi Galli cap. 7. Prater 1 4.
Cjfos lampadum. Occurrit paffim. [ Cyphi lignei &
[cutella , in Confuetudinibus MSS. Ecdefiae S. Au-
domari , ubi de oneribus navium.] Vide Crater.
CYrGNOS habendi jus non omnibus erat. Tabula¬
rium fandi Bertini Ch. 8 3 . Super jure habendi Cy-
gnosin mer a ,& fuper jure tendendi rena ad capiendas
aves in mera eadem , &c.
CYTIACIS1S , Solutio ajftdua ventris. GloiT. San-
german. num. 501. Eft aGraeco mixI* , Venter ;
unde y.ciXietv.cc dicitur qui hujufmodi morbo la¬
borat.
^ CYLLEUS, Bc^ofoe, Ccenum. GloiT. Lat. Graec.
Sangerman.
«fi CYMBALIA C omare Aplustria , Metapho-
rica locutio proNavigare. Vide locum in Comans.
CYMBALUM , Campana , qua Monachi cientur ad
refectorium , quaeque appenditur in clauftro, ut
obfervat Durandus lib. 1 . Ration. cap. 4. n. 1 1 .
ScChronicon Abbatiae S. Trudonis lib. 9. p. 406.
Cymbalum refectorii , lib. 4. Flifior. Vezeliaccnfis
p. 6 q 5 . Lanfrancus in Decretis pro Ordin. S. Be-
nedidi cap. x . Cantata Nona exeant , Prior ad per¬
cutiendum Cymbalum , Hebdomadarii coquina & exteri ,
qui [ervituri [unt ad injuncta J ibi officia. Alibi : £hia
{ Nona) cantata , pulfate Cymbalo 'a Priore , pergant
ernnes inrefettorium. Conftitut. Ordinis Praed. dift.
I . cap. 5 . Poftmodum pui[etur Cymbalum ,Ji cibus Jit
paratus. V ita S. W illelmi Abbat. Rofchild. n.io.
Hora refectionis accejjit ad Cymbalum, & percujjo Cym¬
balo convocavitConventum.LibetOrdinis fandi Vi-
doris Parifienfis MS. c. 1 1. Pertinet ad Cellerarium ,
ut auferat malleolum , qui pendet ad Cymbalum. Ada
Epifcoporum Cenoman. pag. 303.
Hoc tantum paucis volui concludere verbis ,
JJIupd dedit Ecclejix duo Cymbala maxima ttoftra.
Et pag. 308.
Detulit plane duo pretiofa Cymbala , &c.
Cymbalum porro ita expreflitEthelwlfus de Ab¬
bat. Lindisfain. cap. 1 o.
1290
Continuo infonuit percuffis cudo metallis ,
Malleus & vacuas volitans cum verberat auras t
[Jam ccenam fratrem pedituns caldor eos ornat.
Occurrit crebrius in Ordine Romano, in ordine
converfationis monafticae cap. 11. & in Vitis Ab¬
bat. S. Albani.
Cymbalum etiam pulfatum ad mOrtuos indicat
Gregorius Magnus lib. 1. Dialogorum cap. 9.
Vita & obitus S. Leonis IX. PP. apud Ughellum
tom. 8. In cujus obfequio B. Petri Cymbalum a fe-
metipfo , nullo cogente , fonare coepit. Ad Ecclefiam
perinde accitos cymbalo Monachos , colligitur ex
Vita S. Telliai Epifcopi Landavenf. cap. 2. apud
Capgrav. &Bolland.9 .Febr. Cymbalum dehique in
Choro etiam ftatuit Beletus de Divin. Ollic. cap.
8 6 . & cx eo Durandus loco citato.
CYMBILLIA , pro Cimelia , apud Anaftafium Bibi,
in Severino PP. pag. 47. Sigillaverunt omne vcftix-
rium Ecclejix , fex Cymbilia Epifcopi.
H CYMB1US, Fornix, concameratio , quod Cymba
formam quodammodo referat forte fic dida. Ada
apocrypha S. Torpetis , Maii to. 4. pag. 9 . T 'une
xdificavit Ecclefiam mira magnitudinis fundatam can¬
cellis & Cymbio aureo fulgentem. Corippus Gram-
mat. Afer lib. 3 . in laudem Juftini Junioris apud
Volfium de vitiis fermonis :
JVuas fnper ex liquido prxfalgens Cymbius auro ,
In modico Jimulans , convexi climata mundi ,
Immortale caput foliumque [edentis obumbrat.
CYMBOLA. Vita S. Heldradi Abbatis Novalicenfis
num 24. Ob frequentiam itaque populi , cuflodibus per
Ecclcjias deputatis , unus de ipjius Monaflerii clienti¬
bus ad B. Heldradi Oratorium accedens , Cymbolum
d cuflode petiit ; fed non impetravit. Inflindu igitur dia¬
boli, cuftode nefeiente , Cymbolam de altari furtiva te¬
meritate capere prxfumpJit.XJWi vir dodiflimusHen-
fchenius fymbolam legendum cenfet, efleque aut
intelligi rei alicujus efculentae oblationem , quae
fuper altare fieri folita eflfet a tenuioris fortunae
Fidelibus.
U CYMBOR1UM. Vide Ciborium.
CYMENTERISA. Charta Teuderici Aptenfis
Epifcopi de Canonicorum infiitutione inEccle-
fia Aptenfi an. 99 1. inter Inftrum. tomi 1. novae
Gall. Chrift. pag. 7 5 . coi. 1 . Concedimus ad ipfos
Canonicos omnes Ecclejiis noflris qua funt in Apta civi¬
tate , vel in circuitu ejus , vel quidquid mpojjefjionibus
tam vineis quam campis cultis & incultis , auri & ar¬
genti , & omnibus rebus tam mobilibus ,Jlve in Cymen -
terijis , vel m nomine Canonicorum conlatum ejl , vel
donatum Deo propitio in antea fuerit , totum & ad in¬
tegrum tradimus atque tr an Jundimus perpetualiter ad
poffidendum , pulfa omni contradictione. Lubens le¬
gerem Cymelns. Vide Cimelia , Suppellex Eccle-
fialtica.
^1 CYMERA. Vide Cumera.
CYMETER1UM. Vi de Cimiterium.
■^[CYMILIA. Vide Cimelia.
JjjCYMlNALE , Globus vel fluxus fanguinis ab
Italico Chimo , Sanguinis maflfa in jecore efforaia-
ta. AdaSS. Junii to. 3* pag. 46 5. de S.Raynerio:
Erat m Sicilia cum [ociis futs , fluxu fanguinis inter¬
ceptus eft novem diebus per os fuperius & longaonem in¬
ferius. Tria vel quatuor Cyminalia erant in die.
^[CYMITERIUM. Vide Cimiterium.
■[[CYNDOUWE. VitaS. Lidwinae, to. 2. April.
pag. 27 6. Ex hac igitur aqua cum aqua Cyndouvoe
permixta , cum aliqua fecijfet emplaftra , & prxdicto
foramine per aliquantos annos faperpofdflet [foramen
illud curatum fuitj In hunc locum Henfchenius ;
X.
1291 CYN
ItaMS. Vereor ut fatis fincera Ie&io fit. Videtur
autem nomen ede detortum a Centauria , quam
Botanici nodri corrupte Santorie ,Centorie & Cin-
torie appellant , edque tantae efficaciae herba ad
leniendos membrorum internorum externorum¬
que dolores , fananda vulnera , &c. ut lint qui pu¬
tent ipfam effie formofam illam Poetarum Pana-
cen , dc a Germanis appelletur Tbaujent-gulden
fraus , Herba mille florenorum , quali nullo fatis
pretio aellimanda.
CYNEBOT , vox Anglo- Saxon ica : idem quod
Cyne^ilt> & Cenejilt» , Compenfationis pars,
quae populo debetur ob Regis caedem. Saxonibus
Cyn , eligens , boS, dc ^ilt) compofitio. Vide
Botha, dc Gildum. Leges Athelllani , dc Concilium
Grateleanum an. 928. an. 3. de Regis caede : Ip-
fium natale ejus pertinet cognationi , & Cynebot ipjius ,
terra nationi.
CYNEDOMAS.LegesAthelUani Regis apuaBrom-
ptonum pag. 845. dc Concilium Grateleanum
an. 928. cap. 1 3. Regis yperegildum efi cum Anglis
in jure publico triginta millia tbrimfa , id efi , trium ,
quindecim millia trimfia fiunt de wera & quindecim
millia Cynedomas , id efi, regia cenfiura , ipfium na¬
tale ejus pretium pertinet cognationi , & Cynebot ipjius
terra nationi : Eli autem Anglo- Saxonibus Cyne-
toome , imperium , regnum , Cynet>omap , faf-
ces , dignitas , magillratus.
«JfCYNEGILD. Vide Cenegild.
CYN1PHES, Mufcae minutilfimse , de quibus in
Cinifes. Cyniphes dixit Augullinusde Trinitat. 3 .7.
% CYNITUS. Vide Cenitus.
CYNOGAUMA , i£dus Caniculae , exGrcec. «wo-
kxv/jlu. Ruricius Epifcopus Lemovicenfis lib. 1.
Epill. 17. Etjic inundatio roris afipergit , ut contracti
frigore , vel coatti apricitatem ignis plurimi diebus Cy¬
no caumatis quarimus.
f CYOLA. Vide Ceola.
f CYPHUS. Vide Cyfus.
CYP1ACUS. Vide Cippus.
CYPPUS , pro Cippus , de quo fupra, carcer. Exi¬
tibus & redditibus , & banno & Cyppo , in Charta
Lotharii Imp. apudLud. Laguille in Probat. Hili.
Alfac. pag. 4. dc Eccardum de Origin. familiae
Hablburgo-Audrise coi. 108. Cyppus mar catus ,
apud cumdem Laguille pag. 5.
<([ CYPREA. Vide Cumaeus , dc Cyprinum.
CYPRENSE Opus. Liber anniverfariorum Bafilicae
Vaticanae apud Joan. Rubeum InVita Bonifacii
VIII. PP. pag. 345. Jfiuinqtie aurifrygta, quorum
tria fiunt opere Cyprenjinobtlijjima , & unum efi de opere
Anglic ano , &c. . . item 4. camifias de cortina , cum
pector alibus &gramiciis de opere Cyprenji.
CYPRI ANA. Ita annuum felium S. Cypriani vo¬
cabant Carthaginenfes , quod ii ad ejus aedem fa-
cram, ante urbem ad littus maris fitam, folenni
cultu celebrabant : quo etiam nomine donabatur
a nautis inlignis quaedam ac perieulofa tempellas:
quae in mari circa id felium fere femper orieba¬
tur. VideProcopium lib. 1. Vandal. cap. 20. dc
2 1 . dc Gregor. Nazianzen. Orat. 18.
CYPRINUM Metallum, Cuprum, aes Cyprium:
in Cypro enim prima aeris inventio fuit , ut ait
Plinius, 1. 34. cap. 2. unde arofiam dc 'S-cA
appellarunt Veteres , ut audior ell Fellus. Cyprini
clavi, Palladio. Acutum Cyprinum , clavus aereus,
CYR 1292.
apud Innoeent. Agrimenforem. Acus Cyprea , in
Epillola Valeriani apud Pollionem. Cypria trabs ,
pro aerea , apud Horatium. Anallalius in Leone
III. PP. pag. 139. Alias fenefiras ex metallo Cy¬
prino reparavit. Idem pag. 128. Necnon & fenefiras
ipjius Ecclejia ex metallo Cypjino decoravit. Sed ibi
legendum Cy^/TwocenfetSahnafius : ell enim Gy-
pfium lpecularis lapis , quo erant decoratae fene-
lirae, cT/Wlpc? ^ Vide Cuprum.
CYPSINUM. Vide Cyprinum.
f CYRCBOTA. Vid eCircbota.
CYREATH , vox Anglo Saxonica , Jusjurandum
eledlum , id fcilicet quod quis cum aliis conju-
ratoribus, e majori numero feledtis praedat, cui
opponitur Rimeatb , quod vide. Leges Athelllani
cap. 15. Et jurent , quod illud pecus N. in tertiatum
in peculio fiuo natum Jit Jine rimatb , & fiet tbes Cyreatb ,
id efi , jusjurandum electum fiuper 20. den.
CYREGRAPHAR1US. Vide in Chirographum .
f CYRICBOTA. Vide Cincbota .
CYRICSEAT. Vide Ciric fetum.
% CYR1CUS, pro Sericus , apud Baluzium to. 2.
Hid. Arvern.pag. 727. dc alibi.
CY RIUS , Dominus, exGraeco Ktlp/e?. Aldhelmus
AbbasMahnefburrienlis \Ad doxam onomatisCytti:
d c^uv ovcyictTcc Kvfins.
H CYRLISCA , Uxor hominis primae cladis, apud
Saxones. Vid e Hindeni.
CYRL1STUS. Leges Henrici I. Regis Angi. c. 7 6.
Eodem modo per omnia de Cyrlifii vel Villani i vera jieri
. . . diximus. Saxonibus Cyplice, ed Ecclefiadi-
cus. Forte igitur haec vox delignat colonum vel
fervum Ecclefiadicufn.
CYROGRAPHUM , [C uograf fare , dcc.J
Vide Chirographum.
CYROGRILLUS. Vide Chirogrillus.
CYROICUS. Medicus Cyroicus , Chirurgus, inSta-
tut. Mediolanenf. 2. part. cap. 354. cui opponi¬
tur Medicus Phyjicus. Vide Phyjicus.
% CYROLOGUS , Chirurgus. Miracula B. Henrici
Baucenenlis, Junii to. 2. p. 3 87 .Magifier Gusd»
Cyrologus , qui eum tentavit & afiferuit eum Uberatum.
f CYROSTRATA. Vide Cereoftata.
CY ROTHECA. Vide Cbirotheca.
H CYRUPUS , pro Syrupus , vox Medicis nota ,
Gall. Sirop. Occurrit pluries in Statutis Mallii.
1. 2. c. 2 5 . de Medicis , dc in Statutis Arelat. MSS.
art. 1 3 7.
H CY SURGIUM. Vide Cifiurgium.
^[CYVARIUM. Vid eCivata.
CYULA. Vide Ceola.
U CZOTATA Vestis. An eadem qu xCrufia , de
qua fuperius ? Laurent. Byzynius in Diario Belli
HuditiciapudLudewig.Reliq.MSS. to.6.p. 18 $.
Vefies fiuper b as non portent nec portare permittant con¬
tra Dominum Deum pretio fias nimis ,Jicut purpuratas 7
pratextas , pictas , deargentatas , C notatas , feci as.
CZUDARUS , Cadellanus , ut puto,a ir«<Li,Ca-
dellum. Privilegium Nobilium Hamlburg. datura
a Wencedao an. 13 8 3 ■ apud Lude wig. to. 6. pag.
6 5 . Mandantes Camerario nojiro fiupremo , necnon om¬
nibus Beneficiariis , CLudans , jjufiiciartisjive Tr-ued-
nikpnibus , qui fiunt vel tempore fuerint , quatenus in
cafiu quocumque eundem IVillelm. ultra modum pr&-
fentis gratia nofira citare vel judicio convenire praten-
derit , eandem vel eafidem citationes non advertant .
1293 DAC DiEM -1294
L ITERA numeralis quae
500. denotat. Unde verius :
Littera D. velut A quingentos
Jignificabit.
Seu , ut legit Ugutio :
Alpha D. compar duo Jic tria
nomina prodat, al. portat.
Eidem literae fi reda linea fu-
peraddatur, quingenta millia
lignificat.
D. In fuperferiptione cantilena , ut deprimatur , demon-
firat. Notkerus Balbulus Opufculo, JjhiidJtngula
Utera in fuperferiptione Jignificent cantilena. Vide A.
D. nonnunquam pro B. feriptum. Sic a Graeco Ai?
faftum ell Latinum Eis , «5c a voce Duellum vocem
i ellum ortam arbitrantur. Mutatur in T. non fe-
mel , ut Set pro Sed , aut viciffim , quodArrago-
nenfibuspraefertimfamiliareeft,ut DadaSc Data.
D. etiam non raro tranfit in Z. ut Zabulus pro
Diabolus apud Cyprianum , Zarrhjtus pro Diar-
rbyttis in Itinerario Antonini. Apud veteres pro ¬
clivis ell in nominibus propriis mutatio litterae!)
in Tb, maxime apud Germanos, & littere GinD,
ut obfervat Mabill. num. 5. Praefat. in part. 2.
Ibec. 4 . SS. Benedid. pag. xi. In compofitis muta¬
tur in N. P. Sc S. ut Annitor , Appareo, Ajfldeo, pro
Adnitor, Adpareo, Adjideo. Rariores funt aliae com¬
mutationes apud Latinos.
f D- inverfum fica- pro Depojitus legitur apud Ma-
billonium inSupplem. Diplomaticae p. 1 1 3. ubi
refert lianc inferiptionem in Romano coemeterio
ante quatuor annos, dum feribebat , repertam :
Anime Innocenti
• G A u D E N T I AE
Que Vixit An v. m. vii. d. xxi. in Pace
Mlrcurius Pater Filiae d vi. id. Novimbris,
Urso et Polemio Coss.
Quales litterae inverfae nonnumquam in Romanis
inlcrjptionibus occurrunt ut apud Fabrettum
pag. 566. Infcript. cap. vin.
DA , pro De, praepofitione, occurrit non femel in
Chartis Longobardicis in Bullario Cafinenfi tom.
2. pag. 14. 54. 67. &c.
f DA BILIS, pro Dandus, inConcilio Pifanoapud
Acherium Spicii, tom. 6. pag. 271. Ntmquid non
funt Dabiles alia via rationabiles pro habendo unionem
EccleJia fantta ?
DACA. Vide D agger.
«Jj DACFIBR AND. Leges & Confuet Furnenfes in
Archivo S. Audomari : Dominus Comes retinet Jibi
ad jufhficandum per curiam fuam . . . combuflioncm de
die faciam ,ide(l, Dachbrand. Belgis Dach, Dies,
Sc Brandt, Combuftio. Vide Daghbrant.
DACIA, Da cio, Daci tu m. Vide Data.
DACRA , vel D acrum , conjiflitex 10. coriis; de¬
cem vero Dacra , vel Dacra , confriant unum laflum
conorum. Ita D aerum chirothec aram conjiflit ex 10.
paribus chirothec arum : D acrum vero ferrorum equo¬
rum , ex 20. ferris. Haec Fleta lib. 2. cap. 1 2.
§. 5. Statuta Gildae Berwicenfis cap. 43 .In di¬
midio quarterio pellium, & dimidio Dacra coriorum ,
& duobus petris lana. Teloneum urbis S- Audo-
mari , in Tabular. S. Bertini : De Dacra pellium
h urorum 2. den. ...de Dacra de pellibus faljts , &c.
[Chartularium SS. Trinit.Cadom. £01.47. verfo:
fjodumus pro una virga xvi. den. & ferramenta iv.
carruchis. . . & amandare penturas hofliarum , &gus,
&bafpas , & unam D aeram de ferris.']
DACUSATA,0rKrff4.Papias,aDtff«/it civitate de
qua idem Scriptor, in Bituric. MS. habet Humata.
^[DADA, pro Data faepius apud Arragonenfes.
DADEA. Charta an. 1220. apud Georgium Pilo-
num in Hift. Bell unenfi pag. iio.v. Et juraverunt
fequi Poteftatem vel Confides fecundum quod alii cives
civitatis Tarvijti facient : & quod facient coltam ,
(colledam) milites , & Dadeam , quandocunque fa¬
cient , & eodem modo. [Edpro Datea , quod idem
ellacDacia , Tributum , penfitatlo. Vide Data.]
DADSISA. Indiculus fuperflitionum & pagania-
rum, ex Concilio Liptinenfi an. 743 .Defacrile-
gio ad fepulcra mortuorum. De ficrilegio fuper deftin-
ttos, id cfi , Dadjifas. Quo vocabulo, ni fallor, in-
telligunturr/a/w , feu convivia quae fiebant fuper
fepulcris mortuorum. Vide Convivium.
DADUS. Vi de Decius.
DAE , Stria. Ita Papias MS. Editus vero, Daha,
Scotia. An pro Dea\
DAEMON , D^e m on i u m , quid apud Graecos fi-
gnificarit, non difquiro : id conltat apud Chri-
ltianos hac voce femper intelle&os fpiritus im¬
mundos & malignos, hominumque inimicos, ve¬
xatores & fedudiores , Sc quicquid occurfaculo-
rum & terriculamentorum , five noOlu , live in»
terdiu, nobis adverfatur, obfillit, Sc perturba¬
tioni eR. In qua fignificatione accipiturabApu-
Jeio lib. de Virtutibus herbarum cap. 1 o. ubi de
Artemifia : Fugat & D amoma in domopojita, &c.
Et cap. 1 9. §. 6 . Si infans contri fatus fuerit , herba
arifiolocbia fnffumigabis infantem , hilarem facit &
convalefcit infans , fugato D amomo. Neque aliter ac¬
cipi videtur
D vEmon Meridianus : apud Gregorium Tu-
ron. lib. 4. de Miracul. S. Martini cap. 36. Cum
de cultura rediret, fubito inter manus delapfa comitan¬
tium terra corruit , ligat aque lingua , nullum verbum ex
ore potens proferre , obmutuit. Interea accedentibus ac¬
colis, ac dicentibus eam meridiani Damonis incurfum
pati , ligamina herbarum , atque incantationum verba,
proferebant , &c. Mox addit, adhibito oleo de fe-
pulcro S. Martini , fermone reddito , nequitia dolo
perempto, convaluijfe. Vita S. Rulticulae Abbatifiae
Arelat. cap. 27. Una de Sororibus , cum graviter ab
infefatione Meridiani Damonis nimiam fatigationem
fufiineret , & corpore tremebunda nullatenus fe erigere
pojfet, &c. Miracula S. JoviniAbb. Erant duo pueri
in via publica circa meridiem foris flantes , qui valida
impulji turbine graviter infirmati, quajlinfanire coepe¬
runt, & parentum fuorum neminem recognofcere va¬
luerunt , ... qui meritis SS. Martini atque fjovini d
Damonio Meridiano funt liberati. Ex praediolis eruit
vir apprime doOlus Joan. Mabillonius, incurfum
daemonii meridiani , eflc fubitam quamdam &
apertam morbi violenti incurfionem , qua quis
fenfuum mentifve facultate privatur , fic diOlum,
quod a daemone imprimi crederetur, tum quod
fummo die proveniret. Pro quovis diaboli ijn-
pullu ac fuafu videtur fumere Gregorius in Vita
S. Bafiiii Junioris num. 15. <bro' ts
1295 D.AEM
l^u.7Ta\<jd\no$ aiflS fxtvnfxC^ivis cTct^s^.Pachymeres lib.
1 1 . cap. 8. de quodam agyrta, qui defperatione
adadus , laqueo fe fufpenderat : Kal /xarn/xC^vov
ixeivdj) daifxoviav r i .... \tt annue ufufxtvce
f&pc%ov , (Tta&tqtomii. ExPfalmo 90. v. 6. A fagitta
volante in die, d negotio perambulante in tenebris , ab
incurfu & D amomo meridiano Evagrius de odo co¬
gitationibus ait, dmiflav eum ede Sul/uuvcc, U fx*.-
C-H/xfylVOS KuXilTUl , TM JalfXCVUV fictpUTigOV. V ide quae
in hunc locum habent Genebrardus & alii Com¬
mentatores, & infra Incurfus.
DAEMONIACUS , Damone correptus, energume-
nus. Agobardus in Epid. ad Bartholomseum : Ita
ut caderent quidam modo epilepticorum , vel eorum quos
Dxmoniacos vulgus putat vel nominat. Rogerus Ho-
vedenus : Jjfuidam civis. . .f alius efi cnergumenus ,
id eft , Dxmoniacus. Occurrit paffim , apud D. Gre-
gor.lib. i.Dial. cap.io. Gelafiuml. PP.Epid. 9.
in Lege Longob. lib. 1. tit. i 9. §. 15. lib. 2. tit.
1 . §. 3 . Aaiyuovapjo? , apud Nicetam in Ifaacio An¬
gelo : O tyjnv dctl/xova , 0 evcnicv tcv chiaCoXcv tXMV ,
apud Chryfoflom. KuTtyofxtvce w to I ulfxovoe , apud
Strabon. &cu/xcvo<pof>iToe , 0 c hui/xovidchu;, apud Epi-
phanium , & c.
D^moniaci didi praeterea Epileptici. Gario-
pontus lib. 1. cap. 6. Epilepfix genera, duo funt ,
unum eft , in quo fubito cadunt , nefcientes , & contra -
clionem manuum pedumque patiuntur , & cervicis tre¬
morem. Aliud , in quo fpumant &ftertumt , nec contra¬
huntur membra , cum ceciderint , quos vulgus Dxmo¬
niacos dicit. Et cap. 7. de iilHem Epilepticis : Qui
cum tremore totius corporis tenentur , d Dxmonibus te¬
neri dicuntur.
DjEmoniaci Advexaticii, apud Amulonem
Lugd. in Epifl. ad Theodboldum,i. a daemone ve¬
xati : qui xiifxa^ofxtvn dicuntur, Arreptitii qui
malo fpiritu agitantur , vexantur, Tribulantes , in
Epiftola Nicetii Epifc. Trevirenfis ad Chlodof-
windam.g^ai Dxmonio infeftantur, in Concil.Arau-
ficano I. cap. 1 4. & Arelatenfi II. cap, 3 9. Con¬
cilium Ancyranum cap. 16. Ta? uXoytvtrafxm; xul
Xt-srpa? ovrcts , »t oi Xt7TQt6<rav\as , t»t«; urgotrsTufyv » uylee
e-vvccPcs eic tk; yu/xu^o/xim eilyerQcci. Ubi Ilidorus
Mercator : Placuit inter eos orare qui tempejlate ja¬
ctantur , qui d nobis Energumeni appellantur. Quo lo¬
co Cellotiuslib. 6.Hierarch. cap. ip.?. i.xu/xu-
^o/xim cenfet effe pcenitentes , qui extra Ecclefiam
Rabant pluviae & hiemi obnoxii, in quos tempe-
flates & aeris injuriae omnes depluunt. Cujuf-
modi erant oi ‘srpcmiXulovlee , qui etijeo tm? 7rvX»e tS” ivx-
r»p lu flabant, cum aiigcwm? & uis-eT/Vbms evchcfilvc
woXns lv tw v«g 0»x< confiderent , ut ed apudGrego-
rium Thaumaturgum Can. 1 1 .
m m oniatu s, Eadem notione. MiraculaB. Si¬
monis Erem. April. to. 2 . p. 8 2 6. Erat d dxmone
vexata, & opera faciebat , ut faciunt Damoni at a.
DAEMONICOLA , Cultor daemonum. Dxmonico-
la civitas , apud S. Augudinum de Civit. Dei lib.
1 8. cap. 4. Idem Conf. lib. cap. 2 . Offendere fu-
perbos Dxmomcolas.
DiEMONIOSUS, Idem qui Dmoniacus , apud Ju¬
lium Africanum lib, 8 . Hid. Apod. pag. 9 7. Be-
dam inVitaS. CuthbertiEpifcopi n. 2 3 . inVita
S. AI tmanni Epifc. Patavienfis p. 5 o. apud Orde-
ricum V italem p. 40 o . &c.
DAEMONIZARE, Daemonio corripi , daemoniacus
fieri, in Miraculis S. Pelini Mart. apudUghell.
tom. 9. pag. 3 7.
% DAEMUL US, Ejufdem artis amulator. Papias.
DA ERI A. Fleta lib. a. c. 8 2. §• 3 . Seu cafei , butiri.
DAG 1296
vel D aeria. Cap. 8 7. de Cafeatrice : Androchia pu¬
dica effe debet ... & laboriofa in officio Dacna. Vide
Androchia. Habent Campani nodri ac Lotharingi
vocem Dayer, fed alia notione. Ita enim appel¬
lant , utaudor ed Jacobus Bourgoing, de Origine
& ufu vulgarium vocum pag. 27. conventus fe-
rotinos quos mulierculae penfa agentes fub vefpe-
rum facere folent, quos Belgae nodri Series vo¬
cant. [Vide Dayeria.j
f DAGA, Dagari u m , Dagarius. Vide D agger.
DAGASCALCI , [Servi feu operarii diurni a Teu¬
tonico Dag velTag, dies, & Scalc Saxon. Servus.]
Charta Henrici IV. Imper. an. 1065. pro Abb.
S. Maximini Trevir. Prabendarii autem ... vel qui
foris ad curtes , Dagafcalci vel pifcatores , aut pijto-
r es dicuntur , nulli Advocato vel Hunoni fub jaceant ,
fed tantum Abbati Jicut cereales, vel cenfuales proqui-
bufeumque rebus refpondeant. Alia Elenrici III. Imp.
an. 1056. apud Zyllehum habet Dagefcalci. Alia
Henrici IV. Imper. ann. 1 1 1 6. apud eumdem :
Prabendarii etiamjive manjionar ii fratrum circa Mo-
najlerium infra milliare unum e vicino manentes ,Jive
Dagefcalci , aut Cerearii foris ubique per villas poJitit
nullius Advocati vel Hannonis placitum . . .refpiciant.
DAGEN, Operae , Schiltero in Gloffario Teuto¬
nico, ex Diplomate Sigifmtmdi Imp. an. 1417.
pro MonaderioLuccIlenfi : Cum pifcatione , molen¬
dinis , Dageti, hortis , lignis , fy Ivi s , nemoribus, &c.
DAGEWARDU S , [Operarius , fervus inferior
Eifcalino , ut rede Schilterus.] Burchardus Wor-
macienfis Epifcopus in Lege Familiae : Si quis Fif-
giltnus homo exfamiliarem aliquam magnam vel par¬
vam ad injufiitiam patraverit , ad b annum Epifcopi 5.
folidos , ut Dagcjv ardus , vadetur , & 5 . folidos com¬
ponat ei cui iniquitas fatta eft. Infra: Si Eifgilinus
homo Dagcve ardam accepit, ut filii qui inde nafcamur,
fecundum pejorem manum vivant : Jimiliter fi Dage-
Veardus Tifgilinam mulierem accepit. Rurfum : Si
quis Eifcalt viro juftitiam fiam infringere voluerit, id
eft , ad Dagevoardum , vel ad cenfum injuftum, Fifca-
lisvir cum feptem proximis fuis non mere ede conduttis
juftitiam fili innatam obtineat , & fic ex patris parte
vituperetur , ex eadem parte dux cognatorum fuorum &
tertia ex jure aff uniatur.
^1 DAGGA , ut mox D agger. Habens ficam velDag-
gam ad latus, in Chronico Cornelii Zantfliet, apud
Marten.tom. 5. Ampliff. Colled. coi. 357.
DAGGER , Dagger xus , Dacgardum, Pu¬
gio, fica, Anglis Dagger , Hifpanis Daga , Gallis
Dague , Cambro-Britannis Dagger & Dagr. [Ki-
lianus : Dagge , Dagger , Pugio ,Sica, Dolch.J Ca-
thojicon Armoricum : Dac, Gall. Dague, Lat. Pu¬
gio , ou c’e(l badelaire. Statuta Willelmi Regis Sco¬
tiae cap. 2 3 . Habeat equum , habergeon , capitium e
ferro , enfern , & cultellum qui dicitur Dagger .
Habeat arcum & fagittas,& D aggarium,& cultellum.
Thomas Wallinghamus pag. 252. Mox extratto
cultello , quem Dagger vulgo dicimus , illum Militi
minabatur. Alibi : Extratto cultelloD aggardo ejus ce¬
rebrum perforavit. Henr. Knyghton in Edw. IIL
Habentes cultellos , quos Daggerios vulgariter dicunt.
Liber Anglicus inferiptus fjuffice ofpeace p. 7 3 o .
Longum Daggarum fuum extraxit , & in prxfatum N.
infultum fecit. Odavianus de S. Gelais in Virida¬
rio honoris :
Harnois compleits de fine armurerie ,
Tret, , arbaleftres , Dague de Praguerie.
Alibi :
A fon cofte chafcun la courte Dague.
Rurfu